حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ خَالِدٍ الْكَاهِلِيِّ، عَنْ شَقِيقِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يُؤْتَى بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لَهَا سَبْعُونَ أَلْفَ زِمَامٍ مَعَ كُلِّ زِمَامٍ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ يَجُرُّونَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَالثَّوْرِيُّ لاَ يَرْفَعُهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عَمْرٍو أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ خَالِدٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Oʻsha kuni jahannam keltiriladi. Uning yetmish ming jilovi boʻlib, har bir jilovni yetmish ming farishta tortib (keladi)», dedilar. Abdulloh ibn Abdurahmon aytdi: Savriy buni marfuʼ qilmaydi (yaʼni Paygʻambar ﷺga nisbat bermaydi).Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ўша куни жаҳаннам келтирилади. Унинг етмиш минг жилови бўлиб, ҳар бир жиловни етмиш минг фаришта тортиб (келади)», дедилар. Абдуллоҳ ибн Абдураҳмон айтди: Саврий буни марфуъ қилмайди (яъни Пайғамбар ﷺга нисбат бермайди).

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاوِيَةَ الْجُمَحِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَخْرُجُ عُنُقٌ مِنَ النَّارِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَهُ عَيْنَانِ تُبْصِرَانِ وَأُذُنَانِ تَسْمَعَانِ وَلِسَانٌ يَنْطِقُ يَقُولُ إِنِّي وُكِّلْتُ بِثَلاَثَةٍ بِكُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ وَبِكُلِّ مَنْ دَعَا مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَبِالْمُصَوِّرِينَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ عَطِيَّةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا وَرَوَى أَشْعَثُ بْنُ سَوَّارٍ عَنْ عَطِيَّةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qiyomat kuni oʻtdan bir boʻyin chiqadi. Uning koʻradigan ikkita koʻzi, eshitadigan ikkita qulogʻi va gapiradigan tili boʻladi. U: ‹Men uchtasiga vakil qilindim: har bir oʻjar zolimga, Allohga qoʻshib boshqa ilohga ibodat qilgan har bir kishiga va surat chizuvchilarga›, deydi», dedilar. Bu bobda Abu Said (roziyallohu anhu)dan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan, gʻarib, sahihdir. Baʼzilar buni Aʼmashdan, u Atiyyadan, u Abu Saiddan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash qilib rivoyat qilganlar. Yana Ashʼas ibn Savvor Atiyyadan, u Abu Said al-Xudriydan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshashini rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қиёмат куни ўтдан бир бўйин чиқади. Унинг кўрадиган иккита кўзи, эшитадиган иккита қулоғи ва гапирадиган тили бўлади. У: ‹Мен учтасига вакил қилиндим: ҳар бир ўжар золимга, Аллоҳга қўшиб бошқа илоҳга ибодат қилган ҳар бир кишига ва сурат чизувчиларга›, дейди», дедилар. Бу бобда Абу Саид (розияллоҳу анҳу)дан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан, ғариб, саҳиҳдир. Баъзилар буни Аъмашдан, у Атийядан, у Абу Саиддан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш қилиб ривоят қилганлар. Яна Ашъас ибн Саввор Атийядан, у Абу Саид ал-Худрийдан, у Набий ﷺдан шунга ўхшашини ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ الْجُعْفِيُّ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ عِيَاضٍ، عَنْ هِشَامٍ، عَنِ الْحَسَنِ، قَالَ قَالَ عُتْبَةُ بْنُ غَزْوَانَ عَلَى مِنْبَرِنَا هَذَا مِنْبَرِ الْبَصْرَةِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ الصَّخْرَةَ الْعَظِيمَةَ لَتُلْقَى مِنْ شَفِيرِ جَهَنَّمَ فَتَهْوِي فِيهَا سَبْعِينَ عَامًا وَمَا تُفْضِي إِلَى قَرَارِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ عُمَرُ يَقُولُ أَكْثِرُوا ذِكْرَ النَّارِ فَإِنَّ حَرَّهَا شَدِيدٌ وَإِنَّ قَعْرَهَا بَعِيدٌ وَإِنَّ مَقَامِعَهَا حَدِيدٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى لاَ نَعْرِفُ لِلْحَسَنِ سَمَاعًا مِنْ عُتْبَةَ بْنِ غَزْوَانَ وَإِنَّمَا قَدِمَ عُتْبَةُ بْنُ غَزْوَانَ الْبَصْرَةَ فِي زَمَنِ عُمَرَ وَوُلِدَ الْحَسَنُ لِسَنَتَيْنِ بَقِيَتَا مِنْ خِلاَفَةِ عُمَرَ ‏.‏

Utba ibn Gʻazvon (roziyallohu anhu) bizning shu minbarimiz — Basra minbari ustida turib, Nabiy ﷺdan rivoyat qildi. U zot: «Albatta katta bir qoya jahannamning labidan tashlanadi va yetmish yil unga qarab qulab boradi, ammo uning tubiga yetmaydi», dedilar. (Hasan) aytdi: Umar (roziyallohu anhu): ‹Oʻtni koʻp eslanglar, chunki uning issigʻi qattiq, tubi uzoq, toʻqmoqlari esa temirdandir›, der edi. Abu Iso aytdi: Biz Hasanning Utba ibn Gʻazvondan (bevosita) eshitganini bilmaymiz. Utba ibn Gʻazvon Basraga Umarning zamonida kelgan, Hasan esa Umarning xalifaligidan ikki yil qolganda tugʻilgan.Утба ибн Ғазвон (розияллоҳу анҳу) бизнинг шу минбаримиз — Басра минбари устида туриб, Набий ﷺдан ривоят қилди. У зот: «Албатта катта бир қоя жаҳаннамнинг лабидан ташланади ва етмиш йил унга қараб қулаб боради, аммо унинг тубига етмайди», дедилар. (Ҳасан) айтди: Умар (розияллоҳу анҳу): ‹Ўтни кўп эсланглар, чунки унинг иссиғи қаттиқ, туби узоқ, тўқмоқлари эса темирдандир›, дер эди. Абу Исо айтди: Биз Ҳасаннинг Утба ибн Ғазвондан (бевосита) эшитганини билмаймиз. Утба ибн Ғазвон Басрага Умарнинг замонида келган, Ҳасан эса Умарнинг халифалигидан икки йил қолганда туғилган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُوسَى، عَنِ ابْنِ لَهِيعَةَ، عَنْ دَرَّاجٍ، عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الصَّعُودُ جَبَلٌ مِنْ نَارٍ يُتَصَعَّدُ فِيهِ الْكَافِرُ سَبْعِينَ خَرِيفًا وَيَهْوِي فِيهِ كَذَلِكَ أَبَدًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ لَهِيعَةَ ‏.‏

Abu Said (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Saʼud — oʻtdan boʻlgan bir togʻdir. Kofir unga yetmish yil tirmashib chiqadi va xuddi shunday abadiy unga qulab tushadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat Ibn Lahiʼaning hadisidan marfuʼ koʻrinishda bilamiz.Абу Саид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Саъуд — ўтдан бўлган бир тоғдир. Кофир унга етмиш йил тирмашиб чиқади ва худди шундай абадий унга қулаб тушади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Ибн Лаҳиъанинг ҳадисидан марфуъ кўринишда биламиз.

حَدَّثَنَا عَبَّاسٌ الدُّورِيُّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا شَيْبَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ غِلَظَ جِلْدِ الْكَافِرِ اثْنَانِ وَأَرْبَعُونَ ذِرَاعًا وَإِنَّ ضِرْسَهُ مِثْلُ أُحُدٍ وَإِنَّ مَجْلِسَهُ مِنْ جَهَنَّمَ كَمَا بَيْنَ مَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ الأَعْمَشِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Albatta kofirning terisining qalinligi qirq ikki gazdir, uning ozigʻ tishi Uhud (togʻi)dek, jahannamdagi oʻtirar joyi esa Makka bilan Madina orasidek (uzoqlikda)dir», dedilar. Bu hadis Aʼmashning hadisidan hasan, sahih, gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Албатта кофирнинг терисининг қалинлиги қирқ икки газдир, унинг озиғ тиши Уҳуд (тоғи)дек, жаҳаннамдаги ўтирар жойи эса Макка билан Мадина орасидек (узоқликда)дир», дедилар. Бу ҳадис Аъмашнинг ҳадисидан ҳасан, саҳиҳ, ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنِي جَدِّي، مُحَمَّدُ بْنُ عَمَّارٍ وَصَالِحٌ مَوْلَى التَّوْأَمَةِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ضِرْسُ الْكَافِرِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِثْلُ أُحُدٍ وَفَخِذُهُ مِثْلُ الْبَيْضَاءِ وَمَقْعَدُهُ مِنَ النَّارِ مَسِيرَةَ ثَلاَثٍ مِثْلُ الرَّبَذَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ ‏"‏ وَمِثْلُ الرَّبَذَةِ ‏"‏ كَمَا بَيْنَ الْمَدِينَةِ وَالرَّبَذَةِ ‏.‏ وَالْبَيْضَاءُ جَبَلٌ مِثْلُ أُحُدٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qiyomat kuni kofirning ozigʻ tishi Uhud (togʻi)dek, soni Bayzo (togʻi)dek, oʻtdagi oʻtirar joyi esa Rabaza singari uch (kunlik) yoʻl masofasidek boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan, gʻaribdir. «Rabaza singari» degani Madina bilan Rabaza orasidek (masofa) demakdir. Bayzo esa Uhudga oʻxshash bir togʻdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қиёмат куни кофирнинг озиғ тиши Уҳуд (тоғи)дек, сони Байзо (тоғи)дек, ўтдаги ўтирар жойи эса Рабаза сингари уч (кунлик) йўл масофасидек бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан, ғарибдир. «Рабаза сингари» дегани Мадина билан Рабаза орасидек (масофа) демакдир. Байзо эса Уҳудга ўхшаш бир тоғдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا مُصْعَبُ بْنُ الْمِقْدَامِ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ غَزْوَانَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، رَفَعَهُ قَالَ ‏"‏ ضِرْسُ الْكَافِرِ مِثْلُ أُحُدٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَأَبُو حَازِمٍ هُوَ الأَشْجَعِيُّ اسْمُهُ سَلْمَانُ مَوْلَى عَزَّةَ الأَشْجَعِيَّةِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan marfuʼ tarzda rivoyat qilinadi: «Kofirning ozigʻ tishi Uhud (togʻi)dek boʻladi». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Abu Hozim esa al-Ashjaʼiy boʻlib, uning ismi Salmon — Azza al-Ashjaʼiyaning ozod qilgan qulidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан марфуъ тарзда ривоят қилинади: «Кофирнинг озиғ тиши Уҳуд (тоғи)дек бўлади». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Абу Ҳозим эса ал-Ашжаъий бўлиб, унинг исми Салмон — Азза ал-Ашжаъиянинг озод қилган қулидир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنِ الْفَضْلِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ أَبِي الْمُخَارِقِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الْكَافِرَ لَيُسْحَبُ لِسَانُهُ الْفَرْسَخَ وَالْفَرْسَخَيْنِ يَتَوَطَّؤُهُ النَّاسُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَالْفَضْلُ بْنُ يَزِيدَ هُوَ كُوفِيٌّ قَدْ رَوَى عَنْهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الأَئِمَّةِ وَأَبُو الْمُخَارِقِ لَيْسَ بِمَعْرُوفٍ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta kofirning tili bir farsax, ikki farsaxgacha sudraladi, odamlar uni (oyoq ostida) bosib oʻtadilar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻldan bilamiz. Fazl ibn Yazid kufalik boʻlib, undan imomlardan bir nechtasi rivoyat qilgan, Abul-Muxoriq esa (yaxshi) tanilmagan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта кофирнинг тили бир фарсах, икки фарсахгача судралади, одамлар уни (оёқ остида) босиб ўтадилар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан биламиз. Фазл ибн Язид куфалик бўлиб, ундан имомлардан бир нечтаси ривоят қилган, Абул-Мухориқ эса (яхши) танилмаган.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا رِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ دَرَّاجٍ، عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِهِ‏:‏ ‏(‏كَالْمُهْلِ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ كَعَكَرِ الزَّيْتِ فَإِذَا قَرَّبَهُ إِلَى وَجْهِهِ سَقَطَتْ فَرْوَةُ وَجْهِهِ فِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ رِشْدِينَ بْنِ سَعْدٍ ‏.‏ وَرِشْدِينُ قَدْ تُكُلِّمَ فِيهِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏

Abu Said (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Allohning {moy quyqasiga oʻxshash} (Kahf 29) degan soʻzi haqida: «Yogʻ quyqasi kabidir, uni yuziga yaqinlashtirsa, yuzining terisi unga toʻkilib tushadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni biz faqat Rishdin ibn Saʼdning hadisidan bilamiz. Rishdin esa hofizasi (xotirasi) jihatidan tanqid qilingan.Абу Саид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Аллоҳнинг {мой қуйқасига ўхшаш} (Каҳф 29) деган сўзи ҳақида: «Ёғ қуйқаси кабидир, уни юзига яқинлаштирса, юзининг териси унга тўкилиб тушади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни биз фақат Ришдин ибн Саъднинг ҳадисидан биламиз. Ришдин эса ҳофизаси (хотираси) жиҳатидан танқид қилинган.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ أَبِي السَّمْحِ، عَنِ ابْنِ حُجَيْرَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ الْحَمِيمَ لَيُصَبُّ عَلَى رُءُوسِهِمْ فَيَنْفُذُ الْحَمِيمُ حَتَّى يَخْلُصَ إِلَى جَوْفِهِ فَيَسْلِتَ مَا فِي جَوْفِهِ حَتَّى يَمْرُقَ مِنْ قَدَمَيْهِ وَهُوَ الصَّهْرُ ثُمَّ يُعَادُ كَمَا كَانَ ‏"‏ ‏.‏ وَسَعِيدُ بْنُ يَزِيدَ يُكْنَى أَبَا شُجَاعٍ وَهُوَ مِصْرِيٌّ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَابْنُ حُجَيْرَةَ هُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ حُجَيْرَةَ الْمِصْرِيُّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Albatta qaynoq suv ularning boshlariga quyiladi, soʻng qaynoq suv ichigacha kirib boradi, qornidagi narsalarni shilib, oyoqlaridan chiqib ketadi — bu ‹sahr› (eritish)dir. Soʻngra u qanday boʻlsa, yana shunday holatga qaytariladi», dedilar. Said ibn Yazidning kunyasi Abu Shujoʼ boʻlib, u misrlikdir, undan Lays ibn Saʼd rivoyat qilgan. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan, sahih, gʻaribdir. Ibn Hujayra esa Abdurahmon ibn Hujayra al-Misriydir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Албатта қайноқ сув уларнинг бошларига қуйилади, сўнг қайноқ сув ичигача кириб боради, қорнидаги нарсаларни шилиб, оёқларидан чиқиб кетади — бу ‹саҳр› (эритиш)дир. Сўнгра у қандай бўлса, яна шундай ҳолатга қайтарилади», дедилар. Саид ибн Язиднинг куняси Абу Шужў бўлиб, у мисрликдир, ундан Лайс ибн Саъд ривоят қилган. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан, саҳиҳ, ғарибдир. Ибн Ҳужайра эса Абдураҳмон ибн Ҳужайра ал-Мисрийдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا صَفْوَانُ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ بُسْرٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِهِ‏:‏ ‏(‏يُسْقَى مِنْ مَاءٍ صَدِيدٍ * يَتَجَرَّعُهُ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ يُقَرَّبُ إِلَى فِيهِ فَيَكْرَهُهُ فَإِذَا أُدْنِيَ مِنْهُ شَوَى وَجْهَهُ وَوَقَعَتْ فَرْوَةُ رَأْسِهِ فَإِذَا شَرِبَهُ قَطَّعَ أَمْعَاءَهُ حَتَّى يَخْرُجَ مِنْ دُبُرِهِ يَقُولُ اللَّهُ‏:‏ ‏(‏وَسُقُوا مَاءً حَمِيمًا فَقَطَّعَ أَمْعَاءَهُمْ ‏)‏ وَيَقُولُ‏:‏ ‏(‏وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَهَكَذَا قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ بُسْرٍ وَلاَ نَعْرِفُ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ بُسْرٍ إِلاَّ فِي هَذَا الْحَدِيثِ وَقَدْ رَوَى صَفْوَانُ بْنُ عَمْرٍو عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُسْرٍ صَاحِبِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُسْرٍ لَهُ أَخٌ قَدْ سَمِعَ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَأُخْتُهُ قَدْ سَمِعَتْ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ بُسْرٍ الَّذِي رَوَى عَنْهُ صَفْوَانُ بْنُ عَمْرٍو حَدِيثَ أَبِي أُمَامَةَ لَعَلَّهُ أَنْ يَكُونَ أَخَا عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُسْرٍ ‏.‏

Abu Umoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Allohning {Unga yiringli suv ichiriladi. Uni zoʻrgʻa yutadi} (Ibrohim 16-17) degan soʻzi haqida: «U ogʻziga yaqinlashtiriladi, u esa undan jirkanadi. Unga yaqinlashtirilganda yuzini kuydiradi va boshining terisi (toʻkilib) tushadi. Uni ichganda esa ichaklarini kesib tashlaydi, hatto orqasidan chiqib ketadi», dedilar. Alloh: {Ularga qaynoq suv ichirildi va u ichaklarini parcha-parcha qildi} (Muhammad 15) deydi. Yana: {Ular (suv) soʻrasalar, yuzlarni kuydiradigan, eritilgan maʼdandek suv bilan suvga qondiriladilar. Naqadar yomon ichimlik!} (Kahf 29) deydi. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Muhammad ibn Ismoil ham Ubaydulloh ibn Busrdan shunday (rivoyat) qilgan, biz Ubaydulloh ibn Busrni faqat shu hadisda bilamiz. Safvon ibn Amr Nabiy ﷺning sahobasi Abdulloh ibn Busrdan bundan boshqa hadisni ham rivoyat qilgan. Abdulloh ibn Busrning Nabiy ﷺdan eshitgan bir akasi bor, singlisi ham Nabiy ﷺdan eshitgan. Safvon ibn Amr Abu Umomaning hadisini undan rivoyat qilgan Ubaydulloh ibn Busr ehtimol Abdulloh ibn Busrning akasidir.Абу Умома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Аллоҳнинг {Унга йирингли сув ичирилади. Уни зўрға ютади} (Иброҳим 16-17) деган сўзи ҳақида: «У оғзига яқинлаштирилади, у эса ундан жирканади. Унга яқинлаштирилганда юзини куйдиради ва бошининг териси (тўкилиб) тушади. Уни ичганда эса ичакларини кесиб ташлайди, ҳатто орқасидан чиқиб кетади», дедилар. Аллоҳ: {Уларга қайноқ сув ичирилди ва у ичакларини парча-парча қилди} (Муҳаммад 15) дейди. Яна: {Улар (сув) сўрасалар, юзларни куйдирадиган, эритилган маъдандек сув билан сувга қондириладилар. Нақадар ёмон ичимлик!} (Каҳф 29) дейди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Муҳаммад ибн Исмоил ҳам Убайдуллоҳ ибн Бусрдан шундай (ривоят) қилган, биз Убайдуллоҳ ибн Бусрни фақат шу ҳадисда биламиз. Сафвон ибн Амр Набий ﷺнинг саҳобаси Абдуллоҳ ибн Бусрдан бундан бошқа ҳадисни ҳам ривоят қилган. Абдуллоҳ ибн Бусрнинг Набий ﷺдан эшитган бир акаси бор, синглиси ҳам Набий ﷺдан эшитган. Сафвон ибн Амр Абу Умоманинг ҳадисини ундан ривоят қилган Убайдуллоҳ ибн Буср эҳтимол Абдуллоҳ ибн Бусрнинг акасидир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا رِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ، حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ دَرَّاجٍ، عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ‏:‏ ‏(‏كَالْمُهْلِ ‏)‏ كَعَكَرِ الزَّيْتِ فَإِذَا قُرِّبَ إِلَيْهِ سَقَطَتْ فَرْوَةُ وَجْهِهِ فِيهِ ‏"‏ ‏.‏ وَبِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لِسُرَادِقِ النَّارِ أَرْبَعَةُ جُدُرٍ كِثَفُ كُلِّ جِدَارٍ مِثْلُ مَسِيرَةِ أَرْبَعِينَ سَنَةً ‏"‏ ‏.‏ وَبِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَوْ أَنَّ دَلْوًا مِنْ غَسَّاقٍ يُهَرَاقُ فِي الدُّنْيَا لأَنْتَنَ أَهْلُ الدُّنْيَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ رِشْدِينَ بْنِ سَعْدٍ وَفِي رِشْدِينَ مَقَالٌ وَقَدْ تُكُلِّمَ فِيهِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ كِثَفُ كُلِّ جِدَارٍ ‏"‏ يَعْنِي غِلَظَهُ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ {moy quyqasiga oʻxshash} (Kahf 29) degani haqida: «Yogʻ quyqasi kabidir, unga yaqinlashtirilganda yuzining terisi unga toʻkilib tushadi», dedilar. Yana shu isnod bilan Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi. U zot: «Oʻtning sardobasining toʻrtta devori bor, har bir devorning qalinligi qirq yillik yoʻl masofasidek», dedilar. Yana shu isnod bilan Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi. U zot: «Agar gʻassoqdan bir chelak dunyoga toʻkilsa, dunyo ahli (sasib) qoʻlansa hidlanib ketardi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni biz faqat Rishdin ibn Saʼdning hadisidan bilamiz, Rishdin haqida (tanqidiy) gap bor, u hofizasi jihatidan tanqid qilingan. Uning «har bir devorning kisafi» degan soʻzining maʼnosi uning qalinligi demakdir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ {мой қуйқасига ўхшаш} (Каҳф 29) дегани ҳақида: «Ёғ қуйқаси кабидир, унга яқинлаштирилганда юзининг териси унга тўкилиб тушади», дедилар. Яна шу иснод билан Набий ﷺдан ривоят қилинади. У зот: «Ўтнинг сардобасининг тўртта девори бор, ҳар бир деворнинг қалинлиги қирқ йиллик йўл масофасидек», дедилар. Яна шу иснод билан Набий ﷺдан ривоят қилинади. У зот: «Агар ғассоқдан бир челак дунёга тўкилса, дунё аҳли (сасиб) қўланса ҳидланиб кетарди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни биз фақат Ришдин ибн Саъднинг ҳадисидан биламиз, Ришдин ҳақида (танқидий) гап бор, у ҳофизаси жиҳатидан танқид қилинган. Унинг «ҳар бир деворнинг кисафи» деган сўзининг маъноси унинг қалинлиги демакдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَرَأَ هَذِهِ الآيَةَ‏:‏ ‏(‏اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلاَ تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ ‏)‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ أَنَّ قَطْرَةً مِنَ الزَّقُّومِ قُطِرَتْ فِي دَارِ الدُّنْيَا لأَفْسَدَتْ عَلَى أَهْلِ الدُّنْيَا مَعَايِشَهُمْ فَكَيْفَ بِمَنْ يَكُونُ طَعَامَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ushbu oyatni: {Allohdan haqiqiy taqvo bilan qoʻrqinglar va faqat musulmon boʻlgan holingizdagina oʻlinglar} (Oli Imron 102) tilovat qildilar. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Agar zaqqumdan bir tomchi dunyo hovlisiga tomsa, dunyo ahlining tirikchiligini buzib yuborar edi. U holda uning ovqati boʻladigan kishining holi qanday boʻlar ekan?!», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan, sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ушбу оятни: {Аллоҳдан ҳақиқий тақво билан қўрқинглар ва фақат мусулмон бўлган ҳолингиздагина ўлинглар} (Оли Имрон 102) тиловат қилдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Агар заққумдан бир томчи дунё ҳовлисига томса, дунё аҳлининг тирикчилигини бузиб юборар эди. У ҳолда унинг овқати бўладиган кишининг ҳоли қандай бўлар экан?!», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан, саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا عَاصِمُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا قُطْبَةُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شِمْرِ بْنِ عَطِيَّةَ، عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، عَنْ أُمِّ الدَّرْدَاءِ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يُلْقَى عَلَى أَهْلِ النَّارِ الْجُوعُ فَيَعْدِلُ مَا هُمْ فِيهِ مِنَ الْعَذَابِ فَيَسْتَغِيثُونَ فَيُغَاثُونَ بِطَعَامٍ مِنْ ضَرِيعٍ لاَ يُسْمِنُ وَلاَ يُغْنِي مِنْ جُوعٍ فَيَسْتَغِيثُونَ بِالطَّعَامِ فَيُغَاثُونَ بِطَعَامٍ ذِي غُصَّةٍ فَيَذْكُرُونَ أَنَّهُمْ كَانُوا يُجِيزُونَ الْغُصَصَ فِي الدُّنْيَا بِالشَّرَابِ فَيَسْتَغِيثُونَ بِالشَّرَابِ فَيُرْفَعُ إِلَيْهِمُ الْحَمِيمُ بِكَلاَلِيبِ الْحَدِيدِ فَإِذَا دَنَتْ مِنْ وُجُوهِهِمْ شَوَتْ وُجُوهَهُمْ فَإِذَا دَخَلَتْ بُطُونَهُمْ قَطَّعَتْ مَا فِي بُطُونِهِمْ فَيَقُولُونَ ادْعُوا خَزَنَةَ جَهَنَّمَ فَيَقُولُونَ أَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا بَلَى ‏.‏ قَالُوا فَادْعُوا وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلاَّ فِي ضَلاَلٍ ‏.‏ قَالَ فَيَقُولُونَ ادْعُوا مَالِكًا فَيَقُولُونَ‏:‏ ‏(‏يَا مَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ ‏)‏ قَالَ فَيُجِيبُهُمْ‏:‏ ‏(‏إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ الأَعْمَشُ نُبِّئْتُ أَنَّ بَيْنَ دُعَائِهِمْ وَبَيْنَ إِجَابَةِ مَالِكٍ إِيَّاهُمْ أَلْفَ عَامٍ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَيَقُولُونَ ادْعُوا رَبَّكُمْ فَلاَ أَحَدَ خَيْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَيَقُولُونَ‏:‏ ‏(‏رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا وَكُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ * رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ ‏)‏ قَالَ فَيُجِيبُهُمْ‏:‏ ‏(‏اخْسَؤُوا فِيهَا وَلاَ تُكَلِّمُونِ ‏)‏ قَالَ فَعِنْدَ ذَلِكَ يَئِسُوا مِنْ كُلِّ خَيْرٍ وَعِنْدَ ذَلِكَ يَأْخُذُونَ فِي الزَّفِيرِ وَالْحَسْرَةِ وَالْوَيْلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَالنَّاسُ لاَ يَرْفَعُونَ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى إِنَّمَا نَعْرِفُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ شِمْرِ بْنِ عَطِيَّةَ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ عَنْ أُمِّ الدَّرْدَاءِ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ قَوْلَهُ وَلَيْسَ بِمَرْفُوعٍ ‏.‏ وَقُطْبَةُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ هُوَ ثِقَةٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ‏.‏

Abu Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Doʻzax ahliga shunday ochlik soladiladiki, u oʻzlari boshidan kechirayotgan azobga teng keladi. Shunda ular najot soʻraydilar va ularga ‹zariʼ›dan boʻlgan, na semirtiradigan va na ochlikdan asqotadigan taom beriladi. Soʻng ular yana taom soʻrab madad istaydilar va ularga (tomoqqa) tiqilib qoladigan taom beriladi. Shunda ular dunyoda tiqilishlarni ichimlik bilan oʻtkazib yuborar ekanliklarini eslaydilar va ichimlik soʻrab madad istaydilar. Bas, ularga temir ilmoqlar bilan qaynoq suv koʻtarib keltiriladi. U yuzlariga yaqinlashganda yuzlarini kuydiradi, qorinlariga kirganda qorinlaridagi narsalarni parcha-parcha qiladi. Shunda ular: ‹Jahannam qorovullarini chaqiringlar›, deydilar. Ular (qorovullar): {Sizlarga paygʻambarlaringiz ochiq-oydin hujjatlar bilan kelmaganmidilar?} deydilar. Ular: ‹Ha (kelganlar)›, deydilar. Ular (qorovullar): {Bas, oʻzlaringiz chaqiraveringlar! Kofirlarning duosi faqat behuda ketishidadir} deydilar. Soʻng ular: ‹Molikni chaqiringlar›, deydilar va: {Ey Molik! Robbing bizning (jonimizni) olib qoʻyaqolsin} (Zuxruf 77) deydilar. U zot: ‹U esa ularga: {Albatta sizlar (shu yerda) qoluvchilarsiz} (Zuxruf 77) deb javob beradi›, dedilar». Aʼmash aytdi: Menga xabar berildiki, ularning duolari bilan Molikning ularga javob berishi orasida ming yil (vaqt oʻtar) ekan. (Rasululloh ﷺ): «Soʻng ular: ‹Robbingizni chaqiringlar, Robbingizdan koʻra yaxshiroq biror kishi yoʻq›, deydilar va: {Ey Robbimiz, badbaxtligimiz bizdan gʻolib keldi va biz adashgan qavm boʻldik. Ey Robbimiz, bizni undan chiqargin. Agar (gunohga) qaytsak, biz haqiqatan zolimlarmiz} (Muʼminun 106-107) deydilar. U zot: ‹U ularga: {Unda joʻnab yoʻqolinglar va Menga gapirmanglar!} (Muʼminun 108) deb javob beradi›, dedilar. (Rasululloh ﷺ): ‹Ana oʻshanda ular har qanday yaxshilikdan umidlarini uzadilar va oʻshanda nola, hasrat va voy-voylashga tushadilar›, dedilar». Abdulloh ibn Abdurahmon aytdi: Odamlar bu hadisni marfuʼ qilmaydilar. Abu Iso aytdi: Biz bu hadisni faqat Aʼmashdan, u Shimr ibn Atiyyadan, u Shahr ibn Havshabdan, u Ummu Dardodan, u Abu Dardodan uning oʻz soʻzi sifatida bilamiz, u marfuʼ emas. Qutba ibn Abdulaziz esa hadis ahli nazdida ishonchli (siqa)dir.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Дўзах аҳлига шундай очлик соладиладики, у ўзлари бошидан кечираётган азобга тенг келади. Шунда улар нажот сўрайдилар ва уларга ‹зариъ›дан бўлган, на семиртирадиган ва на очликдан асқотадиган таом берилади. Сўнг улар яна таом сўраб мадад истайдилар ва уларга (томоққа) тиқилиб қоладиган таом берилади. Шунда улар дунёда тиқилишларни ичимлик билан ўтказиб юборар эканликларини эслайдилар ва ичимлик сўраб мадад истайдилар. Бас, уларга темир илмоқлар билан қайноқ сув кўтариб келтирилади. У юзларига яқинлашганда юзларини куйдиради, қоринларига кирганда қоринларидаги нарсаларни парча-парча қилади. Шунда улар: ‹Жаҳаннам қоровулларини чақиринглар›, дейдилар. Улар (қоровуллар): {Сизларга пайғамбарларингиз очиқ-ойдин ҳужжатлар билан келмаганмидилар?} дейдилар. Улар: ‹Ҳа (келганлар)›, дейдилар. Улар (қоровуллар): {Бас, ўзларингиз чақираверинглар! Кофирларнинг дуоси фақат беҳуда кетишидадир} дейдилар. Сўнг улар: ‹Моликни чақиринглар›, дейдилар ва: {Эй Молик! Роббинг бизнинг (жонимизни) олиб қўяқолсин} (Зухруф 77) дейдилар. У зот: ‹У эса уларга: {Албатта сизлар (шу ерда) қолувчиларсиз} (Зухруф 77) деб жавоб беради›, дедилар». Аъмаш айтди: Менга хабар берилдики, уларнинг дуолари билан Моликнинг уларга жавоб бериши орасида минг йил (вақт ўтар) экан. (Расулуллоҳ ﷺ): «Сўнг улар: ‹Роббингизни чақиринглар, Роббингиздан кўра яхшироқ бирор киши йўқ›, дейдилар ва: {Эй Роббимиз, бадбахтлигимиз биздан ғолиб келди ва биз адашган қавм бўлдик. Эй Роббимиз, бизни ундан чиқаргин. Агар (гуноҳга) қайтсак, биз ҳақиқатан золимлармиз} (Муъминун 106-107) дейдилар. У зот: ‹У уларга: {Унда жўнаб йўқолинглар ва Менга гапирманглар!} (Муъминун 108) деб жавоб беради›, дедилар. (Расулуллоҳ ﷺ): ‹Ана ўшанда улар ҳар қандай яхшиликдан умидларини узадилар ва ўшанда нола, ҳасрат ва вой-войлашга тушадилар›, дедилар». Абдуллоҳ ибн Абдураҳмон айтди: Одамлар бу ҳадисни марфуъ қилмайдилар. Абу Исо айтди: Биз бу ҳадисни фақат Аъмашдан, у Шимр ибн Атийядан, у Шаҳр ибн Ҳавшабдан, у Умму Дардодан, у Абу Дардодан унинг ўз сўзи сифатида биламиз, у марфуъ эмас. Қутба ибн Абдулазиз эса ҳадис аҳли наздида ишончли (сиқа)дир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ يَزِيدَ أَبِي شُجَاعٍ، عَنْ أَبِي السَّمْحِ، عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ‏:‏ ‏(‏وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ‏)‏ قَالَ ‏"‏ تَشْوِيهِ النَّارُ فَتَقَلَّصُ شَفَتُهُ الْعُلْيَا حَتَّى تَبْلُغَ وَسَطَ رَأْسِهِ وَتَسْتَرْخِي شَفَتُهُ السُّفْلَى حَتَّى تَضْرِبَ سُرَّتَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو الْهَيْثَمِ اسْمُهُ سُلَيْمَانُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَبْدٍ الْعُتْوَارِيُّ وَكَانَ يَتِيمًا فِي حِجْرِ أَبِي سَعِيدٍ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot {Ular u yerda yuzlari burishgan holda boʻladilar} (oyati haqida): «Olov uni kuydiradi, shunda uning ustki labi koʻtarilib, boshining oʻrtasiga yetadi, pastki labi esa osilib, kindigiga uradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот {Улар у ерда юзлари буришган ҳолда бўладилар} (ояти ҳақида): «Олов уни куйдиради, шунда унинг устки лаби кўтарилиб, бошининг ўртасига етади, пастки лаби эса осилиб, киндигига уради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ أَبِي السَّمْحِ، عَنْ عِيسَى بْنِ هِلاَلٍ الصَّدَفِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِي، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ أَنَّ رُصَاصَةً مِثْلَ هَذِهِ وَأَشَارَ إِلَى مِثْلِ الْجُمْجُمَةِ أُرْسِلَتْ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الأَرْضِ وَهِيَ مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ سَنَةٍ لَبَلَغَتِ الأَرْضَ قَبْلَ اللَّيْلِ وَلَوْ أَنَّهَا أُرْسِلَتْ مِنْ رَأْسِ السِّلْسِلَةِ لَصَارَتْ أَرْبَعِينَ خَرِيفًا اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ قَبْلَ أَنْ تَبْلُغَ أَصْلَهَا أَوْ قَعْرَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ إِسْنَادُهُ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَسَعِيدُ بْنُ يَزِيدَ هُوَ مِصْرِيٌّ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الأَئِمَّةِ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Agar mana shunday bir parcha qoʻrgʻoshin — u zot bosh suyagiday narsaga ishora qildilar — osmondan yerga tashlansa, holbuki bu (oradagi masofa) besh yuz yillik yoʻldir, u kechga qolmay yerga yetib kelardi. Agar u zanjirning boshidan tashlansa, oʻzining tubiga yoki qaʼriga yetib borishidan oldin tunu kun qirq yil yoʻl bosgan boʻlardi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodi hasan sahihdir.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Агар мана шундай бир парча қўрғошин — у зот бош суягидай нарсага ишора қилдилар — осмондан ерга ташланса, ҳолбуки бу (орадаги масофа) беш юз йиллик йўлдир, у кечга қолмай ерга етиб келарди. Агар у занжирнинг бошидан ташланса, ўзининг тубига ёки қаърига етиб боришидан олдин туну кун қирқ йил йўл босган бўларди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг исноди ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ نَارُكُمْ هَذِهِ الَّتِي يُوقِدُ بَنُو آدَمَ جُزْءٌ وَاحِدٌ مِنْ سَبْعِينَ جُزءًا مِنْ حَرِّ جَهَنَّمَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا وَاللَّهِ إِنْ كَانَتْ لَكَافِيَةً يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّهَا فُضِّلَتْ بِتِسْعَةٍ وَسِتِّينَ جُزْءًا كُلُّهُنَّ مِثْلُ حَرِّهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَمَّامُ بْنُ مُنَبِّهٍ هُوَ أَخُو وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ وَهْبٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Odam bolalari yoqadigan mana shu olovingiz jahannam issigʻining yetmishdan bir qismidir», dedilar. (Sahobalar): «Vallohi, agar shuning oʻzi boʻlganida ham yetarli boʻlardi, ey Rasululloh!» dedilar. U zot: «Darhaqiqat, u oltmish toʻqqiz qism bilan ortiqdir, ularning har biri uning issigʻiday issiqdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Одам болалари ёқадиган мана шу оловингиз жаҳаннам иссиғининг етмишдан бир қисмидир», дедилар. (Саҳобалар): «Валлоҳи, агар шунинг ўзи бўлганида ҳам етарли бўларди, эй Расулуллоҳ!» дедилар. У зот: «Дарҳақиқат, у олтмиш тўққиз қисм билан ортиқдир, уларнинг ҳар бири унинг иссиғидай иссиқдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ فِرَاسٍ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ نَارُكُمْ هَذِهِ جُزْءٌ مِنْ سَبْعِينَ جُزْءًا مِنْ نَارِ جَهَنَّمَ لِكُلِّ جُزْءٍ مِنْهَا حَرُّهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Mana shu olovingiz jahannam olovining yetmish qismidan bir qismidir, uning har bir qismida shuning issigʻi bordir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis Abu Saidning rivoyatidan hasan gʻaribdir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Мана шу оловингиз жаҳаннам оловининг етмиш қисмидан бир қисмидир, унинг ҳар бир қисмида шунинг иссиғи бордир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Абу Саиднинг ривоятидан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ عَاصِمٍ، هُوَ ابْنُ بَهْدَلَةَ عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أُوقِدَ عَلَى النَّارِ أَلْفَ سَنَةٍ حَتَّى احْمَرَّتْ ثُمَّ أُوقِدَ عَلَيْهَا أَلْفَ سَنَةٍ حَتَّى ابْيَضَّتْ ثُمَّ أُوقِدَ عَلَيْهَا أَلْفَ سَنَةٍ حَتَّى اسْوَدَّتْ فَهِيَ سَوْدَاءُ مُظْلِمَةٌ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ شَرِيكٍ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، أَوْ رَجُلٍ آخَرَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، نَحْوَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي هَذَا مَوْقُوفٌ أَصَحُّ وَلاَ أَعْلَمُ أَحَدًا رَفَعَهُ غَيْرَ يَحْيَى بْنِ أَبِي بُكَيْرٍ عَنْ شَرِيكٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Olov ming yil yoqildi, hatto u qizardi; soʻng yana ming yil yoqildi, hatto u oqardi; soʻng yana ming yil yoqildi, hatto u qoraydi. Bas, u qop-qora, zulmatlidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Hurayraning hadisi mavquf (sahobaning soʻzi sifatida) boʻlgani asahhroqdir. Men uni Yahyo ibn Abu Bukayrdan, u Shariykdan (rivoyat qilganidan) boshqa biror kishi marfuʼ qilganini bilmayman.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Олов минг йил ёқилди, ҳатто у қизарди; сўнг яна минг йил ёқилди, ҳатто у оқарди; сўнг яна минг йил ёқилди, ҳатто у қорайди. Бас, у қоп-қора, зулматлидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Ҳурайранинг ҳадиси мавқуф (саҳобанинг сўзи сифатида) бўлгани асаҳҳроқдир. Мен уни Яҳё ибн Абу Букайрдан, у Шарийкдан (ривоят қилганидан) бошқа бирор киши марфуъ қилганини билмайман.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ الْوَلِيدِ الْكِنْدِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُفَضَّلُ بْنُ صَالِحٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اشْتَكَتِ النَّارُ إِلَى رَبِّهَا وَقَالَتْ أَكَلَ بَعْضِي بَعْضًا فَجَعَلَ لَهَا نَفَسَيْنِ نَفَسًا فِي الشِّتَاءِ وَنَفَسًا فِي الصَّيْفِ فَأَمَّا نَفَسُهَا فِي الشِّتَاءِ فَزَمْهَرِيرٌ وَأَمَّا نَفَسُهَا فِي الصَّيْفِ فَسَمُومٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ قَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ وَالْمُفَضَّلُ بْنُ صَالِحٍ لَيْسَ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ بِذَلِكَ الْحَافِظِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Olov Robbiga shikoyat qilib: ‹Baʼzi qismim baʼzi qismimni yedi›, dedi. Shunda (Alloh) unga ikkita nafas — biri qishda, biri yozda boʻladigan nafas berdi. Qishdagi nafasi — qattiq sovuq (zamharir), yozdagi nafasi esa — issiq jazirama (samum)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir. U Abu Hurayradan, Nabiy ﷺdan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Олов Роббига шикоят қилиб: ‹Баъзи қисмим баъзи қисмимни еди›, деди. Шунда (Аллоҳ) унга иккита нафас — бири қишда, бири ёзда бўладиган нафас берди. Қишдаги нафаси — қаттиқ совуқ (замҳарир), ёздаги нафаси эса — иссиқ жазирама (самум)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир. У Абу Ҳурайрадан, Набий ﷺдан бир неча йўл билан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، وَهِشَامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ - قَالَ هِشَامٌ ‏"‏ يَخْرُجُ مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ شُعْبَةُ ‏"‏ أَخْرِجُوا مِنَ النَّارِ مَنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَكَانَ فِي قَلْبِهِ مِنَ الْخَيْرِ مَا يَزِنُ شَعِيرَةً أَخْرِجُوا مِنَ النَّارِ مَنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَكَانَ فِي قَلْبِهِ مِنَ الْخَيْرِ مَا يَزِنُ بُرَّةً أَخْرِجُوا مِنَ النَّارِ مَنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَكَانَ فِي قَلْبِهِ مِنَ الْخَيْرِ مَا يَزِنُ ذَرَّةً ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ شُعْبَةُ ‏"‏ مَا يَزِنُ ذُرَةً ‏"‏ ‏.‏ مُخَفَّفَةً ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Olovdan ‹Lo ilaha illalloh› degan va qalbida arpa donasi ogʻirligicha yaxshilik boʻlgan kishini chiqaringlar! Olovdan ‹Lo ilaha illalloh› degan va qalbida bugʻdoy donasi ogʻirligicha yaxshilik boʻlgan kishini chiqaringlar! Olovdan ‹Lo ilaha illalloh› degan va qalbida zarra ogʻirligicha yaxshilik boʻlgan kishini chiqaringlar!» dedilar. Bu bobda Jobir va Imron ibn Husayndan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Оловдан ‹Ло илаҳа иллаллоҳ› деган ва қалбида арпа донаси оғирлигича яхшилик бўлган кишини чиқаринглар! Оловдан ‹Ло илаҳа иллаллоҳ› деган ва қалбида буғдой донаси оғирлигича яхшилик бўлган кишини чиқаринглар! Оловдан ‹Ло илаҳа иллаллоҳ› деган ва қалбида зарра оғирлигича яхшилик бўлган кишини чиқаринглар!» дедилар. Бу бобда Жобир ва Имрон ибн Ҳусайндан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، عَنْ مُبَارَكِ بْنِ فَضَالَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَقُولُ اللَّهُ أَخْرِجُوا مِنَ النَّارِ مَنْ ذَكَرَنِي يَوْمًا أَوْ خَافَنِي فِي مَقَامٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Alloh: ‹Olovdan biror kuni Meni zikr qilgan yoki biror joyda Mendan qoʻrqqan kishini chiqaringlar!› deydi», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Аллоҳ: ‹Оловдан бирор куни Мени зикр қилган ёки бирор жойда Мендан қўрққан кишини чиқаринглар!› дейди», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبِيدَةَ السَّلْمَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنِّي لأَعْرِفُ آخِرَ أَهْلِ النَّارِ خُرُوجًا رَجُلٌ يَخْرُجُ مِنْهَا زَحْفًا فَيَقُولُ يَا رَبِّ قَدْ أَخَذَ النَّاسُ الْمَنَازِلَ ‏.‏ قَالَ فَيُقَالُ لَهُ انْطَلِقْ فَادْخُلِ الْجَنَّةَ ‏.‏ قَالَ فَيَذْهَبُ لِيَدْخُلَ فَيَجِدُ النَّاسَ قَدْ أَخَذُوا الْمَنَازِلَ فَيَرْجِعُ فَيَقُولُ يَا رَبِّ قَدْ أَخَذَ النَّاسُ الْمَنَازِلَ ‏.‏ قَالَ فَيُقَالُ لَهُ أَتَذْكُرُ الزَّمَانَ الَّذِي كُنْتَ فِيهِ فَيَقُولُ نَعَمْ ‏.‏ فَيُقَالُ لَهُ تَمَنَّ ‏.‏ قَالَ فَيَتَمَنَّى فَيُقَالُ لَهُ فَإِنَّ لَكَ مَا تَمَنَّيْتَ وَعَشَرَةَ أَضْعَافِ الدُّنْيَا ‏.‏ قَالَ فَيَقُولُ أَتَسْخَرُ بِي وَأَنْتَ الْمَلِكُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَلَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ضَحِكَ حَتَّى بَدَتْ نَوَاجِذُهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, men doʻzax ahlining (oxirgisi boʻlib) undan chiqadigan eng oxirgi kishisini bilaman. Bir kishi undan emaklab chiqadi va: ‹Ey Robbim, odamlar manzillarni egallab boʻlishibdi›, deydi. Shunda unga: ‹Bor, jannatga kir›, deyiladi. U kirgani boradi, ammo odamlar manzillarni egallab boʻlganini koʻradi-da, qaytib kelib: ‹Ey Robbim, odamlar manzillarni egallab boʻlishibdi›, deydi. Shunda unga: ‹Sen (dunyoda) yashagan zamoningni eslaysanmi?› deyiladi. U: ‹Ha›, deydi. Unga: ‹Orzu qil›, deyiladi. U orzu qiladi. Soʻng unga: ‹Albatta, senga sen orzu qilganing va dunyoning oʻn baravari (beriladi)›, deyiladi. Shunda u: ‹Sen Podshoh boʻla turib, meni masxara qilyapsanmi?› deydi», dedilar. (Ibn Masʼud) aytdi: Men Rasululloh ﷺ tishlari koʻrinib ketguncha kulganlarini koʻrdim. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, мен дўзах аҳлининг (охиргиси бўлиб) ундан чиқадиган энг охирги кишисини биламан. Бир киши ундан эмаклаб чиқади ва: ‹Эй Роббим, одамлар манзилларни эгаллаб бўлишибди›, дейди. Шунда унга: ‹Бор, жаннатга кир›, дейилади. У киргани боради, аммо одамлар манзилларни эгаллаб бўлганини кўради-да, қайтиб келиб: ‹Эй Роббим, одамлар манзилларни эгаллаб бўлишибди›, дейди. Шунда унга: ‹Сен (дунёда) яшаган замонингни эслайсанми?› дейилади. У: ‹Ҳа›, дейди. Унга: ‹Орзу қил›, дейилади. У орзу қилади. Сўнг унга: ‹Албатта, сенга сен орзу қилганинг ва дунёнинг ўн баравари (берилади)›, дейилади. Шунда у: ‹Сен Подшоҳ бўла туриб, мени масхара қиляпсанми?› дейди», дедилар. (Ибн Масъуд) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ тишлари кўриниб кетгунча кулганларини кўрдим. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنِ الْمَعْرُورِ بْنِ سُوَيْدٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنِّي لأَعْرِفُ آخِرَ أَهْلِ النَّارِ خُرُوجًا مِنَ النَّارِ وَآخِرَ أَهْلِ الْجَنَّةِ دُخُولاً الْجَنَّةَ يُؤْتَى بِرَجُلٍ فَيَقُولُ سَلُوا عَنْ صِغَارِ ذُنُوبِهِ وَاخْبَئُوا كِبَارَهَا ‏.‏ فَيُقَالُ لَهُ عَمِلْتَ كَذَا وَكَذَا يَوْمَ كَذَا وَكَذَا عَمِلْتَ كَذَا وَكَذَا فِي يَوْمِ كَذَا وَكَذَا ‏.‏ قَالَ فَيُقَالُ لَهُ فَإِنَّ لَكَ مَكَانَ كُلِّ سَيِّئَةٍ حَسَنَةً ‏.‏ قَالَ فَيَقُولُ يَا رَبِّ لَقَدْ عَمِلْتُ أَشْيَاءَ مَا أَرَاهَا هَا هُنَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَلَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَضْحَكُ حَتَّى بَدَتْ نَوَاجِذُهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Zar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, men doʻzax ahlidan undan eng oxiri chiqadigan kishini va jannat ahlidan unga eng oxiri kiradigan kishini bilaman. Bir kishi keltiriladi-da, (Alloh): ‹Uning kichik gunohlarini soʻranglar, kattalarini esa yashiringlar›, deydi. Shunda unga: ‹Sen falon-falon kuni shunday-shunday qilgansan, falon-falon kuni shunday-shunday qilgansan›, deyiladi. Soʻng unga: ‹Albatta, senga har bir gunohing oʻrniga bitta yaxshilik bordir›, deyiladi. Shunda u: ‹Ey Robbim, men shunday ishlar qilganman-ki, ularni bu yerda koʻrmayapman›, deydi», dedilar. (Abu Zar) aytdi: Men Rasululloh ﷺ tishlari koʻrinib ketguncha kulganlarini koʻrdim. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Зар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, мен дўзах аҳлидан ундан энг охири чиқадиган кишини ва жаннат аҳлидан унга энг охири кирадиган кишини биламан. Бир киши келтирилади-да, (Аллоҳ): ‹Унинг кичик гуноҳларини сўранглар, катталарини эса яширинглар›, дейди. Шунда унга: ‹Сен фалон-фалон куни шундай-шундай қилгансан, фалон-фалон куни шундай-шундай қилгансан›, дейилади. Сўнг унга: ‹Албатта, сенга ҳар бир гуноҳинг ўрнига битта яхшилик бордир›, дейилади. Шунда у: ‹Эй Роббим, мен шундай ишлар қилганман-ки, уларни бу ерда кўрмаяпман›, дейди», дедилар. (Абу Зар) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ тишлари кўриниб кетгунча кулганларини кўрдим. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يُعَذَّبُ نَاسٌ مِنْ أَهْلِ التَّوْحِيدِ فِي النَّارِ حَتَّى يَكُونُوا فِيهَا حُمَمًا ثُمَّ تُدْرِكُهُمُ الرَّحْمَةُ فَيُخْرَجُونَ وَيُطْرَحُونَ عَلَى أَبْوَابِ الْجَنَّةِ ‏.‏ قَالَ فَيَرُشُّ عَلَيْهِمْ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْمَاءَ فَيَنْبُتُونَ كَمَا يَنْبُتُ الْغُثَاءُ فِي حِمَالَةِ السَّيْلِ ثُمَّ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Tavhid ahlidan baʼzi kishilar olovda azoblanadi, hatto ular unda koʻmirga aylanadi. Soʻng ularga rahmat yetadi-da, ular chiqariladi va jannat eshiklariga tashlanadi. Shunda jannat ahli ularning ustiga suv sepadi, ular sel oqimi (keltirgan) yer ostidan oʻt-oʻlanlar unganidek unib chiqadilar. Soʻng ular jannatga kiradilar», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. U Jobirdan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Тавҳид аҳлидан баъзи кишилар оловда азобланади, ҳатто улар унда кўмирга айланади. Сўнг уларга раҳмат етади-да, улар чиқарилади ва жаннат эшикларига ташланади. Шунда жаннат аҳли уларнинг устига сув сепади, улар сел оқими (келтирган) ер остидан ўт-ўланлар унганидек униб чиқадилар. Сўнг улар жаннатга кирадилар», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. У Жобирдан бир неча йўл билан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يُخْرَجُ مِنَ النَّارِ مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ مِنَ الإِيمَانِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو سَعِيدٍ فَمَنْ شَكَّ فَلْيَقْرَأْ‏:‏ ‏(‏إِنَّ اللَّهَ لاَ يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Olovdan qalbida zarra ogʻirligicha iymon boʻlgan kishi chiqariladi», dedilar. Abu Said aytdi: Kim shubha qilsa, mana bu (oyat)ni oʻqisin: {Albatta, Alloh zarra ogʻirligicha (ham) zulm qilmas} (Niso 40). (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Оловдан қалбида зарра оғирлигича иймон бўлган киши чиқарилади», дедилар. Абу Саид айтди: Ким шубҳа қилса, мана бу (оят)ни ўқисин: {Албатта, Аллоҳ зарра оғирлигича (ҳам) зулм қилмас} (Нисо 40). (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا رِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ، حَدَّثَنِي ابْنُ أَنْعُمَ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، أَنَّهُ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ رَجُلَيْنِ مِمَّنْ دَخَلَ النَّارَ اشْتَدَّ صِيَاحُهُمَا فَقَالَ الرَّبُّ عَزَّ وَجَلَّ أَخْرِجُوهُمَا ‏.‏ فَلَمَّا أُخْرِجَا قَالَ لَهُمَا لأَىِّ شَيْءٍ اشْتَدَّ صِيَاحُكُمَا قَالاَ فَعَلْنَا ذَلِكَ لِتَرْحَمَنَا ‏.‏ قَالَ إِنَّ رَحْمَتِي لَكُمَا أَنْ تَنْطَلِقَا فَتُلْقِيَا أَنْفُسَكُمَا حَيْثُ كُنْتُمَا مِنَ النَّارِ ‏.‏ فَيَنْطَلِقَانِ فَيُلْقِي أَحَدُهُمَا نَفْسَهُ فَيَجْعَلُهَا عَلَيْهِ بَرْدًا وَسَلاَمًا وَيَقُومُ الآخَرُ فَلاَ يُلْقِي نَفْسَهُ فَيَقُولُ لَهُ الرَّبُّ عَزَّ وَجَلَّ مَا مَنَعَكَ أَنْ تُلْقِيَ نَفْسَكَ كَمَا أَلْقَى صَاحِبُكَ فَيَقُولُ يَا رَبِّ إِنِّي لأَرْجُو أَنْ لاَ تُعِيدَنِي فِيهَا بَعْدَ مَا أَخْرَجْتَنِي ‏.‏ فَيَقُولُ لَهُ الرَّبُّ لَكَ رَجَاؤُكَ ‏.‏ فَيَدْخُلاَنِ جَمِيعًا الْجَنَّةَ بِرَحْمَةِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى إِسْنَادُ هَذَا الْحَدِيثِ ضَعِيفٌ لأَنَّهُ عَنْ رِشْدِينَ بْنِ سَعْدٍ ‏.‏ وَرِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ هُوَ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ عَنِ ابْنِ أَنْعُمَ وَهُوَ الإِفْرِيقِيُّ وَالإِفْرِيقِيُّ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, olovga kirganlardan ikki kishining faryodi qattiq boʻladi. Shunda Robb azza va jalla: ‹Ularni chiqaringlar›, deydi. Ular chiqarilganda, ulardan: ‹Faryodingiz nima sababdan bunchalik qattiq boʻldi?› deb soʻraydi. Ular: ‹Bizga rahm qilishing uchun shunday qildik›, deyishadi. (Alloh): ‹Sizlarga Mening rahmatim — borib, ikkovingiz olovda qayerda boʻlgan boʻlsangiz, oʻsha yerga oʻzingizni tashlashingizdir›, deydi. Ular boradilar. Ulardan biri oʻzini (olovga) tashlaydi, shunda (Alloh) uni unga salqin va salomat qilib qoʻyadi. Boshqasi esa turib qoladi, oʻzini tashlamaydi. Robb azza va jalla unga: ‹Sheriging oʻzini tashlagani kabi oʻzingni tashlashdan seni nima toʻsdi?› deydi. U: ‹Ey Robbim, meni chiqarganingdan keyin yana unga qaytarmasligingni umid qilaman›, deydi. Shunda Robb unga: ‹Sen uchun umiding (roʻyobga chiqadi)›, deydi. Bas, ikkovi Allohning rahmati bilan birga jannatga kiradilar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodi zaifdir, chunki u Rishdiyn ibn Saʼd (orqali keladi). Rishdiyn ibn Saʼd esa hadis ahli nazdida zaifdir; (u rivoyat qilgan) Ibn Anʼum esa al-Ifriqiy boʻlib, al-Ifriqiy hadis ahli nazdida zaifdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, оловга кирганлардан икки кишининг фарёди қаттиқ бўлади. Шунда Робб азза ва жалла: ‹Уларни чиқаринглар›, дейди. Улар чиқарилганда, улардан: ‹Фарёдингиз нима сабабдан бунчалик қаттиқ бўлди?› деб сўрайди. Улар: ‹Бизга раҳм қилишинг учун шундай қилдик›, дейишади. (Аллоҳ): ‹Сизларга Менинг раҳматим — бориб, икковингиз оловда қаерда бўлган бўлсангиз, ўша ерга ўзингизни ташлашингиздир›, дейди. Улар борадилар. Улардан бири ўзини (оловга) ташлайди, шунда (Аллоҳ) уни унга салқин ва саломат қилиб қўяди. Бошқаси эса туриб қолади, ўзини ташламайди. Робб азза ва жалла унга: ‹Шеригинг ўзини ташлагани каби ўзингни ташлашдан сени нима тўсди?› дейди. У: ‹Эй Роббим, мени чиқарганингдан кейин яна унга қайтармаслигингни умид қиламан›, дейди. Шунда Робб унга: ‹Сен учун умидинг (рўёбга чиқади)›, дейди. Бас, иккови Аллоҳнинг раҳмати билан бирга жаннатга кирадилар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг исноди заифдир, чунки у Ришдийн ибн Саъд (орқали келади). Ришдийн ибн Саъд эса ҳадис аҳли наздида заифдир; (у ривоят қилган) Ибн Анъум эса ал-Ифриқий бўлиб, ал-Ифриқий ҳадис аҳли наздида заифдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ ذَكْوَانَ، عَنْ أَبِي رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيِّ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيَخْرُجَنَّ قَوْمٌ مِنْ أُمَّتِي مِنَ النَّارِ بِشَفَاعَتِي يُسَمَّوْنَ الْجَهَنَّمِيُّونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيُّ اسْمُهُ عِمْرَانُ بْنُ تَيْمٍ وَيُقَالُ ابْنُ مِلْحَانَ ‏.‏

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Albatta, ummatimdan bir qavm mening shafoatim bilan olovdan chiqadi, ular ‹jahannamliklar› deb ataladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Албатта, умматимдан бир қавм менинг шафоатим билан оловдан чиқади, улар ‹жаҳаннамликлар› деб аталади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا رَأَيْتُ مِثْلَ النَّارِ نَامَ هَارِبُهَا وَلاَ مِثْلَ الْجَنَّةِ نَامَ طَالِبُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَيَحْيَى بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ تَكَلَّمَ فِيهِ شُعْبَةُ وَيَحْيَى بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ هُوَ ابْنُ مَوْهَبٍ وَهُوَ مَدَنِيٌّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men doʻzaxga oʻxshagan narsani koʻrmadim — undan qochuvchi uxlab yotadi; va jannatga oʻxshagan narsani koʻrmadim — uni istovchi uxlab yotadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni biz faqat Yahyo ibn Ubaydulloh hadisi orqaligina bilamiz. Yahyo ibn Ubaydulloh esa hadis ahli nazdida zaifdir, Shuʼba uning haqida (tanqidiy) gapirgan. Yahyo ibn Ubaydulloh — u Ibn Mavhabdir va u madinalikdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен дўзахга ўхшаган нарсани кўрмадим — ундан қочувчи ухлаб ётади; ва жаннатга ўхшаган нарсани кўрмадим — уни истовчи ухлаб ётади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни биз фақат Яҳё ибн Убайдуллоҳ ҳадиси орқалигина биламиз. Яҳё ибн Убайдуллоҳ эса ҳадис аҳли наздида заифдир, Шуъба унинг ҳақида (танқидий) гапирган. Яҳё ибн Убайдуллоҳ — у Ибн Мавҳабдир ва у мадиналикдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ أَبِي رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اطَّلَعْتُ فِي الْجَنَّةِ فَرَأَيْتُ أَكْثَرَ أَهْلِهَا الْفُقَرَاءَ وَاطَّلَعْتُ فِي النَّارِ فَرَأَيْتُ أَكْثَرَ أَهْلِهَا النِّسَاءَ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men jannatga nazar soldim va uning ahlining koʻpchiligi faqirlar ekanini koʻrdim; doʻzaxga nazar soldim va uning ahlining koʻpchiligi ayollar ekanini koʻrdim», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен жаннатга назар солдим ва унинг аҳлининг кўпчилиги фақирлар эканини кўрдим; дўзахга назар солдим ва унинг аҳлининг кўпчилиги аёллар эканини кўрдим», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، وَعَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَوْفٌ، هُوَ ابْنُ أَبِي جَمِيلَةَ عَنْ أَبِي رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيِّ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اطَّلَعْتُ فِي النَّارِ فَرَأَيْتُ أَكْثَرَ أَهْلِهَا النِّسَاءَ وَاطَّلَعْتُ فِي الْجَنَّةِ فَرَأَيْتُ أَكْثَرَ أَهْلِهَا الْفُقَرَاءَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَكَذَا يَقُولُ عَوْفٌ عَنْ أَبِي رَجَاءٍ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَيَقُولُ أَيُّوبُ عَنْ أَبِي رَجَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَكِلاَ الإِسْنَادَيْنِ لَيْسَ فِيهِمَا مَقَالٌ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ أَبُو رَجَاءٍ سَمِعَ مِنْهُمَا جَمِيعًا وَقَدْ رَوَى غَيْرُ عَوْفٍ أَيْضًا هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَبِي رَجَاءٍ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ‏.‏

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men doʻzaxga nazar soldim va uning ahlining koʻpchiligi ayollar ekanini koʻrdim; jannatga nazar soldim va uning ahlining koʻpchiligi faqirlar ekanini koʻrdim», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Avf shunday — Abu Rajodan, u Imron ibn Husayndan deb rivoyat qiladi; Ayyub esa Abu Rajodan, u Ibn Abbosdan deb rivoyat qiladi. Ikkala isnodda ham (tanqidga oʻrin beradigan) gap yoʻq. Ehtimol Abu Rajo ularning ikkalasidan ham eshitgandir. Avfdan boshqalar ham bu hadisni Abu Rajodan, u Imron ibn Husayndan deb rivoyat qilganlar.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен дўзахга назар солдим ва унинг аҳлининг кўпчилиги аёллар эканини кўрдим; жаннатга назар солдим ва унинг аҳлининг кўпчилиги фақирлар эканини кўрдим», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Авф шундай — Абу Ражодан, у Имрон ибн Ҳусайндан деб ривоят қилади; Айюб эса Абу Ражодан, у Ибн Аббосдан деб ривоят қилади. Иккала иснодда ҳам (танқидга ўрин берадиган) гап йўқ. Эҳтимол Абу Ражо уларнинг иккаласидан ҳам эшитгандир. Авфдан бошқалар ҳам бу ҳадисни Абу Ражодан, у Имрон ибн Ҳусайндан деб ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ أَهْوَنَ أَهْلِ النَّارِ عَذَابًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ رَجُلٌ فِي إِخْمَصِ قَدَمَيْهِ جَمْرَتَانِ يَغْلِي مِنْهُمَا دِمَاغُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Nuʼmon ibn Bashir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Albatta, qiyomat kunida doʻzax ahli ichida eng yengil azoblanadigan kishi shunday bir odamki, uning ikki tovonining ostiga ikki choʻgʻ qoʻyiladi, ulardan miyasi qaynaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Abbos ibn Abdulmuttalib, Abu Said al-Xudriy va Abu Hurayradan ham (rivoyatlar) bor.Нуъмон ибн Башир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, қиёмат кунида дўзах аҳли ичида энг енгил азобланадиган киши шундай бир одамки, унинг икки товонининг остига икки чўғ қўйилади, улардан мияси қайнайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Аббос ибн Абдулмутталиб, Абу Саид ал-Худрий ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَعْبَدِ بْنِ خَالِدٍ، قَالَ سَمِعْتُ حَارِثَةَ بْنَ وَهْبٍ الْخُزَاعِيَّ، يَقُولُ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِأَهْلِ الْجَنَّةِ كُلُّ ضَعِيفٍ مُتَضَعِّفٍ لَوْ أَقْسَمَ عَلَى اللَّهِ لأَبَرَّهُ أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِأَهْلِ النَّارِ كُلُّ عُتُلٍّ جَوَّاظٍ مُتَكَبِّرٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Horisa ibn Vahb al-Xuzoiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Nabiy ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Sizlarga jannat ahli kimligini aytib beraymi? Ular — har bir kuchsiz, oʻzini ojiz tutadigan kishidirki, agar Allohga qasam ichsa, U albatta uning qasamini rost chiqaradi. Sizlarga doʻzax ahli kimligini aytib beraymi? Ular — har bir qoʻpol, ochkoʻz, manman kishidir». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ҳориса ибн Ваҳб ал-Хузоий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Набий ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Сизларга жаннат аҳли кимлигини айтиб берайми? Улар — ҳар бир кучсиз, ўзини ожиз тутадиган кишидирки, агар Аллоҳга қасам ичса, У албатта унинг қасамини рост чиқаради. Сизларга дўзах аҳли кимлигини айтиб берайми? Улар — ҳар бир қўпол, очкўз, манман кишидир». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.