حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ خَيْثَمَةَ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنْكُمْ مِنْ رَجُلٍ إِلاَّ سَيُكَلِّمُهُ رَبُّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَيْسَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ تَرْجُمَانٌ فَيَنْظُرُ أَيْمَنَ مِنْهُ فَلاَ يَرَى شَيْئًا إِلاَّ شَيْئًا قَدَّمَهُ ثُمَّ يَنْظُرُ أَشْأَمَ مِنْهُ فَلاَ يَرَى شَيْئًا إِلاَّ شَيْئًا قَدَّمَهُ ثُمَّ يَنْظُرُ تِلْقَاءَ وَجْهِهِ فَتَسْتَقْبِلُهُ النَّارُ ‏". ‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنِ اسْتَطَاعَ مِنْكُمْ أَنْ يَقِيَ وَجْهَهُ حَرَّ النَّارِ وَلَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ فَلْيَفْعَلْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو السَّائِبِ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، يَوْمًا بِهَذَا الْحَدِيثِ عَنِ الأَعْمَشِ، فَلَمَّا فَرَغَ وَكِيعٌ مِنْ هَذَا الْحَدِيثِ قَالَ مَنْ كَانَ هَا هُنَا مِنْ أَهْلِ خُرَاسَانَ فَلْيَحْتَسِبْ فِي إِظْهَارِ هَذَا الْحَدِيثِ بِخُرَاسَانَ لأَنَّ الْجَهْمِيَّةَ يُنْكِرُونَ هَذَا ‏.‏ اسْمُ أَبِي السَّائِبِ سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ بْنِ سَلْمِ بْنِ خَالِدِ بْنِ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ الْكُوفِيُّ ‏.‏هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.

Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sizlardan biror kishi qolmaydiki, qiyomat kuni Robbisi u bilan oʻzaro tarjimon boʻlmagan holda gaplashmasin. Bas, u oʻng tomoniga qaraydi va oʻzi (oldindan) yuborgan (amal)dan boshqa narsani koʻrmaydi, soʻng chap tomoniga qaraydi va oʻzi (oldindan) yuborgan (amal)dan boshqa narsani koʻrmaydi, soʻng yuzi roʻparasiga qaraydi va oʻt uni qarshi oladi», dedilar. Rasululloh ﷺ: «Sizlardan kim yuzini oʻtning issigʻidan saqlay olsa, garchi bir boʻlak xurmo (sadaqasi) bilan boʻlsa-da, shunday qilsin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан бирор киши қолмайдики, қиёмат куни Роббиси у билан ўзаро таржимон бўлмаган ҳолда гаплашмасин. Бас, у ўнг томонига қарайди ва ўзи (олдиндан) юборган (амал)дан бошқа нарсани кўрмайди, сўнг чап томонига қарайди ва ўзи (олдиндан) юборган (амал)дан бошқа нарсани кўрмайди, сўнг юзи рўпарасига қарайди ва ўт уни қарши олади», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан ким юзини ўтнинг иссиғидан сақлай олса, гарчи бир бўлак хурмо (садақаси) билан бўлса-да, шундай қилсин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا حُصَيْنُ بْنُ نُمَيْرٍ أَبُو مِحْصَنٍ، حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ قَيْسٍ الرَّحَبِيُّ، حَدَّثَنَا عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَزُولُ قَدَمَا ابْنِ آدَمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ عِنْدِ رَبِّهِ حَتَّى يُسْأَلَ عَنْ خَمْسٍ عَنْ عُمْرِهِ فِيمَا أَفْنَاهُ وَعَنْ شَبَابِهِ فِيمَا أَبْلاَهُ وَمَالِهِ مِنْ أَيْنَ اكْتَسَبَهُ وَفِيمَ أَنْفَقَهُ وَمَاذَا عَمِلَ فِيمَا عَلِمَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الْحُسَيْنِ بْنِ قَيْسٍ ‏.‏ وَحُسَيْنُ بْنُ قَيْسٍ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَرْزَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: U zot: «Qiyomat kuni Odam bolasining ikki oyogʻi Robbisining huzuridan besh narsadan soʻralmaguncha jilmaydi: umrini nimaga sarflagani haqida, yoshligini nimaga ketkazgani haqida, molini qayerdan topganligi va nimaga sarflaganligi haqida hamda bilganiga koʻra nima amal qilgani haqida», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni Ibn Masʼudning Nabiy ﷺdan (qilgan) rivoyati sifatida faqat Husayn ibn Qaysning rivoyati orqaligina bilamiz. Husayn ibn Qays esa hofizasi sababli hadisda zaif sanaladi. Bu bobda Abu Barza va Abu Saiddan ham (rivoyat) bor.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: У зот: «Қиёмат куни Одам боласининг икки оёғи Роббисининг ҳузуридан беш нарсадан сўралмагунча жилмайди: умрини нимага сарфлагани ҳақида, ёшлигини нимага кетказгани ҳақида, молини қаердан топганлиги ва нимага сарфлаганлиги ҳақида ҳамда билганига кўра нима амал қилгани ҳақида», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни Ибн Масъуднинг Набий ﷺдан (қилган) ривояти сифатида фақат Ҳусайн ибн Қайснинг ривояти орқалигина биламиз. Ҳусайн ибн Қайс эса ҳофизаси сабабли ҳадисда заиф саналади. Бу бобда Абу Барза ва Абу Саиддан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا الأَسْوَدُ بْنُ عَامِرٍ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ أَبِي بَرْزَةَ الأَسْلَمِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَزُولُ قَدَمَا عَبْدٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى يُسْأَلَ عَنْ عُمْرِهِ فِيمَا أَفْنَاهُ وَعَنْ عِلْمِهِ فِيمَا فَعَلَ وَعَنْ مَالِهِ مِنْ أَيْنَ اكْتَسَبَهُ وَفِيمَا أَنْفَقَهُ وَعَنْ جِسْمِهِ فِيمَا أَبْلاَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جُرَيْجٍ هُوَ بَصْرِيٌّ وَهُوَ مَوْلَى أَبِي بَرْزَةَ وَأَبُو بَرْزَةَ اسْمُهُ نَضْلَةُ بْنُ عُبَيْدٍ ‏.‏

Abu Barza al-Aslamiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qiyomat kuni bandaning ikki oyogʻi besh narsadan soʻralmaguncha jilmaydi: umrini nimaga sarflagani haqida, ilmiga koʻra nima qilgani haqida, molini qayerdan topgani va nimaga sarflagani haqida hamda tanasini nimaga ishlatib eskirtgani haqida», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Said ibn Abdulloh ibn Jurayj basralik boʻlib, u Abu Barzaning ozod qilingan qulidir, Abu Barzaning ismi esa Nazla ibn Ubayddir.Абу Барза ал-Асламий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қиёмат куни банданинг икки оёғи беш нарсадан сўралмагунча жилмайди: умрини нимага сарфлагани ҳақида, илмига кўра нима қилгани ҳақида, молини қаердан топгани ва нимага сарфлагани ҳақида ҳамда танасини нимага ишлатиб эскиртгани ҳақида», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Саид ибн Абдуллоҳ ибн Журайж басралик бўлиб, у Абу Барзанинг озод қилинган қулидир, Абу Барзанинг исми эса Назла ибн Убайддир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَتَدْرُونَ مَا الْمُفْلِسُ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا الْمُفْلِسُ فِينَا يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ لاَ دِرْهَمَ لَهُ وَلاَ مَتَاعَ ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْمُفْلِسُ مِنْ أُمَّتِي مَنْ يَأْتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِصَلاَتِهِ وَصِيَامِهِ وَزَكَاتِهِ وَيَأْتِي قَدْ شَتَمَ هَذَا وَقَذَفَ هَذَا وَأَكَلَ مَالَ هَذَا وَسَفَكَ دَمَ هَذَا وَضَرَبَ هَذَا فَيَقْعُدُ فَيَقْتَصُّ هَذَا مِنْ حَسَنَاتِهِ وَهَذَا مِنْ حَسَنَاتِهِ فَإِنْ فَنِيَتْ حَسَنَاتُهُ قَبْلَ أَنْ يُقْتَصَّ مَا عَلَيْهِ مِنَ الْخَطَايَا أُخِذَ مِنْ خَطَايَاهُمْ فَطُرِحَ عَلَيْهِ ثُمَّ طُرِحَ فِي النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Muflis (siniqqan) kim ekanligini bilasizlarmi?» dedilar. Ular: «Bizning oramizda muflis — dirhami ham, mol-mulki ham boʻlmagan kishidir, ey Allohning Rasuli», dedilar. Rasululloh ﷺ: «Mening ummatimdan muflis shunday kishiki, qiyomat kuni namozi, roʻzasi va zakoti bilan keladi, biroq u (bir vaqtning oʻzida) buni soʻkkan, bunga tuhmat qilgan, buning molini yegan, buning qonini toʻkkan va buni urgan holatda keladi. Bas, u oʻtkaziladi-da, bunga uning yaxshiliklaridan, bunga uning yaxshiliklaridan (haqi) toʻlanadi. Agar ustidagi gunohlar uzilib (toʻlanib) boʻlishidan oldin yaxshiliklari tugab qolsa, ularning gunohlaridan olinib, uning ustiga tashlanadi, soʻng u oʻtga tashlanadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Муфлис (синиққан) ким эканлигини биласизларми?» дедилар. Улар: «Бизнинг орамизда муфлис — дирҳами ҳам, мол-мулки ҳам бўлмаган кишидир, эй Аллоҳнинг Расули», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Менинг умматимдан муфлис шундай кишики, қиёмат куни намози, рўзаси ва закоти билан келади, бироқ у (бир вақтнинг ўзида) буни сўккан, бунга туҳмат қилган, бунинг молини еган, бунинг қонини тўккан ва буни урган ҳолатда келади. Бас, у ўтказилади-да, бунга унинг яхшиликларидан, бунга унинг яхшиликларидан (ҳақи) тўланади. Агар устидаги гуноҳлар узилиб (тўланиб) бўлишидан олдин яхшиликлари тугаб қолса, уларнинг гуноҳларидан олиниб, унинг устига ташланади, сўнг у ўтга ташланади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَنَصْرُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْكُوفِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا الْمُحَارِبِيُّ، عَنْ أَبِي خَالِدٍ، يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَبِي أُنَيْسَةَ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ رَحِمَ اللَّهُ عَبْدًا كَانَتْ لأَخِيهِ عِنْدَهُ مَظْلَمَةٌ فِي عِرْضٍ أَوْ مَالٍ فَجَاءَهُ فَاسْتَحَلَّهُ قَبْلَ أَنْ يُؤْخَذَ وَلَيْسَ ثَمَّ دِينَارٌ وَلاَ دِرْهَمٌ فَإِنْ كَانَتْ لَهُ حَسَنَاتٌ أُخِذَ مِنْ حَسَنَاتِهِ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ لَهُ حَسَنَاتٌ حَمَّلُوا عَلَيْهِ مِنْ سَيِّئَاتِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh shunday bandaga rahm qilsinki, uning zimmasida birodarining obroʻyi yoki moli yuzasidan haqsizlik (qarz) boʻlsa-yu, (haqi) olinishidan oldin — dinor ham, dirham ham boʻlmagan (oxirat kuni)dan oldin — uning oldiga kelib uni rozi qilib olsa. Agar uning yaxshiliklari boʻlsa, yaxshiliklaridan olinadi, agar yaxshiliklari boʻlmasa, (birodarining) yomonliklaridan olib unga yuklanadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis Said al-Maqburiyning rivoyati sifatida hasan sahih gʻaribdir. Molik ibn Anas ham buni Said al-Maqburiydan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ шундай бандага раҳм қилсинки, унинг зиммасида биродарининг обрўйи ёки моли юзасидан ҳақсизлик (қарз) бўлса-ю, (ҳақи) олинишидан олдин — динор ҳам, дирҳам ҳам бўлмаган (охират куни)дан олдин — унинг олдига келиб уни рози қилиб олса. Агар унинг яхшиликлари бўлса, яхшиликларидан олинади, агар яхшиликлари бўлмаса, (биродарининг) ёмонликларидан олиб унга юкланади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Саид ал-Мақбурийнинг ривояти сифатида ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Молик ибн Анас ҳам буни Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَتُؤَدَّنَّ الْحُقُوقُ إِلَى أَهْلِهَا حَتَّى يُقَادَ لِلشَّاةِ الْجَلْحَاءِ مِنَ الشَّاةِ الْقَرْنَاءِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُنَيْسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Haqlar albatta egalariga toʻla beriladi, hatto shoxsiz qoʻyning shoxli qoʻydan haqi (qasosi) ham olib beriladi», dedilar. Bu bobda Abu Zarr va Abdulloh ibn Unaysdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳақлар албатта эгаларига тўла берилади, ҳатто шохсиз қўйнинг шохли қўйдан ҳақи (қасоси) ҳам олиб берилади», дедилар. Бу бобда Абу Зарр ва Абдуллоҳ ибн Унайсдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ، حَدَّثَنِي سُلَيْمُ بْنُ عَامِرٍ، حَدَّثَنَا الْمِقْدَادُ، صَاحِبُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ أُدْنِيَتِ الشَّمْسُ مِنَ الْعِبَادِ حَتَّى تَكُونَ قِيدَ مِيلٍ أَوِ اثْنَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سُلَيْمٌ لاَ أَدْرِي أَىَّ الْمِيلَيْنِ عَنَى أَمَسَافَةَ الأَرْضِ أَمِ الْمِيلَ الَّذِي تُكْتَحَلُ بِهِ الْعَيْنُ قَالَ ‏"‏ فَتَصْهَرُهُمُ الشَّمْسُ فَيَكُونُونَ فِي الْعَرَقِ بِقَدْرِ أَعْمَالِهِمْ فَمِنْهُمْ مَنْ يَأْخُذُهُ إِلَى عَقِبَيْهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَأْخُذُهُ إِلَى رُكْبَتَيْهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَأْخُذُهُ إِلَى حَقْوَيْهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يُلْجِمُهُ إِلْجَامًا ‏"‏ ‏.‏ فَرَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُشِيرُ بِيَدِهِ إِلَى فِيهِ أَىْ يُلْجِمُهُ إِلْجَامًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏

Miqdod (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Rasululloh ﷺning shunday deyotganlarini eshitdim: ‹Qiyomat kuni boʻlganda quyosh bandalarga bir yoki ikki mil masofa qolgunicha yaqinlashtiriladi›», dedi. Sulaym (rovi): «Bilmayman, u ikki ‹mil›dan qaysi birini koʻzda tutdi — yerning masofasimi yoki koʻzga surma surtiladigan milmi», dedi. (Rasululloh ﷺ): «Bas, quyosh ularni eritadi va ular amallariga qarab terga botadilar: ulardan ayrimlarini ter toʻpigʻigacha oladi, ayrimlarini tizzasigacha oladi, ayrimlarini beligacha oladi, ayrimlarini esa gʻarq qilib jilovlab (ogʻzigacha) oladi», dedilar. Men Rasululloh ﷺning qoʻllari bilan ogʻizlariga ishora qilganlarini, yaʼni uni gʻarq qilib jilovlashini (koʻrsatganlarini) koʻrdim. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Abu Said va Ibn Umardan ham (rivoyat) bor.Миқдод (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деётганларини эшитдим: ‹Қиёмат куни бўлганда қуёш бандаларга бир ёки икки мил масофа қолгунича яқинлаштирилади›», деди. Сулайм (рови): «Билмайман, у икки ‹мил›дан қайси бирини кўзда тутди — ернинг масофасими ёки кўзга сурма суртиладиган милми», деди. (Расулуллоҳ ﷺ): «Бас, қуёш уларни эритади ва улар амалларига қараб терга ботадилар: улардан айримларини тер тўпиғигача олади, айримларини тиззасигача олади, айримларини белигача олади, айримларини эса ғарқ қилиб жиловлаб (оғзигача) олади», дедилар. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг қўллари билан оғизларига ишора қилганларини, яъни уни ғарқ қилиб жиловлашини (кўрсатганларини) кўрдим. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Абу Саид ва Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا أَبُو زَكَرِيَّا، يَحْيَى بْنُ دُرُسْتَ الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ حَمَّادٌ وَهُوَ عِنْدَنَا مَرْفُوعٌ ‏(‏يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ ‏)‏ قَالَ يَقُومُونَ فِي الرَّشْحِ إِلَى أَنْصَافِ آذَانِهِمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ عَوْنٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi — Hammod (rovi): «U bizning oldimizda marfuʼdir», dedi — {Odamlar olamlar Robbisi (huzurida hisob berish) uchun turadigan kunda} (Mutaffifiyn 6) (oyati haqida): (Ibn Umar): «Ular ter ichida quloqlarining oʻrtasigacha (botgan holda) turadilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Boshqa sanad bilan Nofeʼdan, u Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilingan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади — Ҳаммод (рови): «У бизнинг олдимизда марфуъдир», деди — {Одамлар оламлар Роббиси (ҳузурида ҳисоб бериш) учун турадиган кунда} (Мутаффифийн 6) (ояти ҳақида): (Ибн Умар): «Улар тер ичида қулоқларининг ўртасигача (ботган ҳолда) турадилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бошқа санад билан Нофеъдан, у Ибн Умардан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ النُّعْمَانِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يُحْشَرُ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حُفَاةً عُرَاةً غُرْلاً كَمَا خُلِقُوا ثُمَّ قَرَأََ ‏(‏كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ ‏)‏ وَأَوَّلُ مَنْ يُكْسَى مِنَ الْخَلاَئِقِ إِبْرَاهِيمُ وَيُؤْخَذُ مِنْ أَصْحَابِي بِرِجَالٍ ذَاتَ الْيَمِينِ وَذَاتَ الشِّمَالِ فَأَقُولُ يَا رَبِّ أَصْحَابِي ‏.‏ فَيُقَالُ إِنَّكَ لاَ تَدْرِي مَا أَحْدَثُوا بَعْدَكَ إِنَّهُمْ لَمْ يَزَالُوا مُرْتَدِّينَ عَلَى أَعْقَابِهِمْ مُنْذُ فَارَقْتَهُمْ ‏.‏ فَأَقُولُ كَمَا قَالَ الْعَبْدُ الصَّالِحُْ‏:‏ ‏(‏إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ‏)‏ ‏"‏‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ النُّعْمَانِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qiyomat kuni odamlar yalangoyoq, yalangʻoch va sunnatsiz holda, yaratilgan holatlaridek toʻplanadilar», dedilar. Soʻng u zot: {Biz dastlabki yaratishni qanday boshlagan boʻlsak, uni (shunday) qaytaramiz. (Bu) Bizning zimmamizdagi vaʼdadir. Albatta, Biz (uni) ado etuvchimiz} (Anbiyo 104) (oyatini) oʻqidilar. «Maxluqotlardan eng birinchi boʻlib kiydiriladigan zot Ibroʻhimdir. Ashobimdan ayrim kishilar oʻng va chap tomonga olib ketiladi. Shunda men: ‹Ey Robbim, ashobim!› deyman. Bas, (menga): ‹Sen ulardan keyin nima (bidʼat) ihdos qilganlarini bilmaysan, sen ulardan ajralganingdan beri ular doimo orqalariga (kufrga) qaytib turdilar›, deyiladi. Shunda men solih banda (Iso) aytganidek: ‹Agar Sen ularni azoblasang, bas, ular Sening bandalaringdir, agar ularni magʻfirat qilsang, bas, albatta Sengina Aziz va Hakimsan› (Moida 118), deyman», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қиёмат куни одамлар ялангоёқ, яланғоч ва суннатсиз ҳолда, яратилган ҳолатларидек тўпланадилар», дедилар. Сўнг у зот: {Биз дастлабки яратишни қандай бошлаган бўлсак, уни (шундай) қайтарамиз. (Бу) Бизнинг зиммамиздаги ваъдадир. Албатта, Биз (уни) адо этувчимиз} (Анбиё 104) (оятини) ўқидилар. «Махлуқотлардан энг биринчи бўлиб кийдириладиган зот Ибрўҳимдир. Ашобимдан айрим кишилар ўнг ва чап томонга олиб кетилади. Шунда мен: ‹Эй Роббим, ашобим!› дейман. Бас, (менга): ‹Сен улардан кейин нима (бидъат) иҳдос қилганларини билмайсан, сен улардан ажралганингдан бери улар доимо орқаларига (куфрга) қайтиб турдилар›, дейилади. Шунда мен солиҳ банда (Исо) айтганидек: ‹Агар Сен уларни азобласанг, бас, улар Сенинг бандаларингдир, агар уларни мағфират қилсанг, бас, албатта Сенгина Азиз ва Ҳакимсан› (Моида 118), дейман», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا بَهْزُ بْنُ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّكُمْ مَحْشُورُونَ رِجَالاً وَرُكْبَانًا وَتُجَرُّونَ عَلَى وُجُوهِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Muoviya ibn Hayda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Rasululloh ﷺning shunday deyotganlarini eshitdim: ‹Albatta, sizlar piyoda, ulovli holda va yuzlaringiz bilan sudralgan holda hashr qilinasizlar›», dedi. Bu bobda Abu Hurayradan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Муовия ибн Ҳайда (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деётганларини эшитдим: ‹Албатта, сизлар пиёда, уловли ҳолда ва юзларингиз билан судралган ҳолда ҳашр қилинасизлар›», деди. Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَلِيٍّ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يُعْرَضُ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثَلاَثَ عَرَضَاتٍ فَأَمَّا عَرْضَتَانِ فَجِدَالٌ وَمَعَاذِيرُ وَأَمَّا الْعَرْضَةُ الثَّالِثَةُ فَعِنْدَ ذَلِكَ تَطِيرُ الصُّحُفُ فِي الأَيْدِي فَآخِذٌ بِيَمِينِهِ وَآخِذٌ بِشِمَالِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَلاَ يَصِحُّ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ قِبَلِ أَنَّ الْحَسَنَ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَلِيٍّ الرِّفَاعِيِّ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَلاَ يَصِحُّ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ قِبَلِ أَنَّ الْحَسَنَ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِي مُوسَى ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qiyomat kuni odamlar uch marta (huzurga) keltiriladi. Ikkala (birinchi) keltirilish — bahslashish va uzr aytishdir. Uchinchi keltirilishda esa nomalar qoʻllarga uchadi: kimdir oʻngi bilan oladi, kimdir chapi bilan oladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahih emas, chunki Hasan Abu Hurayradan (hadis) eshitmagan. Ayrimlar buni Ali ibn Ali ar-Rifoiydan, u Hasandan, u Abu Musodan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan. Abu Iso aytdi: Bu hadis ham sahih emas, chunki Hasan Abu Musodan (hadis) eshitmagan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қиёмат куни одамлар уч марта (ҳузурга) келтирилади. Иккала (биринчи) келтирилиш — баҳслашиш ва узр айтишдир. Учинчи келтирилишда эса номалар қўлларга учади: кимдир ўнги билан олади, кимдир чапи билан олади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳ эмас, чунки Ҳасан Абу Ҳурайрадан (ҳадис) эшитмаган. Айримлар буни Али ибн Али ар-Рифоийдан, у Ҳасандан, у Абу Мусодан, у Набий ﷺдан ривоят қилган. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳам саҳиҳ эмас, чунки Ҳасан Абу Мусодан (ҳадис) эшитмаган.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ الأَسْوَدِ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ نُوقِشَ الْحِسَابَ هَلَكَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولَُ‏:‏ ‏(‏فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ * فَسَوْفَ يُحَاسَبُ حِسَابًا يَسِيرًا ‏)‏ قَالَ ‏"‏ ذَلِكَ الْعَرْضُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ حَسَنٌ وَرَوَاهُ أَيُّوبُ أَيْضًا عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Rasululloh ﷺning shunday deyotganlarini eshitdim: ‹Kim hisob-kitobda surishtirilsa (puxta tekshirilsa), halok boʻladi›. Men: ‹Ey Allohning Rasuli, albatta Alloh taolo: {Kimning nomasi oʻng qoʻliga berilsa, u tezda yengil hisob bilan hisob-kitob qilinadi} (Inshiqoq 7-8), deydi-ku?›, dedim. U zot: ‹Bu — (faqat) koʻrsatishdir›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahih hasandir, uni Ayyub ham Ibn Abu Mulaykadan rivoyat qilgan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деётганларини эшитдим: ‹Ким ҳисоб-китобда суриштирилса (пухта текширилса), ҳалок бўлади›. Мен: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, албатта Аллоҳ таоло: {Кимнинг номаси ўнг қўлига берилса, у тезда енгил ҳисоб билан ҳисоб-китоб қилинади} (Иншиқоқ 7-8), дейди-ку?›, дедим. У зот: ‹Бу — (фақат) кўрсатишдир›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳ ҳасандир, уни Айюб ҳам Ибн Абу Мулайкадан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنِ الْحَسَنِ، وَقَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يُجَاءُ بِابْنِ آدَمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَأَنَّهُ بَذَجٌ فَيُوقَفُ بَيْنَ يَدَىِ اللَّهِ فَيَقُولُ اللَّهُ لَهُ أَعْطَيْتُكَ وَخَوَّلْتُكَ وَأَنْعَمْتُ عَلَيْكَ فَمَاذَا صَنَعْتَ ‏.‏ فَيَقُولُ يَا رَبِّ جَمَعْتُهُ وَثَمَّرْتُهُ فَتَرَكْتُهُ أَكْثَرَ مَا كَانَ فَارْجِعْنِي آتِكَ بِهِ ‏.‏ فَيَقُولُ لَهُ أَرِنِي مَا قَدَّمْتَ ‏.‏ فَيَقُولُ يَا رَبِّ جَمَعْتُهُ وَثَمَّرْتُهُ فَتَرَكْتُهُ أَكْثَرَ مَا كَانَ فَارْجِعْنِي آتِكَ بِهِ ‏.‏ فَإِذَا عَبْدٌ لَمْ يُقَدِّمْ خَيْرًا فَيُمْضَى بِهِ إِلَى النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الْحَسَنِ قَوْلَهُ وَلَمْ يُسْنِدُوهُ ‏.‏ وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ مُسْلِمٍ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: U zot: «Qiyomat kuni Odam bolasi xuddi qoʻzichoqdek (ojiz holda) keltiriladi va Allohning huzurida toʻxtatiladi. Bas, Alloh unga: ‹Men senga (mol) berdim, seni (boylikka) ega qildim va senga neʼmat ato etdim. Sen nima qilding?› deydi. U: ‹Ey Robbim, men uni toʻpladim, koʻpaytirdim va uni boʻlganidan koʻpaytirib qoldirdim. Bas, meni (dunyoga) qaytar, men uni Senga keltiraman›, deydi. (Alloh) unga: ‹Menga oldindan nima yuborganingni koʻrsat›, deydi. U: ‹Ey Robbim, men uni toʻpladim, koʻpaytirdim va uni boʻlganidan koʻpaytirib qoldirdim. Bas, meni (dunyoga) qaytar, men uni Senga keltiraman›, deydi. Bas, u — hech qanday yaxshilikni oldindan yubormagan banda boʻlib chiqadi va oʻtga olib ketiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni bir nechalari Hasandan uning oʻz soʻzi (mavquf) sifatida rivoyat qilgan va uni (Nabiyga) nisbat bermagan. Ismoil ibn Muslim esa hofizasi sababli hadisda zaif sanaladi. Bu bobda Abu Hurayra va Abu Said al-Xudriydan ham (rivoyat) bor.Анас (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: У зот: «Қиёмат куни Одам боласи худди қўзичоқдек (ожиз ҳолда) келтирилади ва Аллоҳнинг ҳузурида тўхтатилади. Бас, Аллоҳ унга: ‹Мен сенга (мол) бердим, сени (бойликка) эга қилдим ва сенга неъмат ато этдим. Сен нима қилдинг?› дейди. У: ‹Эй Роббим, мен уни тўпладим, кўпайтирдим ва уни бўлганидан кўпайтириб қолдирдим. Бас, мени (дунёга) қайтар, мен уни Сенга келтираман›, дейди. (Аллоҳ) унга: ‹Менга олдиндан нима юборганингни кўрсат›, дейди. У: ‹Эй Роббим, мен уни тўпладим, кўпайтирдим ва уни бўлганидан кўпайтириб қолдирдим. Бас, мени (дунёга) қайтар, мен уни Сенга келтираман›, дейди. Бас, у — ҳеч қандай яхшиликни олдиндан юбормаган банда бўлиб чиқади ва ўтга олиб кетилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни бир нечалари Ҳасандан унинг ўз сўзи (мавқуф) сифатида ривоят қилган ва уни (Набийга) нисбат бермаган. Исмоил ибн Муслим эса ҳофизаси сабабли ҳадисда заиф саналади. Бу бобда Абу Ҳурайра ва Абу Саид ал-Худрийдан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الزُّهْرِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ سُعَيْرٍ أَبُو مُحَمَّدٍ التَّمِيمِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَعَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالاَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يُؤْتَى بِالْعَبْدِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَقُولُ اللَّهُ لَهُ أَلَمْ أَجْعَلْ لَكَ سَمْعًا وَبَصَرًا وَمَالاً وَوَلَدًا وَسَخَّرْتُ لَكَ الأَنْعَامَ وَالْحَرْثَ وَتَرَكْتُكَ تَرْأَسُ وَتَرْبَعُ فَكُنْتَ تَظُنُّ أَنَّكَ مُلاَقِيَّ يَوْمَكَ هَذَا قَالَ فَيَقُولُ لاَ ‏.‏ فَيَقُولُ لَهُ الْيَوْمَ أَنْسَاكَ كَمَا نَسِيتَنِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ الْيَوْمَ أَنْسَاكَ ‏"‏ ‏.‏ يَقُولُ الْيَوْمَ أَتْرُكُكَ فِي الْعَذَابِ ‏.‏ هَكَذَا فَسَّرُوهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ فَسَّرَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ هَذِهِ الآيَةَ‏:‏ ‏(‏ الْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ ‏)‏ قَالُوا إِنَّمَا مَعْنَاهُ الْيَوْمَ نَتْرُكُهُمْ فِي الْعَذَابِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qiyomat kuni banda keltiriladi va Alloh unga: ‹Men senga eshitish (qulogʻi), koʻrish (koʻzi), mol va farzand ato etmadimmi? Chorva mollari va ekinlarni senga boʻysundirib bermadimmi? Seni (odamlarga) boshliq boʻlib, (ularning molidan) toʻrtdan birni olib (huzur-halovatda) yashashga qoldirmadimmi? Bas, sen shu kuningda Menga roʻbaroʻ boʻlishingni gumon qilarmiding?› deydi. U: ‹Yoʻq›, deydi. Shunda (Alloh) unga: ‹Sen Meni unutganing kabi, bugun Men ham seni unutaman›, deydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahih gʻaribdir. «Bugun seni unutaman» degan soʻzining maʼnosi — «Bugun seni azobda tark qilaman», demakdir. Buni shunday taʼvil qilganlar. Abu Iso aytdi: Ayrim ahli ilmlar {Bugun Biz ularni unutamiz} (Aʼrof 51) oyatini ham shunday taʼvil qilib: «Uning maʼnosi — bugun Biz ularni azobda tark qilamiz, demakdir», deganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қиёмат куни банда келтирилади ва Аллоҳ унга: ‹Мен сенга эшитиш (қулоғи), кўриш (кўзи), мол ва фарзанд ато этмадимми? Чорва моллари ва экинларни сенга бўйсундириб бермадимми? Сени (одамларга) бошлиқ бўлиб, (уларнинг молидан) тўртдан бирни олиб (ҳузур-ҳаловатда) яшашга қолдирмадимми? Бас, сен шу кунингда Менга рўбарў бўлишингни гумон қилармидинг?› дейди. У: ‹Йўқ›, дейди. Шунда (Аллоҳ) унга: ‹Сен Мени унутганинг каби, бугун Мен ҳам сени унутаман›, дейди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳ ғарибдир. «Бугун сени унутаман» деган сўзининг маъноси — «Бугун сени азобда тарк қиламан», демакдир. Буни шундай таъвил қилганлар. Абу Исо айтди: Айрим аҳли илмлар {Бугун Биз уларни унутамиз} (Аъроф 51) оятини ҳам шундай таъвил қилиб: «Унинг маъноси — бугун Биз уларни азобда тарк қиламиз, демакдир», деганлар.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي أَيُّوبَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلمْ ‏(‏يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبَارَهَا ‏)‏ قَالَ ‏"‏ أَتَدْرُونَ مَا أَخْبَارُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّ أَخْبَارَهَا أَنْ تَشْهَدَ عَلَى كُلِّ عَبْدٍ أَوْ أَمَةٍ بِمَا عَمِلَ عَلَى ظَهْرِهَا أَنْ تَقُولَ عَمِلَ كَذَا وَكَذَا يَوْمَ كَذَا وَكَذَا قَالَ فَهَذِهِ أَخْبَارُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ {U kuni (yer) oʻz xabarlarini soʻzlab beradi} (Zalzala 4) oyatini oʻqidilar-da: «Uning xabarlari nima ekanini bilasizlarmi?» dedilar. Sahobalar: «Alloh va Uning Rasuli yaxshiroq biladilar», dedilar. U zot: «Uning xabarlari shuki, u har bir erkak va ayol bandaning uning ustida qilgan amaliga guvohlik beradi: ‹Falon kuni shunday-shunday amal qildi›, deydi. Mana shu uning xabarlaridir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ {У куни (ер) ўз хабарларини сўзлаб беради} (Залзала 4) оятини ўқидилар-да: «Унинг хабарлари нима эканини биласизларми?» дедилар. Саҳобалар: «Аллоҳ ва Унинг Расули яхшироқ биладилар», дедилар. У зот: «Унинг хабарлари шуки, у ҳар бир эркак ва аёл банданинг унинг устида қилган амалига гувоҳлик беради: ‹Фалон куни шундай-шундай амал қилди›, дейди. Мана шу унинг хабарларидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ، عَنْ أَسْلَمَ الْعِجْلِيِّ، عَنْ بِشْرِ بْنِ شَغَافٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِي، قَالَ جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ مَا الصُّورُ قَالَ ‏"‏ قَرْنٌ يُنْفَخُ فِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ وَلاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِهِ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir aʼrobiy Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: «Sur nima?» dedi. U zot: «(U) ichiga puflanadigan shoxdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Uni Sulaymon at-Taymiydan bir nechtasi rivoyat qilgan va biz uni faqat uning hadisidan bilamiz.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир аъробий Набий ﷺ ҳузурларига келиб: «Сур нима?» деди. У зот: «(У) ичига пуфланадиган шохдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Уни Сулаймон ат-Таймийдан бир нечтаси ривоят қилган ва биз уни фақат унинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا سُوَيْدٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا خَالِدٌ أَبُو الْعَلاَءِ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كَيْفَ أَنْعَمُ وَصَاحِبُ الْقَرْنِ قَدِ الْتَقَمَ الْقَرْنَ وَاسْتَمَعَ الإِذْنَ مَتَى يُؤْمَرُ بِالنَّفْخِ فَيَنْفُخُ ‏"‏ ‏.‏ فَكَأَنَّ ذَلِكَ ثَقُلَ عَلَى أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَهُمْ ‏"‏ قُولُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَطِيَّةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Shox sohibi shoxni ogʻziga olib, qachon puflashga buyurilsa puflash uchun ruxsatga quloq tutib turgan boʻlsa, men qanday huzur qilay?» dedilar. Bu narsa Nabiy ﷺning sahobalariga ogʻir tuyulgandek boʻldi. Shunda u zot ularga: «‹Hasbunalloh va niʼmal vakil, alalloh tavakkalno (Alloh bizga yetarli, U eng yaxshi vakildir, biz Allohga tavakkal qildik)› deyinglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Bu hadis Atiyyadan, u Abu Said al-Xudriydan, u Nabiy ﷺdan boshqa yoʻllar bilan ham shunga oʻxshash rivoyat qilingan.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Шох соҳиби шохни оғзига олиб, қачон пуфлашга буюрилса пуфлаш учун рухсатга қулоқ тутиб турган бўлса, мен қандай ҳузур қилай?» дедилар. Бу нарса Набий ﷺнинг саҳобаларига оғир туюлгандек бўлди. Шунда у зот уларга: «‹Ҳасбуналлоҳ ва ниъмал вакил, алаллоҳ таваккално (Аллоҳ бизга етарли, У энг яхши вакилдир, биз Аллоҳга таваккал қилдик)› дейинглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Бу ҳадис Атийядан, у Абу Саид ал-Худрийдан, у Набий ﷺдан бошқа йўллар билан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ سَعْدٍ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ شِعَارُ الْمُؤْمِنِ عَلَى الصِّرَاطِ رَبِّ سَلِّمْ سَلِّمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sirot ustida moʼminning shiori: ‹Robbi, sallim, sallim (Ey Robbim, omon saqla, omon saqla)›dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis Mugʻiyra ibn Shuʼbaning hadisi sifatida gʻaribdir, biz uni faqat Abdurrahmon ibn Ishoqning hadisidan bilamiz. Bu bobda Abu Hurayradan ham (rivoyat) bor.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сирот устида мўминнинг шиори: ‹Робби, саллим, саллим (Эй Роббим, омон сақла, омон сақла)›дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Муғийра ибн Шуъбанинг ҳадиси сифатида ғарибдир, биз уни фақат Абдурраҳмон ибн Ишоқнинг ҳадисидан биламиз. Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الصَّبَّاحِ الْهَاشِمِيُّ، حَدَّثَنَا بَدَلُ بْنُ الْمُحَبَّرِ، حَدَّثَنَا حَرْبُ بْنُ مَيْمُونٍ الأَنْصَارِيُّ أَبُو الْخَطَّابِ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَأَلْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَشْفَعَ لِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَقَالَ ‏"‏ أَنَا فَاعِلٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَأَيْنَ أَطْلُبُكَ قَالَ ‏"‏ اطْلُبْنِي أَوَّلَ مَا تَطْلُبُنِي عَلَى الصِّرَاطِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ فَإِنْ لَمْ أَلْقَكَ عَلَى الصِّرَاطِ قَالَ ‏"‏ فَاطْلُبْنِي عِنْدَ الْمِيزَانِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ فَإِنْ لَمْ أَلْقَكَ عِنْدَ الْمِيزَانِ قَالَ ‏"‏ فَاطْلُبْنِي عِنْدَ الْحَوْضِ فَإِنِّي لاَ أُخْطِئُ هَذِهِ الثَّلاَثَ الْمَوَاطِنَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Nabiy ﷺdan Qiyomat kuni menga shafoat qilishlarini soʻradim. U zot: «Men (buni) qiluvchiman», dedilar. Men: «Ey Rasululloh, sizni qayerdan izlay?» dedim. U zot: «Birinchi marta meni Sirot ustidan izla», dedilar. Men: «Agar sizni Sirot ustida uchratmasam-chi?» dedim. U zot: «Unda meni Mezon oldidan izla», dedilar. Men: «Agar sizni Mezon oldida uchratmasam-chi?» dedim. U zot: «Unda meni Havz oldidan izla, chunki men shu uch joydan adashmayman», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻldan bilamiz.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Набий ﷺдан Қиёмат куни менга шафоат қилишларини сўрадим. У зот: «Мен (буни) қилувчиман», дедилар. Мен: «Эй Расулуллоҳ, сизни қаердан излай?» дедим. У зот: «Биринчи марта мени Сирот устидан изла», дедилар. Мен: «Агар сизни Сирот устида учратмасам-чи?» дедим. У зот: «Унда мени Мезон олдидан изла», дедилар. Мен: «Агар сизни Мезон олдида учратмасам-чи?» дедим. У зот: «Унда мени Ҳавз олдидан изла, чунки мен шу уч жойдан адашмайман», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан биламиз.

أَخْبَرَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا أَبُو حَيَّانَ التَّيْمِيُّ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ بْنِ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ أُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِلَحْمٍ فَرُفِعَ إِلَيْهِ الذِّرَاعُ فَأَكَلَهُ وَكَانَتْ تُعْجِبُهُ فَنَهَسَ مِنْهَا نَهْسَةً ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَنَا سَيِّدُ النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ هَلْ تَدْرُونَ لِمَ ذَاكَ يَجْمَعُ اللَّهُ النَّاسَ الأَوَّلِينَ وَالآخِرِينَ فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ فَيُسْمِعُهُمُ الدَّاعِي وَيَنْفُذُهُمُ الْبَصَرُ وَتَدْنُو الشَّمْسُ مِنْهُمْ فَيَبْلُغُ النَّاسُ مِنَ الْغَمِّ وَالْكَرْبِ مَا لاَ يُطِيقُونَ وَلاَ يَحْتَمِلُونَ فَيَقُولُ النَّاسُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ أَلاَ تَرَوْنَ مَا قَدْ بَلَغَكُمْ أَلاَ تَنْظُرُونَ مَنْ يَشْفَعُ لَكُمْ إِلَى رَبِّكُمْ فَيَقُولُ النَّاسُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَلَيْكُمْ بِآدَمَ ‏.‏ فَيَأْتُونَ آدَمَ فَيَقُولُونَ أَنْتَ أَبُو الْبَشَرِ خَلَقَكَ اللَّهُ بِيَدِهِ وَنَفَخَ فِيكَ مِنْ رُوحِهِ وَأَمَرَ الْمَلاَئِكَةَ فَسَجَدُوا لَكَ اشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ أَلاَ تَرَى مَا نَحْنُ فِيهِ أَلاَ تَرَى مَا قَدْ بَلَغَنَا فَيَقُولُ لَهُمْ آدَمُ إِنَّ رَبِّي قَدْ غَضِبَ الْيَوْمَ غَضَبًا لَمْ يَغْضَبْ قَبْلَهُ مِثْلَهُ وَلَنْ يَغْضَبَ بَعْدَهُ مِثْلَهُ وَإِنَّهُ قَدْ نَهَانِي عَنِ الشَّجَرَةِ فَعَصَيْتُ نَفْسِي نَفْسِي نَفْسِي اذْهَبُوا إِلَى غَيْرِي اذْهَبُوا إِلَى نُوحٍ ‏.‏ فَيَأْتُونَ نُوحًا فَيَقُولُونَ يَا نُوحُ أَنْتَ أَوَّلُ الرُّسُلِ إِلَى أَهْلِ الأَرْضِ وَقَدْ سَمَّاكَ اللَّهُ عَبْدًا شَكُورًا اشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ أَلاَ تَرَى مَا نَحْنُ فِيهِ أَلاَ تَرَى مَا قَدْ بَلَغَنَا فَيَقُولُ لَهُمْ نُوحٌ إِنَّ رَبِّي قَدْ غَضِبَ الْيَوْمَ غَضَبًا لَمْ يَغْضَبْ قَبْلَهُ مِثْلَهُ وَلَنْ يَغْضَبَ بَعْدَهُ مِثْلَهُ وَإِنَّهُ قَدْ كَانَ لِي دَعْوَةٌ دَعَوْتُهَا عَلَى قَوْمِي نَفْسِي نَفْسِي نَفْسِي اذْهَبُوا إِلَى غَيْرِي اذْهَبُوا إِلَى إِبْرَاهِيمَ ‏.‏ فَيَأْتُونَ إِبْرَاهِيمَ فَيَقُولُونَ يَا إِبْرَاهِيمُ أَنْتَ نَبِيُّ اللَّهِ وَخَلِيلُهُ مِنْ أَهْلِ الأَرْضِ اشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ أَلاَ تَرَى مَا نَحْنُ فِيهِ فَيَقُولُ إِنَّ رَبِّي قَدْ غَضِبَ الْيَوْمَ غَضَبًا لَمْ يَغْضَبْ قَبْلَهُ مِثْلَهُ وَلَنْ يَغْضَبَ بَعْدَهُ مِثْلَهُ وَإِنِّي قَدْ كَذَبْتُ ثَلاَثَ كَذَبَاتٍ فَذَكَرَهُنَّ أَبُو حَيَّانَ فِي الْحَدِيثِ نَفْسِي نَفْسِي نَفْسِي اذْهَبُوا إِلَى غَيْرِي اذْهَبُوا إِلَى مُوسَى ‏.‏ فَيَأْتُونَ مُوسَى فَيَقُولُونَ يَا مُوسَى أَنْتَ رَسُولُ اللَّهِ فَضَّلَكَ اللَّهُ بِرِسَالَتِهِ وَبِكَلاَمِهِ عَلَى الْبَشَرِ اشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ أَلاَ تَرَى مَا نَحْنُ فِيهِ فَيَقُولُ إِنَّ رَبِّي قَدْ غَضِبَ الْيَوْمَ غَضَبًا لَمْ يَغْضَبْ قَبْلَهُ مِثْلَهُ وَلَنْ يَغْضَبَ بَعْدَهُ مِثْلَهُ وَإِنِّي قَدْ قَتَلْتُ نَفْسًا لَمْ أُومَرْ بِقَتْلِهَا نَفْسِي نَفْسِي نَفْسِي اذْهَبُوا إِلَى غَيْرِي اذْهَبُوا إِلَى عِيسَى ‏.‏ فَيَأْتُونَ عِيسَى فَيَقُولُونَ يَا عِيسَى أَنْتَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ وَكَلَّمْتَ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ اشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ أَلاَ تَرَى مَا نَحْنُ فِيهِ فَيَقُولُ عِيسَى إِنَّ رَبِّي قَدْ غَضِبَ الْيَوْمَ غَضَبًا لَمْ يَغْضَبْ قَبْلَهُ مِثْلَهُ وَلَنْ يَغْضَبَ بَعْدَهُ مِثْلَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ ذَنْبًا نَفْسِي نَفْسِي نَفْسِي اذْهَبُوا إِلَى غَيْرِي اذْهَبُوا إِلَى مُحَمَّدٍ ‏.‏ قَالَ فَيَأْتُونَ مُحَمَّدًا فَيَقُولُونَ يَا مُحَمَّدُ أَنْتَ رَسُولُ اللَّهِ وَخَاتَمُ الأَنْبِيَاءِ وَقَدْ غُفِرَ لَكَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ اشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ أَلاَ تَرَى مَا نَحْنُ فِيهِ فَأَنْطَلِقُ فَآتِي تَحْتَ الْعَرْشِ فَأَخِرُّ سَاجِدًا لِرَبِّي ثُمَّ يَفْتَحُ اللَّهُ عَلَىَّ مِنْ مَحَامِدِهِ وَحُسْنِ الثَّنَاءِ عَلَيْهِ شَيْئًا لَمْ يَفْتَحْهُ عَلَى أَحَدٍ قَبْلِي ثُمَّ يُقَالُ يَا مُحَمَّدُ ارْفَعْ رَأْسَكَ سَلْ تُعْطَهُ وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ ‏.‏ فَأَرْفَعُ رَأْسِي فَأَقُولُ يَا رَبِّ أُمَّتِي يَا رَبِّ أُمَّتِي يَا رَبِّ أُمَّتِي ‏.‏ فَيَقُولُ يَا مُحَمَّدُ أَدْخِلْ مِنْ أُمَّتِكَ مَنْ لاَ حِسَابَ عَلَيْهِ مِنَ الْبَابِ الأَيْمَنِ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ وَهُمْ شُرَكَاءُ النَّاسِ فِيمَا سِوَى ذَلِكَ مِنَ الأَبْوَابِ ثُمَّ قَالَ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّ مَا بَيْنَ الْمِصْرَاعَيْنِ مِنْ مَصَارِيعِ الْجَنَّةِ كَمَا بَيْنَ مَكَّةَ وَهَجَرَ وَكَمَا بَيْنَ مَكَّةَ وَبُصْرَى ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَأَنَسٍ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو حَيَّانَ التَّيْمِيُّ اسْمُهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدِ بْنِ حَيَّانَ كُوفِيٌّ وَهُوَ ثِقَةٌ وَأَبُو زُرْعَةَ بْنُ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ اسْمُهُ هَرِمٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺga goʻsht keltirildi va u zotga (qoʻyning) qoʻl qismi uzatildi, bu u zotga yoqar edi, shuning uchun undan bir tishlam tishladilar, soʻng: «Men Qiyomat kuni odamlarning sayyidiman. Buning sababini bilasizlarmi? Alloh avvalgi va keyingi odamlarni bir tekis maydonga toʻplaydi, ularning hammasiga chaqiruvchining ovozi yetib boradi, koʻz hammalarini qamrab oladi, quyosh ularga yaqinlashadi, shunda odamlarni shunday gʻam va alam egallaydiki, ular bunga toqat ham, bardosh ham qila olmaydilar. Shunda odamlar bir-biriga: ‹Boshingizga tushgan holatni koʻrmayapsizmi? Robbingizga sizlar uchun kim shafoat qilishini koʻrmayapsizmi (izlamayapsizmi)?› deydilar. Soʻng odamlar bir-biriga: ‹Odam (alayhissalom)ga boringlar›, deydilar. Ular Odamning oldiga kelib: ‹Sen insoniyatning otasisan, Alloh seni Oʻz qoʻli bilan yaratdi va senga Oʻz ruhidan pufladi, farishtalarga buyurdi, ular senga sajda qildilar. Robbingga biz uchun shafoat qil. Bizning ahvolimizni koʻrmayapsanmi? Boshimizga tushgan narsani koʻrmayapsanmi?› deydilar. Odam ularga: ‹Robbim bugun shunday gʻazab qildiki, bundan oldin ham bunday gʻazab qilmagan, bundan keyin ham hech qachon bunday gʻazab qilmaydi. U meni daraxtdan qaytargan edi, men itoatsizlik qildim. Nafsim-nafsim-nafsim! Mendan boshqaga boringlar, Nuhga boringlar›, deydi. Ular Nuhning oldiga kelib: ‹Ey Nuh, sen yer ahliga (yuborilgan) birinchi rasulsan va Alloh seni shukr qiluvchi banda deb atadi. Robbingga biz uchun shafoat qil. Bizning ahvolimizni koʻrmayapsanmi? Boshimizga tushgan narsani koʻrmayapsanmi?› deydilar. Nuh ularga: ‹Robbim bugun shunday gʻazab qildiki, bundan oldin ham bunday gʻazab qilmagan, bundan keyin ham hech qachon bunday gʻazab qilmaydi. Mening qavmimga qarshi qilgan bir duoyim bor edi. Nafsim-nafsim-nafsim! Mendan boshqaga boringlar, Ibrohimga boringlar›, deydi. Ular Ibrohimning oldiga kelib: ‹Ey Ibrohim, sen Allohning paygʻambari va yer ahli ichidan Uning xalili (doʻsti)sansan. Robbingga biz uchun shafoat qil. Bizning ahvolimizni koʻrmayapsanmi?› deydilar. U: ‹Robbim bugun shunday gʻazab qildiki, bundan oldin ham bunday gʻazab qilmagan, bundan keyin ham hech qachon bunday gʻazab qilmaydi. Men uch marta yolgʻon gapirgan edim — (Abu Hayyon ularni hadisda zikr qildi). Nafsim-nafsim-nafsim! Mendan boshqaga boringlar, Musoga boringlar›, deydi. Ular Musoning oldiga kelib: ‹Ey Muso, sen Allohning rasulisan, Alloh seni Oʻz risolati va kalomi bilan insonlardan ustun qildi. Robbingga biz uchun shafoat qil. Bizning ahvolimizni koʻrmayapsanmi?› deydilar. U: ‹Robbim bugun shunday gʻazab qildiki, bundan oldin ham bunday gʻazab qilmagan, bundan keyin ham hech qachon bunday gʻazab qilmaydi. Men oʻldirishga buyurilmagan bir jonni oʻldirgan edim. Nafsim-nafsim-nafsim! Mendan boshqaga boringlar, Isoga boringlar›, deydi. Ular Isoning oldiga kelib: ‹Ey Iso, sen Allohning rasuli va Uning Maryamga tashlagan kalimasi va Undan boʻlgan ruhsan, sen beshikda odamlar bilan gapirgansan. Robbingga biz uchun shafoat qil. Bizning ahvolimizni koʻrmayapsanmi?› deydilar. Iso: ‹Robbim bugun shunday gʻazab qildiki, bundan oldin ham bunday gʻazab qilmagan, bundan keyin ham hech qachon bunday gʻazab qilmaydi›, deydi va hech qanday gunohni zikr qilmaydi. ‹Nafsim-nafsim-nafsim! Mendan boshqaga boringlar, Muhammadga boringlar›, deydi. U zot dedilar: ‹Ular Muhammadning oldiga kelib: ‹Ey Muhammad, sen Allohning rasuli va paygʻambarlarning xotamisan, Alloh senga oldingi va keyingi gunohlaringni magʻfirat qildi. Robbingga biz uchun shafoat qil. Bizning ahvolimizni koʻrmayapsanmi?› deydilar. Shunda men yoʻlga tushaman, Arsh tagiga kelaman va Robbimga sajdaga yiqilaman. Soʻng Alloh menga Oʻzining hamdlari va goʻzal sanolaridan mendan oldin hech kimga ochmagan narsalarni ochib beradi. Soʻng: ‹Ey Muhammad, boshingni koʻtar, soʻra — beriladi, shafoat qil — shafoating qabul qilinadi›, deyiladi. Men boshimni koʻtarib: ‹Ey Robbim, ummatim! Ey Robbim, ummatim! Ey Robbim, ummatim!› deyman. U: ‹Ey Muhammad, ummatingdan hisob-kitobsiz boʻlganlarni jannat eshiklaridan oʻng eshikdan kirgiz, ular boshqa eshiklarda odamlar bilan sherikdirlar›, deydi. Soʻng u zot dedilar: ‹Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, jannat tabaqalaridan ikki eshik tavaqasi orasi Makka bilan Hajar orasidek va Makka bilan Busro orasidekdir›», dedilar. Bu bobda Abu Bakr as-Siddiq, Anas, Uqba ibn Omir va Abu Saiddan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Hayyon at-Taymiyning ismi Yahyo ibn Said ibn Hayyon kufalik boʻlib, u siqadir, Abu Zurʼa ibn Amr ibn Jarirning ismi Harimdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺга гўшт келтирилди ва у зотга (қўйнинг) қўл қисми узатилди, бу у зотга ёқар эди, шунинг учун ундан бир тишлам тишладилар, сўнг: «Мен Қиёмат куни одамларнинг саййидиман. Бунинг сабабини биласизларми? Аллоҳ аввалги ва кейинги одамларни бир текис майдонга тўплайди, уларнинг ҳаммасига чақирувчининг овози етиб боради, кўз ҳаммаларини қамраб олади, қуёш уларга яқинлашади, шунда одамларни шундай ғам ва алам эгаллайдики, улар бунга тоқат ҳам, бардош ҳам қила олмайдилар. Шунда одамлар бир-бирига: ‹Бошингизга тушган ҳолатни кўрмаяпсизми? Роббингизга сизлар учун ким шафоат қилишини кўрмаяпсизми (изламаяпсизми)?› дейдилар. Сўнг одамлар бир-бирига: ‹Одам (алайҳиссалом)га боринглар›, дейдилар. Улар Одамнинг олдига келиб: ‹Сен инсониятнинг отасисан, Аллоҳ сени Ўз қўли билан яратди ва сенга Ўз руҳидан пуфлади, фаришталарга буюрди, улар сенга сажда қилдилар. Роббингга биз учун шафоат қил. Бизнинг аҳволимизни кўрмаяпсанми? Бошимизга тушган нарсани кўрмаяпсанми?› дейдилар. Одам уларга: ‹Роббим бугун шундай ғазаб қилдики, бундан олдин ҳам бундай ғазаб қилмаган, бундан кейин ҳам ҳеч қачон бундай ғазаб қилмайди. У мени дарахтдан қайтарган эди, мен итоатсизлик қилдим. Нафсим-нафсим-нафсим! Мендан бошқага боринглар, Нуҳга боринглар›, дейди. Улар Нуҳнинг олдига келиб: ‹Эй Нуҳ, сен ер аҳлига (юборилган) биринчи расулсан ва Аллоҳ сени шукр қилувчи банда деб атади. Роббингга биз учун шафоат қил. Бизнинг аҳволимизни кўрмаяпсанми? Бошимизга тушган нарсани кўрмаяпсанми?› дейдилар. Нуҳ уларга: ‹Роббим бугун шундай ғазаб қилдики, бундан олдин ҳам бундай ғазаб қилмаган, бундан кейин ҳам ҳеч қачон бундай ғазаб қилмайди. Менинг қавмимга қарши қилган бир дуойим бор эди. Нафсим-нафсим-нафсим! Мендан бошқага боринглар, Иброҳимга боринглар›, дейди. Улар Иброҳимнинг олдига келиб: ‹Эй Иброҳим, сен Аллоҳнинг пайғамбари ва ер аҳли ичидан Унинг халили (дўсти)сансан. Роббингга биз учун шафоат қил. Бизнинг аҳволимизни кўрмаяпсанми?› дейдилар. У: ‹Роббим бугун шундай ғазаб қилдики, бундан олдин ҳам бундай ғазаб қилмаган, бундан кейин ҳам ҳеч қачон бундай ғазаб қилмайди. Мен уч марта ёлғон гапирган эдим — (Абу Ҳайён уларни ҳадисда зикр қилди). Нафсим-нафсим-нафсим! Мендан бошқага боринглар, Мусога боринглар›, дейди. Улар Мусонинг олдига келиб: ‹Эй Мусо, сен Аллоҳнинг расулисан, Аллоҳ сени Ўз рисолати ва каломи билан инсонлардан устун қилди. Роббингга биз учун шафоат қил. Бизнинг аҳволимизни кўрмаяпсанми?› дейдилар. У: ‹Роббим бугун шундай ғазаб қилдики, бундан олдин ҳам бундай ғазаб қилмаган, бундан кейин ҳам ҳеч қачон бундай ғазаб қилмайди. Мен ўлдиришга буюрилмаган бир жонни ўлдирган эдим. Нафсим-нафсим-нафсим! Мендан бошқага боринглар, Исога боринглар›, дейди. Улар Исонинг олдига келиб: ‹Эй Исо, сен Аллоҳнинг расули ва Унинг Марямга ташлаган калимаси ва Ундан бўлган руҳсан, сен бешикда одамлар билан гапиргансан. Роббингга биз учун шафоат қил. Бизнинг аҳволимизни кўрмаяпсанми?› дейдилар. Исо: ‹Роббим бугун шундай ғазаб қилдики, бундан олдин ҳам бундай ғазаб қилмаган, бундан кейин ҳам ҳеч қачон бундай ғазаб қилмайди›, дейди ва ҳеч қандай гуноҳни зикр қилмайди. ‹Нафсим-нафсим-нафсим! Мендан бошқага боринглар, Муҳаммадга боринглар›, дейди. У зот дедилар: ‹Улар Муҳаммаднинг олдига келиб: ‹Эй Муҳаммад, сен Аллоҳнинг расули ва пайғамбарларнинг хотамисан, Аллоҳ сенга олдинги ва кейинги гуноҳларингни мағфират қилди. Роббингга биз учун шафоат қил. Бизнинг аҳволимизни кўрмаяпсанми?› дейдилар. Шунда мен йўлга тушаман, Арш тагига келаман ва Роббимга саждага йиқиламан. Сўнг Аллоҳ менга Ўзининг ҳамдлари ва гўзал саноларидан мендан олдин ҳеч кимга очмаган нарсаларни очиб беради. Сўнг: ‹Эй Муҳаммад, бошингни кўтар, сўра — берилади, шафоат қил — шафоатинг қабул қилинади›, дейилади. Мен бошимни кўтариб: ‹Эй Роббим, умматим! Эй Роббим, умматим! Эй Роббим, умматим!› дейман. У: ‹Эй Муҳаммад, умматингдан ҳисоб-китобсиз бўлганларни жаннат эшикларидан ўнг эшикдан киргиз, улар бошқа эшикларда одамлар билан шерикдирлар›, дейди. Сўнг у зот дедилар: ‹Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, жаннат табақаларидан икки эшик тавақаси ораси Макка билан Ҳажар орасидек ва Макка билан Бусро орасидекдир›», дедилар. Бу бобда Абу Бакр ас-Сиддиқ, Анас, Уқба ибн Омир ва Абу Саиддан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Ҳайён ат-Таймийнинг исми Яҳё ибн Саид ибн Ҳайён куфалик бўлиб, у сиқадир, Абу Зуръа ибн Амр ибн Жарирнинг исми Ҳаримдир.

حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ شَفَاعَتِي لأَهْلِ الْكَبَائِرِ مِنْ أُمَّتِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Mening shafoatim ummatimning katta gunoh sohiblari uchundir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis shu yoʻldan hasan sahih gʻaribdir. Bu bobda Jobirdan ham (rivoyat) bor.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Менинг шафоатим умматимнинг катта гуноҳ соҳиблари учундир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис шу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Бу бобда Жобирдан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ شَفَاعَتِي لأَهْلِ الْكَبَائِرِ مِنْ أُمَّتِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ فَقَالَ لِي جَابِرٌ يَا مُحَمَّدُ مَنْ لَمْ يَكُنْ مِنْ أَهْلِ الْكَبَائِرِ فَمَا لَهُ وَلِلشَّفَاعَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ يُسْتَغْرَبُ مِنْ حَدِيثِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Mening shafoatim ummatimning katta gunoh sohiblari uchundir», dedilar. Muhammad ibn Ali (rahimahulloh) aytdi: Jobir menga: «Ey Muhammad, katta gunoh sohiblaridan boʻlmagan kishining shafoat bilan nima ishi bor?» dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis shu yoʻldan hasan gʻaribdir, u Jaʼfar ibn Muhammadning hadisidan gʻarib sanaladi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Менинг шафоатим умматимнинг катта гуноҳ соҳиблари учундир», дедилар. Муҳаммад ибн Али (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Жобир менга: «Эй Муҳаммад, катта гуноҳ соҳибларидан бўлмаган кишининг шафоат билан нима иши бор?» деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис шу йўлдан ҳасан ғарибдир, у Жаъфар ибн Муҳаммаднинг ҳадисидан ғариб саналади.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَرَفَةَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ الأَلْهَانِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا أُمَامَةَ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ وَعَدَنِي رَبِّي أَنْ يُدْخِلَ الْجَنَّةَ مِنْ أُمَّتِي سَبْعِينَ أَلْفًا لاَ حِسَابَ عَلَيْهِمْ وَلاَ عَذَابَ مَعَ كُلِّ أَلْفٍ سَبْعُونَ أَلْفًا وَثَلاَثُ حَثَيَاتٍ مِنْ حَثَيَاتِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Umoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning: «Robbim menga ummatimdan yetmish mingtasini hisob-kitobsiz va azobsiz jannatga kiritishni vaʼda qildi. Har bir ming bilan birga yetmish ming va Uning hovuchlaridan uch hovuch (bordir)», deyayotganlarini eshitdim. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Абу Умома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Роббим менга умматимдан етмиш мингтасини ҳисоб-китобсиз ва азобсиз жаннатга киритишни ваъда қилди. Ҳар бир минг билан бирга етмиш минг ва Унинг ҳовучларидан уч ҳовуч (бордир)», деяётганларини эшитдим. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ، قَالَ كُنْتُ مَعَ رَهْطٍ بِإِيلِيَاءَ فَقَالَ رَجُلٌ مِنْهُمْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ بِشَفَاعَةِ رَجُلٍ مِنْ أُمَّتِي أَكْثَرُ مِنْ بَنِي تَمِيمٍ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ سِوَاكَ قَالَ ‏"‏ سِوَاىَ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا قَامَ قُلْتُ مَنْ هَذَا قَالُوا هَذَا ابْنُ أَبِي الْجَذْعَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَابْنُ أَبِي الْجَذْعَاءِ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ وَإِنَّمَا يُعْرَفُ لَهُ هَذَا الْحَدِيثُ الْوَاحِدُ ‏.‏

Abdulloh ibn Shaqiq (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Iliyo (Quds)da bir guruh kishilar bilan birga edim. Ulardan bir kishi: «Men Rasululloh ﷺning: ‹Ummatimdan bir kishining shafoati bilan jannatga Banu Tamim (qabilasi)dan koʻproq (kishi) kiradi›, deyayotganlarini eshitdim», dedi. ‹Ey Rasululloh, sizdan boshqasimi?› deyildi. U zot: ‹Mendan boshqasi›, dedilar. U kishi turib ketganda men: «Bu kim?» dedim. Ular: «Bu Ibn Abi al-Jadʼodir», deyishdi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir. Ibn Abi al-Jadʼo — Abdullohdir va unga faqat shu bitta hadis nisbat beriladi.Абдуллоҳ ибн Шақиқ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Илиё (Қудс)да бир гуруҳ кишилар билан бирга эдим. Улардан бир киши: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Умматимдан бир кишининг шафоати билан жаннатга Бану Тамим (қабиласи)дан кўпроқ (киши) киради›, деяётганларини эшитдим», деди. ‹Эй Расулуллоҳ, сиздан бошқасими?› дейилди. У зот: ‹Мендан бошқаси›, дедилар. У киши туриб кетганда мен: «Бу ким?» дедим. Улар: «Бу Ибн Аби ал-Жадъодир», дейишди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Ибн Аби ал-Жадъо — Абдуллоҳдир ва унга фақат шу битта ҳадис нисбат берилади.

حَدَّثَنَا أَبُو هِشَامٍ الرِّفَاعِيُّ، مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ الْكُوفِيُّ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ الْيَمَانِ، عَنْ جِسْرٍ أَبِي جَعْفَرٍ، عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَشْفَعُ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي مِثْلِ رَبِيعَةَ وَمُضَرَ ‏"‏ ‏.‏

Hasan al-Basriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Usmon ibn Affon Qiyomat kuni Rabiʼa va Muzar (qabilalari)dek (koʻp kishiga) shafoat qiladi», dedilar.Ҳасан ал-Басрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Усмон ибн Аффон Қиёмат куни Рабиъа ва Музар (қабилалари)дек (кўп кишига) шафоат қилади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، أَخْبَرَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ مِنْ أُمَّتِي مَنْ يَشْفَعُ لِلْفِئَامِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَشْفَعُ لِلْقَبِيلَةِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَشْفَعُ لِلْعُصْبَةِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَشْفَعُ لِلرَّجُلِ حَتَّى يَدْخُلُوا الْجَنَّةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, ummatimdan shunday kishilar borki, ular katta jamoaga shafoat qiladi, ulardan biri qabilaga shafoat qiladi, ulardan biri (kichik) guruhga shafoat qiladi, ulardan biri bir kishiga shafoat qiladi — toki ular jannatga kirgunlaricha», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, умматимдан шундай кишилар борки, улар катта жамоага шафоат қилади, улардан бири қабилага шафоат қилади, улардан бири (кичик) гуруҳга шафоат қилади, улардан бири бир кишига шафоат қилади — токи улар жаннатга киргунларича», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي الْمَلِيحِ، عَنْ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ الأَشْجَعِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَتَانِي آتٍ مِنْ عِنْدِ رَبِّي فَخَيَّرَنِي بَيْنَ أَنْ يُدْخِلَ نِصْفَ أُمَّتِي الْجَنَّةَ وَبَيْنَ الشَّفَاعَةِ فَاخْتَرْتُ الشَّفَاعَةَ وَهِيَ لِمَنْ مَاتَ لاَ يُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا ‏"‏ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي الْمَلِيحِ عَنْ رَجُلٍ آخَرَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَذْكُرْ عَنْ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ طَوِيلَةٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي الْمَلِيحِ، عَنْ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Avf ibn Molik al-Ashjaʼiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Robbim huzuridan menga bir keluvchi keldi va meni ummatimning yarmini jannatga kiritish bilan shafoatdan birini tanlash ixtiyoriga qoʻydi. Shunda men shafoatni tanladim, u Allohga hech narsani sherik qilmasdan oʻlgan kishi uchundir», dedilar. Bu hadis Abu al-Malihdan, u Nabiy ﷺning boshqa bir sahobasidan, u Nabiy ﷺdan ham rivoyat qilingan boʻlib, unda Avf ibn Molik zikr qilinmagan va hadisda uzun bir voqea bordir.Авф ибн Молик ал-Ашжаъий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Роббим ҳузуридан менга бир келувчи келди ва мени умматимнинг ярмини жаннатга киритиш билан шафоатдан бирини танлаш ихтиёрига қўйди. Шунда мен шафоатни танладим, у Аллоҳга ҳеч нарсани шерик қилмасдан ўлган киши учундир», дедилар. Бу ҳадис Абу ал-Малиҳдан, у Набий ﷺнинг бошқа бир саҳобасидан, у Набий ﷺдан ҳам ривоят қилинган бўлиб, унда Авф ибн Молик зикр қилинмаган ва ҳадисда узун бир воқеа бордир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ شُعَيْبِ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ فِي حَوْضِي مِنَ الأَبَارِيقِ بِعَدَدِ نُجُومِ السَّمَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, mening Havzimda osmon yulduzlari sonicha kuzalar bordir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis shu yoʻldan hasan sahih gʻaribdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, менинг Ҳавзимда осмон юлдузлари сонича кузалар бордир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис шу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ نِيزَكَ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكَّارٍ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ بَشِيرٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ لِكُلِّ نَبِيٍّ حَوْضًا وَإِنَّهُمْ يَتَبَاهَوْنَ أَيُّهُمْ أَكْثَرُ وَارِدَةً وَإِنِّي أَرْجُو أَنْ أَكُونَ أَكْثَرَهُمْ وَارِدَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى الأَشْعَثُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ سَمُرَةَ وَهُوَ أَصَحُّ ‏.‏

Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, har bir paygʻambar uchun bir hovuz bordir. Ular qaysi birining hovuziga kelguvchilar koʻproq boʻlishi bilan faxrlanadilar. Men esa keluvchilari eng koʻp boʻlishimni umid qilaman», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Ashʼas ibn Abdulmalik bu hadisni Nabiy ﷺdan mursal qilib rivoyat qilgan va unda Samuradan deb zikr qilmagan, bu esa sahihroqdir.Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, ҳар бир пайғамбар учун бир ҳовуз бордир. Улар қайси бирининг ҳовузига келгувчилар кўпроқ бўлиши билан фахрланадилар. Мен эса келувчилари энг кўп бўлишимни умид қиламан», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Ашъас ибн Абдулмалик бу ҳадисни Набий ﷺдан мурсал қилиб ривоят қилган ва унда Самурадан деб зикр қилмаган, бу эса саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُهَاجِرِ، عَنِ الْعَبَّاسِ، عَنْ أَبِي سَلاَّمٍ الْحَبَشِيِّ، قَالَ بَعَثَ إِلَىَّ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ فَحُمِلْتُ عَلَى الْبَرِيدِ ‏.‏ قَالَ فَلَمَّا دَخَلَ عَلَيْهِ قَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ لَقَدْ شَقَّ عَلَى مَرْكَبِي الْبَرِيدُ ‏.‏ فَقَالَ يَا أَبَا سَلاَّمٍ مَا أَرَدْتُ أَنْ أَشُقَّ عَلَيْكَ وَلَكِنْ بَلَغَنِي عَنْكَ حَدِيثٌ تُحَدِّثُهُ عَنْ ثَوْبَانَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْحَوْضِ فَأَحْبَبْتُ أَنْ تُشَافِهَنِي بِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو سَلاَّمٍ حَدَّثَنِي ثَوْبَانُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ حَوْضِي مِنْ عَدَنَ إِلَى عَمَّانَ الْبَلْقَاءِ مَاؤُهُ أَشَدُّ بَيَاضًا مِنَ اللَّبَنِ وَأَحْلَى مِنَ الْعَسَلِ وَأَكَاوِيبُهُ عَدَدُ نُجُومِ السَّمَاءِ مَنْ شَرِبَ مِنْهُ شَرْبَةً لَمْ يَظْمَأْ بَعْدَهَا أَبَدًا أَوَّلُ النَّاسِ وُرُودًا عَلَيْهِ فُقَرَاءُ الْمُهَاجِرِينَ الشُّعْثُ رُءُوسًا الدُّنْسُ ثِيَابًا الَّذِينَ لاَ يَنْكِحُونَ الْمُتَنَعِّمَاتِ وَلاَ تُفْتَحُ لَهُمُ السُّدَدُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عُمَرُ لَكِنِّي نَكَحْتُ الْمُتَنَعِّمَاتِ وَفُتِحَ لِيَ السُّدَدُ وَنَكَحْتُ فَاطِمَةَ بِنْتَ عَبْدِ الْمَلِكِ لاَ جَرَمَ أَنِّي لاَ أَغْسِلُ رَأْسِي حَتَّى يَشْعَثَ وَلاَ أَغْسِلُ ثَوْبِي الَّذِي يَلِي جَسَدِي حَتَّى يَتَّسِخَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ مَعْدَانَ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ عَنْ ثَوْبَانَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَأَبُو سَلاَّمٍ الْحَبَشِيُّ اسْمُهُ مَمْطُورٌ وَهُوَ شَامِيٌّ ثِقَةٌ ‏.‏

Sawbon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Mening hovuzim Adandan Balqo Ammoniga qadardir. Uning suvi sutdan oqroq, asaldan shirinroqdir. Uning kosalari osmondagi yulduzlar sonichalikdir. Kim undan bir qultum ichsa, undan keyin abadiy chanqamaydi. Unga birinchi boʻlib keladigan odamlar sochlari toʻzigan, kiyimlari kir muhojirlarning faqirlaridir. Ular noz-neʼmat ichidagi ayollarga uylanmaydilar va ularga eshiklar ochilmaydi», dedilar. (Bu hadisni Abu Sallom al-Habashiy rivoyat qilgach,) Umar (ibn Abdulaziz): «Lekin men noz-neʼmat ichidagi ayollarga uylandim, menga eshiklar ochildi va men Fotima bint Abdulmalikka uylandim. Endi men sochim toʻzigunicha boshimni yuvmasligimga va badanimga tegib turadigan kiyimim kirlanguncha uni yuvmasligimga ahd qildim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yuzadan gʻaribdir. Bu hadis Maʼdon ibn Abu Talhadan, u Sawbondan, u Nabiy ﷺdan ham rivoyat qilingan. Abu Sallom al-Habashiyning ismi Mamtur boʻlib, u shomlik, ishonchli (rovi)dir.Саwбон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Менинг ҳовузим Адандан Балқо Аммонига қадардир. Унинг суви сутдан оқроқ, асалдан ширинроқдир. Унинг косалари осмондаги юлдузлар соничаликдир. Ким ундан бир қултум ичса, ундан кейин абадий чанқамайди. Унга биринчи бўлиб келадиган одамлар сочлари тўзиган, кийимлари кир муҳожирларнинг фақирларидир. Улар ноз-неъмат ичидаги аёлларга уйланмайдилар ва уларга эшиклар очилмайди», дедилар. (Бу ҳадисни Абу Саллом ал-Ҳабаший ривоят қилгач,) Умар (ибн Абдулазиз): «Лекин мен ноз-неъмат ичидаги аёлларга уйландим, менга эшиклар очилди ва мен Фотима бинт Абдулмаликка уйландим. Энди мен сочим тўзигунича бошимни ювмаслигимга ва баданимга тегиб турадиган кийимим кирлангунча уни ювмаслигимга аҳд қилдим», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу юзадан ғарибдир. Бу ҳадис Маъдон ибн Абу Талҳадан, у Саwбондан, у Набий ﷺдан ҳам ривоят қилинган. Абу Саллом ал-Ҳабашийнинг исми Мамтур бўлиб, у шомлик, ишончли (рови)дир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ الصَّمَدِ الْعَمِّيُّ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ، حَدَّثَنَا أَبُو عِمْرَانَ الْجَوْنِيُّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّامِتِ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا آنِيَةُ الْحَوْضِ قَالَ ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لآنِيَتُهُ أَكْثَرُ مِنْ عَدَدِ نُجُومِ السَّمَاءِ وَكَوَاكِبِهَا فِي لَيْلَةٍ مُظْلِمَةٍ مُصْحِيَةٍ مِنْ آنِيَةِ الْجَنَّةِ مَنْ شَرِبَ مِنْهَا شَرْبَةً لَمْ يَظْمَأْ آخِرَ مَا عَلَيْهِ عَرْضُهُ مِثْلُ طُولِهِ مَا بَيْنَ عَمَّانَ إِلَى أَيْلَةَ مَاؤُهُ أَشَدُّ بَيَاضًا مِنَ اللَّبَنِ وَأَحْلَى مِنَ الْعَسَلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَبِي بَرْزَةَ الأَسْلَمِيِّ وَابْنِ عُمَرَ وَحَارِثَةَ بْنِ وَهْبٍ وَالْمُسْتَوْرِدِ بْنِ شَدَّادٍ ‏.‏ - وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ حَوْضِي كَمَا بَيْنَ الْكُوفَةِ إِلَى الْحَجَرِ الأَسْوَدِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Zarr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men: ‹Yo Rasululloh, hovuzning kosalari qanaqa?› dedim. U zot: ‹Jonim qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, uning kosalari ochiq, qorongʻi kechadagi osmon yulduzlari va sayyoralarining sonidan koʻproqdir. Ular jannat kosalaridandir. Kim ulardan bir qultum ichsa, undan keyin oxirgisigacha hech chanqamaydi. Uning eni boʻyiga teng — Ammondan Aylagacha boʻlgan masofachalikdir. Uning suvi sutdan oqroq, asaldan shirinroqdir›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir. Bu bobda Huzayfa ibn al-Yamon, Abdulloh ibn Amr, Abu Barza al-Aslamiy, Ibn Umar, Horisa ibn Vahb va Mustavrid ibn Shaddoddan (ham hadislar) bor. Ibn Umardan rivoyat qilinishicha, Nabiy ﷺ: «Mening hovuzim Kufadan Hajarul-Asvadgacha boʻlgan masofachalikdir», dedilar.Абу Зарр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен: ‹Ё Расулуллоҳ, ҳовузнинг косалари қанақа?› дедим. У зот: ‹Жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки, унинг косалари очиқ, қоронғи кечадаги осмон юлдузлари ва сайёраларининг сонидан кўпроқдир. Улар жаннат косаларидандир. Ким улардан бир қултум ичса, ундан кейин охиргисигача ҳеч чанқамайди. Унинг эни бўйига тенг — Аммондан Айлагача бўлган масофачаликдир. Унинг суви сутдан оқроқ, асалдан ширинроқдир›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Бу бобда Ҳузайфа ибн ал-Ямон, Абдуллоҳ ибн Амр, Абу Барза ал-Асламий, Ибн Умар, Ҳориса ибн Ваҳб ва Муставрид ибн Шаддоддан (ҳам ҳадислар) бор. Ибн Умардан ривоят қилинишича, Набий ﷺ: «Менинг ҳовузим Куфадан Ҳажарул-Асвадгача бўлган масофачаликдир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو حَصِينٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ يُونُسَ، كُوفِيٌّ حَدَّثَنَا عَبْثَرُ بْنُ الْقَاسِمِ، حَدَّثَنَا حُصَيْنٌ، هُوَ ابْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمَّا أُسْرِيَ بِالنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم جَعَلَ يَمُرُّ بِالنَّبِيِّ وَالنَّبِيَّيْنِ وَمَعَهُمُ الْقَوْمُ وَالنَّبِيِّ وَالنَّبِيَّيْنِ وَمَعَهُمُ الرَّهْطُ وَالنَّبِيِّ وَالنَّبِيِّينَ وَلَيْسَ مَعَهُمْ أَحَدٌ حَتَّى مَرَّ بِسَوَادٍ عَظِيمٍ فَقُلْتُ مَنْ هَذَا قِيلَ مُوسَى وَقَوْمُهُ وَلَكِنِ ارْفَعْ رَأْسَكَ فَانْظُرْ ‏.‏ قَالَ فَإِذَا سَوَادٌ عَظِيمٌ قَدْ سَدَّ الأُفُقَ مِنْ ذَا الْجَانِبِ وَمِنْ ذَا الْجَانِبِ فَقِيلَ هَؤُلاَءِ أُمَّتُكَ وَسِوَى هَؤُلاَءِ مِنْ أُمَّتِكَ سَبْعُونَ أَلْفًا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِغَيْرِ حِسَابٍ ‏.‏ فَدَخَلَ وَلَمْ يَسْأَلُوهُ وَلَمْ يُفَسِّرْ لَهُمْ فَقَالُوا نَحْنُ هُمْ ‏.‏ وَقَالَ قَائِلُونَ هُمْ أَبْنَاؤُنَا الَّذِينَ وُلِدُوا عَلَى الْفِطْرَةِ وَالإِسْلاَمِ ‏.‏ فَخَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ هُمُ الَّذِينَ لاَ يَكْتَوُونَ وَلاَ يَسْتَرْقُونَ وَلاَ يَتَطَيَّرُونَ وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَامَ عُكَّاشَةُ بْنُ مِحْصَنٍ فَقَالَ أَنَا مِنْهُمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَامَ آخَرُ فَقَالَ أَنَا مِنْهُمْ فَقَالَ ‏"‏ سَبَقَكَ بِهَا عُكَّاشَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ meʼrojga olib chiqilganlarida, u zot bir paygʻambar va paygʻambarlar yonidan oʻta boshladilar — ular bilan birga qavm bor edi; yana bir paygʻambar va paygʻambarlar, ular bilan birga kichik bir guruh bor edi; yana bir paygʻambar va paygʻambarlar, ular bilan birga hech kim yoʻq edi. Nihoyat, juda katta bir toʻda yonidan oʻtdilar. «Men: ‹Bular kim?› dedim. ‹Bu Muso va uning qavmidir. Lekin boshingni koʻtarib qarab koʻr›, deyildi». U zot aytdilar: «Shunda bir tomondan va boshqa tomondan ufqni toʻsib turgan juda katta bir toʻda (koʻrindi). ‹Bular sening ummatingdir va bulardan tashqari ummatingdan yetmish ming kishi hisob-kitobsiz jannatga kiradi›, deyildi». Soʻng u zot (uyga) kirdilar va (sahobalar) undan soʻramadilar, u ham ularga izoh bermadi. Shunda ular: «Oʻsha (yetmish ming) bizmiz», dedilar. Baʼzilar esa: «Ular fitrat va Islom uzra tugʻilgan farzandlarimizdir», dedilar. Nabiy ﷺ chiqib: «Ular dogʻlanmaydigan, (oʻzlariga) afsun (qildirib davolanish) talab qilmaydigan, qush uchirib fol ochmaydigan va Robblariga tavakkul qiladigan kishilardir», dedilar. Shunda Ukkosha ibn Mihsan oʻrnidan turib: «Yo Rasululloh, men ham ulardanmanmi?» dedi. U zot: «Ha», dedilar. Soʻng boshqa biri turib: «Men ham ulardanmanmi?» dedi. U zot: «Bunda Ukkosha sendan oʻzib ketdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Ibn Masʼud va Abu Hurayradan (ham hadislar) bor.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ меърожга олиб чиқилганларида, у зот бир пайғамбар ва пайғамбарлар ёнидан ўта бошладилар — улар билан бирга қавм бор эди; яна бир пайғамбар ва пайғамбарлар, улар билан бирга кичик бир гуруҳ бор эди; яна бир пайғамбар ва пайғамбарлар, улар билан бирга ҳеч ким йўқ эди. Ниҳоят, жуда катта бир тўда ёнидан ўтдилар. «Мен: ‹Булар ким?› дедим. ‹Бу Мусо ва унинг қавмидир. Лекин бошингни кўтариб қараб кўр›, дейилди». У зот айтдилар: «Шунда бир томондан ва бошқа томондан уфқни тўсиб турган жуда катта бир тўда (кўринди). ‹Булар сенинг умматингдир ва булардан ташқари умматингдан етмиш минг киши ҳисоб-китобсиз жаннатга киради›, дейилди». Сўнг у зот (уйга) кирдилар ва (саҳобалар) ундан сўрамадилар, у ҳам уларга изоҳ бермади. Шунда улар: «Ўша (етмиш минг) бизмиз», дедилар. Баъзилар эса: «Улар фитрат ва Ислом узра туғилган фарзандларимиздир», дедилар. Набий ﷺ чиқиб: «Улар доғланмайдиган, (ўзларига) афсун (қилдириб даволаниш) талаб қилмайдиган, қуш учириб фол очмайдиган ва Роббларига таваккул қиладиган кишилардир», дедилар. Шунда Уккоша ибн Миҳсан ўрнидан туриб: «Ё Расулуллоҳ, мен ҳам уларданманми?» деди. У зот: «Ҳа», дедилар. Сўнг бошқа бири туриб: «Мен ҳам уларданманми?» деди. У зот: «Бунда Уккоша сендан ўзиб кетди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Ибн Масъуд ва Абу Ҳурайрадан (ҳам ҳадислар) бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ، حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ الرَّبِيعِ، حَدَّثَنَا أَبُو عِمْرَانَ الْجَوْنِيُّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ مَا أَعْرِفُ شَيْئًا مِمَّا كُنَّا عَلَيْهِ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقُلْتُ أَيْنَ الصَّلاَةُ قَالَ أَوَلَمْ تَصْنَعُوا فِي صَلاَتِكُمْ مَا قَدْ عَلِمْتُمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي عِمْرَانَ الْجَوْنِيِّ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Nabiy ﷺ davrida biz uzra boʻlgan narsalardan hech narsani (bugun) tanimayapman», dedi. (Rovi:) «Men: ‹Namoz qani?› dedim. U: ‹Siz namozingizda bilgan (oʻzgartirgan) narsalaringizni qilmadingizmi?› dedi». Abu Iso aytdi: Bu hadis Abu Imron al-Javniyning hadisi yuzasidan bu yuzadan hasan gʻaribdir. U Anasdan boshqa yuzadan ham rivoyat qilingan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Набий ﷺ даврида биз узра бўлган нарсалардан ҳеч нарсани (бугун) танимаяпман», деди. (Рови:) «Мен: ‹Намоз қани?› дедим. У: ‹Сиз намозингизда билган (ўзгартирган) нарсаларингизни қилмадингизми?› деди». Абу Исо айтди: Бу ҳадис Абу Имрон ал-Жавнийнинг ҳадиси юзасидан бу юзадан ҳасан ғарибдир. У Анасдан бошқа юзадан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الأَزْدِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا هَاشِمٌ، وَهُوَ ابْنُ سَعِيدٍ الْكُوفِيُّ حَدَّثَنِي زَيْدٌ الْخَثْعَمِيُّ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ عُمَيْسٍ الْخَثْعَمِيَّةِ، قَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ تَخَيَّلَ وَاخْتَالَ وَنَسِيَ الْكَبِيرَ الْمُتَعَالِ بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ تَجَبَّرَ وَاعْتَدَى وَنَسِيَ الْجَبَّارَ الأَعْلَى بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ سَهَا وَلَهَا وَنَسِيَ الْمَقَابِرَ وَالْبِلَى بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ عَتَا وَطَغَى وَنَسِيَ الْمُبْتَدَا وَالْمُنْتَهَى بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ يَخْتِلُ الدُّنْيَا بِالدِّينِ بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ يَخْتِلُ الدِّينَ بِالشُّبُهَاتِ بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ طَمَعٌ يَقُودُهُ بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ هَوًى يُضِلُّهُ بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ رَغَبٌ يُذِلُّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِالْقَوِيِّ ‏.‏

Asmo bint Umays al-Xasʼamiya (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Men Rasululloh ﷺ shunday deyayotganlarini eshitdim: ‹Kibrlanib, manmanlik qilib, Ulugʻ va Oliy (Zot)ni unutgan banda eng yomon bandadir. Zoʻravonlik qilib, tajovuz qilib, eng Oliy Qahhorni unutgan banda eng yomon bandadir. Gʻaflatga botib, oʻyin-kulgiga berilib, qabrlar va chirishni unutgan banda eng yomon bandadir. Tugʻyon qilib, hadidan oshib, boshlanish va oxirini unutgan banda eng yomon bandadir. Din vositasida dunyoni qoʻlga kiritishga uringan banda eng yomon bandadir. Shubhalar bilan dinni aldagan banda eng yomon bandadir. Tamaʼ yetaklab yurgan banda eng yomon bandadir. Havoyi nafs adashtirayotgan banda eng yomon bandadir. Ragʻbat (ochkoʻzligi) xor qilayotgan banda eng yomon bandadir›», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻarib boʻlib, uni faqat shu yuzadan bilamiz va uning sanadi kuchli emas.Асмо бинт Умайс ал-Хасъамия (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Мен Расулуллоҳ ﷺ шундай деяётганларини эшитдим: ‹Кибрланиб, манманлик қилиб, Улуғ ва Олий (Зот)ни унутган банда энг ёмон бандадир. Зўравонлик қилиб, тажовуз қилиб, энг Олий Қаҳҳорни унутган банда энг ёмон бандадир. Ғафлатга ботиб, ўйин-кулгига берилиб, қабрлар ва чиришни унутган банда энг ёмон бандадир. Туғён қилиб, ҳадидан ошиб, бошланиш ва охирини унутган банда энг ёмон бандадир. Дин воситасида дунёни қўлга киритишга уринган банда энг ёмон бандадир. Шубҳалар билан динни алдаган банда энг ёмон бандадир. Тамаъ етаклаб юрган банда энг ёмон бандадир. Ҳавойи нафс адаштираётган банда энг ёмон бандадир. Рағбат (очкўзлиги) хор қилаётган банда энг ёмон бандадир›», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғариб бўлиб, уни фақат шу юзадан биламиз ва унинг санади кучли эмас.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ الْمُؤَدِّبُ، حَدَّثَنَا عَمَّارُ بْنُ مُحَمَّدِ ابْنُ أُخْتِ، سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ حَدَّثَنَا أَبُو الْجَارُودِ الأَعْمَى، وَاسْمُهُ، زِيَادُ بْنُ الْمُنْذِرِ الْهَمْدَانِيُّ عَنْ عَطِيَّةَ الْعَوْفِيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَيُّمَا مُؤْمِنٍ أَطْعَمَ مُؤْمِنًا عَلَى جُوعٍ أَطْعَمَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ ثِمَارِ الْجَنَّةِ وَأَيُّمَا مُؤْمِنٍ سَقَى مُؤْمِنًا عَلَى ظَمَإٍ سَقَاهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الرَّحِيقِ الْمَخْتُومِ وَأَيُّمَا مُؤْمِنٍ كَسَا مُؤْمِنًا عَلَى عُرْىٍ كَسَاهُ اللَّهُ مِنْ خُضْرِ الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا عَنْ عَطِيَّةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ مَوْقُوفٌ وَهُوَ أَصَحُّ عِنْدَنَا وَأَشْبَهُ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qaysi bir moʻmin och moʻminni toʻydirsa, Alloh uni qiyomat kuni jannat mevalaridan toʻydiradi. Qaysi bir moʻmin chanqagan moʻminni sugʻorsa, Alloh uni qiyomat kuni muhrlangan sof sharobdan sugʻoradi. Qaysi bir moʻmin yalangʻoch moʻminni kiyintirsa, Alloh uni jannatning yashil (libos)laridan kiyintiradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Bu Atiyyadan, u Abu Saiddan mavquf (sahobaning oʻz soʻzi) sifatida ham rivoyat qilingan va bu bizning nazdimizda sahihroq hamda (haqiqatga) yaqinroqdir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қайси бир мўмин оч мўминни тўйдирса, Аллоҳ уни қиёмат куни жаннат меваларидан тўйдиради. Қайси бир мўмин чанқаган мўминни суғорса, Аллоҳ уни қиёмат куни муҳрланган соф шаробдан суғоради. Қайси бир мўмин яланғоч мўминни кийинтирса, Аллоҳ уни жаннатнинг яшил (либос)ларидан кийинтиради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Бу Атийядан, у Абу Саиддан мавқуф (саҳобанинг ўз сўзи) сифатида ҳам ривоят қилинган ва бу бизнинг наздимизда саҳиҳроқ ҳамда (ҳақиқатга) яқинроқдир.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي النَّضْرِ، حَدَّثَنَا أَبُو النَّضْرِ، حَدَّثَنَا أَبُو عَقِيلٍ الثَّقَفِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو فَرْوَةَ، يَزِيدُ بْنُ سِنَانٍ التَّمِيمِيُّ حَدَّثَنِي بُكَيْرُ بْنُ فَيْرُوزَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ خَافَ أَدْلَجَ وَمَنْ أَدْلَجَ بَلَغَ الْمَنْزِلَ أَلاَ إِنَّ سِلْعَةَ اللَّهِ غَالِيَةٌ أَلاَ إِنَّ سِلْعَةَ اللَّهِ الْجَنَّةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي النَّضْرِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim qoʻrqsa, tunda yoʻlga chiqadi; kim tunda yoʻlga chiqsa, manzilga yetadi. Ogoh boʻlinglar, Allohning moli qimmatdir. Ogoh boʻlinglar, Allohning moli — jannatdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻarib boʻlib, uni faqat Abu Nazrning hadisi yuzasidan bilamiz.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким қўрқса, тунда йўлга чиқади; ким тунда йўлга чиқса, манзилга етади. Огоҳ бўлинглар, Аллоҳнинг моли қимматдир. Огоҳ бўлинглар, Аллоҳнинг моли — жаннатдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғариб бўлиб, уни фақат Абу Назрнинг ҳадиси юзасидан биламиз.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي النَّضْرِ، حَدَّثَنَا أَبُو النَّضْرِ، حَدَّثَنَا أَبُو عَقِيلٍ الثَّقَفِيُّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَقِيلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ، حَدَّثَنِي رَبِيعَةُ بْنُ يَزِيدَ، وَعَطِيَّةُ بْنُ قَيْسٍ، عَنْ عَطِيَّةَ السَّعْدِيِّ، وَكَانَ، مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَبْلُغُ الْعَبْدُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُتَّقِينَ حَتَّى يَدَعَ مَا لاَ بَأْسَ بِهِ حَذَرًا لِمَا بِهِ الْبَأْسُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Atiyya as-Saʼdiy (roziyallohu anhu)dan — u Nabiy ﷺning sahobalaridan edi — rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Banda zarari boʻlgan narsadan ehtiyot boʻlib, zarari yoʻq narsani ham tark etmaguncha taqvodorlardan boʻlish darajasiga yeta olmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻarib boʻlib, uni faqat shu yuzadan bilamiz.Атийя ас-Саъдий (розияллоҳу анҳу)дан — у Набий ﷺнинг саҳобаларидан эди — ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Банда зарари бўлган нарсадан эҳтиёт бўлиб, зарари йўқ нарсани ҳам тарк этмагунча тақводорлардан бўлиш даражасига ета олмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғариб бўлиб, уни фақат шу юзадан биламиз.

حَدَّثَنَا عَبَّاسٌ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، حَدَّثَنَا عِمْرَانُ الْقَطَّانُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الشِّخِّيرِ، عَنْ حَنْظَلَةَ الأُسَيْدِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ أَنَّكُمْ تَكُونُونَ كَمَا تَكُونُونَ عِنْدِي لأَظَلَّتْكُمُ الْمَلاَئِكَةُ بِأَجْنِحَتِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ حَنْظَلَةَ الأُسَيْدِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Hanzala al-Usayyidiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Agar siz mening huzurimda boʻlgan holatingizdek (doimo) boʻlganingizda, farishtalar sizlarni qanotlari bilan soya qilib turardilar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yuzadan hasan gʻaribdir. Bu hadis bu yuzadan boshqa yuzadan ham Hanzala al-Usayyidiydan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilingan. Bu bobda Abu Hurayradan (ham hadis) bor.Ҳанзала ал-Усаййидий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Агар сиз менинг ҳузуримда бўлган ҳолатингиздек (доимо) бўлганингизда, фаришталар сизларни қанотлари билан соя қилиб турардилар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу юзадан ҳасан ғарибдир. Бу ҳадис бу юзадан бошқа юзадан ҳам Ҳанзала ал-Усаййидийдан, у Набий ﷺдан ривоят қилинган. Бу бобда Абу Ҳурайрадан (ҳам ҳадис) бор.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ سَلْمَانَ أَبُو عُمَرَ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنِ الْقَعْقَاعِ بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ لِكُلِّ شَيْءٍ شِرَّةً وَلِكُلِّ شِرَّةٍ فَتْرَةً فَإِنْ كَانَ صَاحِبُهَا سَدَّدَ وَقَارَبَ فَارْجُوهُ وَإِنْ أُشِيرَ إِلَيْهِ بِالأَصَابِعِ فَلاَ تَعُدُّوهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ - وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ بِحَسْبِ امْرِئٍ مِنَ الشَّرِّ أَنْ يُشَارَ إِلَيْهِ بِالأَصَابِعِ فِي دِينٍ أَوْ دُنْيَا إِلاَّ مَنْ عَصَمَهُ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Albatta, har bir narsaning shijoat (joʻshqinlik)i bor va har bir shijoatning susayish (vaqti) bor. Bas, agar uning sohibi toʻgʻri yoʻl tutib, meʼyorni saqlasa, undan (yaxshilik) umid qilinglar. Agar unga barmoqlar bilan ishora qilinsa (shuhrat orttirsa), uni (yaxshilar qatorida) sanamanglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yuzadan hasan sahih gʻaribdir. Anas ibn Molikdan rivoyat qilinishicha, Nabiy ﷺ: «Kishiga yomonlik sifatida — din yoki dunyo ishida unga barmoqlar bilan ishora qilinishi kifoyadir, Alloh asragan kishidan boshqa», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Албатта, ҳар бир нарсанинг шижоат (жўшқинлик)и бор ва ҳар бир шижоатнинг сусайиш (вақти) бор. Бас, агар унинг соҳиби тўғри йўл тутиб, меъёрни сақласа, ундан (яхшилик) умид қилинглар. Агар унга бармоқлар билан ишора қилинса (шуҳрат орттирса), уни (яхшилар қаторида) санаманглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу юзадан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Анас ибн Моликдан ривоят қилинишича, Набий ﷺ: «Кишига ёмонлик сифатида — дин ёки дунё ишида унга бармоқлар билан ишора қилиниши кифоядир, Аллоҳ асраган кишидан бошқа», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي يَعْلَى، عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ خُثَيْمٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ خَطَّ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَطًّا مُرَبَّعًا وَخَطَّ فِي وَسَطِ الْخَطِّ خَطًّا وَخَطَّ خَارِجًا مِنَ الْخَطِّ خَطًّا وَحَوْلَ الَّذِي فِي الْوَسَطِ خُطُوطًا فَقَالَ ‏"‏ هَذَا ابْنُ آدَمَ وَهَذَا أَجَلُهُ مُحِيطٌ بِهِ وَهَذَا الَّذِي فِي الْوَسَطِ الإِنْسَانُ وَهَذِهِ الْخُطُوطُ عُرُوضُهُ إِنْ نَجَا مِنْ هَذَا يَنْهَشُهُ هَذَا وَالْخَطُّ الْخَارِجُ الأَمَلُ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ biz uchun toʻrtburchak shaklida bir chiziq chizdilar, chiziqning oʻrtasiga (yana) bir chiziq chizdilar, chiziqdan tashqariga chiqib turgan bir chiziq chizdilar va oʻrtadagisining atrofiga (bir nechta) chiziqlar chizdilar. Soʻng: ‹Bu — odam farzandi, bu esa uni oʻrab turgan ajalidir. Oʻrtadagisi — insonning oʻzi, bu chiziqlar esa uning (yoʻlidagi) toʻsiqlaridir. Agar bundan qutulsa, anavisi uni chaqadi. Tashqariga chiqib turgan chiziq esa orzu-umaldir›, dedilar», dedi. Bu hadis sahihdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ биз учун тўртбурчак шаклида бир чизиқ чиздилар, чизиқнинг ўртасига (яна) бир чизиқ чиздилар, чизиқдан ташқарига чиқиб турган бир чизиқ чиздилар ва ўртадагисининг атрофига (бир нечта) чизиқлар чиздилар. Сўнг: ‹Бу — одам фарзанди, бу эса уни ўраб турган ажалидир. Ўртадагиси — инсоннинг ўзи, бу чизиқлар эса унинг (йўлидаги) тўсиқларидир. Агар бундан қутулса, анависи уни чақади. Ташқарига чиқиб турган чизиқ эса орзу-умалдир›, дедилар», деди. Бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَهْرَمُ ابْنُ آدَمَ وَيَشِبُّ مِنْهُ اثْنَانِ الْحِرْصُ عَلَى الْمَالِ وَالْحِرْصُ عَلَى الْعُمُرِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Odam farzandi qariydi, biroq undagi ikki narsa yoshligicha qoladi: molga boʻlgan hirs va umrga boʻlgan hirs», dedilar. Bu hadis hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Одам фарзанди қарийди, бироқ ундаги икки нарса ёшлигича қолади: молга бўлган ҳирс ва умрга бўлган ҳирс», дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ، مُحَمَّدُ بْنُ فِرَاسٍ الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو قُتَيْبَةَ، سَلْمُ بْنُ قُتَيْبَةَ حَدَّثَنَا أَبُو الْعَوَّامِ، وَهُوَ عِمْرَانُ الْقَطَّانُ عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ مُطَرِّفِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الشِّخِّيرِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مُثَلَ ابْنِ آدَمَ وَإِلَى جَنْبِهِ تِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ مَنِيَّةً إِنْ أَخْطَأَتْهُ الْمَنَايَا وَقَعَ فِي الْهَرَمِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abdulloh ibn ash-Shixxiyr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Odam farzandining misoli shundayki, uning yonida toʻqson toʻqqiz ofat (oʻlim sababi) bordir. Agar oʻlimlar unga xato qilsa (yetib bormasa), u qarilikka tushadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Абдуллоҳ ибн аш-Шиххийр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Одам фарзандининг мисоли шундайки, унинг ёнида тўқсон тўққиз офат (ўлим сабаби) бордир. Агар ўлимлар унга хато қилса (етиб бормаса), у қариликка тушади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، عَنِ الطُّفَيْلِ بْنِ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا ذَهَبَ ثُلُثَا اللَّيْلِ قَامَ فَقَالَ ‏"‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ اذْكُرُوا اللَّهَ اذْكُرُوا اللَّهَ جَاءَتِ الرَّاجِفَةُ تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ جَاءَ الْمَوْتُ بِمَا فِيهِ جَاءَ الْمَوْتُ بِمَا فِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أُبَىٌّ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أُكْثِرُ الصَّلاَةَ عَلَيْكَ فَكَمْ أَجْعَلُ لَكَ مِنْ صَلاَتِي فَقَالَ ‏"‏ مَا شِئْتَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ الرُّبُعَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَا شِئْتَ فَإِنْ زِدْتَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ النِّصْفَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَا شِئْتَ فَإِنْ زِدْتَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ فَالثُّلُثَيْنِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَا شِئْتَ فَإِنْ زِدْتَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ أَجْعَلُ لَكَ صَلاَتِي كُلَّهَا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِذًا تُكْفَى هَمَّكَ وَيُغْفَرُ لَكَ ذَنْبُكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Ubayy ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ tunning uchdan ikkisi oʻtganda turib: «Ey insonlar! Allohni zikr qilinglar! Allohni zikr qilinglar! Birinchi (qattiq silkinishli) puflash keldi, uning ortidan ikkinchisi keladi. Oʻlim oʻzida bori bilan keldi, oʻlim oʻzida bori bilan keldi», der edilar. Ubayy aytdi: «Ey Allohning Rasuli, men Sizga koʻp salavot aytaman. Salavotimning qanchasini Sizga ajrataman?» dedim. U zot: «Xohlaganingcha», dedilar. «Toʻrtdan birini», dedim. U zot: «Xohlaganingcha, ammo koʻpaytirsang, oʻzingga yaxshiroqdir», dedilar. «Yarmini», dedim. U zot: «Xohlaganingcha, ammo koʻpaytirsang, oʻzingga yaxshiroqdir», dedilar. «Unda uchdan ikkisini», dedim. U zot: «Xohlaganingcha, ammo koʻpaytirsang, oʻzingga yaxshiroqdir», dedilar. «Butun duoyimni Sizga ajrataman», dedim. U zot: «Unda gʻaming kifoya qilinadi va gunohing magʻfirat qilinadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Убайй ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ туннинг учдан иккиси ўтганда туриб: «Эй инсонлар! Аллоҳни зикр қилинглар! Аллоҳни зикр қилинглар! Биринчи (қаттиқ силкинишли) пуфлаш келди, унинг ортидан иккинчиси келади. Ўлим ўзида бори билан келди, ўлим ўзида бори билан келди», дер эдилар. Убайй айтди: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен Сизга кўп салавот айтаман. Салавотимнинг қанчасини Сизга ажратаман?» дедим. У зот: «Хоҳлаганингча», дедилар. «Тўртдан бирини», дедим. У зот: «Хоҳлаганингча, аммо кўпайтирсанг, ўзингга яхшироқдир», дедилар. «Ярмини», дедим. У зот: «Хоҳлаганингча, аммо кўпайтирсанг, ўзингга яхшироқдир», дедилар. «Унда учдан иккисини», дедим. У зот: «Хоҳлаганингча, аммо кўпайтирсанг, ўзингга яхшироқдир», дедилар. «Бутун дуойимни Сизга ажратаман», дедим. У зот: «Унда ғаминг кифоя қилинади ва гуноҳинг мағфират қилинади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ أَبَانَ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنِ الصَّبَّاحِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُرَّةَ الْهَمْدَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اسْتَحْيُوا مِنَ اللَّهِ حَقَّ الْحَيَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا لَنَسْتَحْيِي وَالْحَمْدُ لِلَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لَيْسَ ذَاكَ وَلَكِنَّ الاِسْتِحْيَاءَ مِنَ اللَّهِ حَقَّ الْحَيَاءِ أَنْ تَحْفَظَ الرَّأْسَ وَمَا وَعَى وَتَحْفَظَ الْبَطْنَ وَمَا حَوَى وَتَتَذَكَّرَ الْمَوْتَ وَالْبِلَى وَمَنْ أَرَادَ الآخِرَةَ تَرَكَ زِينَةَ الدُّنْيَا فَمَنْ فَعَلَ ذَلِكَ فَقَدِ اسْتَحْيَا مِنَ اللَّهِ حَقَّ الْحَيَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ أَبَانَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنِ الصَّبَّاحِ بْنِ مُحَمَّدٍ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Allohdan haqiqiy hayo qilish bilan hayo qilinglar», dedilar. Biz: «Ey Allohning Rasuli, alhamdulillah, biz hayo qilamiz», dedik. U zot: «Bu unday emas, balki Allohdan haqiqiy hayo qilish — boshni va u oʻz ichiga olgan narsalarni saqlashing, qornni va u oʻz ichiga olgan narsalarni saqlashing, oʻlim va chirishni eslashingdir. Kim oxiratni iroda qilsa, dunyo ziynatini tark etadi. Kim shuni qilsa, Allohdan haqiqiy hayo qilish bilan hayo qilibdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻldan, Abon ibn Ishoqning Sabboh ibn Muhammaddan rivoyatidan bilamiz.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳдан ҳақиқий ҳаё қилиш билан ҳаё қилинглар», дедилар. Биз: «Эй Аллоҳнинг Расули, алҳамдулиллаҳ, биз ҳаё қиламиз», дедик. У зот: «Бу ундай эмас, балки Аллоҳдан ҳақиқий ҳаё қилиш — бошни ва у ўз ичига олган нарсаларни сақлашинг, қорнни ва у ўз ичига олган нарсаларни сақлашинг, ўлим ва чиришни эслашингдир. Ким охиратни ирода қилса, дунё зийнатини тарк этади. Ким шуни қилса, Аллоҳдан ҳақиқий ҳаё қилиш билан ҳаё қилибди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан, Абон ибн Ишоқнинг Саббоҳ ибн Муҳаммаддан ривоятидан биламиз.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ، ح وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ، عَنْ ضَمْرَةَ بْنِ حَبِيبٍ، عَنْ شَدَّادِ بْنِ أَوْسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْكَيِّسُ مَنْ دَانَ نَفْسَهُ وَعَمِلَ لِمَا بَعْدَ الْمَوْتِ وَالْعَاجِزُ مَنْ أَتْبَعَ نَفْسَهُ هَوَاهَا وَتَمَنَّى عَلَى اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ قَالَ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ مَنْ دَانَ نَفْسَهُ ‏"‏ ‏.‏ يَقُولُ حَاسَبَ نَفْسَهُ فِي الدُّنْيَا قَبْلَ أَنْ يُحَاسَبَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ حَاسِبُوا أَنْفُسَكُمْ قَبْلَ أَنْ تُحَاسَبُوا وَتَزَيَّنُوا لِلْعَرْضِ الأَكْبَرِ وَإِنَّمَا يَخِفُّ الْحِسَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى مَنْ حَاسَبَ نَفْسَهُ فِي الدُّنْيَا ‏.‏ وَيُرْوَى عَنْ مَيْمُونِ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ لاَ يَكُونُ الْعَبْدُ تَقِيًّا حَتَّى يُحَاسِبَ نَفْسَهُ كَمَا يُحَاسِبُ شَرِيكَهُ مِنْ أَيْنَ مَطْعَمُهُ وَمَلْبَسُهُ ‏.‏

Shaddod ibn Avs (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Aqlli kishi nafsini boʻysundirib, oʻlimdan keyingi narsa uchun amal qilgan kishidir. Ojiz kishi esa nafsini havoyi havasiga ergashtirib, Allohdan (quruq) orzu qilgan kishidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. U zotning «nafsini boʻysundirgan» degan soʻzining maʼnosi shuki, Qiyomat kunida hisob qilinishidan oldin dunyoda nafsini hisobga tortgan kishidir. Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u: «Hisob qilinishingizdan oldin nafsingizni hisobga torting va eng katta soʻroq (kuni) uchun hozirlik koʻring. Qiyomat kunida hisob faqat dunyoda nafsini hisobga tortgan kishiga yengil boʻladi», degan. Maymun ibn Mehrondan rivoyat qilinadiki, u: «Banda sherigini ‹yemaging va kiyming qayerdan?› deb hisobga tortgani kabi oʻz nafsini hisobga tortmaguncha taqvodor boʻlmaydi», degan.Шаддод ибн Авс (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ақлли киши нафсини бўйсундириб, ўлимдан кейинги нарса учун амал қилган кишидир. Ожиз киши эса нафсини ҳавойи ҳавасига эргаштириб, Аллоҳдан (қуруқ) орзу қилган кишидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. У зотнинг «нафсини бўйсундирган» деган сўзининг маъноси шуки, Қиёмат кунида ҳисоб қилинишидан олдин дунёда нафсини ҳисобга тортган кишидир. Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у: «Ҳисоб қилинишингиздан олдин нафсингизни ҳисобга тортинг ва энг катта сўроқ (куни) учун ҳозирлик кўринг. Қиёмат кунида ҳисоб фақат дунёда нафсини ҳисобга тортган кишига енгил бўлади», деган. Маймун ибн Меҳрондан ривоят қилинадики, у: «Банда шеригини ‹емагинг ва кийминг қаердан?› деб ҳисобга тортгани каби ўз нафсини ҳисобга тортмагунча тақводор бўлмайди», деган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنُ مَدُّويَهْ التِّرْمِذِيُّ، حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ الْحَكَمِ الْعُرَنِيُّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ الْوَلِيدِ الْوَصَّافِيُّ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُصَلاَّهُ فَرَأَى نَاسًا كَأَنَّهُمْ يَكْتَشِرُونَ قَالَ ‏"‏ أَمَا إِنَّكُمْ لَوْ أَكْثَرْتُمْ ذِكْرَ هَاذِمِ اللَّذَّاتِ لَشَغَلَكُمْ عَمَّا أَرَى فَأَكْثِرُوا مِنْ ذِكْرِ هَاذِمِ اللَّذَّاتِ الْمَوْتِ فَإِنَّهُ لَمْ يَأْتِ عَلَى الْقَبْرِ يَوْمٌ إِلاَّ تَكَلَّمَ فِيهِ فَيَقُولُ أَنَا بَيْتُ الْغُرْبَةِ وَأَنَا بَيْتُ الْوَحْدَةِ وَأَنَا بَيْتُ التُّرَابِ وَأَنَا بَيْتُ الدُّودِ ‏.‏ فَإِذَا دُفِنَ الْعَبْدُ الْمُؤْمِنُ قَالَ لَهُ الْقَبْرُ مَرْحَبًا وَأَهْلاً أَمَا إِنْ كُنْتَ لأَحَبَّ مَنْ يَمْشِي عَلَى ظَهْرِي إِلَىَّ فَإِذْ وُلِّيتُكَ الْيَوْمَ وَصِرْتَ إِلَىَّ فَسَتَرَى صَنِيعِي بِكَ ‏.‏ قَالَ فَيَتَّسِعُ لَهُ مَدَّ بَصَرِهِ وَيُفْتَحُ لَهُ بَابٌ إِلَى الْجَنَّةِ ‏.‏ وَإِذَا دُفِنَ الْعَبْدُ الْفَاجِرُ أَوِ الْكَافِرُ قَالَ لَهُ الْقَبْرُ لاَ مَرْحَبًا وَلاَ أَهْلاً أَمَا إِنْ كُنْتَ لأَبْغَضَ مَنْ يَمْشِي عَلَى ظَهْرِي إِلَىَّ فَإِذْ وُلِّيتُكَ الْيَوْمَ وَصِرْتَ إِلَىَّ فَسَتَرَى صَنِيعِي بِكَ ‏.‏ قَالَ فَيَلْتَئِمُ عَلَيْهِ حَتَّى تَلْتَقِيَ عَلَيْهِ وَتَخْتَلِفَ أَضْلاَعُهُ ‏.‏ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِأَصَابِعِهِ فَأَدْخَلَ بَعْضَهَا فِي جَوْفِ بَعْضٍ قَالَ ‏"‏ وَيُقَيِّضُ اللَّهُ لَهُ سَبْعِينَ تِنِّينًا لَوْ أَنَّ وَاحِدًا مِنْهَا نَفَخَ فِي الأَرْضِ مَا أَنْبَتَتْ شَيْئًا مَا بَقِيَتِ الدُّنْيَا فَيَنْهَشْنَهُ وَيَخْدِشْنَهُ حَتَّى يُفْضَى بِهِ إِلَى الْحِسَابِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّمَا الْقَبْرُ رَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ أَوْ حُفْرَةٌ مِنْ حُفَرِ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ namozgohlariga kirib, kulishayotgandek koʻringan bir guruh odamlarni koʻrdilar va: «Agar siz lazzatlarni uzguvchini koʻp eslaganingizda, u sizni men koʻrayotgan narsadan mashgʻul qilib qoʻyardi. Bas, lazzatlarni uzguvchi — oʻlimni koʻp eslanglar. Chunki qabr ustiga ‹Men gʻurbat uyiman, men yolgʻizlik uyiman, men tuproq uyiman, men qurtlar uyiman› demagan hech bir kun kelmaydi. Moʻmin banda dafn etilganda, qabr unga: ‹Marhabo, xush kelibsan! Sen mening ustimda yurganlarning men uchun eng sevimlisi eding. Bugun sen menga topshirilib, oldimga kelgan ekansan, senga nima muomala qilishimni koʻrasan› deydi». U zot: «Shunda unga koʻzi yetguncha kengayadi va unga jannatga eshik ochiladi», dedilar. «Fojir yoki kofir banda dafn etilganda, qabr unga: ‹Marhabo ham, xush kelding ham yoʻq! Sen mening ustimda yurganlarning men uchun eng yomon koʻrilgani eding. Bugun sen menga topshirilib, oldimga kelgan ekansan, senga nima muomala qilishimni koʻrasan› deydi». U zot: «Shunda qabr unga shunday qisiladiki, qovurgʻalari bir-biriga kirib, oralashib ketadi», dedilar. Rasululloh ﷺ barmoqlari bilan ishora qilib, ularning baʼzisini baʼzisining ichiga kiritdilar va: «Alloh unga yetmishta ajdarni vakil qiladiki, ulardan bittasi yerga puflasa, dunyo bor ekan, yer hech narsa undirmas edi. Ular uni hisobga olib borilguncha chaqib, tirnab turadilar», dedilar. Rasululloh ﷺ: «Qabr — jannat bogʻlaridan bir bogʻ yoki doʻzax chuqurlaridan bir chuqurdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻldan bilamiz.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ намозгоҳларига кириб, кулишаётгандек кўринган бир гуруҳ одамларни кўрдилар ва: «Агар сиз лаззатларни узгувчини кўп эслаганингизда, у сизни мен кўраётган нарсадан машғул қилиб қўярди. Бас, лаззатларни узгувчи — ўлимни кўп эсланглар. Чунки қабр устига ‹Мен ғурбат уйиман, мен ёлғизлик уйиман, мен тупроқ уйиман, мен қуртлар уйиман› демаган ҳеч бир кун келмайди. Мўмин банда дафн этилганда, қабр унга: ‹Марҳабо, хуш келибсан! Сен менинг устимда юрганларнинг мен учун энг севимлиси эдинг. Бугун сен менга топширилиб, олдимга келган экансан, сенга нима муомала қилишимни кўрасан› дейди». У зот: «Шунда унга кўзи етгунча кенгаяди ва унга жаннатга эшик очилади», дедилар. «Фожир ёки кофир банда дафн этилганда, қабр унга: ‹Марҳабо ҳам, хуш келдинг ҳам йўқ! Сен менинг устимда юрганларнинг мен учун энг ёмон кўрилгани эдинг. Бугун сен менга топширилиб, олдимга келган экансан, сенга нима муомала қилишимни кўрасан› дейди». У зот: «Шунда қабр унга шундай қисиладики, қовурғалари бир-бирига кириб, оралашиб кетади», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ бармоқлари билан ишора қилиб, уларнинг баъзисини баъзисининг ичига киритдилар ва: «Аллоҳ унга етмишта аждарни вакил қиладики, улардан биттаси ерга пуфласа, дунё бор экан, ер ҳеч нарса ундирмас эди. Улар уни ҳисобга олиб борилгунча чақиб, тирнаб турадилар», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Қабр — жаннат боғларидан бир боғ ёки дўзах чуқурларидан бир чуқурдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан биламиз.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي ثَوْرٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، يَقُولُ أَخْبَرَنِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا هُوَ مُتَّكِئٌ عَلَى رَمْلِ حَصِيرٍ فَرَأَيْتُ أَثَرَهُ فِي جَنْبِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ طَوِيلَةٌ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Rasululloh ﷺ huzurlariga kirdim. U zot xurmo poʻstlogʻidan toʻldirilgan boʻyraga yonboshlab yotgan edilar. Men uning izini u zotning yonida koʻrdim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu hadisda uzun bir qissa bor.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига кирдим. У зот хурмо пўстлоғидан тўлдирилган бўйрага ёнбошлаб ётган эдилар. Мен унинг изини у зотнинг ёнида кўрдим», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадисда узун бир қисса бор.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ مَعْمَرٍ، وَيُونُسَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَنَّ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ، أَخْبَرَهُ أَنَّ الْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ أَخْبَرَهُ أَنَّ عَمْرَو بْنَ عَوْفٍ وَهُوَ حَلِيفُ بَنِي عَامِرِ بْنِ لُؤَىٍّ وَكَانَ شَهِدَ بَدْرًا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ أَبَا عُبَيْدَةَ بْنَ الْجَرَّاحِ فَقَدِمَ بِمَالٍ مِنَ الْبَحْرَيْنِ وَسَمِعَتِ الأَنْصَارُ بِقُدُومِ أَبِي عُبَيْدَةَ فَوَافَوْا صَلاَةَ الْفَجْرِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم انْصَرَفَ فَتَعَرَّضُوا لَهُ فَتَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ رَآهُمْ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَظُنُّكُمْ سَمِعْتُمْ أَنَّ أَبَا عُبَيْدَةَ قَدِمَ بِشَيْءٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا أَجَلْ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَبْشِرُوا وَأَمِّلُوا مَا يَسُرُّكُمْ فَوَاللَّهِ مَا الْفَقْرَ أَخْشَى عَلَيْكُمْ وَلَكِنِّي أَخْشَى أَنْ تُبْسَطَ الدُّنْيَا عَلَيْكُمْ كَمَا بُسِطَتْ عَلَى مَنْ قَبْلَكُمْ فَتَنَافَسُوهَا كَمَا تَنَافَسُوهَا فَتُهْلِكَكُمْ كَمَا أَهْلَكَتْهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Amr ibn Avf (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi — u Banu Omir ibn Luayyning ittifoqdoshi boʻlib, Rasululloh ﷺ bilan birga Badrda qatnashgan edi: Rasululloh ﷺ Abu Ubayda ibn al-Jarrohni (Bahraynga) joʻnatgan edilar. U Bahrayndan mol-dunyo bilan keldi. Ansorlar Abu Ubaydaning kelganini eshitib, Rasululloh ﷺ bilan birga bomdod namoziga toʻplandilar. Rasululloh ﷺ namozni oʻqib boʻlib, qaytayotganlarida ular u zotning oldiga chiqdilar. Rasululloh ﷺ ularni koʻrganlarida tabassum qildilar va: «Oʻylaymanki, sizlar Abu Ubaydaning biror narsa bilan kelganini eshitgansizlar», dedilar. Ular: «Ha, ey Allohning Rasuli», dedilar. U zot: «Bas, suyunchlar boʻlsin va sizni xursand qiladigan narsadan umidvor boʻlinglar! Vallohi, men sizlarga kambagʻallikdan qoʻrqmayman. Lekin men sizlardan oldingilarga dunyo keng yoyilgani kabi sizlarga ham keng yoyilib, ular bir-birlari bilan talashganidek sizlar ham talashib qolishingizdan, soʻng ularni halok qilganidek sizlarni ham halok qilishidan qoʻrqaman», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Амр ибн Авф (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади — у Бану Омир ибн Луаййнинг иттифоқдоши бўлиб, Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Бадрда қатнашган эди: Расулуллоҳ ﷺ Абу Убайда ибн ал-Жарроҳни (Баҳрайнга) жўнатган эдилар. У Баҳрайндан мол-дунё билан келди. Ансорлар Абу Убайданинг келганини эшитиб, Расулуллоҳ ﷺ билан бирга бомдод намозига тўпландилар. Расулуллоҳ ﷺ намозни ўқиб бўлиб, қайтаётганларида улар у зотнинг олдига чиқдилар. Расулуллоҳ ﷺ уларни кўрганларида табассум қилдилар ва: «Ўйлайманки, сизлар Абу Убайданинг бирор нарса билан келганини эшитгансизлар», дедилар. Улар: «Ҳа, эй Аллоҳнинг Расули», дедилар. У зот: «Бас, суюнчлар бўлсин ва сизни хурсанд қиладиган нарсадан умидвор бўлинглар! Валлоҳи, мен сизларга камбағалликдан қўрқмайман. Лекин мен сизлардан олдингиларга дунё кенг ёйилгани каби сизларга ҳам кенг ёйилиб, улар бир-бирлари билан талашганидек сизлар ҳам талашиб қолишингиздан, сўнг уларни ҳалок қилганидек сизларни ҳам ҳалок қилишидан қўрқаман», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، وَابْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ حَكِيمَ بْنَ حِزَامٍ، قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَعْطَانِي ثُمَّ سَأَلْتُهُ فَأَعْطَانِي ثُمَّ سَأَلْتُهُ فَأَعْطَانِي ثُمَّ قَالَ ‏"‏ يَا حَكِيمُ إِنَّ هَذَا الْمَالَ خَضِرَةٌ حُلْوَةٌ فَمَنْ أَخَذَهُ بِسَخَاوَةِ نَفْسٍ بُورِكَ لَهُ فِيهِ وَمَنْ أَخَذَهُ بِإِشْرَافِ نَفْسٍ لَمْ يُبَارَكْ لَهُ فِيهِ وَكَانَ كَالَّذِي يَأْكُلُ وَلاَ يَشْبَعُ وَالْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ حَكِيمٌ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لاَ أَرْزَأُ أَحَدًا بَعْدَكَ شَيْئًا حَتَّى أُفَارِقَ الدُّنْيَا ‏.‏ فَكَانَ أَبُو بَكْرٍ يَدْعُو حَكِيمًا إِلَى الْعَطَاءِ فَيَأْبَى أَنْ يَقْبَلَهُ ثُمَّ إِنَّ عُمَرَ دَعَاهُ لِيُعْطِيَهُ فَأَبَى أَنْ يَقْبَلَ مِنْهُ شَيْئًا فَقَالَ عُمَرُ إِنِّي أُشْهِدُكُمْ يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى حَكِيمٍ أَنِّي أَعْرِضُ عَلَيْهِ حَقَّهُ مِنْ هَذَا الْفَىْءِ فَيَأْبَى أَنْ يَأْخُذَهُ ‏.‏ فَلَمْ يَرْزَأْ حَكِيمٌ أَحَدًا مِنَ النَّاسِ شَيْئًا بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى تُوُفِّيَ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Hakim ibn Hizom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Rasululloh ﷺdan (biror narsa) soʻradim, u zot menga berdilar. Soʻng yana soʻradim, berdilar. Soʻng yana soʻradim, berdilar. Soʻng u zot: ‹Ey Hakim, albatta bu mol-dunyo koʻkarib turgan, shirin (narsa)dir. Kim uni nafsi saxiylik bilan olsa, unga unda baraka berilur. Kim uni nafsi tamagʻirlik bilan olsa, unga unda baraka berilmas va u yeb-yeb toʻymaydigan kishi kabi boʻlur. Yuqori qoʻl quyi qoʻldan yaxshiroqdir›, dedilar». Hakim aytdi: «Ey Allohning Rasuli, Sizni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, dunyodan ketgunimcha Sizdan keyin hech kimdan hech narsa olib kamaytirmayman», dedim. Abu Bakr Hakimni ato olishga chaqirardi, u esa qabul qilishdan bosh tortardi. Soʻng Umar uni chaqirib, unga (ulush) bermoqchi boʻldi, u esa undan hech narsa qabul qilishdan bosh tortdi. Shunda Umar: «Ey musulmonlar jamoasi, men sizlarni Hakimga guvoh qilamanki, men unga bu fayʼdan haqqini taklif qilyapman, u esa olishdan bosh tortyapti», dedi. Hakim Rasululloh ﷺdan keyin to vafot etgunicha odamlardan hech kimdan hech narsa olib kamaytirmadi. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir.Ҳаким ибн Ҳизом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан (бирор нарса) сўрадим, у зот менга бердилар. Сўнг яна сўрадим, бердилар. Сўнг яна сўрадим, бердилар. Сўнг у зот: ‹Эй Ҳаким, албатта бу мол-дунё кўкариб турган, ширин (нарса)дир. Ким уни нафси сахийлик билан олса, унга унда барака берилур. Ким уни нафси тамағирлик билан олса, унга унда барака берилмас ва у еб-еб тўймайдиган киши каби бўлур. Юқори қўл қуйи қўлдан яхшироқдир›, дедилар». Ҳаким айтди: «Эй Аллоҳнинг Расули, Сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, дунёдан кетгунимча Сиздан кейин ҳеч кимдан ҳеч нарса олиб камайтирмайман», дедим. Абу Бакр Ҳакимни ато олишга чақирарди, у эса қабул қилишдан бош тортарди. Сўнг Умар уни чақириб, унга (улуш) бермоқчи бўлди, у эса ундан ҳеч нарса қабул қилишдан бош тортди. Шунда Умар: «Эй мусулмонлар жамоаси, мен сизларни Ҳакимга гувоҳ қиламанки, мен унга бу файъдан ҳаққини таклиф қиляпман, у эса олишдан бош тортяпти», деди. Ҳаким Расулуллоҳ ﷺдан кейин то вафот этгунича одамлардан ҳеч кимдан ҳеч нарса олиб камайтирмади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو صَفْوَانَ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، قَالَ ابْتُلِينَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالضَّرَّاءِ فَصَبَرْنَا ثُمَّ ابْتُلِينَا بِالسَّرَّاءِ بَعْدَهُ فَلَمْ نَصْبِرْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Abdurrahmon ibn Avf (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Biz Rasululloh ﷺ bilan birga qiyinchilik bilan sinaldik, bas, sabr qildik. Soʻng u zotdan keyin farogʻat bilan sinaldik, ammo sabr qila olmadik», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Абдурраҳмон ибн Авф (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга қийинчилик билан синалдик, бас, сабр қилдик. Сўнг у зотдан кейин фароғат билан синалдик, аммо сабр қила олмадик», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ صَبِيحٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبَانَ، وَهُوَ الرَّقَاشِيُّ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ كَانَتِ الآخِرَةُ هَمَّهُ جَعَلَ اللَّهُ غِنَاهُ فِي قَلْبِهِ وَجَمَعَ لَهُ شَمْلَهُ وَأَتَتْهُ الدُّنْيَا وَهِيَ رَاغِمَةٌ وَمَنْ كَانَتِ الدُّنْيَا هَمَّهُ جَعَلَ اللَّهُ فَقْرَهُ بَيْنَ عَيْنَيْهِ وَفَرَّقَ عَلَيْهِ شَمْلَهَ وَلَمْ يَأْتِهِ مِنَ الدُّنْيَا إِلاَّ مَا قُدِّرَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimning maqsadi oxirat boʻlsa, Alloh uning boyligini qalbiga soladi, ishlarini jam qiladi va dunyo unga xohlamasa ham (zoʻrlanib) keladi. Kimning maqsadi dunyo boʻlsa, Alloh uning kambagʻalligini koʻz oʻngiga soladi, ishlarini tarqatib yuboradi va dunyodan unga faqat oʻziga taqdir qilingan narsagina keladi», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимнинг мақсади охират бўлса, Аллоҳ унинг бойлигини қалбига солади, ишларини жам қилади ва дунё унга хоҳламаса ҳам (зўрланиб) келади. Кимнинг мақсади дунё бўлса, Аллоҳ унинг камбағаллигини кўз ўнгига солади, ишларини тарқатиб юборади ва дунёдан унга фақат ўзига тақдир қилинган нарсагина келади», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ زَائِدَةَ بْنِ نَشِيطٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي خَالِدٍ الْوَالِبِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ يَا ابْنَ آدَمَ تَفَرَّغْ لِعِبَادَتِي أَمْلأْ صَدْرَكَ غِنًى وَأَسُدَّ فَقْرَكَ وَإِلاَّ تَفْعَلْ مَلأْتُ يَدَيْكَ شُغْلاً وَلَمْ أَسُدَّ فَقْرَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو خَالِدٍ الْوَالِبِيُّ اسْمُهُ هُرْمُزُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Alloh taolo: ‹Ey Odam farzandi, ibodatimga berilib ol, koʻksingni boylik bilan toʻldiraman va kambagʻalligingni bartaraf qilaman. Agar shunday qilmasang, qoʻllaringni mashaqqat bilan toʻldiraman va kambagʻalligingni bartaraf qilmayman› deydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Abu Xolid al-Volibiyning ismi Hurmuzdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Аллоҳ таоло: ‹Эй Одам фарзанди, ибодатимга берилиб ол, кўксингни бойлик билан тўлдираман ва камбағаллигингни бартараф қиламан. Агар шундай қилмасанг, қўлларингни машаққат билан тўлдираман ва камбағаллигингни бартараф қилмайман› дейди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Абу Холид ал-Волибийнинг исми Ҳурмуздир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَعِنْدَنَا شَطْرٌ مِنْ شَعِيرٍ فَأَكَلْنَا مِنْهُ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ قُلْتُ لِلْجَارِيَةِ كِيلِيهِ فَكَالَتْهُ فَلَمْ يَلْبَثْ أَنْ فَنِيَ ‏.‏ قَالَتْ فَلَوْ كُنَّا تَرَكْنَاهُ لأَكَلْنَا مِنْهُ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهَا شَطْرٌ تَعْنِي شَيْئًا ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ vafot etdilar, huzurimizda esa bir oz arpa bor edi. Biz undan Alloh xohlagancha yedik. Soʻng men joriyaga: ‹Buni oʻlchab koʻr› dedim, u oʻlchadi va koʻp oʻtmay tugab qoldi». U: «Agar uni oʻz holiga qoʻyganimizda, undan bundan koʻproq yegan boʻlardik», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir. Uning «shatr» degan soʻzining maʼnosi «oz miqdor (arpa)» demakdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ вафот этдилар, ҳузуримизда эса бир оз арпа бор эди. Биз ундан Аллоҳ хоҳлаганча едик. Сўнг мен жорияга: ‹Буни ўлчаб кўр› дедим, у ўлчади ва кўп ўтмай тугаб қолди». У: «Агар уни ўз ҳолига қўйганимизда, ундан бундан кўпроқ еган бўлардик», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир. Унинг «шатр» деган сўзининг маъноси «оз миқдор (арпа)» демакдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ عَزْرَةَ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحِمْيَرِيِّ، عَنْ سَعْدِ بْنِ هِشَامٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ لَنَا قِرَامُ سِتْرٍ فِيهِ تَمَاثِيلُ عَلَى بَابِي فَرَآهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ انْزِعِيهِ فَإِنَّهُ يُذَكِّرُنِي الدُّنْيَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ وَكَانَ لَنَا سَمَلُ قَطِيفَةٍ عَلَمُهَا مِنْ حَرِيرٍ كُنَّا نَلْبَسُهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Eshigimda rasmlari bor parda osigʻliq edi. Rasululloh ﷺ uni koʻrib: ‹Buni olib tashla, chunki u menga dunyoni eslatadi›, dedilar». U: «Bizning chetiga ipakdan hoshiya tortilgan eski bir kigizimiz bor edi, biz uni kiyar edik», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis shu yoʻldan hasan sahih gʻaribdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Эшигимда расмлари бор парда осиғлиқ эди. Расулуллоҳ ﷺ уни кўриб: ‹Буни олиб ташла, чунки у менга дунёни эслатади›, дедилар». У: «Бизнинг четига ипакдан ҳошия тортилган эски бир кигизимиз бор эди, биз уни кияр эдик», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис шу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَتْ وِسَادَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الَّتِي يَضْطَجِعُ عَلَيْهَا مِنْ أَدَمٍ حَشْوُهَا لِيفٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ yonboshlab yotadigan yostiqlari teridan boʻlib, ichiga xurmo tolasi toʻldirilgan edi». Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ ёнбошлаб ётадиган ёстиқлари теридан бўлиб, ичига хурмо толаси тўлдирилган эди». Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي مَيْسَرَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهُمْ ذَبَحُوا شَاةً فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا بَقِيَ مِنْهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ مَا بَقِيَ مِنْهَا إِلاَّ كَتِفُهَا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ بَقِيَ كُلُّهَا غَيْرَ كَتِفِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو مَيْسَرَةَ هُوَ الْهَمْدَانِيُّ اسْمُهُ عَمْرُو بْنُ شُرَحْبِيلَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Ular bir qoʻy soʻyishgan edi. Paygʻambar ﷺ: «Undan nima qoldi?» dedilar. U: «Undan kuragidan boshqa hech narsa qolmadi», dedi. U zot: «Kuragidan boshqasining hammasi qoldi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir. Abu Maysara — bu Hamdoniydir, ismi Amr ibn Shurahbildir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Улар бир қўй сўйишган эди. Пайғамбар ﷺ: «Ундан нима қолди?» дедилар. У: «Ундан курагидан бошқа ҳеч нарса қолмади», деди. У зот: «Курагидан бошқасининг ҳаммаси қолди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир. Абу Майсара — бу Ҳамдонийдир, исми Амр ибн Шураҳбилдир.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ إِنْ كُنَّا آلَ مُحَمَّدٍ نَمْكُثُ شَهْرًا مَا نَسْتَوْقِدُ بِنَارٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ الْمَاءُ وَالتَّمْرُ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: «Biz, Muhammad ﷺning oilasi, bir oygacha turardik, hech qanday olov yoqmasdik. Bizning yeganimiz faqat suv bilan xurmo edi». Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: «Биз, Муҳаммад ﷺнинг оиласи, бир ойгача турардик, ҳеч қандай олов ёқмасдик. Бизнинг еганимиз фақат сув билан хурмо эди». Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ أَسْلَمَ أَبُو حَاتِمٍ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، حَدَّثَنَا ثَابِتٌ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَقَدْ أُخِفْتُ فِي اللَّهِ وَمَا يُخَافُ أَحَدٌ وَلَقَدْ أُوذِيتُ فِي اللَّهِ وَمَا يُؤْذَى أَحَدٌ وَلَقَدْ أَتَتْ عَلَىَّ ثَلاَثُونَ مِنْ بَيْنِ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ وَمَا لِي وَلِبِلاَلٍ طَعَامٌ يَأْكُلُهُ ذُو كَبِدٍ إِلاَّ شَيْءٌ يُوَارِيهِ إِبْطُ بِلاَلٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ - وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ حِينَ خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَارًّا مِنْ مَكَّةَ وَمَعَهُ بِلاَلٌ إِنَّمَا كَانَ مَعَ بِلاَلٍ مِنَ الطَّعَامِ مَا يَحْمِلُهُ تَحْتَ إِبْطِهِ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Men Alloh yoʻlida shunday qoʻrqitildimki, hech kim bunday qoʻrqitilmagan. Men Alloh yoʻlida shunday ozor berildimki, hech kimga bunday ozor berilmagan. Menga oʻttiz kechayu kunduz oʻtdiki, men bilan Bilolda jigar egasi (jonzot) yeydigan, Bilolning qoʻltigʻiga sigʻadigan narsadan boshqa hech qanday taom yoʻq edi». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Bu hadisning maʼnosi shuki, Nabiy ﷺ Makkadan qochib chiqqanlarida, Bilol u zot bilan birga edi, Bilolning oldida faqat qoʻltigʻiga sigʻdiradigan taom bor edi, xolos.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Мен Аллоҳ йўлида шундай қўрқитилдимки, ҳеч ким бундай қўрқитилмаган. Мен Аллоҳ йўлида шундай озор берилдимки, ҳеч кимга бундай озор берилмаган. Менга ўттиз кечаю кундуз ўтдики, мен билан Билолда жигар эгаси (жонзот) ейдиган, Билолнинг қўлтиғига сиғадиган нарсадан бошқа ҳеч қандай таом йўқ эди». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бу ҳадиснинг маъноси шуки, Набий ﷺ Маккадан қочиб чиққанларида, Билол у зот билан бирга эди, Билолнинг олдида фақат қўлтиғига сиғдирадиган таом бор эди, холос.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زِيَادٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ، حَدَّثَنِي مَنْ، سَمِعَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ، يَقُولُ خَرَجْتُ فِي يَوْمٍ شَاتٍ مِنْ بَيْتِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ أَخَذْتُ إِهَابًا مَعْطُونًا فَحَوَّلْتُ وَسَطَهُ فَأَدْخَلْتُهُ عُنُقِي وَشَدَدْتُ وَسَطِي فَحَزَمْتُهُ بِخُوصِ النَّخْلِ وَإِنِّي لَشَدِيدُ الْجُوعِ وَلَوْ كَانَ فِي بَيْتِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم طَعَامٌ لَطَعِمْتُ مِنْهُ فَخَرَجْتُ أَلْتَمِسُ شَيْئًا فَمَرَرْتُ بِيَهُودِيٍّ فِي مَالٍ لَهُ وَهُوَ يَسْقِي بِبَكَرَةٍ لَهُ فَاطَّلَعْتُ عَلَيْهِ مِنْ ثُلْمَةٍ فِي الْحَائِطِ فَقَالَ مَا لَكَ يَا أَعْرَابِيُّ هَلْ لَكَ فِي كُلِّ دَلْوٍ بِتَمْرَةٍ قُلْتُ نَعَمْ فَافْتَحِ الْبَابَ حَتَّى أَدْخُلَ فَفَتَحَ فَدَخَلْتُ فَأَعْطَانِي دَلْوَهُ فَكُلَّمَا نَزَعْتُ دَلْوًا أَعْطَانِي تَمْرَةً حَتَّى إِذَا امْتَلأَتْ كَفِّي أَرْسَلْتُ دَلْوَهُ وَقُلْتُ حَسْبِي فَأَكَلْتُهَا ثُمَّ جَرَعْتُ مِنَ الْمَاءِ فَشَرِبْتُ ثُمَّ جِئْتُ الْمَسْجِدَ فَوَجَدْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: «Sovuq bir kunda Rasululloh ﷺning uyidan chiqdim. Oshlangan bir teri olib, uning oʻrtasini teshib, boshimni undan oʻtkazib, belimga kiydim va belimni xurmo bargi bilan bogʻlab oldim. Men qattiq och edim. Agar Rasululloh ﷺning uyida taom boʻlganida, undan yeb olardim. Men biror narsa izlab chiqdim. Yeri bor bir yahudiyning yonidan oʻtdim, u choʻgʻir bilan suv tortayotgan edi. Men devordagi yoriqdan unga qaradim. U: ‹Senga ne boʻldi, ey aʼrobiy? Har bir chelak suvga bir xurmo olasanmi?› dedi. Men: ‹Ha›, dedim. ‹Unday boʻlsa eshikni och, kiray›, dedim. U eshikni ochdi, men kirdim. U menga chelagini berdi. Har bir chelak suv tortib chiqarganimda, u menga bir xurmo berardi. Toki kaftim toʻlguncha (shunday qildim), keyin chelagini qoʻyib yubordim va: ‹Menga yetadi›, dedim. Soʻng uni yedim, keyin suvdan bir oz simirib ichdim. Soʻng masjidga keldim va Rasululloh ﷺni unda topdim». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: «Совуқ бир кунда Расулуллоҳ ﷺнинг уйидан чиқдим. Ошланган бир тери олиб, унинг ўртасини тешиб, бошимни ундан ўтказиб, белимга кийдим ва белимни хурмо барги билан боғлаб олдим. Мен қаттиқ оч эдим. Агар Расулуллоҳ ﷺнинг уйида таом бўлганида, ундан еб олардим. Мен бирор нарса излаб чиқдим. Ери бор бир яҳудийнинг ёнидан ўтдим, у чўғир билан сув тортаётган эди. Мен девордаги ёриқдан унга қарадим. У: ‹Сенга не бўлди, эй аъробий? Ҳар бир челак сувга бир хурмо оласанми?› деди. Мен: ‹Ҳа›, дедим. ‹Ундай бўлса эшикни оч, кирай›, дедим. У эшикни очди, мен кирдим. У менга челагини берди. Ҳар бир челак сув тортиб чиқарганимда, у менга бир хурмо берарди. Токи кафтим тўлгунча (шундай қилдим), кейин челагини қўйиб юбордим ва: ‹Менга етади›, дедим. Сўнг уни едим, кейин сувдан бир оз симириб ичдим. Сўнг масжидга келдим ва Расулуллоҳ ﷺни унда топдим». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو حَفْصٍ، عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَبَّاسٍ الْجُرَيْرِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عُثْمَانَ النَّهْدِيَّ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّهُ أَصَابَهُمْ جُوعٌ فَأَعْطَاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَمْرَةً تَمْرَةً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, ularga ochlik yetgan edi, shunda Rasululloh ﷺ ularning har biriga bittadan xurmo berdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, уларга очлик етган эди, шунда Расулуллоҳ ﷺ уларнинг ҳар бирига биттадан хурмо бердилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ وَهْبِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ بَعَثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ ثَلاَثُمِائَةٍ نَحْمِلُ زَادَنَا عَلَى رِقَابِنَا فَفَنِيَ زَادُنَا حَتَّى إِنْ كَانَ يَكُونُ لِلرَّجُلِ مِنَّا كُلَّ يَوْمٍ تَمْرَةٌ ‏.‏ فَقِيلَ لَهُ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ وَأَيْنَ كَانَتْ تَقَعُ التَّمْرَةُ مِنَ الرَّجُلِ فَقَالَ لَقَدْ وَجَدْنَا فَقْدَهَا حِينَ فَقَدْنَاهَا وَأَتَيْنَا الْبَحْرَ فَإِذَا نَحْنُ بِحُوتٍ قَدْ قَذَفَهُ الْبَحْرُ فَأَكَلْنَا مِنْهُ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ يَوْمًا مَا أَحْبَبْنَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَرَوَاهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ وَهْبِ بْنِ كَيْسَانَ أَتَمَّ مِنْ هَذَا وَأَطْوَلَ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: «Rasululloh ﷺ bizni (jangga) joʻnatdilar, biz uch yuz kishi edik. Ozigʻimizni yelkalarimizda koʻtarib yurardik. Soʻng ozigʻimiz tugab, har bir kishiga kuniga bir xurmodan tushadigan boʻlib qoldi». Unga: «Ey Abu Abdulloh, bir kishiga bir xurmo nima boʻlardi?» deyildi. U: «Uni yoʻqotganimizda uning qadrini bildik. Soʻng dengizga keldik, bir baliqni koʻrdik, dengiz uni (sohilga) chiqarib tashlagan edi. Biz undan oʻn sakkiz kun istaganimizcha yedik», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir va Jobir ibn Abdullohdan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilingan. Molik ibn Anas uni Vahb ibn Kaysondan bundan toʻliqroq va uzunroq qilib rivoyat qilgan.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: «Расулуллоҳ ﷺ бизни (жангга) жўнатдилар, биз уч юз киши эдик. Озиғимизни елкаларимизда кўтариб юрардик. Сўнг озиғимиз тугаб, ҳар бир кишига кунига бир хурмодан тушадиган бўлиб қолди». Унга: «Эй Абу Абдуллоҳ, бир кишига бир хурмо нима бўларди?» дейилди. У: «Уни йўқотганимизда унинг қадрини билдик. Сўнг денгизга келдик, бир балиқни кўрдик, денгиз уни (соҳилга) чиқариб ташлаган эди. Биз ундан ўн саккиз кун истаганимизча едик», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир ва Жобир ибн Абдуллоҳдан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган. Молик ибн Анас уни Ваҳб ибн Кайсондан бундан тўлиқроқ ва узунроқ қилиб ривоят қилган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنِي يَزِيدُ بْنُ زِيَادٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ، حَدَّثَنِي مَنْ، سَمِعَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ، يَقُولُ إِنَّا لَجُلُوسٌ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَسْجِدِ إِذْ طَلَعَ عَلَيْنَا مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ مَا عَلَيْهِ إِلاَّ بُرْدَةٌ لَهُ مَرْقُوعَةٌ بِفَرْوٍ فَلَمَّا رَآهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَكَى لِلَّذِي كَانَ فِيهِ مِنَ النِّعْمَةِ وَالَّذِي هُوَ الْيَوْمَ فِيهِ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كَيْفَ بِكُمْ إِذَا غَدَا أَحَدُكُمْ فِي حُلَّةٍ وَرَاحَ فِي حُلَّةٍ وَوُضِعَتْ بَيْنَ يَدَيْهِ صَحْفَةٌ وَرُفِعَتْ أُخْرَى وَسَتَرْتُمْ بُيُوتَكُمْ كَمَا تُسْتَرُ الْكَعْبَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ نَحْنُ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مِنَّا الْيَوْمَ نَتَفَرَّغُ لِلْعِبَادَةِ وَنُكْفَى الْمُؤْنَةَ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لأَنْتُمُ الْيَوْمَ خَيْرٌ مِنْكُمْ يَوْمَئِذٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَيَزِيدُ بْنُ زِيَادٍ هُوَ ابْنُ مَيْسَرَةَ وَهُوَ مَدَنِيٌّ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ وَيَزِيدُ بْنُ زِيَادٍ الدِّمَشْقِيُّ الَّذِي رَوَى عَنِ الزُّهْرِيِّ رَوَى عَنْهُ وَكِيعٌ وَمَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ وَيَزِيدُ بْنُ أَبِي زِيَادٍ كُوفِيٌّ رَوَى عَنْهُ سُفْيَانُ وَشُعْبَةُ وَابْنُ عُيَيْنَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الأَئِمَّةِ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: «Biz Rasululloh ﷺ bilan masjidda oʻtirgan edik, shu payt oldimizga Musʼab ibn Umayr keldi. Uning egnida moʻyna bilan yamalgan bir burdadan boshqa narsa yoʻq edi. Rasululloh ﷺ uni koʻrgach, ilgari u qanday neʼmatda boʻlganu bugun qanday holatda ekanini eslab yigʻladilar. Soʻng Rasululloh ﷺ: ‹Birortangiz ertalab bir hulla kiyib chiqib, kechqurun boshqa bir hulla kiyib qaytadigan, oldiga bir laganda taom qoʻyilib, boshqasi olib ketiladigan va Kaʼba pardalanganidek uylaringizni pardalaydigan boʻlsangiz, holingiz qanday boʻladi?› dedilar. Ular: ‹Ey Rasululloh, biz oʻsha kunda bugungidan koʻra yaxshiroq boʻlamiz, ibodatga bemalol vaqt topamiz va xarajatdan xoli boʻlamiz›, deyishdi. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Yoʻq, sizlar bugun oʻsha kunda boʻladiganingizdan koʻra yaxshiroqsizlar›, dedilar». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан масжидда ўтирган эдик, шу пайт олдимизга Мусъаб ибн Умайр келди. Унинг эгнида мўйна билан ямалган бир бурдадан бошқа нарса йўқ эди. Расулуллоҳ ﷺ уни кўргач, илгари у қандай неъматда бўлгану бугун қандай ҳолатда эканини эслаб йиғладилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бирортангиз эрталаб бир ҳулла кийиб чиқиб, кечқурун бошқа бир ҳулла кийиб қайтадиган, олдига бир лаганда таом қўйилиб, бошқаси олиб кетиладиган ва Каъба пардаланганидек уйларингизни пардалайдиган бўлсангиз, ҳолингиз қандай бўлади?› дедилар. Улар: ‹Эй Расулуллоҳ, биз ўша кунда бугунгидан кўра яхшироқ бўламиз, ибодатга бемалол вақт топамиз ва харажатдан холи бўламиз›, дейишди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Йўқ, сизлар бугун ўша кунда бўладиганингиздан кўра яхшироқсизлар›, дедилар». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ ذَرٍّ، حَدَّثَنَا مُجَاهِدٌ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ كَانَ أَهْلُ الصُّفَّةِ أَضْيَافَ أَهْلِ الإِسْلاَمِ لاَ يَأْوُونَ عَلَى أَهْلٍ وَلاَ مَالٍ وَاللَّهِ الَّذِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ إِنْ كُنْتُ لأَعْتَمِدُ بِكَبِدِي عَلَى الأَرْضِ مِنَ الْجُوعِ وَأَشُدُّ الْحَجَرَ عَلَى بَطْنِي مِنَ الْجُوعِ وَلَقَدْ قَعَدْتُ يَوْمًا عَلَى طَرِيقِهِمُ الَّذِي يَخْرُجُونَ فِيهِ فَمَرَّ بِي أَبُو بَكْرٍ فَسَأَلْتُهُ عَنْ آيَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ مَا سَأَلْتُهُ إِلاَّ لِيَسْتَتْبِعَنِي فَمَرَّ وَلَمْ يَفْعَلْ ثُمَّ مَرَّ بِي عُمَرُ فَسَأَلْتُهُ عَنْ آيَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ مَا أَسْأَلُهُ إِلاَّ لِيَسْتَتْبِعَنِي فَمَرَّ وَلَمْ يَفْعَلْ ثُمَّ مَرَّ بِي أَبُو الْقَاسِمِ صلى الله عليه وسلم فَتَبَسَّمَ حِينَ رَآنِي وَقَالَ ‏"‏ أَبَا هُرَيْرَةَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ لَبَّيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ الْحَقْ ‏"‏ ‏.‏ وَمَضَى فَاتَّبَعْتُهُ وَدَخَلَ مَنْزِلَهُ فَاسْتَأْذَنْتُ فَأَذِنَ لِي فَوَجَدَ قَدَحًا مِنْ لَبَنٍ فَقَالَ ‏"‏ مِنْ أَيْنَ هَذَا اللَّبَنُ لَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ أَهْدَاهُ لَنَا فُلاَنٌ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَبَا هُرَيْرَةَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ لَبَّيْكَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ الْحَقْ إِلَى أَهْلِ الصُّفَّةِ فَادْعُهُمْ ‏"‏ ‏.‏ وَهُمْ أَضْيَافُ أَهْلِ الإِسْلاَمِ لاَ يَأْوُونَ عَلَى أَهْلٍ وَلاَ مَالٍ إِذَا أَتَتْهُ صَدَقَةٌ بَعَثَ بِهَا إِلَيْهِمْ وَلَمْ يَتَنَاوَلْ مِنْهَا شَيْئًا وَإِذَا أَتَتْهُ هَدِيَّةٌ أَرْسَلَ إِلَيْهِمْ فَأَصَابَ مِنْهَا وَأَشْرَكَهُمْ فِيهَا فَسَاءَنِي ذَلِكَ وَقُلْتُ مَا هَذَا الْقَدَحُ بَيْنَ أَهْلِ الصُّفَّةِ وَأَنَا رَسُولُهُ إِلَيْهِمْ فَسَيَأْمُرُنِي أَنْ أُدِيرَهُ عَلَيْهِمْ فَمَا عَسَى أَنْ يُصِيبَنِي مِنْهُ وَقَدْ كُنْتُ أَرْجُو أَنْ أُصِيبَ مِنْهُ مَا يُغْنِينِي وَلَمْ يَكُنْ بُدٌّ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ وَطَاعَةِ رَسُولِهِ فَأَتَيْتُهُمْ فَدَعَوْتُهُمْ فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ فَأَخَذُوا مَجَالِسَهُمْ فَقَالَ ‏"‏ أَبَا هُرَيْرَةَ خُذِ الْقَدَحَ وَأَعْطِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ فَأَخَذْتُ الْقَدَحَ فَجَعَلْتُ أُنَاوِلُهُ الرَّجُلَ فَيَشْرَبُ حَتَّى يُرْوَى ثُمَّ يَرُدُّهُ فَأُنَاوِلُهُ الآخَرَ حَتَّى انْتَهَيْتُ بِهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ رَوِيَ الْقَوْمُ كُلُّهُمْ فَأَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْقَدَحَ فَوَضَعَهُ عَلَى يَدَيْهِ ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ فَتَبَسَّمَ فَقَالَ ‏"‏ أَبَا هُرَيْرَةَ اشْرَبْ ‏"‏ ‏.‏ فَشَرِبْتُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اشْرَبْ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمْ أَزَلْ أَشْرَبُ وَيَقُولُ ‏"‏ اشْرَبْ ‏"‏ ‏.‏ حَتَّى قُلْتُ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا أَجِدُ لَهُ مَسْلَكًا فَأَخَذَ الْقَدَحَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَسَمَّى ثُمَّ شَرِبَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: «Ahli Suffa islom ahlining mehmonlari edilar, ularning na oilasi, na moli bor edi. Undan oʻzga iloh boʻlmagan Alloh bilan qasamki, men ochlikdan jigarimni yerga bosib yotardim va ochlikdan qornimga tosh bogʻlardim. Bir kuni ular (Sahobalar) chiqib yuradigan yoʻllarida oʻtirdim. Yonimdan Abu Bakr oʻtdi. Men undan Allohning Kitobidan bir oyat haqida soʻradim, faqat u meni (taom uchun) ergashtirib ketsin deb soʻradim. Lekin u oʻtib ketdi, bunday qilmadi. Soʻng yonimdan Umar oʻtdi. Men undan Allohning Kitobidan bir oyat haqida soʻradim, faqat u meni ergashtirib ketsin deb soʻradim. Lekin u ham oʻtib ketdi, bunday qilmadi. Soʻng yonimdan Abu Qosim ﷺ oʻtdilar. Meni koʻrganlarida tabassum qilib: ‹Abu Hurayra!› dedilar. Men: ‹Labbayk, ey Rasululloh›, dedim. ‹Ergashgin›, dedilaru oʻtib ketdilar. Men ularga ergashdim. U zot uylariga kirdilar, men izn soʻradim, menga izn berdilar. U zot bir piyola sut topib: ‹Sizlarga bu sut qayoqdan keldi?› dedilar. ‹Buni bizga falon kishi hadya qildi›, deyildi. Soʻng Rasululloh ﷺ: ‹Abu Hurayra!› dedilar. Men: ‹Labbayk›, dedim. ‹Ahli Suffa oldiga borib, ularni chaqirgin›, dedilar — Ular islom ahlining mehmonlari edilar, ularning na oilasi, na moli bor edi. U zotga sadaqa kelsa, uni ularga yuborardilar va undan oʻzlari hech narsa olmasdilar. Hadya kelsa, ularga (xabar) yuborib, undan oʻzlari ham olardilar va ularni unga sherik qilardilar. Bu menga ogʻir botdi. Men: ‹Bu bir piyola sut Ahli Suffa orasida nima boʻlardi? Men esa ularga yuborilgan kishiman. U zot menga buni ularga aylantirib chiqishimni buyuradilar. Mendan nasibam qanchasi boʻlar ekan? Men undan oʻzimni toʻqqiladigancha nasiba olishni umid qilgan edim›, dedim. Lekin Allohga va Rasuliga itoat qilishdan boshqa iloj yoʻq edi. Shunda ular oldiga borib, ularni chaqirdim. Ular u zotning oldiga kirib, oʻrinlarini egallaganlarida, u zot: ‹Abu Hurayra, piyolani olib, ularga bergin›, dedilar. Men piyolani oldim va uni bir kishiga uzata boshladim. U toʻlguncha ichib, soʻng qaytarardi, men esa boshqasiga uzatardim. Toki uni Rasululloh ﷺga yetkazdim, butun jamoa qonib ichib boʻlgan edi. Rasululloh ﷺ piyolani olib, qoʻllariga qoʻyib, soʻng boshlarini koʻtarib tabassum qildilar va: ‹Abu Hurayra, ichgin›, dedilar. Men ichdim. Soʻng: ‹Ichgin›, dedilar. Men ichaverdim, u zot esa: ‹Ichgin›, derdilar. Toki men: ‹Sizni haq bilan joʻnatgan Zot bilan qasamki, endi unga (sut uchun) yoʻl topolmayapman›, dedim. Soʻng u zot piyolani olib, Allohga hamd aytib, ‹bismillah› deb, soʻng ichdilar». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: «Аҳли Суффа ислом аҳлининг меҳмонлари эдилар, уларнинг на оиласи, на моли бор эди. Ундан ўзга илоҳ бўлмаган Аллоҳ билан қасамки, мен очликдан жигаримни ерга босиб ётардим ва очликдан қорнимга тош боғлардим. Бир куни улар (Саҳобалар) чиқиб юрадиган йўлларида ўтирдим. Ёнимдан Абу Бакр ўтди. Мен ундан Аллоҳнинг Китобидан бир оят ҳақида сўрадим, фақат у мени (таом учун) эргаштириб кетсин деб сўрадим. Лекин у ўтиб кетди, бундай қилмади. Сўнг ёнимдан Умар ўтди. Мен ундан Аллоҳнинг Китобидан бир оят ҳақида сўрадим, фақат у мени эргаштириб кетсин деб сўрадим. Лекин у ҳам ўтиб кетди, бундай қилмади. Сўнг ёнимдан Абу Қосим ﷺ ўтдилар. Мени кўрганларида табассум қилиб: ‹Абу Ҳурайра!› дедилар. Мен: ‹Лаббайк, эй Расулуллоҳ›, дедим. ‹Эргашгин›, дедилару ўтиб кетдилар. Мен уларга эргашдим. У зот уйларига кирдилар, мен изн сўрадим, менга изн бердилар. У зот бир пиёла сут топиб: ‹Сизларга бу сут қаёқдан келди?› дедилар. ‹Буни бизга фалон киши ҳадя қилди›, дейилди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: ‹Абу Ҳурайра!› дедилар. Мен: ‹Лаббайк›, дедим. ‹Аҳли Суффа олдига бориб, уларни чақиргин›, дедилар — Улар ислом аҳлининг меҳмонлари эдилар, уларнинг на оиласи, на моли бор эди. У зотга садақа келса, уни уларга юборардилар ва ундан ўзлари ҳеч нарса олмасдилар. Ҳадя келса, уларга (хабар) юбориб, ундан ўзлари ҳам олардилар ва уларни унга шерик қилардилар. Бу менга оғир ботди. Мен: ‹Бу бир пиёла сут Аҳли Суффа орасида нима бўларди? Мен эса уларга юборилган кишиман. У зот менга буни уларга айлантириб чиқишимни буюрадилар. Мендан насибам қанчаси бўлар экан? Мен ундан ўзимни тўққиладиганча насиба олишни умид қилган эдим›, дедим. Лекин Аллоҳга ва Расулига итоат қилишдан бошқа илож йўқ эди. Шунда улар олдига бориб, уларни чақирдим. Улар у зотнинг олдига кириб, ўринларини эгаллаганларида, у зот: ‹Абу Ҳурайра, пиёлани олиб, уларга бергин›, дедилар. Мен пиёлани олдим ва уни бир кишига узата бошладим. У тўлгунча ичиб, сўнг қайтарарди, мен эса бошқасига узатардим. Токи уни Расулуллоҳ ﷺга етказдим, бутун жамоа қониб ичиб бўлган эди. Расулуллоҳ ﷺ пиёлани олиб, қўлларига қўйиб, сўнг бошларини кўтариб табассум қилдилар ва: ‹Абу Ҳурайра, ичгин›, дедилар. Мен ичдим. Сўнг: ‹Ичгин›, дедилар. Мен ичавердим, у зот эса: ‹Ичгин›, дердилар. Токи мен: ‹Сизни ҳақ билан жўнатган Зот билан қасамки, энди унга (сут учун) йўл тополмаяпман›, дедим. Сўнг у зот пиёлани олиб, Аллоҳга ҳамд айтиб, ‹бисмиллаҳ› деб, сўнг ичдилар». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْقُرَشِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى الْبَكَّاءُ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ تَجَشَّأَ رَجُلٌ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ كُفَّ عَنَّا جُشَاءَكَ فَإِنَّ أَكْثَرَهُمْ شِبَعًا فِي الدُّنْيَا أَطْوَلُهُمْ جُوعًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي جُحَيْفَةَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: «Bir kishi Nabiy ﷺning huzurida kekirdi. Shunda u zot: ‹Kekirishingni bizdan toxtat. Chunki dunyoda eng koʻp toʻq boʻlganlar Qiyomat kunida eng uzoq och qoluvchilardir›, dedilar». Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan gʻaribdir. Bu bobda Abu Juhayfadan ham (rivoyat) bor.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: «Бир киши Набий ﷺнинг ҳузурида кекирди. Шунда у зот: ‹Кекиришингни биздан тохтат. Чунки дунёда энг кўп тўқ бўлганлар Қиёмат кунида энг узоқ оч қолувчилардир›, дедилар». Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ғарибдир. Бу бобда Абу Жуҳайфадан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ بْنِ أَبِي مُوسَى، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ يَا بُنَىَّ لَوْ رَأَيْتَنَا وَنَحْنُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَصَابَتْنَا السَّمَاءُ لَحَسِبْتَ أَنَّ رِيحَنَا رِيحُ الضَّأْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّهُ كَانَ ثِيَابَهُمُ الصُّوفُ فَكَانَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْمَطَرُ يَجِيءُ مِنْ ثِيَابِهِمْ رِيحُ الضَّأْنِ ‏.‏

Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: «Ey oʻgʻilcham! Agar bizni Rasululloh ﷺ bilan birga boʻlganimizda va ustimizga yomgʻir yoqqanida koʻrganingda, hidimizni qoʻyning hidi deb oʻylagan boʻlarding». Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir. Bu hadisning maʼnosi shuki, ularning kiyimlari jundan edi, ularga yomgʻir yoqsa, kiyimlaridan qoʻyning hidi kelardi.Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: «Эй ўғилчам! Агар бизни Расулуллоҳ ﷺ билан бирга бўлганимизда ва устимизга ёмғир ёққанида кўрганингда, ҳидимизни қўйнинг ҳиди деб ўйлаган бўлардинг». Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир. Бу ҳадиснинг маъноси шуки, уларнинг кийимлари жундан эди, уларга ёмғир ёқса, кийимларидан қўйнинг ҳиди келарди.

حَدَّثَنَا الْجَارُودُ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ، قَالَ الْبِنَاءُ كُلُّهُ وَبَالٌ قُلْتُ أَرَأَيْتَ مَا لاَ بُدَّ مِنْهُ قَالَ لاَ أَجْرَ وَلاَ وِزْرَ ‏.‏

Ibrohim an-Naxaʼiy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: «Har qanday qurilish — vabol (zarar)dir». (Roviy) aytdi: «Men: ‹Bordi-yu, undan iloj yoʻq narsa boʻlsa-chi?› dedim. U: ‹Unga na ajr bor, na gunoh›, dedi».Иброҳим ан-Нахаъий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: «Ҳар қандай қурилиш — вабол (зарар)дир». (Ровий) айтди: «Мен: ‹Борди-ю, ундан илож йўқ нарса бўлса-чи?› дедим. У: ‹Унга на ажр бор, на гуноҳ›, деди».

حَدَّثَنَا عَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ الْمُقْرِئُ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي مَرْحُومٍ عَبْدِ الرَّحِيمِ بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ مُعَاذِ بْنِ أَنَسٍ الْجُهَنِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ تَرَكَ اللِّبَاسِ تَوَاضُعًا لِلَّهِ وَهُوَ يَقْدِرُ عَلَيْهِ دَعَاهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى رُءُوسِ الْخَلاَئِقِ حَتَّى يُخَيِّرَهُ مِنْ أَىِّ حُلَلِ الإِيمَانِ شَاءَ يَلْبَسُهَا ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ حُلَلِ الإِيمَانِ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي مَا يُعْطَى أَهْلُ الإِيمَانِ مِنْ حُلَلِ الْجَنَّةِ ‏.‏

Sahl ibn Muoz ibn Anas al-Juhaniy otasidan rivoyat qilishicha, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kim qudrati yeta turib, Alloh uchun tavozeʼ koʻrsatib (qimmatbaho) kiyimni tark etsa, Alloh uni Qiyomat kunida xaloyiqning boshlari uzra (oldida) chaqirib, imon hullalaridan xohlaganini tanlab kiyishini ixtiyoriga qoʻyadi». Bu hadis hasandir. U zotning «imon hullalari» degan soʻzining maʼnosi imon ahliga jannat hullalaridan beriladigan narsadir.Саҳл ибн Муоз ибн Анас ал-Жуҳаний отасидан ривоят қилишича, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ким қудрати ета туриб, Аллоҳ учун тавозеъ кўрсатиб (қимматбаҳо) кийимни тарк этса, Аллоҳ уни Қиёмат кунида халойиқнинг бошлари узра (олдида) чақириб, имон ҳуллаларидан хоҳлаганини танлаб кийишини ихтиёрига қўяди». Бу ҳадис ҳасандир. У зотнинг «имон ҳуллалари» деган сўзининг маъноси имон аҳлига жаннат ҳуллаларидан бериладиган нарсадир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا زَافِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ شَبِيبِ بْنِ بَشِيرٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ النَّفَقَةُ كُلُّهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ إِلاَّ الْبِنَاءَ فَلاَ خَيْرَ فِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ هَكَذَا قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ شَبِيبُ بْنُ بَشِيرٍ وَإِنَّمَا هُوَ شَبِيبُ بْنُ بِشْرٍ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Barcha xarajat Alloh yoʻlidadir, qurilishdan boshqasi — unda yaxshilik yoʻq». Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Muhammad ibn Humayd shunday — «Shabib ibn Bashir» dedi, holbuki u Shabib ibn Bishrdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Барча харажат Аллоҳ йўлидадир, қурилишдан бошқаси — унда яхшилик йўқ». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Муҳаммад ибн Ҳумайд шундай — «Шабиб ибн Башир» деди, ҳолбуки у Шабиб ибн Бишрдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ حَارِثَةَ بْنِ مُضَرِّبٍ، قَالَ أَتَيْنَا خَبَّابًا نَعُودُهُ وَقَدِ اكْتَوَى سَبْعَ كَيَّاتٍ فَقَالَ لَقَدْ تَطَاوَلَ مَرَضِي وَلَوْلاَ أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ تَمَنَّوُا الْمَوْتَ ‏"‏ ‏.‏ لَتَمَنَّيْتُ وَقَالَ ‏"‏ يُؤْجَرُ الرَّجُلُ فِي نَفَقَتِهِ كُلِّهَا إِلاَّ التُّرَابَ أَوْ قَالَ فِي الْبِنَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Xabbob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, (Horisa ibn Muzarrib shunday dedi): «Biz Xabbobning oldiga uni koʻrgani keldik, u badaniga yetti joydan dogʻ bostirgan edi. U: ‹Kasalligim choʻzilib ketdi. Agar men Rasululloh ﷺning: ‹Oʻlimni tilamanglar›, deyayotganlarini eshitmaganimda, albatta (oʻlimni) tilagan boʻlardim›, dedi. Yana u: ‹Rasululloh ﷺ: ‹Kishi barcha xarajati uchun ajr oladi, tuproq — yoki qurilish — uchun (qilingan)idan boshqa›, dedilar›, dedi». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Хаббоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, (Ҳориса ибн Музарриб шундай деди): «Биз Хаббобнинг олдига уни кўргани келдик, у баданига етти жойдан доғ бостирган эди. У: ‹Касаллигим чўзилиб кетди. Агар мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Ўлимни тиламанглар›, деяётганларини эшитмаганимда, албатта (ўлимни) тилаган бўлардим›, деди. Яна у: ‹Расулуллоҳ ﷺ: ‹Киши барча харажати учун ажр олади, тупроқ — ёки қурилиш — учун (қилинган)идан бошқа›, дедилар›, деди». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ طَهْمَانَ أَبُو الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا حُصَيْنٌ، قَالَ جَاءَ سَائِلٌ فَسَأَلَ ابْنَ عَبَّاسٍ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لِلسَّائِلِ أَتَشْهَدُ أَنْ لاَ، إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ أَتَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ وَتَصُومُ رَمَضَانَ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ سَأَلْتَ وَلِلسَّائِلِ حَقٌّ إِنَّهُ لَحَقٌّ عَلَيْنَا أَنْ نَصِلَكَ ‏.‏ فَأَعْطَاهُ ثَوْبًا ثُمَّ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَا مِنْ مُسْلِمٍ كَسَا مُسْلِمًا ثَوْبًا إِلاَّ كَانَ فِي حِفْظِ اللَّهِ مَا دَامَ مِنْهُ عَلَيْهِ خِرْقَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, (Husayn shunday dedi): Bir tilanchi kelib, Ibn Abbosdan (biror narsa) soʻradi. Ibn Abbos tilanchiga: «Allohdan oʻzga iloh yoʻq deb guvohlik berasanmi?» dedi. U: «Ha», dedi. «Muhammad Allohning Rasuli deb guvohlik berasanmi?» dedi. U: «Ha», dedi. «Ramazonda roʻza tutasanmi?» dedi. U: «Ha», dedi. (Ibn Abbos): «Soʻrading, tilanchining haqqi bor. Albatta senga (yaxshilik) ila bogʻlanishimiz bizning zimmamizdagi haqdir», dedi va unga bir kiyim berdi. Soʻng: «Men Rasululloh ﷺning shunday deyayotganlarini eshitganman: ‹Qaysi bir musulmon boshqa bir musulmonga kiyim kiydirsa, undan bir parcha matoh ustida turar ekan, u Allohning panohida boʻladi›, dedilar», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis bu yoʻldan hasan gʻaribdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, (Ҳусайн шундай деди): Бир тиланчи келиб, Ибн Аббосдан (бирор нарса) сўради. Ибн Аббос тиланчига: «Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ деб гувоҳлик берасанми?» деди. У: «Ҳа», деди. «Муҳаммад Аллоҳнинг Расули деб гувоҳлик берасанми?» деди. У: «Ҳа», деди. «Рамазонда рўза тутасанми?» деди. У: «Ҳа», деди. (Ибн Аббос): «Сўрадинг, тиланчининг ҳаққи бор. Албатта сенга (яхшилик) ила боғланишимиз бизнинг зиммамиздаги ҳақдир», деди ва унга бир кийим берди. Сўнг: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деяётганларини эшитганман: ‹Қайси бир мусулмон бошқа бир мусулмонга кийим кийдирса, ундан бир парча матоҳ устида турар экан, у Аллоҳнинг паноҳида бўлади›, дедилар», деди. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، وَابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، وَيَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عَوْفِ بْنِ أَبِي جَمِيلَةَ الأَعْرَابِيِّ، عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلاَمٍ، قَالَ لَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ انْجَفَلَ النَّاسُ إِلَيْهِ وَقِيلَ قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجِئْتُ فِي النَّاسِ لأَنْظُرَ إِلَيْهِ فَلَمَّا اسْتَبَنْتُ وَجْهَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَرَفْتُ أَنَّ وَجْهَهُ لَيْسَ بِوَجْهِ كَذَّابٍ وَكَانَ أَوَّلَ شَيْءٍ تَكَلَّمَ بِهِ أَنْ قَالَ ‏"‏ أَيُّهَا النَّاسُ أَفْشُوا السَّلاَمَ وَأَطْعِمُوا الطَّعَامَ وَصَلُّوا وَالنَّاسُ نِيَامٌ تَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِسَلاَمٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Salom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ Madinaga kelganlarida, odamlar u zot tomon yopirilib chiqdilar va: ‹Rasululloh ﷺ keldilar›, deyildi. Men ham u zotni koʻrish uchun odamlar orasiga kirib bordim. Rasululloh ﷺning yuzlarini ravshan koʻrganimda, bu yuz yolgʻonchining yuzi emasligini bildim. U zot soʻzlagan birinchi narsa shu boʻldi: ‹Ey odamlar! Salomni yoyinglar, taom yediringlar, odamlar uxlayotgan paytda namoz oʻqinglar — jannatga salomatlik bilan kirasizlar›», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir.Абдуллоҳ ибн Салом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ Мадинага келганларида, одамлар у зот томон ёпирилиб чиқдилар ва: ‹Расулуллоҳ ﷺ келдилар›, дейилди. Мен ҳам у зотни кўриш учун одамлар орасига кириб бордим. Расулуллоҳ ﷺнинг юзларини равшан кўрганимда, бу юз ёлғончининг юзи эмаслигини билдим. У зот сўзлаган биринчи нарса шу бўлди: ‹Эй одамлар! Саломни ёйинглар, таом едиринглар, одамлар ухлаётган пайтда намоз ўқинглар — жаннатга саломатлик билан кирасизлар›», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْنٍ الْمَدَنِيُّ الْغِفَارِيُّ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الطَّاعِمُ الشَّاكِرُ بِمَنْزِلَةِ الصَّائِمِ الصَّابِرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Shukr qiluvchi yeguvchi sabr qiluvchi roʻzador martabasidadir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Шукр қилувчи егувчи сабр қилувчи рўзадор мартабасидадир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ الْحَسَنِ الْمَرْوَزِيُّ، بِمَكَّةَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ لَمَّا قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ أَتَاهُ الْمُهَاجِرُونَ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا رَأَيْنَا قَوْمًا أَبْذَلَ مِنْ كَثِيرٍ وَلاَ أَحْسَنَ مُوَاسَاةً مِنْ قَلِيلٍ مِنْ قَوْمٍ نَزَلْنَا بَيْنَ أَظْهُرِهِمْ لَقَدْ كَفَوْنَا الْمُؤْنَةَ وَأَشْرَكُونَا فِي الْمَهْنَإِ حَتَّى خِفْنَا أَنْ يَذْهَبُوا بِالأَجْرِ كُلِّهِ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ مَا دَعَوْتُمُ اللَّهَ لَهُمْ وَأَثْنَيْتُمْ عَلَيْهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu) aytadi: «Paygʻambar ﷺ Madinaga kelganlarida, muhojirlar u zotning oldilariga kelib: ‹Ey Rasululloh! Biz oramizida turgan bu qavmdan koʻra koʻpni saxiyroq sarflaydigan, ozni esa goʻzalroq boʻlishadigan boshqa qavmni koʻrmadik. Ular bizning xarajatlarimizni butunlay yelkalariga oldilar va meva-hosillarida bizni sherik qildilar, hatto biz butun ajr ularniki boʻlib ketishidan qoʻrqdik›, dedilar. Shunda Paygʻambar ﷺ: ‹Yoʻq, agar siz ular uchun Allohga duo qilsangiz va ularga maqtov (minnatdorchilik) bildirsangiz (ajringiz ketmaydi)›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu vajhdan sahih, hasan gʻaribdir.Анас (розияллоҳу анҳу) айтади: «Пайғамбар ﷺ Мадинага келганларида, муҳожирлар у зотнинг олдиларига келиб: ‹Эй Расулуллоҳ! Биз орамизида турган бу қавмдан кўра кўпни сахийроқ сарфлайдиган, озни эса гўзалроқ бўлишадиган бошқа қавмни кўрмадик. Улар бизнинг харажатларимизни бутунлай елкаларига олдилар ва мева-ҳосилларида бизни шерик қилдилар, ҳатто биз бутун ажр уларники бўлиб кетишидан қўрқдик›, дедилар. Шунда Пайғамбар ﷺ: ‹Йўқ, агар сиз улар учун Аллоҳга дуо қилсангиз ва уларга мақтов (миннатдорчилик) билдирсангиз (ажрингиз кетмайди)›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу важҳдан саҳиҳ, ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو الأَوْدِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِمَنْ يَحْرُمُ عَلَى النَّارِ أَوْ بِمَنْ تَحْرُمُ عَلَيْهِ النَّارُ عَلَى كُلِّ قَرِيبٍ هَيِّنٍ لَيِّنٍ سَهْلٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kimga doʻzax harom boʻlishini yoki kimga doʻzax harom qilinishini sizlarga aytib bermaymi? — har bir (odamlarga) yaqin, muloyim, yumshoq, oson (muomalali) kishiga (doʻzax haromdir)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Кимга дўзах ҳаром бўлишини ёки кимга дўзах ҳаром қилинишини сизларга айтиб бермайми? — ҳар бир (одамларга) яқин, мулойим, юмшоқ, осон (муомалали) кишига (дўзах ҳаромдир)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ قُلْتُ لِعَائِشَةَ أَىُّ شَيْءٍ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَصْنَعُ إِذَا دَخَلَ بَيْتَهُ قَالَتْ كَانَ يَكُونُ فِي مِهْنَةِ أَهْلِهِ فَإِذَا حَضَرَتِ الصَّلاَةُ قَامَ فَصَلَّى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Asvad ibn Yazid (rahimahulloh) aytadi: Men Oisha (roziyallohu anho)dan: «Paygʻambar ﷺ uylariga kirganlarida nima qilar edilar?» deb soʻradim. U: «U zot ahli oilasining xizmatida boʻlar edilar, namoz vaqti kelganda esa turib namoz oʻqir edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Асвад ибн Язид (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Мен Оиша (розияллоҳу анҳо)дан: «Пайғамбар ﷺ уйларига кирганларида нима қилар эдилар?» деб сўрадим. У: «У зот аҳли оиласининг хизматида бўлар эдилар, намоз вақти келганда эса туриб намоз ўқир эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ زَيْدٍ التَّغْلِبِيِّ، عَنْ زَيْدٍ الْعَمِّيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا اسْتَقْبَلَهُ الرَّجُلُ فَصَافَحَهُ لاَ يَنْزِعُ يَدَهُ مِنْ يَدِهِ حَتَّى يَكُونَ الرَّجُلُ الَّذِي يَنْزِعُ وَلاَ يَصْرِفُ وَجْهَهُ عَنْ وَجْهِهِ حَتَّى يَكُونَ الرَّجُلُ هُوَ الَّذِي يَصْرِفُهُ وَلَمْ يُرَ مُقَدِّمًا رُكْبَتَيْهِ بَيْنَ يَدَىْ جَلِيسٍ لَهُ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytadi: «Paygʻambar ﷺ bilan biror kishi roʻbaroʻ kelib qoʻl berib koʻrishsa, u zot oʻsha kishi qoʻlini tortib olmaguncha oʻz qoʻllarini uning qoʻlidan tortib olmas edilar va oʻsha kishi yuzini burmaguncha u zot oʻz yuzlarini uning yuzidan burmas edilar. U zotning oʻzlari bilan oʻtirgan suhbatdoshlarining oldida tizzalarini oldinga uzatib oʻtirganlari ham koʻrilmagan.» (Abu Iso) aytdi: Bu hadis gʻaribdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтади: «Пайғамбар ﷺ билан бирор киши рўбарў келиб қўл бериб кўришса, у зот ўша киши қўлини тортиб олмагунча ўз қўлларини унинг қўлидан тортиб олмас эдилар ва ўша киши юзини бурмагунча у зот ўз юзларини унинг юзидан бурмас эдилар. У зотнинг ўзлари билан ўтирган суҳбатдошларининг олдида тиззаларини олдинга узатиб ўтирганлари ҳам кўрилмаган.» (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ғарибдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ خَرَجَ رَجُلٌ مِمَّنْ كَانَ قَبْلَكُمْ فِي حُلَّةٍ لَهُ يَخْتَالُ فِيهَا فَأَمَرَ اللَّهُ الأَرْضَ فَأَخَذَتْهُ فَهُوَ يَتَجَلْجَلُ فِيهَا أَوْ قَالَ يَتَلَجْلَجُ فِيهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo) Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Sizlardan oldingilardan bir kishi oʻzining hullasini (chiroyli kiyimini) kiyib, kekkayib chiqdi. Shunda Alloh yerga buyurdi va yer uni yutib yubordi. Endi u qiyomat kunigacha unda gʻarq boʻlib (botib) turadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо) Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Сизлардан олдингилардан бир киши ўзининг ҳулласини (чиройли кийимини) кийиб, кеккайиб чиқди. Шунда Аллоҳ ерга буюрди ва ер уни ютиб юборди. Энди у қиёмат кунигача унда ғарқ бўлиб (ботиб) туради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يُحْشَرُ الْمُتَكَبِّرُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَمْثَالَ الذَّرِّ فِي صُوَرِ الرِّجَالِ يَغْشَاهُمُ الذُّلُّ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ فَيُسَاقُونَ إِلَى سِجْنٍ فِي جَهَنَّمَ يُسَمَّى بُولَسَ تَعْلُوهُمْ نَارُ الأَنْيَارِ يُسْقَوْنَ مِنْ عُصَارَةِ أَهْلِ النَّارِ طِينَةِ الْخَبَالِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosi (Abdulloh ibn Amr roziyallohu anhumo)dan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Mutakabbirlar qiyomat kuni odamlar suratidagi mayda zarralar misolida toʻplanadilar. Ularni har tomondan xorlik qoplab oladi. Soʻng ular jahannamdagi ‹Bulas› deb nomlanadigan zindonga haydaladi. Ularning ustidan olovlar olovi koʻtarilib turadi. Ularga doʻzax ahlining sharbasi — ‹tiynatul-xabol› (yiringli loyqa)dan ichiriladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобоси (Абдуллоҳ ибн Амр розияллоҳу анҳумо)дан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Мутакаббирлар қиёмат куни одамлар суратидаги майда зарралар мисолида тўпланадилар. Уларни ҳар томондан хорлик қоплаб олади. Сўнг улар жаҳаннамдаги ‹Булас› деб номланадиган зиндонга ҳайдалади. Уларнинг устидан оловлар олови кўтарилиб туради. Уларга дўзах аҳлининг шарбаси — ‹тийнатул-хабол› (йирингли лойқа)дан ичирилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَعَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ الْمُقْرِئُ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي أَيُّوبَ، حَدَّثَنِي أَبُو مَرْحُومٍ عَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ مَيْمُونٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ مُعَاذِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ كَظَمَ غَيْظًا وَهُوَ يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يُنَفِّذَهُ دَعَاهُ اللَّهُ عَلَى رُءُوسِ الْخَلاَئِقِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى يُخَيِّرَهُ فِي أَىِّ الْحُورِ شَاءَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Sahl ibn Muoz ibn Anas otasi (Muoz ibn Anas roziyallohu anhu)dan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim gʻazabini amalga oshirishga qodir boʻla turib, uni ichiga yutsa, Alloh qiyomat kuni uni xaloyiq boshida (hammaning oldida) chaqirib, hur (jannat ayollari)dan istaganini ixtiyor qilishga (tanlashga) qoʻyib beradi», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Саҳл ибн Муоз ибн Анас отаси (Муоз ибн Анас розияллоҳу анҳу)дан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким ғазабини амалга оширишга қодир бўла туриб, уни ичига ютса, Аллоҳ қиёмат куни уни халойиқ бошида (ҳамманинг олдида) чақириб, ҳур (жаннат аёллари)дан истаганини ихтиёр қилишга (танлашга) қўйиб беради», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْغِفَارِيُّ الْمَدَنِيُّ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ثَلاَثٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ نَشَرَ اللَّهُ عَلَيْهِ كَنَفَهُ وَأَدْخَلَهُ جَنَّتَهُ رِفْقٌ بِالضَّعِيفِ وَشَفَقَةٌ عَلَى الْوَالِدَيْنِ وَإِحْسَانٌ إِلَى الْمَمْلُوكِ ‏"‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو بَكْرِ بْنُ الْمُنْكَدِرِ هُوَ أَخُو مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Uch (xislat) borki, kimda ular boʻlsa, Alloh unga oʻz himoyasini (panohini) yoyadi va uni jannatiga kiritadi: ojizga muloyimlik, ota-onaga shafqat va qoʻl ostidagi (qul)ga yaxshilik qilish», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Abu Bakr ibn al-Munkadir esa Muhammad ibn al-Munkadirning akasidir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Уч (хислат) борки, кимда улар бўлса, Аллоҳ унга ўз ҳимоясини (паноҳини) ёяди ва уни жаннатига киритади: ожизга мулойимлик, ота-онага шафқат ва қўл остидаги (қул)га яхшилик қилиш», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Абу Бакр ибн ал-Мункадир эса Муҳаммад ибн ал-Мункадирнинг акасидир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ لَيْثٍ، عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ غَنْمٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى يَا عِبَادِي كُلُّكُمْ ضَالٌّ إِلاَّ مَنْ هَدَيْتُهُ فَسَلُونِي الْهُدَى أَهْدِكُمْ وَكُلُّكُمْ فَقِيرٌ إِلاَّ مَنْ أَغْنَيْتُ فَسَلُونِي أَرْزُقْكُمْ وَكُلُّكُمْ مُذْنِبٌ إِلاَّ مَنْ عَافَيْتُ فَمَنْ عَلِمَ مِنْكُمْ أَنِّي ذُو قُدْرَةٍ عَلَى الْمَغْفِرَةِ فَاسْتَغْفَرَنِي غَفَرْتُ لَهُ وَلاَ أُبَالِي وَلَوْ أَنَّ أَوَّلَكُمْ وَآخِرَكُمْ وَحَيَّكُمْ وَمَيِّتَكُمْ وَرَطْبَكُمْ وَيَابِسَكُمُ اجْتَمَعُوا عَلَى أَتْقَى قَلْبِ عَبْدٍ مِنْ عِبَادِي مَا زَادَ ذَلِكَ فِي مُلْكِي جَنَاحَ بَعُوضَةٍ وَلَوْ أَنَّ أَوَّلَكُمْ وَآخِرَكُمْ وَحَيَّكُمْ وَمَيِّتَكُمْ وَرَطْبَكُمْ وَيَابِسَكُمُ اجْتَمَعُوا عَلَى أَشْقَى قَلْبِ عَبْدٍ مِنْ عِبَادِي مَا نَقَصَ ذَلِكَ مِنْ مُلْكِي جَنَاحَ بَعُوضَةٍ وَلَوْ أَنَّ أَوَّلَكُمْ وَآخِرَكُمْ وَحَيَّكُمْ وَمَيِّتَكُمْ وَرَطْبَكُمْ وَيَابِسَكُمُ اجْتَمَعُوا فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ فَسَأَلَ كُلُّ إِنْسَانٍ مِنْكُمْ مَا بَلَغَتْ أُمْنِيَّتُهُ فَأَعْطَيْتُ كُلَّ سَائِلٍ مِنْكُمْ مَا سَأَلَ مَا نَقَصَ ذَلِكَ مِنْ مُلْكِي إِلاَّ كَمَا لَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ مَرَّ بِالْبَحْرِ فَغَمَسَ فِيهِ إِبْرَةً ثُمَّ رَفَعَهَا إِلَيْهِ ذَلِكَ بِأَنِّي جَوَادٌ مَاجِدٌ أَفْعَلُ مَا أُرِيدُ عَطَائِي كَلاَمٌ وَعَذَابِي كَلاَمٌ إِنَّمَا أَمْرِي لِشَيْءٍ إِذَا أَرَدْتُهُ أَنْ أَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ عَنْ مَعْدِيكَرِبَ عَنْ أَبِي ذَرٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Abu Zarr (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh taolo aytadi: ‹Ey bandalarim! Men hidoyat qilganimdan boshqa barchangiz adashgansiz, bas, Mendan hidoyat soʻranglar — sizlarni hidoyat qilaman. Men boy qilganimdan boshqa barchangiz faqirsiz, bas, Mendan soʻranglar — sizlarga rizq beraman. Men ofiyat berganimdan boshqa barchangiz gunohkorsiz. Sizlardan kim Mening magʻfirat qilishga qodir ekanimni bilib, Mendan magʻfirat soʻrasa, Men unga magʻfirat qilaman va parvo qilmayman. Agar avvalingiz-yu oxiringiz, tirigingiz-u oʻligingiz, hoʻligingiz-u qurugʻingiz Mening bandalarimdan eng taqvodor bandaning qalbi misolida (taqvoda) birlashsangiz ham, bu Mening mulkimga chivinning qanotichalik narsa qoʻshmaydi. Agar avvalingiz-yu oxiringiz, tirigingiz-u oʻligingiz, hoʻlingiz-u qurugʻingiz Mening bandalarimdan eng badbaxt bandaning qalbi misolida birlashsangiz ham, bu Mening mulkimdan chivinning qanotichalik narsa kamaytirmaydi. Agar avvalingiz-yu oxiringiz, tirigingiz-u oʻligingiz, hoʻlingiz-u qurugʻingiz bitta maydonda birlashib, har bir insoningiz orzusi yetgan narsani Mendan soʻrasa va Men sizlardan har bir soʻrovchiga soʻraganini bersam ham, bu Mening mulkimdan faqat biringiz dengizga oʻtib, unga igna botirib, soʻng uni koʻtarib olgani kabigina kamaytiradi. Bu shuning uchunki, Men saxiy va ulugʻvorman, istaganimni qilaman. Mening ato qilishim — soʻzdir, azoblashim ham — soʻzdir. Bir narsani iroda qilsam, ishim faqat unga ‹Boʻl!› deyishimdir, bas, u boʻladi›», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasandir. Baʼzilar bu hadisni Shahr ibn Havshabdan, u Maʼdiykaribdan, u Abu Zarrdan, u Paygʻambar ﷺdan shu kabi rivoyat qilganlar.Абу Зарр (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ таоло айтади: ‹Эй бандаларим! Мен ҳидоят қилганимдан бошқа барчангиз адашгансиз, бас, Мендан ҳидоят сўранглар — сизларни ҳидоят қиламан. Мен бой қилганимдан бошқа барчангиз фақирсиз, бас, Мендан сўранглар — сизларга ризқ бераман. Мен офият берганимдан бошқа барчангиз гуноҳкорсиз. Сизлардан ким Менинг мағфират қилишга қодир эканимни билиб, Мендан мағфират сўраса, Мен унга мағфират қиламан ва парво қилмайман. Агар аввалингиз-ю охирингиз, тиригингиз-у ўлигингиз, ҳўлигингиз-у қуруғингиз Менинг бандаларимдан энг тақводор банданинг қалби мисолида (тақвода) бирлашсангиз ҳам, бу Менинг мулкимга чивиннинг қанотичалик нарса қўшмайди. Агар аввалингиз-ю охирингиз, тиригингиз-у ўлигингиз, ҳўлингиз-у қуруғингиз Менинг бандаларимдан энг бадбахт банданинг қалби мисолида бирлашсангиз ҳам, бу Менинг мулкимдан чивиннинг қанотичалик нарса камайтирмайди. Агар аввалингиз-ю охирингиз, тиригингиз-у ўлигингиз, ҳўлингиз-у қуруғингиз битта майдонда бирлашиб, ҳар бир инсонингиз орзуси етган нарсани Мендан сўраса ва Мен сизлардан ҳар бир сўровчига сўраганини берсам ҳам, бу Менинг мулкимдан фақат бирингиз денгизга ўтиб, унга игна ботириб, сўнг уни кўтариб олгани кабигина камайтиради. Бу шунинг учунки, Мен сахий ва улуғворман, истаганимни қиламан. Менинг ато қилишим — сўздир, азоблашим ҳам — сўздир. Бир нарсани ирода қилсам, ишим фақат унга ‹Бўл!› дейишимдир, бас, у бўлади›», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Баъзилар бу ҳадисни Шаҳр ибн Ҳавшабдан, у Маъдийкарибдан, у Абу Заррдан, у Пайғамбар ﷺдан шу каби ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ أَسْبَاطِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقُرَشِيُّ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِيِّ، عَنْ سَعْدٍ، مَوْلَى طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يُحَدِّثُ حَدِيثًا لَوْ لَمْ أَسْمَعْهُ إِلاَّ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ حَتَّى عَدَّ سَبْعَ مَرَّاتٍ وَلَكِنِّي سَمِعْتُهُ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ كَانَ الْكِفْلُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ لاَ يَتَوَرَّعُ مِنْ ذَنْبٍ عَمِلَهُ فَأَتَتْهُ امْرَأَةٌ فَأَعْطَاهَا سِتِّينَ دِينَارًا عَلَى أَنْ يَطَأَهَا فَلَمَّا قَعَدَ مِنْهَا مَقْعَدَ الرَّجُلِ مِنِ امْرَأَتِهِ أُرْعِدَتْ وَبَكَتْ فَقَالَ مَا يُبْكِيكِ أَأَكْرَهْتُكِ قَالَتْ لاَ وَلَكِنَّهُ عَمَلٌ مَا عَمِلْتُهُ قَطُّ وَمَا حَمَلَنِي عَلَيْهِ إِلاَّ الْحَاجَةُ فَقَالَ تَفْعَلِينَ أَنْتِ هَذَا وَمَا فَعَلْتِهِ اذْهَبِي فَهِيَ لَكِ ‏.‏ وَقَالَ لاَ وَاللَّهِ لاَ أَعْصِي اللَّهَ بَعْدَهَا أَبَدًا ‏.‏ فَمَاتَ مِنْ لَيْلَتِهِ فَأَصْبَحَ مَكْتُوبًا عَلَى بَابِهِ إِنَّ اللَّهَ قَدْ غَفَرَ لِلْكِفْلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ قَدْ رَوَاهُ شَيْبَانُ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الأَعْمَشِ نَحْوَ هَذَا وَرَفَعُوهُ وَرَوَى بَعْضُهُمْ عَنِ الأَعْمَشِ فَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏ وَرَوَى أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الأَعْمَشِ فَأَخْطَأَ فِيهِ وَقَالَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَهُوَ غَيْرُ مَحْفُوظٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِيُّ هُوَ كُوفِيٌّ وَكَانَتْ جَدَّتُهُ سُرِّيَّةً لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَرَوَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِيِّ عُبَيْدَةُ الضَّبِّيُّ وَالْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ كِبَارِ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytadi: «Men Paygʻambar ﷺning bir hadisni soʻzlaganlarini eshitdim. Agar uni bir yoki ikki marta — hatto yetti martagacha sanab — eshitganimda ham (kifoya qilardi), lekin men uni bundan ham koʻproq eshitdim. Men Rasululloh ﷺning bunday deyayotganlarini eshitdim: ‹Bani Isroildan Kifl ismli bir kishi bor edi, u qilgan biron gunohdan oʻzini tiymas edi. Bir ayol uning oldiga keldi, u esa ayolga oʻzi bilan yotishi evaziga oltmish dinor berdi. Ayolga erkak oʻz xotiniga yaqinlik qilgan tarzda yaqinlashish uchun oʻtirganida, ayol qaltirab yigʻlab yubordi. U: ‹Nega yigʻlayapsan, seni majburladimmi?› dedi. Ayol: ‹Yoʻq, lekin bu men hech qachon qilmagan ish edi, meni bunga faqat ehtiyoj majbur qildi›, dedi. U: ‹Sen buni qilyapsanu, hech qachon qilmaganmiding? Ket, bu (pul) seniki›, dedi va: ‹Yoʻq, Allohga qasamki, bundan keyin Allohga hech qachon osiy boʻlmayman›, dedi. Soʻng u oʻsha kechasi vafot etdi. Tongda eshigiga: ‹Alloh Kiflni magʻfirat qildi›, deb yozib qoʻyilgan edi›», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтади: «Мен Пайғамбар ﷺнинг бир ҳадисни сўзлаганларини эшитдим. Агар уни бир ёки икки марта — ҳатто етти мартагача санаб — эшитганимда ҳам (кифоя қиларди), лекин мен уни бундан ҳам кўпроқ эшитдим. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг бундай деяётганларини эшитдим: ‹Бани Исроилдан Кифл исмли бир киши бор эди, у қилган бирон гуноҳдан ўзини тиймас эди. Бир аёл унинг олдига келди, у эса аёлга ўзи билан ётиши эвазига олтмиш динор берди. Аёлга эркак ўз хотинига яқинлик қилган тарзда яқинлашиш учун ўтирганида, аёл қалтираб йиғлаб юборди. У: ‹Нега йиғлаяпсан, сени мажбурладимми?› деди. Аёл: ‹Йўқ, лекин бу мен ҳеч қачон қилмаган иш эди, мени бунга фақат эҳтиёж мажбур қилди›, деди. У: ‹Сен буни қиляпсану, ҳеч қачон қилмаганмидинг? Кет, бу (пул) сеники›, деди ва: ‹Йўқ, Аллоҳга қасамки, бундан кейин Аллоҳга ҳеч қачон осий бўлмайман›, деди. Сўнг у ўша кечаси вафот этди. Тонгда эшигига: ‹Аллоҳ Кифлни мағфират қилди›, деб ёзиб қўйилган эди›», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ سُوَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ، بِحَدِيثَيْنِ أَحَدُهُمَا عَنْ نَفْسِهِ، وَالآخَرُ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ عَبْدُ اللَّهِ إِنَّ الْمُؤْمِنَ يَرَى ذُنُوبَهُ كَأَنَّهُ فِي أَصْلِ جَبَلٍ يَخَافُ أَنْ يَقَعَ عَلَيْهِ وَإِنَّ الْفَاجِرَ يَرَى ذُنُوبَهُ كَذُبَابٍ وَقَعَ عَلَى أَنْفِهِ قَالَ بِهِ هَكَذَا فَطَارَ ‏.‏

Horis ibn Suvayd (rahimahulloh) aytadi: Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) bizga ikkita hadis soʻzladi: biri oʻzidan, ikkinchisi Paygʻambar ﷺdan edi. Abdulloh aytdi: «Moʻmin oʻz gunohlarini xuddi togʻning tagida oʻtirib, uning ustiga qulashidan qoʻrqib turgandek koʻradi. Fojir (buzuq) kishi esa oʻz gunohlarini xuddi burni ustiga qoʻnib oʻtgan pashshadek koʻradi». U qoʻli bilan bunday qilib (ishora qildi) va u (pashsha) uchib ketdi.Ҳорис ибн Сувайд (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) бизга иккита ҳадис сўзлади: бири ўзидан, иккинчиси Пайғамбар ﷺдан эди. Абдуллоҳ айтди: «Мўмин ўз гуноҳларини худди тоғнинг тагида ўтириб, унинг устига қулашидан қўрқиб тургандек кўради. Фожир (бузуқ) киши эса ўз гуноҳларини худди бурни устига қўниб ўтган пашшадек кўради». У қўли билан бундай қилиб (ишора қилди) ва у (пашша) учиб кетди.

وَقَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَلَّهُ أَفْرَحُ بِتَوْبَةِ أَحَدِكُمْ مِنْ رَجُلٍ بِأَرْضٍ دَوِيَّةٍ مُهْلِكَةٍ مَعَهُ رَاحِلَتُهُ عَلَيْهَا زَادُهُ وَطَعَامُهُ وَشَرَابُهُ وَمَا يُصْلِحُهُ فَأَضَلَّهَا فَخَرَجَ فِي طَلَبِهَا حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْمَوْتُ قَالَ أَرْجِعُ إِلَى مَكَانِي الَّذِي أَضْلَلْتُهَا فِيهِ فَأَمُوتُ فِيهِ فَرَجَعَ إِلَى مَكَانِهِ فَغَلَبَتْهُ عَيْنُهُ فَاسْتَيْقَظَ فَإِذَا رَاحِلَتُهُ عِنْدَ رَأْسِهِ عَلَيْهَا طَعَامُهُ وَشَرَابُهُ وَمَا يُصْلِحُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَالنُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Yana (Abdulloh ibn Masʼud roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Alloh sizlardan biringizning tavbangizdan shunday xursand boʻladiki, halokatli, suvsiz sahroda boʻlgan kishidan ham (ortiq xursand boʻladi). Uning yonida ozuqasi, taomi, ichimligi va oʻziga kerakli narsalari yuklangan ulovi bor edi. Soʻng u (ulov) yoʻqolib qoldi. U esa uni qidirib chiqdi, hatto unga oʻlim yetganda: ‹Ulovimni yoʻqotgan joyimga qaytib boray-da, oʻsha yerda oʻlay›, dedi. Soʻng u oʻz joyiga qaytdi va uni uyqu yengdi. Uygʻonsa, ulovi boshi uchida — ustida taomi, ichimligi va oʻziga kerakli narsalari bilan turibdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Abu Hurayra, Nuʼmon ibn Bashir va Anas ibn Molik (roziyallohu anhum)dan ham Paygʻambar ﷺdan (rivoyatlar) bor.Яна (Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ сизлардан бирингизнинг тавбангиздан шундай хурсанд бўладики, ҳалокатли, сувсиз саҳрода бўлган кишидан ҳам (ортиқ хурсанд бўлади). Унинг ёнида озуқаси, таоми, ичимлиги ва ўзига керакли нарсалари юкланган улови бор эди. Сўнг у (улов) йўқолиб қолди. У эса уни қидириб чиқди, ҳатто унга ўлим етганда: ‹Уловимни йўқотган жойимга қайтиб борай-да, ўша ерда ўлай›, деди. Сўнг у ўз жойига қайтди ва уни уйқу енгди. Уйғонса, улови боши учида — устида таоми, ичимлиги ва ўзига керакли нарсалари билан турибди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Абу Ҳурайра, Нуъмон ибн Башир ва Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳум)дан ҳам Пайғамбар ﷺдан (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مَسْعَدَةَ الْبَاهِلِيُّ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ كُلُّ ابْنِ آدَمَ خَطَّاءٌ وَخَيْرُ الْخَطَّائِينَ التَّوَّابُونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَلِيِّ بْنِ مَسْعَدَةَ عَنْ قَتَادَةَ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Odam bolasining hammasi xatokordir. Xatokorlarning eng yaxshisi tavba qilguvchilardir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, uni faqat Ali ibn Masʼadaning Qatodadan qilgan rivoyati orqaligina bilamiz.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Одам боласининг ҳаммаси хатокордир. Хатокорларнинг энг яхшиси тавба қилгувчилардир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, уни фақат Али ибн Масъаданинг Қатодадан қилган ривояти орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا سُوَيْدٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيُكْرِمْ ضَيْفَهُ وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأَنَسٍ وَأَبِي شُرَيْحٍ الْعَدَوِيِّ الْكَعْبِيِّ الْخُزَاعِيِّ وَاسْمُهُ خُوَيْلِدُ بْنُ عَمْرٍو ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim Allohga va oxirat kuniga ishonsa, mehmonini izzat-ikrom qilsin. Kim Allohga va oxirat kuniga ishonsa, yaxshi soʻz aytsin yoki jim tursin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir. Bu bobda Oisha, Anas va Abu Shurayh al-Adaviy al-Kaʼbiy al-Xuzoiydan ham (rivoyatlar) bor, uning ismi Xuvaylid ibn Amrdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким Аллоҳга ва охират кунига ишонса, меҳмонини иззат-икром қилсин. Ким Аллоҳга ва охират кунига ишонса, яхши сўз айтсин ёки жим турсин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир. Бу бобда Оиша, Анас ва Абу Шурайҳ ал-Адавий ал-Каъбий ал-Хузоийдан ҳам (ривоятлар) бор, унинг исми Хувайлид ибн Амрдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَمْرٍو الْمُعَافِرِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ صَمَتَ نَجَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ لَهِيعَةَ ‏.‏ وَأَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيُّ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim jim tursa, najot topdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, uni faqat Ibn Lahianing rivoyati orqaligina bilamiz. Abu Abdurrahmon al-Hubuliy esa Abdulloh ibn Yaziddir.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким жим турса, нажот топди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, уни фақат Ибн Лаҳианинг ривояти орқалигина биламиз. Абу Абдурраҳмон ал-Ҳубулий эса Абдуллоҳ ибн Язиддир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الأَقْمَرِ، عَنْ أَبِي حُذَيْفَةَ، وَكَانَ، مِنْ أَصْحَابِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ حَكَيْتُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم رَجُلاً فَقَالَ ‏"‏ مَا يَسُرُّنِي أَنِّي حَكَيْتُ رَجُلاً وَأَنَّ لِي كَذَا وَكَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ صَفِيَّةَ امْرَأَةٌ وَقَالَتْ بِيَدِهَا هَكَذَا كَأَنَّهَا تَعْنِي قَصِيرَةً ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ لَقَدْ مَزَجْتِ بِكَلِمَةٍ لَوْ مَزَجْتِ بِهَا مَاءَ الْبَحْرِ لَمُزِجَ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Nabiy ﷺga bir kishini taqlid qilib koʻrsatib berdim. Shunda u zot: ‹Bir kishini taqlid qilib koʻrsatishim menga mol-dunyo berilsa ham, meni xursand qilmaydi›, dedilar», dedi. (Oisha) aytdi: «Men: ‹Ey Allohning Rasuli, Safiyya — pakana ayol›, dedim va qoʻlim bilan uning pastligini bildiruvchidek ishora qildim. Shunda u zot: ‹Sen shunday bir soʻz aytding-ki, agar uni dengiz suviga aralashtirsang ham, (dengiz suvi) buzilur edi›, dedilar».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Мен Набий ﷺга бир кишини тақлид қилиб кўрсатиб бердим. Шунда у зот: ‹Бир кишини тақлид қилиб кўрсатишим менга мол-дунё берилса ҳам, мени хурсанд қилмайди›, дедилар», деди. (Оиша) айтди: «Мен: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, Сафийя — пакана аёл›, дедим ва қўлим билан унинг пастлигини билдирувчидек ишора қилдим. Шунда у зот: ‹Сен шундай бир сўз айтдинг-ки, агар уни денгиз сувига аралаштирсанг ҳам, (денгиз суви) бузилур эди›, дедилар».

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الأَقْمَرِ، عَنْ أَبِي حُذَيْفَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا أُحِبُّ أَنِّي حَكَيْتُ أَحَدًا وَأَنَّ لِي كَذَا وَكَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو حُذَيْفَةَ هُوَ كُوفِيٌّ مِنْ أَصْحَابِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَيُقَالُ اسْمُهُ سَلَمَةُ بْنُ صُهَيْبَةَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Menga mol-dunyo berilsa ham, birovni (kamsitib) taqlid qilib koʻrsatishimni yoqtirmayman», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Huzayfa kufalik boʻlib, Ibn Masʼudning shogirdlaridandir, uning ismi Salama ibn Suhayba deyiladi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Менга мол-дунё берилса ҳам, бировни (камситиб) тақлид қилиб кўрсатишимни ёқтирмайман», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Ҳузайфа куфалик бўлиб, Ибн Масъуднинг шогирдларидандир, унинг исми Салама ибн Суҳайба дейилади.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعِيدٍ الْجَوْهَرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا بُرَيْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَىُّ الْمُسْلِمِينَ أَفْضَلُ قَالَ ‏"‏ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي مُوسَى ‏.‏

Abu Muso (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺdan: ‹Musulmonlarning qaysi biri afzalroq?› deb soʻraldi. U zot: ‹Musulmonlar uning tili va qoʻlidan salomat boʻlgan kishidir›, dedilar», dedi. Bu hadis Abu Musoning rivoyati orqali bu yoʻldan sahih gʻaribdir.Абу Мусо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺдан: ‹Мусулмонларнинг қайси бири афзалроқ?› деб сўралди. У зот: ‹Мусулмонлар унинг тили ва қўлидан саломат бўлган кишидир›, дедилар», деди. Бу ҳадис Абу Мусонинг ривояти орқали бу йўлдан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ أَبِي يَزِيدَ الْهَمْدَانِيُّ، عَنْ ثَوْرِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ عَيَّرَ أَخَاهُ بِذَنْبٍ لَمْ يَمُتْ حَتَّى يَعْمَلَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ مِنْ ذَنْبٍ قَدْ تَابَ مِنْهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِمُتَّصِلٍ ‏.‏ وَخَالِدُ بْنُ مَعْدَانَ لَمْ يُدْرِكْ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ وَرُوِيَ عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ أَنَّهُ أَدْرَكَ سَبْعِينَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَمَاتَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ فِي خِلاَفَةِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَخَالِدُ بْنُ مَعْدَانَ رَوَى عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ مُعَاذٍ عَنْ مُعَاذٍ غَيْرَ حَدِيثٍ ‏.‏

Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim oʻz birodarini bir gunoh sababli koyisa (uyaltirsa), oʻzi ham oʻsha gunohni qilmaguncha oʻlmaydi», dedilar. Ahmad aytdi: U tavba qilib boʻlgan gunoh haqida (yaʼni: undan tavba qilgan gunohi sababli koyisa). Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, uning isnodi ulanmagandir. Xolid ibn Maʼdon Muoz ibn Jabalga yetishmagan. Xolid ibn Maʼdondan rivoyat qilinishicha, u Nabiy ﷺning sahobalaridan yetmish kishiga yetishgan. Muoz ibn Jabal esa Umar ibn al-Xattobning xalifaligi davrida vafot etgan. Xolid ibn Maʼdon Muozning shogirdlaridan bir nechtasidan Muozdan boshqa hadisni rivoyat qilgan.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким ўз биродарини бир гуноҳ сабабли койиса (уялтирса), ўзи ҳам ўша гуноҳни қилмагунча ўлмайди», дедилар. Аҳмад айтди: У тавба қилиб бўлган гуноҳ ҳақида (яъни: ундан тавба қилган гуноҳи сабабли койиса). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, унинг исноди уланмагандир. Холид ибн Маъдон Муоз ибн Жабалга етишмаган. Холид ибн Маъдондан ривоят қилинишича, у Набий ﷺнинг саҳобаларидан етмиш кишига етишган. Муоз ибн Жабал эса Умар ибн ал-Хаттобнинг халифалиги даврида вафот этган. Холид ибн Маъдон Муознинг шогирдларидан бир нечтасидан Муоздан бошқа ҳадисни ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُجَالِدِ بْنِ سَعِيدٍ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، ح قَالَ وَأَخْبَرَنَا سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، حَدَّثَنَا أُمَيَّةُ بْنُ الْقَاسِمِ الْحَذَّاءُ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنْ بُرْدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ مَكْحُولٍ، عَنْ وَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تُظْهِرِ الشَّمَاتَةَ لأَخِيكَ فَيَرْحَمُهُ اللَّهُ وَيَبْتَلِيكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَمَكْحُولٌ قَدْ سَمِعَ مِنْ وَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَأَبِي هِنْدٍ الدَّارِيِّ وَيُقَالُ إِنَّهُ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَحَدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ مِنْ هَؤُلاَءِ الثَّلاَثَةِ ‏.‏ وَمَكْحُولٌ شَامِيٌّ يُكْنَى أَبَا عَبْدِ اللَّهِ وَكَانَ عَبْدًا فَأُعْتِقَ وَمَكْحُولٌ الأَزْدِيُّ بَصْرِيٌّ سَمِعَ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ يَرْوِي عَنْهُ عُمَارَةُ بْنُ زَاذَانَ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ تَمِيمِ بْنِ عَطِيَّةَ، قَالَ كَثِيرًا مَا كُنْتُ أَسْمَعُ مَكْحُولاً يُسْأَلُ فَيَقُولُ نَدَانَمْ ‏.‏

Vosila ibn al-Asqaʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Birodaringning boshiga tushgan musibatdan shodlanma, aks holda Alloh unga rahm qiladi va seni balogʻa giriftor etadi», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Makhul Vosila ibn al-Asqaʼ, Anas ibn Molik va Abu Hind ad-Doriydan eshitgan. Aytiladiki, u Nabiy ﷺning sahobalaridan shu uchovidan boshqa hech kimdan eshitmagan. Makhul shomlik boʻlib, kunyasi Abu Abdullohdir, u qul boʻlgan, soʻng ozod qilingan. Makhul al-Azdiy esa basralik boʻlib, Abdulloh ibn Umardan eshitgan, undan Umora ibn Zozon rivoyat qiladi.Восила ибн ал-Асқаъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Биродарингнинг бошига тушган мусибатдан шодланма, акс ҳолда Аллоҳ унга раҳм қилади ва сени балоға гирифтор этади», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Макҳул Восила ибн ал-Асқаъ, Анас ибн Молик ва Абу Ҳинд ад-Дорийдан эшитган. Айтиладики, у Набий ﷺнинг саҳобаларидан шу учовидан бошқа ҳеч кимдан эшитмаган. Макҳул шомлик бўлиб, куняси Абу Абдуллоҳдир, у қул бўлган, сўнг озод қилинган. Макҳул ал-Аздий эса басралик бўлиб, Абдуллоҳ ибн Умардан эшитган, ундан Умора ибн Зозон ривоят қилади.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ الأَعْمَشِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ وَثَّابٍ، عَنْ شَيْخٍ، مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏الْمُسْلِمَ إِذَا كَانَ يُخَالِطَ النَّاسَ وَيَصْبِرُ عَلَى أَذَاهُمْ خَيْرٌ مِنَ الْمُسْلِمِ الَّذِي لاَ يُخَالِطُ النَّاسَ وَلاَ يَصْبِرُ عَلَى أَذَاهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو مُوسَى قَالَ ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ كَانَ شُعْبَةُ يَرَى أَنَّهُ ابْنُ عُمَرَ ‏.‏

Nabiy ﷺning sahobalaridan boʻlgan bir keksa kishi (uning Ibn Umar (roziyallohu anhumo) ekanligi aytiladi) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Odamlar bilan aralashib, ularning ozoriga sabr qiladigan musulmon, odamlar bilan aralashmaydigan va ularning ozoriga sabr qilmaydigan musulmondan koʻra yaxshiroqdir», dedilar. Abu Muso aytdi: Ibn Abu Adiy aytdiki, Shuʼba uni Ibn Umar deb hisoblar edi.Набий ﷺнинг саҳобаларидан бўлган бир кекса киши (унинг Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) эканлиги айтилади) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Одамлар билан аралашиб, уларнинг озорига сабр қиладиган мусулмон, одамлар билан аралашмайдиган ва уларнинг озорига сабр қилмайдиган мусулмондан кўра яхшироқдир», дедилар. Абу Мусо айтди: Ибн Абу Адий айтдики, Шуъба уни Ибн Умар деб ҳисоблар эди.

حَدَّثَنَا أَبُو يَحْيَى، مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ الْبَغْدَادِيُّ حَدَّثَنَا مُعَلَّى بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْمَخْرَمِيُّ، هُوَ مِنْ وَلَدِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ مُحَمَّدٍ الأَخْنَسِيِّ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِيَّاكُمْ وَسُوءَ ذَاتِ الْبَيْنِ فَإِنَّهَا الْحَالِقَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ وَسُوءَ ذَاتِ الْبَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ إِنَّمَا يَعْنِي الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ وَقَوْلُهُ ‏"‏ الْحَالِقَةُ ‏"‏ ‏.‏ يَقُولُ إِنَّهَا تَحْلِقُ الدِّينَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Oʻzaro buzilishdan (oʻzaro aloqalarning yomonlashuvidan) saqlaning, chunki u qiruvchidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan sahih gʻaribdir. U zotning «oʻzaro buzilish» degan soʻzining maʼnosi adovat va nafratdir. «Qiruvchi» degan soʻzlari esa: u dinni qirib tashlaydi, demakdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ўзаро бузилишдан (ўзаро алоқаларнинг ёмонлашувидан) сақланинг, чунки у қирувчидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан саҳиҳ ғарибдир. У зотнинг «ўзаро бузилиш» деган сўзининг маъноси адоват ва нафратдир. «Қирувчи» деган сўзлари эса: у динни қириб ташлайди, демакдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ أُمِّ الدَّرْدَاءِ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِأَفْضَلَ مِنْ دَرَجَةِ الصِّيَامِ وَالصَّلاَةِ وَالصَّدَقَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا بَلَى ‏.‏ قَالَ ‏"‏ صَلاَحُ ذَاتِ الْبَيْنِ فَإِنَّ فَسَادَ ذَاتِ الْبَيْنِ هِيَ الْحَالِقَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ هِيَ الْحَالِقَةُ لاَ أَقُولُ تَحْلِقُ الشَّعْرَ وَلَكِنْ تَحْلِقُ الدِّينَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sizlarga roʻza, namoz va sadaqaning darajasidan afzalroq narsani aytib bermaymi?» dedilar. Ular: «Albatta (ayting)», deyishdi. U zot: «Oʻzaro yarashtirish. Zero, oʻzaro aloqalarning buzilishi — qiruvchidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir. Nabiy ﷺdan rivoyat qilinishicha, u zot: «U qiruvchidir, men sochni qiradi demayman, balki dinni qiradi, deyman», deganlar.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизларга рўза, намоз ва садақанинг даражасидан афзалроқ нарсани айтиб бермайми?» дедилар. Улар: «Албатта (айтинг)», дейишди. У зот: «Ўзаро яраштириш. Зеро, ўзаро алоқаларнинг бузилиши — қирувчидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир. Набий ﷺдан ривоят қилинишича, у зот: «У қирувчидир, мен сочни қиради демайман, балки динни қиради, дейман», деганлар.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ حَرْبِ بْنِ شَدَّادٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ يَعِيشَ بْنِ الْوَلِيدِ، أَنَّ مَوْلَى الزُّبَيْرِ، حَدَّثَهُ أَنَّ الزُّبَيْرَ بْنَ الْعَوَّامِ حَدَّثَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ دَبَّ إِلَيْكُمْ دَاءُ الأُمَمِ قَبْلَكُمُ الْحَسَدُ وَالْبَغْضَاءُ هِيَ الْحَالِقَةُ لاَ أَقُولُ تَحْلِقُ الشَّعْرَ وَلَكِنْ تَحْلِقُ الدِّينَ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لاَ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ حَتَّى تُؤْمِنُوا وَلاَ تُؤْمِنُوا حَتَّى تَحَابُّوا أَفَلاَ أُنَبِّئُكُمْ بِمَا يُثَبِّتُ ذَاكُمْ لَكُمْ أَفْشُوا السَّلاَمَ بَيْنَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ قَدِ اخْتَلَفُوا فِي رِوَايَتِهِ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ فَرَوَى بَعْضُهُمْ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ يَعِيشَ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ مَوْلَى الزُّبَيْرِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنِ الزُّبَيْرِ ‏.‏

Zubayr ibn al-Avvom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Sizlardan oldingi ummatlarning dardi sizlarga ham yuqib kelmoqda: hasad va nafrat. U qiruvchidir. Men sochni qiradi demayman, balki dinni qiradi, deyman. Jonim qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, sizlar imon keltirmaguningizcha jannatga kirmaysizlar, oʻzaro sevishmaguningizcha imon keltirgan boʻlmaysizlar. Sizlarga buni mustahkamlaydigan narsani aytib bermaymi? Oʻrtangizda salomni keng yoying», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Yahyo ibn Abu Kasirdan rivoyat qilishda ixtilof qilganlar. Baʼzilari uni Yahyo ibn Abu Kasirdan, u Yaʼish ibn al-Validdan, u Zubayrning ozod qilgan qulidan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan va unda Zubayrni zikr qilmaganlar.Зубайр ибн ал-Аввом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Сизлардан олдинги умматларнинг дарди сизларга ҳам юқиб келмоқда: ҳасад ва нафрат. У қирувчидир. Мен сочни қиради демайман, балки динни қиради, дейман. Жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки, сизлар имон келтирмагунингизча жаннатга кирмайсизлар, ўзаро севишмагунингизча имон келтирган бўлмайсизлар. Сизларга буни мустаҳкамлайдиган нарсани айтиб бермайми? Ўртангизда саломни кенг ёйинг», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Яҳё ибн Абу Касирдан ривоят қилишда ихтилоф қилганлар. Баъзилари уни Яҳё ибн Абу Касирдан, у Яъиш ибн ал-Валиддан, у Зубайрнинг озод қилган қулидан, у Набий ﷺдан ривоят қилган ва унда Зубайрни зикр қилмаганлар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عُيَيْنَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي بَكْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنْ ذَنْبٍ أَجْدَرُ أَنْ يُعَجِّلَ اللَّهُ لِصَاحِبِهِ الْعُقُوبَةَ فِي الدُّنْيَا مَعَ مَا يَدَّخِرُ لَهُ فِي الآخِرَةِ مِنَ الْبَغْىِ وَقَطِيعَةِ الرَّحِمِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Bakra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Egasiga oxiratda saqlab qoʻyilgan (jazo) bilan birga, Alloh dunyoda ham jazoni tezlatishga eng loyiq gunoh — zulm va qarindoshlik rishtalarini uzishdir», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Бакра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Эгасига охиратда сақлаб қўйилган (жазо) билан бирга, Аллоҳ дунёда ҳам жазони тезлатишга энг лойиқ гуноҳ — зулм ва қариндошлик ришталарини узишдир», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنِ الْمُثَنَّى بْنِ الصَّبَّاحِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ خَصْلَتَانِ مَنْ كَانَتَا فِيهِ كَتَبَهُ اللَّهُ شَاكِرًا صَابِرًا وَمَنْ لَمْ تَكُونَا فِيهِ لَمْ يَكْتُبْهُ اللَّهُ شَاكِرًا وَلاَ صَابِرًا مَنْ نَظَرَ فِي دِينِهِ إِلَى مَنْ هُوَ فَوْقَهُ فَاقْتَدَى بِهِ وَنَظَرَ فِي دُنْيَاهُ إِلَى مَنْ هُوَ دُونَهُ فَحَمِدَ اللَّهَ عَلَى مَا فَضَّلَهُ بِهِ عَلَيْهِ كَتَبَهُ اللَّهُ شَاكِرًا صَابِرًا وَمَنْ نَظَرَ فِي دِينِهِ إِلَى مَنْ هُوَ دُونَهُ وَنَظَرَ فِي دُنْيَاهُ إِلَى مَنْ هُوَ فَوْقَهُ فَأَسِفَ عَلَى مَا فَاتَهُ مِنْهُ لَمْ يَكْتُبْهُ اللَّهُ شَاكِرًا وَلاَ صَابِرًا ‏"‏ ‏.‏ أَخْبَرَنَا مُوسَى بْنُ حِزَامٍ الرَّجُلُ الصَّالِحُ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ إِسْحَاقَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا الْمُثَنَّى بْنُ الصَّبَّاحِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَلَمْ يَذْكُرْ سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ فِي حَدِيثِهِ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdim», dedi: «Ikki xislat bor, kimda ular boʻlsa, Alloh uni shukr qiluvchi, sabr qiluvchi deb yozadi; kimda ular boʻlmasa, Alloh uni shukr qiluvchi ham, sabr qiluvchi ham deb yozmaydi. Kim oʻz dinida oʻzidan ustun kishiga qarab unga ergashsa, dunyoviy ishlarida esa oʻzidan past kishiga qarab, Alloh uni undan afzal qilgan neʼmatlari uchun Allohga hamd aytsa, Alloh uni shukr qiluvchi, sabr qiluvchi deb yozadi. Kim oʻz dinida oʻzidan past kishiga qarasa, dunyoviy ishlarida esa oʻzidan ustun kishiga qarab, oʻzidan oʻtkazib yuborgan narsasiga afsus chekonsa, Alloh uni shukr qiluvchi ham, sabr qiluvchi ham deb yozmaydi». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Suvayd ibn Nasr oʻz rivoyatida «otasidan» (degan soʻzni) zikr qilmagan.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитдим», деди: «Икки хислат бор, кимда улар бўлса, Аллоҳ уни шукр қилувчи, сабр қилувчи деб ёзади; кимда улар бўлмаса, Аллоҳ уни шукр қилувчи ҳам, сабр қилувчи ҳам деб ёзмайди. Ким ўз динида ўзидан устун кишига қараб унга эргашса, дунёвий ишларида эса ўзидан паст кишига қараб, Аллоҳ уни ундан афзал қилган неъматлари учун Аллоҳга ҳамд айтса, Аллоҳ уни шукр қилувчи, сабр қилувчи деб ёзади. Ким ўз динида ўзидан паст кишига қараса, дунёвий ишларида эса ўзидан устун кишига қараб, ўзидан ўтказиб юборган нарсасига афсус чеконса, Аллоҳ уни шукр қилувчи ҳам, сабр қилувчи ҳам деб ёзмайди». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Сувайд ибн Наср ўз ривоятида «отасидан» (деган сўзни) зикр қилмаган.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، وَوَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ انْظُرُوا إِلَى مَنْ هُوَ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلاَ تَنْظُرُوا إِلَى مَنْ هُوَ فَوْقَكُمْ فَإِنَّهُ أَجْدَرُ أَنْ لاَ تَزْدَرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Oʻzingizdan pastroqdagiga qarang, oʻzingizdan yuqoridagiga qaramang. Zero, bu Allohning sizga bergan neʼmatini kamsitmasligingizga koʻproq munosibdir», dedilar. Bu sahih hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ўзингиздан пастроқдагига қаранг, ўзингиздан юқоридагига қараманг. Зеро, бу Аллоҳнинг сизга берган неъматини камситмаслигингизга кўпроқ муносибдир», дедилар. Бу саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ هِلاَلٍ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ سَعِيدٍ الْجُرَيْرِيِّ، ح قَالَ وَحَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْبَزَّازُ، حَدَّثَنَا سَيَّارٌ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ سَعِيدٍ الْجُرَيْرِيِّ الْمَعْنَى، وَاحِدٌ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ النَّهْدِيِّ، عَنْ حَنْظَلَةَ الأُسَيْدِيِّ، وَكَانَ، مِنْ كُتَّابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ مَرَّ بِأَبِي بَكْرٍ وَهُوَ يَبْكِي فَقَالَ مَا لَكَ يَا حَنْظَلَةُ قَالَ نَافَقَ حَنْظَلَةُ يَا أَبَا بَكْرٍ نَكُونُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُذَكِّرُنَا بِالنَّارِ وَالْجَنَّةِ كَأَنَّا رَأْىَ عَيْنٍ فَإِذَا رَجَعْنَا إِلَى الأَزْوَاجِ وَالضَّيْعَةِ نَسِينَا كَثِيرًا ‏.‏ قَالَ فَوَاللَّهِ إِنَّا لَكَذَلِكَ انْطَلِقْ بِنَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَانْطَلَقْنَا فَلَمَّا رَآهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا لَكَ يَا حَنْظَلَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَافَقَ حَنْظَلَةُ يَا رَسُولَ اللَّهِ نَكُونُ عِنْدَكَ تُذَكِّرُنَا بِالنَّارِ وَالْجَنَّةِ كَأَنَّا رَأْىَ عَيْنٍ فَإِذَا رَجَعْنَا عَافَسْنَا الأَزْوَاجَ وَالضَّيْعَةَ وَنَسِينَا كَثِيرًا ‏.‏ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ تَدُومُونَ عَلَى الْحَالِ الَّذِي تَقُومُونَ بِهَا مِنْ عِنْدِي لَصَافَحَتْكُمُ الْمَلاَئِكَةُ فِي مَجَالِسِكُمْ وَفِي طُرُقِكُمْ وَعَلَى فُرُشِكُمْ وَلَكِنْ يَا حَنْظَلَةُ سَاعَةً وَسَاعَةً وَسَاعَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Usmon an-Nahdiy (rahimahulloh) Hanzala al-Usaydiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi — u Paygʻambar ﷺning kotiblaridan edi: U Abu Bakr (roziyallohu anhu)ning yonidan oʻtdi, Abu Bakr yigʻlab turardi. Abu Bakr unga: «Senga nima boʻldi, ey Hanzala?» dedi. U: «Hanzala munofiq boʻlib qoldi, ey Abu Bakr! Biz Rasululloh ﷺning huzurlarida boʻlganimizda, u zot bizga doʻzax va jannatni shunday eslatadilarki, goʻyo ularni koʻz bilan koʻrib turgandekmiz. Ammo qaytib ayollarimiz va tirikchiligimiz oldiga borganimizda, koʻpini unutamiz», dedi. Abu Bakr: «Vallohi, biz ham xuddi shundaymiz. Yur, Rasululloh ﷺning huzurlariga boraylik», dedi. Biz bordik. Rasululloh ﷺ uni koʻrgach: «Senga nima boʻldi, ey Hanzala?» dedilar. U: «Hanzala munofiq boʻlib qoldi, ey Allohning Rasuli! Biz huzuringizda boʻlganimizda, siz bizga doʻzax va jannatni shunday eslatasizki, goʻyo ularni koʻz bilan koʻrib turgandekmiz. Ammo qaytib ayollarimiz va tirikchiligimiz bilan band boʻlganimizda, koʻpini unutamiz», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Agar siz mening huzurimdan turganingizdagi holatda doimiy boʻla olsangiz edi, farishtalar majlislaringizda, yoʻllaringizda va toʻshaklaringizda siz bilan qoʻl berib koʻrishar edilar. Lekin, ey Hanzala, bir soat (ibodatda), bir soat (tirikchilikda), bir soat (shunday boʻlsin)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Усмон ан-Наҳдий (раҳимаҳуллоҳ) Ҳанзала ал-Усайдий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади — у Пайғамбар ﷺнинг котибларидан эди: У Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)нинг ёнидан ўтди, Абу Бакр йиғлаб турарди. Абу Бакр унга: «Сенга нима бўлди, эй Ҳанзала?» деди. У: «Ҳанзала мунофиқ бўлиб қолди, эй Абу Бакр! Биз Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларида бўлганимизда, у зот бизга дўзах ва жаннатни шундай эслатадиларки, гўё уларни кўз билан кўриб тургандекмиз. Аммо қайтиб аёлларимиз ва тирикчилигимиз олдига борганимизда, кўпини унутамиз», деди. Абу Бакр: «Валлоҳи, биз ҳам худди шундаймиз. Юр, Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига борайлик», деди. Биз бордик. Расулуллоҳ ﷺ уни кўргач: «Сенга нима бўлди, эй Ҳанзала?» дедилар. У: «Ҳанзала мунофиқ бўлиб қолди, эй Аллоҳнинг Расули! Биз ҳузурингизда бўлганимизда, сиз бизга дўзах ва жаннатни шундай эслатасизки, гўё уларни кўз билан кўриб тургандекмиз. Аммо қайтиб аёлларимиз ва тирикчилигимиз билан банд бўлганимизда, кўпини унутамиз», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Агар сиз менинг ҳузуримдан турганингиздаги ҳолатда доимий бўла олсангиз эди, фаришталар мажлисларингизда, йўлларингизда ва тўшакларингизда сиз билан қўл бериб кўришар эдилар. Лекин, эй Ҳанзала, бир соат (ибодатда), бир соат (тирикчиликда), бир соат (шундай бўлсин)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى يُحِبَّ لأَخِيهِ مَا يُحِبُّ لِنَفْسِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Biringiz oʻzi uchun sevgan narsani birodari uchun ham sevmaguncha (kamil) moʻmin boʻlmaydi», dedilar. Bu sahih hadisdir.Анас (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Бирингиз ўзи учун севган нарсани биродари учун ҳам севмагунча (камил) мўмин бўлмайди», дедилар. Бу саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا لَيْثُ بْنُ سَعْدٍ، وَابْنُ، لَهِيعَةَ عَنْ قَيْسِ بْنِ الْحَجَّاجِ، قَالَ وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا لَيْثُ بْنُ سَعْدٍ، حَدَّثَنِي قَيْسُ بْنُ الْحَجَّاجِ الْمَعْنَى، وَاحِدٌ، عَنْ حَنَشٍ الصَّنْعَانِيِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كُنْتُ خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمًا فَقَالَ ‏"‏ يَا غُلاَمُ إِنِّي أُعَلِّمُكَ كَلِمَاتٍ احْفَظِ اللَّهَ يَحْفَظْكَ احْفَظِ اللَّهَ تَجِدْهُ تُجَاهَكَ إِذَا سَأَلْتَ فَاسْأَلِ اللَّهَ وَإِذَا اسْتَعَنْتَ فَاسْتَعِنْ بِاللَّهِ وَاعْلَمْ أَنَّ الأُمَّةَ لَوِ اجْتَمَعَتْ عَلَى أَنْ يَنْفَعُوكَ بِشَيْءٍ لَمْ يَنْفَعُوكَ إِلاَّ بِشَيْءٍ قَدْ كَتَبَهُ اللَّهُ لَكَ وَلَوِ اجْتَمَعُوا عَلَى أَنْ يَضُرُّوكَ بِشَيْءٍ لَمْ يَضُرُّوكَ إِلاَّ بِشَيْءٍ قَدْ كَتَبَهُ اللَّهُ عَلَيْكَ رُفِعَتِ الأَقْلاَمُ وَجَفَّتِ الصُّحُفُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Bir kuni men Rasululloh ﷺning ortlarida edim. U zot: «Ey bola! Men senga bir necha kalimani oʻrgataman: Allohni (Uning amrlarini) saqla, U seni saqlaydi. Allohni saqla, Uni oldingda topasan. Soʻraganingda Allohdan soʻra, yordam istaganingda Allohdan yordam ista. Bilginki, agar butun ummat senga biror narsa bilan foyda yetkazmoqchi boʻlib jamlansa ham, Alloh sen uchun yozib qoʻygan narsadan boshqa narsa bilan senga foyda yetkaza olmaydi. Agar senga biror narsa bilan zarar yetkazmoqchi boʻlib jamlansalar ham, Alloh senga (taqdir qilib) yozib qoʻygan narsadan boshqa narsa bilan senga zarar yetkaza olmaydilar. Qalamlar koʻtarildi va sahifalar quridi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Бир куни мен Расулуллоҳ ﷺнинг ортларида эдим. У зот: «Эй бола! Мен сенга бир неча калимани ўргатаман: Аллоҳни (Унинг амрларини) сақла, У сени сақлайди. Аллоҳни сақла, Уни олдингда топасан. Сўраганингда Аллоҳдан сўра, ёрдам истаганингда Аллоҳдан ёрдам иста. Билгинки, агар бутун уммат сенга бирор нарса билан фойда етказмоқчи бўлиб жамланса ҳам, Аллоҳ сен учун ёзиб қўйган нарсадан бошқа нарса билан сенга фойда етказа олмайди. Агар сенга бирор нарса билан зарар етказмоқчи бўлиб жамлансалар ҳам, Аллоҳ сенга (тақдир қилиб) ёзиб қўйган нарсадан бошқа нарса билан сенга зарар етказа олмайдилар. Қаламлар кўтарилди ва саҳифалар қуриди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو حَفْصٍ، عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، حَدَّثَنَا الْمُغِيرَةُ بْنُ أَبِي قُرَّةَ السَّدُوسِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ قَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَعْقِلُهَا وَأَتَوَكَّلُ أَوْ أُطْلِقُهَا وَأَتَوَكَّلُ قَالَ ‏"‏ اعْقِلْهَا وَتَوَكَّلْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ قَالَ يَحْيَى وَهَذَا عِنْدِي حَدِيثٌ مُنْكَرٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَمْرِو بْنِ أُمَيَّةَ الضَّمْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوُ هَذَا ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi: «Ey Allohning Rasuli! Uni (tuyani) bogʻlab tavakkul qilaymi yoki boʻsh qoʻyib tavakkul qilaymi?» dedi. U zot: «Uni bogʻla va tavakkul qil», dedilar. Amr ibn Ali aytdi: Yahyo aytdi: Bu mening nazdimda munkar hadisdir. Abu Iso aytdi: Bu hadis Anasning rivoyatidan gʻaribdir, uni faqat shu yoʻldan bilamiz. Bu kabi (hadis) Amr ibn Umayya az-Zamriydan, u Paygʻambar ﷺdan ham rivoyat qilingan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши: «Эй Аллоҳнинг Расули! Уни (туяни) боғлаб таваккул қилайми ёки бўш қўйиб таваккул қилайми?» деди. У зот: «Уни боғла ва таваккул қил», дедилар. Амр ибн Али айтди: Яҳё айтди: Бу менинг наздимда мункар ҳадисдир. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Анаснинг ривоятидан ғарибдир, уни фақат шу йўлдан биламиз. Бу каби (ҳадис) Амр ибн Умайя аз-Замрийдан, у Пайғамбар ﷺдан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ بُرَيْدِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ، عَنْ أَبِي الْحَوْرَاءِ السَّعْدِيِّ، قَالَ قُلْتُ لِلْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ مَا حَفِظْتَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ حَفِظْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ دَعْ مَا يَرِيبُكَ إِلَى مَا لاَ يَرِيبُكَ فَإِنَّ الصِّدْقَ طُمَأْنِينَةٌ وَإِنَّ الْكَذِبَ رِيبَةٌ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ ‏.‏ قَالَ وَأَبُو الْحَوْرَاءِ السَّعْدِيُّ اسْمُهُ رَبِيعَةُ بْنُ شَيْبَانَ ‏.‏ قَالَ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ بُرَيْدٍ، فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏

Abul-Havro as-Saʼdiy aytdi: Men Hasan ibn Ali (roziyallohu anhumo)ga: «Rasululloh ﷺdan nimani yodlab qolding?» dedim. U aytdi: Men Rasululloh ﷺdan: «Seni shubhaga soladigan narsani tashlab, shubhaga solmaydigan narsaga oʻt. Zero, rostlik — xotirjamlik, yolgʻon — shubhadir», (deganlarini) yodlab qoldim. Bu hadisda bir voqea bor. (Roviy) aytdi: Abul-Havro as-Saʼdiyning ismi Rabiʼa ibn Shaybondir. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абул-Ҳавро ас-Саъдий айтди: Мен Ҳасан ибн Али (розияллоҳу анҳумо)га: «Расулуллоҳ ﷺдан нимани ёдлаб қолдинг?» дедим. У айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺдан: «Сени шубҳага соладиган нарсани ташлаб, шубҳага солмайдиган нарсага ўт. Зеро, ростлик — хотиржамлик, ёлғон — шубҳадир», (деганларини) ёдлаб қолдим. Бу ҳадисда бир воқеа бор. (Ровий) айтди: Абул-Ҳавро ас-Саъдийнинг исми Рабиъа ибн Шайбондир. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ أَخْزَمَ الطَّائِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ أَبِي الْوَزِيرِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْمَخْرَمِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ نُبَيْهٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ ذُكِرَ رَجُلٌ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِعِبَادَةٍ وَاجْتِهَادٍ وَذُكِرَ عِنْدَهُ آخَرُ بِرِعَةٍ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَعْدِلْ بِالرِّعَةِ ‏"‏ ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ هُوَ مِنْ وَلَدِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ وَهُوَ مَدَنِيٌّ ثِقَةٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺning huzurlarida bir kishi ibodati va tirishqoqligi bilan tilga olindi, yana boshqa bir kishi varaʼsi (taqvodorligi) bilan tilga olindi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Varaʼga (taqvoga) hech narsa teng kelmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, uni faqat shu yoʻldan bilamiz.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларида бир киши ибодати ва тиришқоқлиги билан тилга олинди, яна бошқа бир киши вараъси (тақводорлиги) билан тилга олинди. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Вараъга (тақвога) ҳеч нарса тенг келмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, уни фақат шу йўлдан биламиз.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَأَبُو زُرْعَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ قَالُوا أَخْبَرَنَا قَبِيصَةُ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ مِقْلاَصٍ الصَّيْرَفِيِّ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَكَلَ طَيِّبًا وَعَمِلَ فِي سُنَّةٍ وَأَمِنَ النَّاسُ بَوَائِقَهُ دَخَلَ الْجَنَّةَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ هَذَا الْيَوْمَ فِي النَّاسِ لَكَثِيرٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَسَيَكُونُ فِي قُرُونٍ بَعْدِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ إِسْرَائِيلَ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَبَّاسٌ الدُّورِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي بُكَيْرٍ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ، فَلَمْ يَعْرِفْهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ إِسْرَائِيلَ وَلَمْ يَعْرِفِ اسْمَ أَبِي بِشْرٍ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim halol (poking) yesa, sunnatga muvofiq amal qilsa va odamlar uning yomonligidan omon boʻlsalar, jannatga kiradi», dedilar. Shunda bir kishi: «Ey Allohning Rasuli! Bu (sifat) bugun odamlar orasida koʻpdir», dedi. U zot: «Mendan keyingi asrlarda ham shunday boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, uni faqat shu yoʻldan, Isroilning rivoyatidan bilamiz. Men Muhammad ibn Ismoildan bu hadis haqida soʻradim, u faqat Isroilning rivoyatidan bilarkan va Abu Bishrning ismini bilmas ekan.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким ҳалол (покинг) еса, суннатга мувофиқ амал қилса ва одамлар унинг ёмонлигидан омон бўлсалар, жаннатга киради», дедилар. Шунда бир киши: «Эй Аллоҳнинг Расули! Бу (сифат) бугун одамлар орасида кўпдир», деди. У зот: «Мендан кейинги асрларда ҳам шундай бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, уни фақат шу йўлдан, Исроилнинг ривоятидан биламиз. Мен Муҳаммад ибн Исмоилдан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у фақат Исроилнинг ривоятидан биларкан ва Абу Бишрнинг исмини билмас экан.

حَدَّثَنَا عَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي مَرْحُومٍ عَبْدِ الرَّحِيمِ بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ مُعَاذِ بْنِ أَنَسٍ الْجُهَنِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَعْطَى لِلَّهِ وَمَنَعَ لِلَّهِ وَأَحَبَّ لِلَّهِ وَأَبْغَضَ لِلَّهِ وَأَنْكَحَ لِلَّهِ فَقَدِ اسْتَكْمَلَ إِيمَانَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.

Sahl ibn Muoz ibn Anas al-Juhaniy otasi (Muoz ibn Anas) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Kim Alloh uchun bersa, Alloh uchun man qilsa, Alloh uchun sevsa, Alloh uchun yomon koʻrsa va Alloh uchun nikohlasa, darhaqiqat, imonini kamolga yetkazibdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Саҳл ибн Муоз ибн Анас ал-Жуҳаний отаси (Муоз ибн Анас) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Аллоҳ учун берса, Аллоҳ учун ман қилса, Аллоҳ учун севса, Аллоҳ учун ёмон кўрса ва Аллоҳ учун никоҳласа, дарҳақиқат, имонини камолга етказибди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا العَبَّاسُ الدُّورِيُّ حَدَّثَنَا عُبيْدُ اللهِ بْنُ مُوسَى أََخْبَرَنَا شَيْبَانُُ عَنْ فِرَاسٍ عَنْ عَطِيَّةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الخُدْرِيِّ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " أَوَّلُ زُمْرَةٍ تَدْخُلُ الجَنَّةَ عَلَى صُورَةِ القَمَرِ لَيْلَةَ البَدْرِ ، وَالثَّانِيَةُ عَلَى لَوْنِ أَحْسَنِ كَوْكَبٍ دُرِّيٍّ فِي السَّمَاءِ ، لِكُلِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ زَوْجَتَانِ عَلَى كُلِّ زَوْجَةٍ سَبْعُونَ حُلَّةً يَبْدُو مُخُّ سَاقِهَا مِنْ وَرَائِهَا.

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Jannatga kiradigan birinchi guruh toʻlin oydagi oy suratida boʻladi, ikkinchisi osmondagi eng goʻzal porloq yulduzning rangida boʻladi. Ularning har bir kishisi uchun ikkita juft (ayol) boʻladi, har bir juftning ustida yetmishta hulla (libos) boʻladi, ortidan ularning boldirining iligi koʻrinib turadi», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Жаннатга кирадиган биринчи гуруҳ тўлин ойдаги ой суратида бўлади, иккинчиси осмондаги энг гўзал порлоқ юлдузнинг рангида бўлади. Уларнинг ҳар бир кишиси учун иккита жуфт (аёл) бўлади, ҳар бир жуфтнинг устида етмишта ҳулла (либос) бўлади, ортидан уларнинг болдирининг илиги кўриниб туради», дедилар.