حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ فَإِذَا قَالُوهَا مَنَعُوا مِنِّي دِمَاءَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ إِلاَّ بِحَقِّهَا وَحِسَابُهُمْ عَلَى اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men odamlar ‹La ilaha illalloh› deguncha ular bilan jang qilishga buyurildim. Bas, ular buni aytsalar, qonlari va mollarini mendan saqlab qoladilar, magar (Islom) haqqi bilangina (joiz boʻladi); hisoblari esa Alloh zimmasidadir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен одамлар ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› дегунча улар билан жанг қилишга буюрилдим. Бас, улар буни айтсалар, қонлари ва молларини мендан сақлаб қоладилар, магар (Ислом) ҳаққи билангина (жоиз бўлади); ҳисоблари эса Аллоҳ зиммасидадир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ لَمَّا تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاسْتُخْلِفَ أَبُو بَكْرٍ بَعْدَهُ كَفَرَ مَنْ كَفَرَ مِنَ الْعَرَبِ فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ لأَبِي بَكْرٍ كَيْفَ تُقَاتِلُ النَّاسَ وَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَمَنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ عَصَمَ مِنِّي مَالَهُ وَنَفْسَهُ إِلاَّ بِحَقِّهِ وَحِسَابُهُ عَلَى اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ وَاللَّهِ لأُقَاتِلَنَّ مَنْ فَرَّقَ بَيْنَ الزَّكَاةِ وَالصَّلاَةِ فَإِنَّ الزَّكَاةَ حَقُّ الْمَالِ وَاللَّهِ لَوْ مَنَعُونِي عِقَالاً كَانُوا يُؤَدُّونَهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَقَاتَلْتُهُمْ عَلَى مَنْعِهِ فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَوَاللَّهِ مَا هُوَ إِلاَّ أَنْ رَأَيْتُ أَنَّ اللَّهَ قَدْ شَرَحَ صَدْرَ أَبِي بَكْرٍ لِلْقِتَالِ فَعَرَفْتُ أَنَّهُ الْحَقُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَهَكَذَا رَوَى شُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَرَوَى عِمْرَانُ الْقَطَّانُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَهُوَ حَدِيثٌ خَطَأٌ وَقَدْ خُولِفَ عِمْرَانُ فِي رِوَايَتِهِ عَنْ مَعْمَرٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Rasululloh ﷺ vafot etib, undan keyin Abu Bakr xalifa boʻlganida, arablardan kufrga ketganlar kufrga ketdi. Shunda Umar ibn al-Xattob Abu Bakrga: «Odamlar bilan qanday jang qilasan? Axir Rasululloh ﷺ: ‹Men odamlar ‹La ilaha illalloh› deguncha ular bilan jang qilishga buyurildim; kim ‹La ilaha illalloh› desa, moli va joni mendan saqlab qolinadi, magar (Islom) haqqi bilangina; hisobi esa Alloh zimmasidadir› deganlar-ku», dedi. Abu Bakr: «Allohga qasamki, zakot bilan namozni ajratgan kimsa bilan, albatta, jang qilaman. Chunki zakot — molning haqqidir. Allohga qasamki, agar ular Rasululloh ﷺga berib turgan boʻgʻiz ipini (yoki echkining bogʻichini) mendan man qilsalar ham, uni man qilganlari uchun ular bilan jang qilaman», dedi. Shunda Umar ibn al-Xattob: «Allohga qasamki, bu — Allohning Abu Bakrning koʻksini jangga ochib qoʻyganligini koʻrganimdan boshqa narsa emas edi; shunda men buning haq ekanini bildim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺ вафот этиб, ундан кейин Абу Бакр халифа бўлганида, араблардан куфрга кетганлар куфрга кетди. Шунда Умар ибн ал-Хаттоб Абу Бакрга: «Одамлар билан қандай жанг қиласан? Ахир Расулуллоҳ ﷺ: ‹Мен одамлар ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› дегунча улар билан жанг қилишга буюрилдим; ким ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› деса, моли ва жони мендан сақлаб қолинади, магар (Ислом) ҳаққи билангина; ҳисоби эса Аллоҳ зиммасидадир› деганлар-ку», деди. Абу Бакр: «Аллоҳга қасамки, закот билан намозни ажратган кимса билан, албатта, жанг қиламан. Чунки закот — молнинг ҳаққидир. Аллоҳга қасамки, агар улар Расулуллоҳ ﷺга бериб турган бўғиз ипини (ёки эчкининг боғичини) мендан ман қилсалар ҳам, уни ман қилганлари учун улар билан жанг қиламан», деди. Шунда Умар ибн ал-Хаттоб: «Аллоҳга қасамки, бу — Аллоҳнинг Абу Бакрнинг кўксини жангга очиб қўйганлигини кўрганимдан бошқа нарса эмас эди; шунда мен бунинг ҳақ эканини билдим», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَعْقُوبَ الطَّالْقَانِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا حُمَيْدٌ الطَّوِيلُ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَشْهَدُوا أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ وَأَنْ يَسْتَقْبِلُوا قِبْلَتَنَا وَيَأْكُلُوا ذَبِيحَتَنَا وَأَنْ يُصَلُّوا صَلاَتَنَا فَإِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ حُرِّمَتْ عَلَيْنَا دِمَاؤُهُمْ وَأَمْوَالُهُمْ إِلاَّ بِحَقِّهَا لَهُمْ مَا لِلْمُسْلِمِينَ وَعَلَيْهِمْ مَا عَلَى الْمُسْلِمِينَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ عَنْ حُمَيْدٍ عَنْ أَنَسٍ نَحْوَ هَذَا ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men odamlar ‹La ilaha illalloh› va ‹Muhammad Uning bandasi va Rasulidir› deb guvohlik bermaguncha, qiblamizga yuzlanmaguncha, soʻyganimizni yemaguncha va namozimizni oʻqimaguncha ular bilan jang qilishga buyurildim. Bas, ular buni qilsalar, qonlari va mollari bizga harom boʻladi, magar (Islom) haqqi bilangina. Musulmonlar uchun (joiz) boʻlgan narsa ular uchun ham, musulmonlar zimmasidagi narsa ular zimmasida ham boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan kelishida hasan sahih gʻaribdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен одамлар ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› ва ‹Муҳаммад Унинг бандаси ва Расулидир› деб гувоҳлик бермагунча, қибламизга юзланмагунча, сўйганимизни емагунча ва намозимизни ўқимагунча улар билан жанг қилишга буюрилдим. Бас, улар буни қилсалар, қонлари ва моллари бизга ҳаром бўлади, магар (Ислом) ҳаққи билангина. Мусулмонлар учун (жоиз) бўлган нарса улар учун ҳам, мусулмонлар зиммасидаги нарса улар зиммасида ҳам бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан келишида ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ سُعَيْرِ بْنِ الْخِمْسِ التَّمِيمِيِّ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بُنِيَ الإِسْلاَمُ عَلَى خَمْسٍ شَهَادَةُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَإِقَامُ الصَّلاَةِ وَإِيتَاءُ الزَّكَاةِ وَصَوْمُ رَمَضَانَ وَحَجُّ الْبَيْتِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوُ هَذَا ‏.‏ وَسُعَيْرُ بْنُ الْخِمْسِ ثِقَةٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ حَنْظَلَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ الْجُمَحِيِّ، عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ خَالِدٍ الْمَخْزُومِيِّ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Islom besh (asos) ustiga qurildi: ‹La ilaha illalloh va Muhammad Allohning Rasulidir› deb guvohlik berish, namozni barpo qilish, zakot berish, Ramazon roʻzasini tutish va Baytni haj qilish», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu hadisning oʻxshashi Ibn Umardan, u zot Paygʻambar ﷺdan turli yoʻllar bilan ham rivoyat qilingan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ислом беш (асос) устига қурилди: ‹Ла илаҳа иллаллоҳ ва Муҳаммад Аллоҳнинг Расулидир› деб гувоҳлик бериш, намозни барпо қилиш, закот бериш, Рамазон рўзасини тутиш ва Байтни ҳаж қилиш», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадиснинг ўхшаши Ибн Умардан, у зот Пайғамбар ﷺдан турли йўллар билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ الْخُزَاعِيُّ، أَخْبَرَنَا وَكِيعٌ، عَنْ كَهْمَسِ بْنِ الْحَسَنِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ يَعْمُرَ، قَالَ أَوَّلُ مَنْ تَكَلَّمَ فِي الْقَدَرِ مَعْبَدٌ الْجُهَنِيُّ قَالَ فَخَرَجْتُ أَنَا وَحُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحِمْيَرِيُّ حَتَّى أَتَيْنَا الْمَدِينَةَ فَقُلْنَا لَوْ لَقِينَا رَجُلاً مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلْنَاهُ عَمَّا أَحْدَثَ هَؤُلاَءِ الْقَوْمُ ‏.‏ قَالَ فَلَقِينَاهُ يَعْنِي عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ وَهُوَ خَارِجٌ مِنَ الْمَسْجِدِ قَالَ فَاكْتَنَفْتُهُ أَنَا وَصَاحِبِي قَالَ فَظَنَنْتُ أَنَّ صَاحِبِي سَيَكِلُ الْكَلاَمَ إِلَىَّ فَقُلْتُ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ إِنَّ قَوْمًا يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ وَيَتَقَفَّرُونَ الْعِلْمَ وَيَزْعُمُونَ أَنْ لاَ قَدَرَ وَأَنَّ الأَمْرَ أُنُفٌ قَالَ فَإِذَا لَقِيتَ أُولَئِكَ فَأَخْبِرْهُمْ أَنِّي مِنْهُمْ بَرِيءٌ وَأَنَّهُمْ مِنِّي بُرَآءُ وَالَّذِي يَحْلِفُ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ لَوْ أَنَّ أَحَدَهُمْ أَنْفَقَ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا مَا قُبِلَ ذَلِكَ مِنْهُ حَتَّى يُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَشَرِّهِ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ أَنْشَأَ يُحَدِّثُ فَقَالَ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ كُنَّا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَاءَ رَجُلٌ شَدِيدُ بَيَاضِ الثِّيَابِ شَدِيدُ سَوَادِ الشَّعَرِ لاَ يُرَى عَلَيْهِ أَثَرُ السَّفَرِ وَلاَ يَعْرِفُهُ مِنَّا أَحَدٌ حَتَّى أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَلْزَقَ رُكْبَتَهُ بِرُكْبَتِهِ ثُمَّ قَالَ يَا مُحَمَّدُ مَا الإِيمَانُ قَالَ ‏"‏ أَنْ تُؤْمِنَ بِاللَّهِ وَمَلاَئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَشَرِّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَمَا الإِسْلاَمُ قَالَ ‏"‏ شَهَادَةُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ وَإِقَامُ الصَّلاَةِ وَإِيتَاءُ الزَّكَاةِ وَحَجُّ الْبَيْتِ وَصَوْمُ رَمَضَانَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَمَا الإِحْسَانُ قَالَ ‏"‏ أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنَّكَ إِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فِي كُلِّ ذَلِكَ يَقُولُ لَهُ صَدَقْتَ ‏.‏ قَالَ فَتَعَجَّبْنَا مِنْهُ يَسْأَلُهُ وَيُصَدِّقُهُ ‏.‏ قَالَ فَمَتَى السَّاعَةُ قَالَ ‏"‏ مَا الْمَسْئُولُ عَنْهَا بِأَعْلَمَ مِنَ السَّائِلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَمَا أَمَارَتُهَا قَالَ أَنْ تَلِدَ الأَمَةُ رَبَّتَهَا وَأَنْ تَرَى الْحُفَاةَ الْعُرَاةَ الْعَالَةَ أَصْحَابَ الشَّاءِ يَتَطَاوَلُونَ فِي الْبُنْيَانِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عُمَرُ فَلَقِيَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ ذَلِكَ بِثَلاَثٍ فَقَالَ ‏"‏ يَا عُمَرُ هَلْ تَدْرِي مَنِ السَّائِلُ ذَاكَ جِبْرِيلُ أَتَاكُمْ يُعَلِّمُكُمْ مَعَالِمَ دِينِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا كَهْمَسُ بْنُ الْحَسَنِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ مُعَاذٍ، عَنْ كَهْمَسٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ نَحْوُ هَذَا عَنْ عُمَرَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالصَّحِيحُ هُوَ ابْنُ عُمَرَ عَنْ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Biz Rasululloh ﷺning huzurlarida edik. Shunda kiyimi gʻoyatda oq, sochi gʻoyatda qora bir kishi keldi; unda safar asari koʻrinmas, bizdan hech kim uni tanimas edi. Toki Paygʻambar ﷺning oldilariga kelib, tizzasini u zotning tizzalariga taqab oʻtirdi-da: «Ey Muhammad, iymon nima?» dedi. U zot: «Allohga, Uning farishtalariga, kitoblariga, paygʻambarlariga, oxirat kuniga va qadarning yaxshisiyu yomoniga iymon keltirishingdir», dedilar. U: «Islom nima?» dedi. U zot: «‹La ilaha illalloh va Muhammad Uning bandasi va Rasulidir› deb guvohlik berish, namozni barpo qilish, zakot berish, Baytni haj qilish va Ramazon roʻzasini tutishdir», dedilar. U: «Ehson nima?» dedi. U zot: «Allohga goʻyo Uni koʻrib turgandek ibodat qilishingdir; chunki sen Uni koʻrmayotgan boʻlsang ham, U seni koʻrib turibdi», dedilar. Ularning har birida (savol-javobda) u kishi u zotga: «Rost aytding», der edi. Biz uning u zotga savol berib, soʻngra oʻzi uni tasdiqlayotganidan hayratga tushdik. U: «Qiyomat qachon (boʻladi)?» dedi. U zot: «Bu haqda soʻralgan kishi soʻrovchidan koʻra bilimliroq emas», dedilar. U: «Uning alomatlari nima?» dedi. U zot: «Choʻri oʻz bekasini tugʻishi va yalangoyoq, yalangʻoch, kambagʻal qoʻy boquvchilarning binolarda bir-biridan oʻzib (baland imorat solishda) musobaqalashishini koʻrishingdir», dedilar. Umar aytdi: Shundan keyin uch (kun) oʻtib Paygʻambar ﷺ menga roʻbaroʻ boʻlib: «Ey Umar, soʻrovchi kim ekanini bilasanmi? U Jibril edi; sizlarga dininglar (asoslarini) oʻrgatgani kelibdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir; bu hadisning oʻxshashi Umardan turli yoʻllar bilan rivoyat qilingan. Bu hadis Ibn Umardan, u zot Paygʻambar ﷺdan ham rivoyat qilingan, ammo sahihi — Ibn Umar Umardan, u zot Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qilgani)dir.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Биз Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларида эдик. Шунда кийими ғоятда оқ, сочи ғоятда қора бир киши келди; унда сафар асари кўринмас, биздан ҳеч ким уни танимас эди. Токи Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келиб, тиззасини у зотнинг тиззаларига тақаб ўтирди-да: «Эй Муҳаммад, иймон нима?» деди. У зот: «Аллоҳга, Унинг фаришталарига, китобларига, пайғамбарларига, охират кунига ва қадарнинг яхшисию ёмонига иймон келтиришингдир», дедилар. У: «Ислом нима?» деди. У зот: «‹Ла илаҳа иллаллоҳ ва Муҳаммад Унинг бандаси ва Расулидир› деб гувоҳлик бериш, намозни барпо қилиш, закот бериш, Байтни ҳаж қилиш ва Рамазон рўзасини тутишдир», дедилар. У: «Эҳсон нима?» деди. У зот: «Аллоҳга гўё Уни кўриб тургандек ибодат қилишингдир; чунки сен Уни кўрмаётган бўлсанг ҳам, У сени кўриб турибди», дедилар. Уларнинг ҳар бирида (савол-жавобда) у киши у зотга: «Рост айтдинг», дер эди. Биз унинг у зотга савол бериб, сўнгра ўзи уни тасдиқлаётганидан ҳайратга тушдик. У: «Қиёмат қачон (бўлади)?» деди. У зот: «Бу ҳақда сўралган киши сўровчидан кўра билимлироқ эмас», дедилар. У: «Унинг аломатлари нима?» деди. У зот: «Чўри ўз бекасини туғиши ва ялангоёқ, яланғоч, камбағал қўй боқувчиларнинг биноларда бир-биридан ўзиб (баланд иморат солишда) мусобақалашишини кўришингдир», дедилар. Умар айтди: Шундан кейин уч (кун) ўтиб Пайғамбар ﷺ менга рўбарў бўлиб: «Эй Умар, сўровчи ким эканини биласанми? У Жибрил эди; сизларга дининглар (асосларини) ўргатгани келибди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир; бу ҳадиснинг ўхшаши Умардан турли йўллар билан ривоят қилинган. Бу ҳадис Ибн Умардан, у зот Пайғамбар ﷺдан ҳам ривоят қилинган, аммо саҳиҳи — Ибн Умар Умардан, у зот Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилгани)дир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ عَبَّادٍ الْمُهَلَّبِيُّ، عَنْ أَبِي جَمْرَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَدِمَ وَفْدُ عَبْدِ الْقَيْسِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا إِنَّا هَذَا الْحَىَّ مِنْ رَبِيعَةَ وَلَسْنَا نَصِلُ إِلَيْكَ إِلاَّ فِي أَشْهُرِ الْحَرَامِ فَمُرْنَا بِشَيْءٍ نَأْخُذُهُ عَنْكَ وَنَدْعُو إِلَيْهِ مَنْ وَرَاءَنَا ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ آمُرُكُمْ بِأَرْبَعٍ الإِيمَانِ بِاللَّهِ ثُمَّ فَسَّرَهَا لَهُمْ شَهَادَةَ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنِّي رَسُولُ اللَّهِ وَإِقَامَ الصَّلاَةِ وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ وَأَنْ تُؤَدُّوا خُمْسَ مَا غَنِمْتُمْ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَبِي جَمْرَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَأَبُو جَمْرَةَ الضُّبَعِيُّ اسْمُهُ نَصْرُ بْنُ عِمْرَانَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ شُعْبَةُ عَنْ أَبِي جَمْرَةَ أَيْضًا وَزَادَ فِيهِ أَتَدْرُونَ مَا الإِيمَانُ شَهَادَةُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنِّي رَسُولُ اللَّهِ وَذَكَرَ الْحَدِيثَ ‏.‏ سَمِعْتُ قُتَيْبَةَ بْنَ سَعِيدٍ يَقُولُ مَا رَأَيْتُ مِثْلَ هَؤُلاَءِ الأَشْرَافِ الأَرْبَعَةِ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَاللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ وَعَبَّادِ بْنِ عَبَّادٍ الْمُهَلَّبِيِّ وَعَبْدِ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيِّ ‏.‏ قَالَ قُتَيْبَةُ كُنَّا نَرْضَى أَنْ نَرْجِعَ مِنْ عِنْدِ عَبَّادٍ كُلَّ يَوْمٍ بِحَدِيثَيْنِ وَعَبَّادُ بْنُ عَبَّادٍ هُوَ مِنْ وَلَدِ الْمُهَلَّبِ بْنِ أَبِي صُفْرَةَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Abdulqays vakillari Rasululloh ﷺning huzurlariga keldi-da: «Biz Rabiʼadan boʻlgan bu qabilamiz; sizning oldingizga faqat harom (urush taqiqlangan) oylardagina yeta olamiz. Bas, bizga oʻzingizdan oladigan va orqamizdagilarni unga daʼvat etadigan bir narsani buyuring», dedilar. U zot: «Sizlarga toʻrt narsani buyuraman: Allohga iymon keltirishni», dedilar-da, soʻng uni ularga (shunday) tafsir qildilar: «‹La ilaha illalloh va men Allohning Rasuli ekanligimga› guvohlik berish, namozni barpo qilish, zakot berish va oʻlja qilgan narsalaringizdan beshdan birini (xums) topshirishdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Абдулқайс вакиллари Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келди-да: «Биз Рабиъадан бўлган бу қабиламиз; сизнинг олдингизга фақат ҳаром (уруш тақиқланган) ойлардагина ета оламиз. Бас, бизга ўзингиздан оладиган ва орқамиздагиларни унга даъват этадиган бир нарсани буюринг», дедилар. У зот: «Сизларга тўрт нарсани буюраман: Аллоҳга иймон келтиришни», дедилар-да, сўнг уни уларга (шундай) тафсир қилдилар: «‹Ла илаҳа иллаллоҳ ва мен Аллоҳнинг Расули эканлигимга› гувоҳлик бериш, намозни барпо қилиш, закот бериш ва ўлжа қилган нарсаларингиздан бешдан бирини (хумс) топширишдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ مِنْ أَكْمَلِ الْمُؤْمِنِينَ إِيمَانًا أَحْسَنُهُمْ خُلُقًا وَأَلْطَفُهُمْ بِأَهْلِهِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَلاَ نَعْرِفُ لأَبِي قِلاَبَةَ سَمَاعًا مِنْ عَائِشَةَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى أَبُو قِلاَبَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ رَضِيعٌ لِعَائِشَةَ عَنْ عَائِشَةَ غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ وَأَبُو قِلاَبَةَ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ الْجَرْمِيُّ ‏.‏ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ قَالَ ذَكَرَ أَيُّوبُ السَّخْتِيَانِيُّ أَبَا قِلاَبَةَ فَقَالَ كَانَ وَاللَّهِ مِنَ الْفُقَهَاءِ ذَوِي الأَلْبَابِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, iymoni eng mukammal moʻminlardan biri xulqi eng yaxshisi va oʻz ahliga eng mehribonidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Biz Abu Qilobaning Oishadan (bevosita) eshitganini bilmaymiz.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, иймони энг мукаммал мўминлардан бири хулқи энг яхшиси ва ўз аҳлига энг меҳрибонидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Биз Абу Қилобанинг Оишадан (бевосита) эшитганини билмаймиз.

حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ، هُرَيْمُ بْنُ مِسْعَرٍ الأَزْدِيُّ التِّرْمِذِيُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَطَبَ النَّاسَ فَوَعَظَهُمْ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ يَا مَعْشَرَ النِّسَاءِ تَصَدَّقْنَ فَإِنَّكُنَّ أَكْثَرُ أَهْلِ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتِ امْرَأَةٌ مِنْهُنَّ وَلِمَ ذَاكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ لِكَثْرَةِ لَعْنِكُنَّ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي وَكُفْرَكُنَّ الْعَشِيرَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَمَا رَأَيْتُ مِنْ نَاقِصَاتِ عَقْلٍ وَدِينٍ أَغْلَبَ لِذَوِي الأَلْبَابِ وَذَوِي الرَّأْىِ مِنْكُنَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتِ امْرَأَةٌ مِنْهُنَّ وَمَا نُقْصَانُ دِينِهَا وَعَقْلِهَا قَالَ ‏"‏ شَهَادَةُ امْرَأَتَيْنِ مِنْكُنَّ بِشَهَادَةِ رَجُلٍ وَنُقْصَانُ دِينِكُنَّ الْحَيْضَةُ تَمْكُثُ إِحْدَاكُنَّ الثَّلاَثَ وَالأَرْبَعَ لاَ تُصَلِّي ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ حَسَنٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ odamlarga xutba qilib, ularga vaʼz aytdilar, soʻng: «Ey ayollar jamoasi, sadaqa qilinglar; chunki sizlar doʻzax ahlining koʻpchiligisizlar», dedilar. Ulardan bir ayol: «Ey Allohning Rasuli, nega bunday?» dedi. U zot: «Koʻp laʼnat qilganlaringiz va eringizga nisbatan noshukurligingiz sababidan», dedilar. Soʻng: «Aql va dini noqis boʻla turib, aql va tadbir egasi (erkak)larni siz(ayol)larchalik yenga oladiganini koʻrmadim», dedilar. Ulardan bir ayol: «Uning dini va aqlining noqisligi nimada?» dedi. U zot: «Sizlardan ikki ayolning guvohligi bir erkakning guvohligiga (teng) boʻlishi — (aqlining noqisligidir); diningiz noqisligi esa — hayz koʻrib, biringiz uch-toʻrt (kun) namoz oʻqimay turishidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan kelishida sahih gʻarib hasandir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ одамларга хутба қилиб, уларга ваъз айтдилар, сўнг: «Эй аёллар жамоаси, садақа қилинглар; чунки сизлар дўзах аҳлининг кўпчилигисизлар», дедилар. Улардан бир аёл: «Эй Аллоҳнинг Расули, нега бундай?» деди. У зот: «Кўп лаънат қилганларингиз ва эрингизга нисбатан ношукурлигингиз сабабидан», дедилар. Сўнг: «Ақл ва дини ноқис бўла туриб, ақл ва тадбир эгаси (эркак)ларни сиз(аёл)ларчалик енга оладиганини кўрмадим», дедилар. Улардан бир аёл: «Унинг дини ва ақлининг ноқислиги нимада?» деди. У зот: «Сизлардан икки аёлнинг гувоҳлиги бир эркакнинг гувоҳлигига (тенг) бўлиши — (ақлининг ноқислигидир); динингиз ноқислиги эса — ҳайз кўриб, бирингиз уч-тўрт (кун) намоз ўқимай туришидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан келишида саҳиҳ ғариб ҳасандир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الإِيمَانُ بِضْعٌ وَسَبْعُونَ بَابًا فَأَدْنَاهَا إِمَاطَةُ الأَذَى عَنِ الطَّرِيقِ وَأَرْفَعُهَا قَوْلُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَهَكَذَا رَوَى سُهَيْلُ بْنُ أَبِي صَالِحٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَرَوَى عُمَارَةُ بْنُ غَزِيَّةَ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الإِيمَانُ أَرْبَعَةٌ وَسِتُّونَ بَابًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ مُضَرَ عَنْ عُمَارَةَ بْنِ غَزِيَّةَ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Iymon yetmish nechta (boʻlim) eshikdir; eng quyisi — yoʻldan ozorni (zararli narsani) olib tashlash, eng oliysi esa ‹La ilaha illalloh› deyishdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Иймон етмиш нечта (бўлим) эшикдир; энг қуйиси — йўлдан озорни (зарарли нарсани) олиб ташлаш, энг олийси эса ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› дейишдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، - الْمَعْنَى وَاحِدٌ قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّ بِرَجُلٍ وَهُوَ يَعِظُ أَخَاهُ فِي الْحَيَاءِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْحَيَاءُ مِنَ الإِيمَانِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ فِي حَدِيثِهِ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سَمِعَ رَجُلاً يَعِظُ أَخَاهُ فِي الْحَيَاءِ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي بَكْرَةَ وَأَبِي أُمَامَةَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bir kishining yonidan oʻtib qoldilar; u esa birodariga hayo (kamligi) borasida tanbeh berayotgan edi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Hayo iymondandir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бир кишининг ёнидан ўтиб қолдилар; у эса биродарига ҳаё (камлиги) борасида танбеҳ бераётган эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳаё иймондандир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ الصَّنْعَانِيُّ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ أَبِي النَّجُودِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالَ كُنْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ فَأَصْبَحْتُ يَوْمًا قَرِيبًا مِنْهُ وَنَحْنُ نَسِيرُ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَخْبِرْنِي بِعَمَلٍ يُدْخِلُنِي الْجَنَّةَ وَيُبَاعِدُنِي مِنَ النَّارِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لَقَدْ سَأَلْتَنِي عَنْ عَظِيمٍ وَإِنَّهُ لَيَسِيرٌ عَلَى مَنْ يَسَّرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ تَعْبُدُ اللَّهَ وَلاَ تُشْرِكُ بِهِ شَيْئًا وَتُقِيمُ الصَّلاَةَ وَتُؤْتِي الزَّكَاةَ وَتَصُومُ رَمَضَانَ وَتَحُجُّ الْبَيْتَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَلاَ أَدُلُّكَ عَلَى أَبْوَابِ الْخَيْرِ الصَّوْمُ جُنَّةٌ وَالصَّدَقَةُ تُطْفِئُ الْخَطِيئَةَ كَمَا يُطْفِئُ الْمَاءُ النَّارَ وَصَلاَةُ الرَّجُلِ مِنْ جَوْفِ اللَّيْلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ تَلاََ‏:‏ ‏(‏ تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ ‏)‏ حَتَّى بَلَغَ‏:‏ ‏(‏يَعْمَلُونَ‏)‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَلاَ أُخْبِرُكَ بِرَأْسِ الأَمْرِ كُلِّهِ وَعَمُودِهِ وَذِرْوَةِ سَنَامِهِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ رَأْسُ الأَمْرِ الإِسْلاَمُ وَعَمُودُهُ الصَّلاَةُ وَذِرْوَةُ سَنَامِهِ الْجِهَادُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَلاَ أُخْبِرُكَ بِمَلاَكِ ذَلِكَ كُلِّهِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ بَلَى يَا نَبِيَّ اللَّهِ قَالَ فَأَخَذَ بِلِسَانِهِ قَالَ ‏"‏ كُفَّ عَلَيْكَ هَذَا ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ وَإِنَّا لَمُؤَاخَذُونَ بِمَا نَتَكَلَّمُ بِهِ فَقَالَ ‏"‏ ثَكِلَتْكَ أُمُّكَ يَا مُعَاذُ وَهَلْ يَكُبُّ النَّاسَ فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ أَوْ عَلَى مَنَاخِرِهِمْ إِلاَّ حَصَائِدُ أَلْسِنَتِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Bir safarda Paygʻambar ﷺ bilan birga edim. Bir kuni biz yurib ketayotganimizda men u zotga yaqin keldim-da: «Ey Allohning Rasuli, meni jannatga kiritadigan va doʻzaxdan uzoqlashtiradigan bir amalni menga ayting», dedim. U zot: «Sen mendan buyuk narsani soʻrading; ammo u Alloh kimga oson qilsa, oʻshanga osondir: Allohga ibodat qilasan va Unga hech narsani sherik qilmaysan, namozni barpo qilasan, zakot berasan, Ramazon roʻzasini tutasan va Baytni haj qilasan», dedilar. Soʻng: «Senga ezgulik eshiklarini koʻrsataymi? Roʻza — qalqondir; sadaqa esa suv olovni oʻchirgani kabi xatoni oʻchiradi; va kishining tun yarmidagi namozi (ham)», dedilar-da, soʻng: {Yonbosh tomonlari yotoqlaridan yiroq boʻlur} (oyatini) {qilurlar} (gacha) tilovat qildilar. Soʻng: «Senga butun ishning boshini, ustunini va eng yuksak choʻqqisini xabar beraymi?» dedilar. Men: «Ha, ey Allohning Rasuli», dedim. U zot: «Ishning boshi — Islom, ustuni — namoz, eng yuksak choʻqqisi esa — jihoddir», dedilar. Soʻng: «Senga bularning barchasini ushlab turuvchi narsani xabar beraymi?» dedilar. Men: «Ha, ey Allohning Nabiyi», dedim. U zot tilini ushlab: «Mana shuni oʻzingga toʻxtatib tur (tiy)», dedilar. Men: «Ey Allohning Nabiyi, biz gapirgan narsamiz uchun ham javobgar boʻlamizmi?» dedim. U zot: «Onang seni yoʻqotgur, ey Muoz! Odamlarni yuzlari yoki burunlari bilan doʻzaxga qulatadigan narsa tillarining hosilidan (yomon soʻzlaridan) boshqa narsa boʻlarmidi?» dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Бир сафарда Пайғамбар ﷺ билан бирга эдим. Бир куни биз юриб кетаётганимизда мен у зотга яқин келдим-да: «Эй Аллоҳнинг Расули, мени жаннатга киритадиган ва дўзахдан узоқлаштирадиган бир амални менга айтинг», дедим. У зот: «Сен мендан буюк нарсани сўрадинг; аммо у Аллоҳ кимга осон қилса, ўшанга осондир: Аллоҳга ибодат қиласан ва Унга ҳеч нарсани шерик қилмайсан, намозни барпо қиласан, закот берасан, Рамазон рўзасини тутасан ва Байтни ҳаж қиласан», дедилар. Сўнг: «Сенга эзгулик эшикларини кўрсатайми? Рўза — қалқондир; садақа эса сув оловни ўчиргани каби хатони ўчиради; ва кишининг тун ярмидаги намози (ҳам)», дедилар-да, сўнг: {Ёнбош томонлари ётоқларидан йироқ бўлур} (оятини) {қилурлар} (гача) тиловат қилдилар. Сўнг: «Сенга бутун ишнинг бошини, устунини ва энг юксак чўққисини хабар берайми?» дедилар. Мен: «Ҳа, эй Аллоҳнинг Расули», дедим. У зот: «Ишнинг боши — Ислом, устуни — намоз, энг юксак чўққиси эса — жиҳоддир», дедилар. Сўнг: «Сенга буларнинг барчасини ушлаб турувчи нарсани хабар берайми?» дедилар. Мен: «Ҳа, эй Аллоҳнинг Набийи», дедим. У зот тилини ушлаб: «Мана шуни ўзингга тўхтатиб тур (тий)», дедилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Набийи, биз гапирган нарсамиз учун ҳам жавобгар бўламизми?» дедим. У зот: «Онанг сени йўқотгур, эй Муоз! Одамларни юзлари ёки бурунлари билан дўзахга қулатадиган нарса тилларининг ҳосилидан (ёмон сўзларидан) бошқа нарса бўлармиди?» дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ دَرَّاجٍ أَبِي السَّمْحِ، عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا رَأَيْتُمُ الرَّجُلَ يَتَعَاهَدُ الْمَسْجِدَ فَاشْهَدُوا لَهُ بِالإِيمَانِ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ‏:‏ ‏(‏إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلاَةَ وَآتَى الزَّكَاةَ ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ حَسَنٌ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bir kishining masjidga (doimiy) qatnab turganini koʻrsangiz, uning iymoniga guvohlik beringlar. Chunki Alloh taolo: {Allohning masjidlarini faqat Allohga va oxirat kuniga iymon keltirgan, namozni barpo qilgan va zakot bergan kishilargina obod qiladilar} (oyatining oxirigacha) deydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻarib hasandir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бир кишининг масжидга (доимий) қатнаб турганини кўрсангиз, унинг иймонига гувоҳлик беринглар. Чунки Аллоҳ таоло: {Аллоҳнинг масжидларини фақат Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган, намозни барпо қилган ва закот берган кишиларгина обод қиладилар} (оятининг охиригача) дейди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғариб ҳасандир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، وَأَبُو مُعَاوِيَةَ عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ بَيْنَ الْكُفْرِ وَالإِيمَانِ تَرْكُ الصَّلاَةِ ‏"‏ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kufr bilan iymonning orasi — namozni tark etishdir», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Куфр билан иймоннинг ораси — намозни тарк этишдир», дедилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَسْبَاطُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ وَقَالَ ‏"‏ بَيْنَ الْعَبْدِ وَبَيْنَ الشِّرْكِ أَوِ الْكُفْرِ تَرْكُ الصَّلاَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَأَبُو سُفْيَانَ اسْمُهُ طَلْحَةُ بْنُ نَافِعٍ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Banda bilan shirk yoki kufr orasi — namozni tark etishdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Банда билан ширк ёки куфр ораси — намозни тарк этишдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بَيْنَ الْعَبْدِ وَبَيْنَ الْكُفْرِ تَرْكُ الصَّلاَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَأَبُو الزُّبَيْرِ اسْمُهُ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمِ بْنِ تَدْرُسَ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Banda bilan kufr orasida namozni tark etish (turadi)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Zubayrning ismi Muhammad ibn Muslim ibn Tadrusdir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Банда билан куфр орасида намозни тарк этиш (туради)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Зубайрнинг исми Муҳаммад ибн Муслим ибн Тадрусдир.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، وَيُوسُفُ بْنُ عِيسَى، قَالاَ حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، ح وَحَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، عَنْ أَبِيهِ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَقِيقٍ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ شَقِيقٍ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْعَهْدُ الَّذِي بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمُ الصَّلاَةُ فَمَنْ تَرَكَهَا فَقَدْ كَفَرَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Burayda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Biz bilan ularning orasidagi ahd — namozdir. Kim uni tark etsa, batahqiq kofir boʻlibdi», dedilar. Bu bobda Anas va Ibn Abbosdan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Бурайда (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Биз билан уларнинг орасидаги аҳд — намоздир. Ким уни тарк этса, батаҳқиқ кофир бўлибди», дедилар. Бу бобда Анас ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنِ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ الْعُقَيْلِيِّ، قَالَ كَانَ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم لاَ يَرَوْنَ شَيْئًا مِنَ الأَعْمَالِ تَرْكُهُ كُفْرٌ غَيْرَ الصَّلاَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ أَبَا مُصْعَبٍ الْمَدَنِيَّ يَقُولُ مَنْ قَالَ الإِيمَانُ قَوْلٌ يُسْتَتَابُ فَإِنْ تَابَ وَإِلاَّ ضُرِبَتْ عُنُقُهُ ‏.‏

Abdulloh ibn Shaqiq al-Uqayliy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Muhammad ﷺning sahobalari amallardan tark etilishi kufr boʻladigan biron narsani namozdan boshqasini koʻrmas edilar. Abu Iso aytdi: Men Abu Musab al-Madaniyning shunday deganini eshitdim: Kim iymon faqat soʻzdir desa, undan tavba talab qilinadi. Agar tavba qilsa (yaxshi), aks holda boʻyni uriladi.Абдуллоҳ ибн Шақиқ ал-Уқайлий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У айтди: Муҳаммад ﷺнинг саҳобалари амаллардан тарк этилиши куфр бўладиган бирон нарсани намоздан бошқасини кўрмас эдилар. Абу Исо айтди: Мен Абу Мусаб ал-Маданийнинг шундай деганини эшитдим: Ким иймон фақат сўздир деса, ундан тавба талаб қилинади. Агар тавба қилса (яхши), акс ҳолда бўйни урилади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ الْهَادِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ ذَاقَ طَعْمَ الإِيمَانِ مَنْ رَضِيَ بِاللَّهِ رَبًّا وَبِالإِسْلاَمِ دِينًا وَبِمُحَمَّدٍ نَبِيًّا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abbos ibn Abdulmuttalib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺning: «Allohni Rabb deb, Islomni din deb, Muhammadni Nabiy deb rozi boʻlgan kishi iymonning lazzatini totibdi», deganlarini eshitdi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Аббос ибн Абдулмутталиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺнинг: «Аллоҳни Рабб деб, Исломни дин деб, Муҳаммадни Набий деб рози бўлган киши иймоннинг лаззатини тотибди», деганларини эшитди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ ثَلاَثٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ وَجَدَ بِهِنَّ طَعْمَ الإِيمَانِ مَنْ كَانَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِمَّا سِوَاهُمَا وَأَنْ يُحِبَّ الْمَرْءَ لاَ يُحِبُّهُ إِلاَّ لِلَّهِ وَأَنْ يَكْرَهَ أَنْ يَعُودَ فِي الْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْقَذَهُ اللَّهُ مِنْهُ كَمَا يَكْرَهُ أَنْ يُقْذَفَ فِي النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رَوَاهُ قَتَادَةُ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Uchta narsa bordirki, kimda ular boʻlsa, ular bilan iymonning lazzatini topadi: Alloh va Uning Rasuli oʻziga ulardan boshqa hamma narsadan koʻra suyukliroq boʻlgan kishi; bir kishini faqat Alloh uchun sevadigan kishi; hamda Alloh kufrdan qutqarganidan keyin oʻtga tashlanishni yomon koʻrgani kabi kufrga qaytishni yomon koʻradigan kishi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Buni Qatoda ham Anas ibn Molikdan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Учта нарса бордирки, кимда улар бўлса, улар билан иймоннинг лаззатини топади: Аллоҳ ва Унинг Расули ўзига улардан бошқа ҳамма нарсадан кўра суюклироқ бўлган киши; бир кишини фақат Аллоҳ учун севадиган киши; ҳамда Аллоҳ куфрдан қутқарганидан кейин ўтга ташланишни ёмон кўргани каби куфрга қайтишни ёмон кўрадиган киши», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни Қатода ҳам Анас ибн Моликдан, у Набий ﷺдан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبِيدَةُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَزْنِي الزَّانِي حِينَ يَزْنِي وَهُوَ مُؤْمِنٌ وَلاَ يَسْرِقُ السَّارِقُ حِينَ يَسْرِقُ وَهُوَ مُؤْمِنٌ وَلَكِنِ التَّوْبَةُ مَعْرُوضَةٌ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ - وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا زَنَى الْعَبْدُ خَرَجَ مِنْهُ الإِيمَانُ فَكَانَ فَوْقَ رَأْسِهِ كَالظُّلَّةِ فَإِذَا خَرَجَ مِنْ ذَلِكَ الْعَمَلِ عَادَ إِلَيْهِ الإِيمَانُ ‏"‏ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ أَنَّهُ قَالَ فِي هَذَا خَرَجَ مِنَ الإِيمَانِ إِلَى الإِسْلاَمِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ فِي الزِّنَا وَالسَّرِقَةِ ‏"‏ مَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا فَأُقِيمَ عَلَيْهِ الْحَدُّ فَهُوَ كَفَّارَةُ ذَنْبِهِ وَمَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا فَسَتَرَ اللَّهُ عَلَيْهِ فَهُوَ إِلَى اللَّهِ إِنْ شَاءَ عَذَّبَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَإِنْ شَاءَ غَفَرَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ رَوَى ذَلِكَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَعُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ وَخُزَيْمَةُ بْنُ ثَابِتٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Zinokor zino qilayotgan paytida moʻmin holida zino qilmaydi, oʻgʻri oʻgʻirlik qilayotgan paytida moʻmin holida oʻgʻirlamaydi, lekin tavba (eshigi) ochiqdir», dedilar. Bu bobda Ibn Abbos, Oisha va Abdulloh ibn Abu Avfodan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi bu jihatdan hasan sahih gʻaribdir. Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilinishicha, u zot: «Banda zino qilsa, undan iymon chiqib, boshi ustida soyabondek boʻlib turadi. U shu amaldan chiqsa, iymon yana unga qaytadi», dedilar. Abu Jafar Muhammad ibn Alidan rivoyat qilinishicha, u bu haqda: iymondan Islomga chiqibdi, degan. Yana koʻp yoʻllar bilan Nabiy ﷺdan rivoyat qilinishicha, u zot zino va oʻgʻirlik haqida: «Kim ulardan birortasini qilsa-yu, unga hadd joriy etilsa, bu uning gunohiga kafforatdir. Kim ulardan birortasini qilsa-yu, Alloh uni yopib qoʻysa, u Allohga (havola). Xohlasa, Qiyomat kunida azoblaydi, xohlasa, magʻfirat qiladi», dedilar. Buni Ali ibn Abu Tolib, Uboda ibn Somit va Xuzayma ibn Sobit Nabiy ﷺdan rivoyat qilganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Зинокор зино қилаётган пайтида мўмин ҳолида зино қилмайди, ўғри ўғирлик қилаётган пайтида мўмин ҳолида ўғирламайди, лекин тавба (эшиги) очиқдир», дедилар. Бу бобда Ибн Аббос, Оиша ва Абдуллоҳ ибн Абу Авфодан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси бу жиҳатдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан ривоят қилинишича, у зот: «Банда зино қилса, ундан иймон чиқиб, боши устида соябондек бўлиб туради. У шу амалдан чиқса, иймон яна унга қайтади», дедилар. Абу Жафар Муҳаммад ибн Алидан ривоят қилинишича, у бу ҳақда: иймондан Исломга чиқибди, деган. Яна кўп йўллар билан Набий ﷺдан ривоят қилинишича, у зот зино ва ўғирлик ҳақида: «Ким улардан бирортасини қилса-ю, унга ҳадд жорий этилса, бу унинг гуноҳига каффоратдир. Ким улардан бирортасини қилса-ю, Аллоҳ уни ёпиб қўйса, у Аллоҳга (ҳавола). Хоҳласа, Қиёмат кунида азоблайди, хоҳласа, мағфират қилади», дедилар. Буни Али ибн Абу Толиб, Убода ибн Сомит ва Хузайма ибн Собит Набий ﷺдан ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ أَبِي السَّفَرِ، - وَاسْمُهُ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْهَمْدَانِيُّ الْكُوفِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيِّ، عَنْ أَبِي جُحَيْفَةَ، عَنْ عَلِيٍّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَصَابَ حَدًّا فَعُجِّلَ عُقُوبَتُهُ فِي الدُّنْيَا فَاللَّهُ أَعْدَلُ مِنْ أَنْ يُثَنِّيَ عَلَى عَبْدِهِ الْعُقُوبَةَ فِي الآخِرَةِ وَمَنْ أَصَابَ حَدًّا فَسَتَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ وَعَفَا عَنْهُ فَاللَّهُ أَكْرَمُ مِنْ أَنْ يَعُودَ فِي شَيْءٍ قَدْ عَفَا عَنْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَذَا قَوْلُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ نَعْلَمُ أَحَدًا كَفَّرَ أَحَدًا بِالزِّنَا أَوِ السَّرِقَةِ وَشُرْبِ الْخَمْرِ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim hadd (joriy qilinadigan gunoh) qilsa-yu, uning jazosi dunyoda tezlatib berilsa, Alloh bandasiga oxiratda jazoni takror qaytaradigan darajada (adolatsiz emas, balki) undan adolatliroqdir. Kim hadd qilsa-yu, Alloh uni yopib, avf etsa, Alloh allaqachon avf qilgan narsasiga qaytadigan darajada (past emas, balki) undan karamliroqdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻarib sahihdir. Bu — ahli ilmning soʻzidir. Biz hech kim zino yoki oʻgʻirlik yoki may ichish sababli birovni kofir deb hukm qilganini bilmaymiz.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким ҳадд (жорий қилинадиган гуноҳ) қилса-ю, унинг жазоси дунёда тезлатиб берилса, Аллоҳ бандасига охиратда жазони такрор қайтарадиган даражада (адолатсиз эмас, балки) ундан адолатлироқдир. Ким ҳадд қилса-ю, Аллоҳ уни ёпиб, авф этса, Аллоҳ аллақачон авф қилган нарсасига қайтадиган даражада (паст эмас, балки) ундан карамлироқдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир. Бу — аҳли илмнинг сўзидир. Биз ҳеч ким зино ёки ўғирлик ёки май ичиш сабабли бировни кофир деб ҳукм қилганини билмаймиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنِ الْقَعْقَاعِ بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ وَالْمُؤْمِنُ مَنْ أَمِنَهُ النَّاسُ عَلَى دِمَائِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ سُئِلَ أَىُّ الْمُسْلِمِينَ أَفْضَلُ قَالَ ‏"‏ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ." وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَأَبِي مُوسَى وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Musulmon — boshqa musulmonlar uning tili va qoʻlidan salomat boʻlgan kishidir. Moʻmin — odamlar oʻz qonlari va mollari borasida unga ishonadigan kishidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Nabiy ﷺdan rivoyat qilinishicha, u zotdan: «Musulmonlarning qaysi biri afzal?» deb soʻralganida, u zot: «Boshqa musulmonlar uning tili va qoʻlidan salomat boʻlgan kishi», dedilar. Bu bobda Jobir, Abu Muso va Abdulloh ibn Amrdan ham (rivoyat bor).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмон — бошқа мусулмонлар унинг тили ва қўлидан саломат бўлган кишидир. Мўмин — одамлар ўз қонлари ва моллари борасида унга ишонадиган кишидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺдан ривоят қилинишича, у зотдан: «Мусулмонларнинг қайси бири афзал?» деб сўралганида, у зот: «Бошқа мусулмонлар унинг тили ва қўлидан саломат бўлган киши», дедилар. Бу бобда Жобир, Абу Мусо ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоят бор).

حَدَّثَنَا بِذَلِكَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعِيدٍ الْجَوْهَرِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ عَنْ بُرَيْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ جَدِّهِ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سُئِلَ أَىُّ الْمُسْلِمِينَ أَفْضَلُ قَالَ ‏"‏ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم.

Abu Muso al-Ashariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺdan: «Musulmonlarning qaysi biri afzal?» deb soʻralganida, u zot: «Boshqa musulmonlar uning tili va qoʻlidan salomat boʻlgan kishi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis Abu Muso al-Ashariyning Nabiy ﷺdan (qilgan) hadisi jihatidan sahih gʻaribdir.Абу Мусо ал-Ашарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺдан: «Мусулмонларнинг қайси бири афзал?» деб сўралганида, у зот: «Бошқа мусулмонлар унинг тили ва қўлидан саломат бўлган киши», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Абу Мусо ал-Ашарийнинг Набий ﷺдан (қилган) ҳадиси жиҳатидан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الإِسْلاَمَ بَدَأَ غَرِيبًا وَسَيَعُودُ غَرِيبًا كَمَا بَدَأَ فَطُوبَى لِلْغُرَبَاءِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعْدٍ وَابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ وَأَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ عَنِ الأَعْمَشِ وَأَبُو الأَحْوَصِ اسْمُهُ عَوْفُ بْنُ مَالِكِ بْنِ نَضْلَةَ الْجُشَمِيُّ تَفَرَّدَ بِهِ حَفْصٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, Islom gʻarib holda boshlandi va boshlanganidek yana gʻarib holga qaytadi. Bas, gʻariblarga xush (bashorat) boʻlsin!» dedilar. Bu bobda Saʼd, Ibn Umar, Jobir, Anas va Abdulloh ibn Amrdan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Bu hadis Ibn Masʼudning hadisi jihatidan hasan sahih gʻaribdir. Biz uni faqat Hafs ibn Gʻiyosning Aʼmashdan (qilgan) hadisi orqali bilamiz. Abu Ahvasning ismi Avf ibn Molik ibn Nazla al-Jushamiydir. Buni Hafs yakka oʻzi rivoyat qilgan.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Ислом ғариб ҳолда бошланди ва бошланганидек яна ғариб ҳолга қайтади. Бас, ғарибларга хуш (башорат) бўлсин!» дедилар. Бу бобда Саъд, Ибн Умар, Жобир, Анас ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Бу ҳадис Ибн Масъуднинг ҳадиси жиҳатидан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Биз уни фақат Ҳафс ибн Ғиёснинг Аъмашдан (қилган) ҳадиси орқали биламиз. Абу Аҳваснинг исми Авф ибн Молик ибн Назла ал-Жушамийдир. Буни Ҳафс якка ўзи ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ، حَدَّثَنِي كَثِيرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَوْفِ بْنِ زَيْدِ بْنِ مِلْحَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ الدِّينَ لَيَأْرِزُ إِلَى الْحِجَازِ كَمَا تَأْرِزُ الْحَيَّةُ إِلَى جُحْرِهَا وَلَيَعْقِلَنَّ الدِّينُ مِنَ الْحِجَازِ مَعْقِلَ الأُرْوِيَّةِ مِنْ رَأْسِ الْجَبَلِ إِنَّ الدِّينَ بَدَأَ غَرِيبًا وَيَرْجِعُ غَرِيبًا فَطُوبَى لِلْغُرَبَاءِ الَّذِينَ يُصْلِحُونَ مَا أَفْسَدَ النَّاسُ مِنْ بَعْدِي مِنْ سُنَّتِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Amr ibn Avf (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, din ilon oʻz iniga tortilgani kabi Hijozga tortiladi va din togʻ choʻqqisidagi togʻ echkisi (oʻrnashganidek) Hijozda mahkam oʻrnashadi. Albatta, din gʻarib holda boshlandi va yana gʻarib holga qaytadi. Bas, mendan keyin odamlar buzgan sunnatimni isloh qiladigan gʻariblarga xush (bashorat) boʻlsin!» dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Амр ибн Авф (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, дин илон ўз инига тортилгани каби Ҳижозга тортилади ва дин тоғ чўққисидаги тоғ эчкиси (ўрнашганидек) Ҳижозда маҳкам ўрнашади. Албатта, дин ғариб ҳолда бошланди ва яна ғариб ҳолга қайтади. Бас, мендан кейин одамлар бузган суннатимни ислоҳ қиладиган ғарибларга хуш (башорат) бўлсин!» дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو حَفْصٍ، عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ آيَةُ الْمُنَافِقِ ثَلاَثٌ إِذَا حَدَّثَ كَذَبَ وَإِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ وَإِذَا اؤْتُمِنَ خَانَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ الْعَلاَءِ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأَنَسٍ وَجَابِرٍ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ أَبِي سُهَيْلِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ وَأَبُو سُهَيْلٍ هُوَ عَمُّ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَاسْمُهُ نَافِعُ بْنُ مَالِكِ بْنِ أَبِي عَامِرٍ الأَصْبَحِيُّ الْخَوْلاَنِيُّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Munofiqning alomati uchtadir: gapirsa yolgʻon gapiradi, vada qilsa vadasiga xilof qiladi, omonat berilsa xiyonat qiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis Aloning hadisi jihatidan hasan gʻaribdir. Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan koʻp yoʻllar bilan rivoyat qilingan. Bu bobda Ibn Masʼud, Anas va Jobirdan ham (rivoyat bor). Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan shu mazmunda oʻxshashini rivoyat qiladi. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir. Abu Suhayl — Molik ibn Anasning amakisidir, ismi Nofi ibn Molik ibn Abu Omir al-Asbahiy al-Xavlaniydir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мунофиқнинг аломати учтадир: гапирса ёлғон гапиради, вада қилса вадасига хилоф қилади, омонат берилса хиёнат қилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Алонинг ҳадиси жиҳатидан ҳасан ғарибдир. Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан кўп йўллар билан ривоят қилинган. Бу бобда Ибн Масъуд, Анас ва Жобирдан ҳам (ривоят бор). Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан шу мазмунда ўхшашини ривоят қилади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир. Абу Суҳайл — Молик ибн Анаснинг амакисидир, исми Нофи ибн Молик ибн Абу Омир ал-Асбаҳий ал-Хавланийдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُرَّةَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَرْبَعٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ كَانَ مُنَافِقًا وَإِنْ كَانَتْ خَصْلَةٌ مِنْهُنَّ فِيهِ كَانَتْ فِيهِ خَصْلَةٌ مِنَ النِّفَاقِ حَتَّى يَدَعَهَا مَنْ إِذَا حَدَّثَ كَذَبَ وَإِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ وَإِذَا خَاصَمَ فَجَرَ وَإِذَا عَاهَدَ غَدَرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُرَّةَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَإِنَّمَا مَعْنَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ نِفَاقُ الْعَمَلِ وَإِنَّمَا كَانَ نِفَاقُ التَّكْذِيبِ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هَكَذَا رُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ شَيْئًا مِنْ هَذَا أَنَّهُ قَالَ النِّفَاقُ نِفَاقَانِ نِفَاقُ الْعَمَلِ وَنِفَاقُ التَّكْذِيبِ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Toʻrt narsa borki, kimda ular boʻlsa, u munofiq boʻladi. Kimda ulardan biri boʻlsa, uni tark etmaguncha unda nifoqning bir xislati boʻladi: gapirsa yolgʻon gapiradi, vada qilsa vadasiga xilof qiladi, janjallashsa haddidan oshadi, ahdlashsa ahdiga xiyonat qiladi», dedilar. Bu hadis hasan sahihdir. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu (hadis)ning maʼnosi ahli ilm nazdida amal nifoqidir. Tasdiq nifoqi (yaʼni iymonni inkor etish nifoqi) faqat Rasululloh ﷺ davrida (boʻlgan). Hasan al-Basriydan ham shunga oʻxshash narsa rivoyat qilingan: u nifoq ikki xil — amal nifoqi va tasdiq nifoqidir, degan.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Тўрт нарса борки, кимда улар бўлса, у мунофиқ бўлади. Кимда улардан бири бўлса, уни тарк этмагунча унда нифоқнинг бир хислати бўлади: гапирса ёлғон гапиради, вада қилса вадасига хилоф қилади, жанжаллашса ҳаддидан ошади, аҳдлашса аҳдига хиёнат қилади», дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу (ҳадис)нинг маъноси аҳли илм наздида амал нифоқидир. Тасдиқ нифоқи (яъни иймонни инкор этиш нифоқи) фақат Расулуллоҳ ﷺ даврида (бўлган). Ҳасан ал-Басрийдан ҳам шунга ўхшаш нарса ривоят қилинган: у нифоқ икки хил — амал нифоқи ва тасдиқ нифоқидир, деган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ طَهْمَانَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ أَبِي النُّعْمَانِ، عَنْ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا وَعَدَ الرَّجُلُ وَيَنْوِي أَنْ يَفِيَ بِهِ فَلَمْ يَفِ بِهِ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِالْقَوِيِّ ‏.‏ عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ثِقَةٌ وَلاَ يُعْرَفُ أَبُو النُّعْمَانِ وَلاَ أَبُو وَقَّاصٍ وَهُمَا مَجْهُولاَنِ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kishi vada bersa-yu, uni bajarishni niyat qilsa, soʻng uni bajara olmasa, unga gunoh yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, uning isnodi kuchli emas. Ali ibn Abdulaʼlo ishonchli (rovi), ammo Abu Nuʼmon ham, Abu Vaqqos ham tanilmagan, ular ikkalasi majhuldir.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Киши вада берса-ю, уни бажаришни ният қилса, сўнг уни бажара олмаса, унга гуноҳ йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, унинг исноди кучли эмас. Али ибн Абдулаъло ишончли (рови), аммо Абу Нуъмон ҳам, Абу Ваққос ҳам танилмаган, улар иккаласи мажҳулдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْحَكِيمِ بْنُ مَنْصُورٍ الْوَاسِطِيُّ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قِتَالُ الْمُسْلِمِ أَخَاهُ كُفْرٌ وَسِبَابُهُ فُسُوقٌ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعْدٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Musulmonning oʻz birodari bilan urushishi kufr, uni soʻkishi esa fosiqlikdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Ibn Masʼudning hadisi hasan sahih hadisdir. Bu hadis Abdulloh ibn Masʼuddan bir necha yoʻl bilan ham rivoyat qilingan.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмоннинг ўз биродари билан урушиши куфр, уни сўкиши эса фосиқликдир», дедилар. Абу Исо айтди: Ибн Масъуднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу ҳадис Абдуллоҳ ибн Масъуддан бир неча йўл билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ زُبَيْدٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ سِبَابُ الْمُسْلِمِ فُسُوقٌ وَقِتَالُهُ كُفْرٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ قِتَالُهُ كُفْرٌ لَيْسَ بِهِ كُفْرًا مِثْلَ الاِرْتِدَادِ عَنِ الإِسْلاَمِ وَالْحُجَّةُ فِي ذَلِكَ مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ مَنْ قُتِلَ مُتَعَمَّدًا فَأَوْلِيَاءُ الْمَقْتُولِ بِالْخِيَارِ إِنْ شَاءُوا قَتَلُوا وَإِنْ شَاءُوا عَفَوْا ‏"‏ ‏.‏ وَلَوْ كَانَ الْقَتْلُ كُفْرًا لَوَجَبَ الْقَتْلُ وَلَمْ يَصِحَّ الْعَفْوُ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَطَاوُسٍ وَعَطَاءٍ وَغَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا كُفْرٌ دُونَ كُفْرٍ وَفُسُوقٌ دُونَ فُسُوقٍ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Musulmonni soʻkish fosiqlik, uni bilan urushish esa kufrdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir. Bu hadisning maʼnosi shuki, «uni bilan urushish kufrdir» degani islomdan irtidod qilish (chiqib ketish) kabi kufr emasdir. Bunga dalil Nabiy ﷺdan rivoyat qilingan: «Kim qasddan oʻldirilsa, oʻldirilganning egalari ixtiyorlidirlar — istasalar (qotilni) oʻldiradilar, istasalar afv etadilar», degan hadisdir. Agar oʻldirish kufr boʻlganida, (qotilni) oʻldirish vojib boʻlar va afv qilish toʻgʻri boʻlmas edi. Ibn Abbos, Tovus, Ato va ilm ahlidan bir nechalaridan rivoyat qilinishicha, ular: «(Bu) kufrdan past kufr va fosiqlikdan past fosiqlikdir», deganlar.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмонни сўкиш фосиқлик, уни билан урушиш эса куфрдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу ҳадиснинг маъноси шуки, «уни билан урушиш куфрдир» дегани исломдан иртидод қилиш (чиқиб кетиш) каби куфр эмасдир. Бунга далил Набий ﷺдан ривоят қилинган: «Ким қасддан ўлдирилса, ўлдирилганнинг эгалари ихтиёрлидирлар — истасалар (қотилни) ўлдирадилар, истасалар афв этадилар», деган ҳадисдир. Агар ўлдириш куфр бўлганида, (қотилни) ўлдириш вожиб бўлар ва афв қилиш тўғри бўлмас эди. Ибн Аббос, Товус, Ато ва илм аҳлидан бир нечаларидан ривоят қилинишича, улар: «(Бу) куфрдан паст куфр ва фосиқликдан паст фосиқликдир», деганлар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ، عَنْ هِشَامٍ الدَّسْتَوَائِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ ثَابِتِ بْنِ الضَّحَّاكِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيْسَ عَلَى الْعَبْدِ نَذْرٌ فِيمَا لاَ يَمْلِكُ وَلاَعِنُ الْمُؤْمِنِ كَقَاتِلِهِ وَمَنْ قَذَفَ مُؤْمِنًا بِكُفْرٍ فَهُوَ كَقَاتِلِهِ وَمَنْ قَتَلَ نَفْسَهُ بِشَيْءٍ عَذَّبَهُ اللَّهُ بِمَا قَتَلَ بِهِ نَفْسَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Sobit ibn az-Zahhok (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Bandaga oʻzi ega boʻlmagan narsada nazr yoʻqdir. Moʻminni laʼnatlovchi uni oʻldirgan kabidir. Kim moʻminni kufrda ayblasa, u uni oʻldirgan kabidir. Kim oʻzini biror narsa bilan oʻldirsa, Alloh qiyomat kuni uni oʻzini oʻldirgan narsasi bilan azoblaydi», dedilar. Bu bobda Abu Zarr va Ibn Umardan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir.Собит ибн аз-Заҳҳок (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Бандага ўзи эга бўлмаган нарсада назр йўқдир. Мўминни лаънатловчи уни ўлдирган кабидир. Ким мўминни куфрда айбласа, у уни ўлдирган кабидир. Ким ўзини бирор нарса билан ўлдирса, Аллоҳ қиёмат куни уни ўзини ўлдирган нарсаси билан азоблайди», дедилар. Бу бобда Абу Зарр ва Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَيُّمَا رَجُلٍ قَالَ لأَخِيهِ كَافِرٌ فَقَدْ بَاءَ بِهِ أَحَدُهُمَا ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ بَاءَ يَعْنِي أَقَرَّ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Qaysi bir kishi oʻz birodariga ‹kofir› desa, (bu soʻz) ulardan biriga qaytib tushadi», dedilar. Bu hadis hasan sahih gʻaribdir. «Boa» soʻzining maʼnosi «iqror boʻldi, qaytib tushdi» demakdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Қайси бир киши ўз биродарига ‹кофир› деса, (бу сўз) улардан бирига қайтиб тушади», дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. «Боа» сўзининг маъноси «иқрор бўлди, қайтиб тушди» демакдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ حَبَّانَ، عَنِ ابْنِ مُحَيْرِيزٍ، عَنِ الصُّنَابِحِيِّ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، أَنَّهُ قَالَ دَخَلْتُ عَلَيْهِ وَهُوَ فِي الْمَوْتِ فَبَكَيْتُ فَقَالَ مَهْلاً لِمَ تَبْكِي فَوَاللَّهِ لَئِنِ اسْتُشْهِدْتُ لأَشْهَدَنَّ لَكَ وَلَئِنْ شُفِّعْتُ لأَشْفَعَنَّ لَكَ وَلَئِنِ اسْتَطَعْتُ لأَنْفَعَنَّكَ ثُمَّ قَالَ وَاللَّهِ مَا مِنْ حَدِيثٍ سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَكُمْ فِيهِ خَيْرٌ إِلاَّ حَدَّثْتُكُمُوهُ إِلاَّ حَدِيثًا وَاحِدًا وَسَوْفَ أُحَدِّثُكُمُوهُ الْيَوْمَ وَقَدْ أُحِيطَ بِنَفْسِي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ شَهِدَ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ النَّارَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَعَلِيٍّ وَطَلْحَةَ وَجَابِرٍ وَابْنِ عُمَرَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ أَبِي عُمَرَ يَقُولُ سَمِعْتُ ابْنَ عُيَيْنَةَ يَقُولُ مُحَمَّدُ بْنُ عَجْلاَنَ كَانَ ثِقَةً مَأْمُونًا فِي الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَالصُّنَابِحِيُّ هُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عُسَيْلَةَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ دَخَلَ الْجَنَّةَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ إِنَّمَا كَانَ هَذَا فِي أَوَّلِ الإِسْلاَمِ قَبْلَ نُزُولِ الْفَرَائِضِ وَالأَمْرِ وَالنَّهْىِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَوَجْهُ هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ أَهْلَ التَّوْحِيدِ سَيَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَإِنْ عُذِّبُوا بِالنَّارِ بِذُنُوبِهِمْ فَإِنَّهُمْ لاَ يُخَلَّدُونَ فِي النَّارِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي ذَرٍّ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ سَيَخْرُجُ قَوْمٌ مِنَ النَّارِ مِنْ أَهْلِ التَّوْحِيدِ وَيَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ ‏"‏ ‏.‏ هَكَذَا رُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَإِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ وَغَيْرِ وَاحِدٍ مِنَ التَّابِعِينَ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الآيَةَِ‏:‏ ‏(‏رُبَمَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ كَانُوا مُسْلِمِينَ‏)‏ قَالُوا إِذَا أُخْرِجَ أَهْلُ التَّوْحِيدِ مِنَ النَّارِ وَأُدْخِلُوا الْجَنَّةَ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ كَانُوا مُسْلِمِينَ ‏.‏

As-Sunabihiy (rahimahulloh) Uboda ibn Somit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi. U aytdi: «Men uning oldiga, u oʻlim toʻshagida ekan, kirdim va yigʻladim. Shunda u: ‹Sekin, nega yigʻlayapsan? Allohga qasamki, agar men shahid etilsam, albatta sen uchun guvohlik beraman, agar shafoat qilish menga berilsa, albatta sen uchun shafoat qilaman, qoʻlimdan kelsa, albatta senga foyda yetkazaman›, dedi. Soʻng: ‹Allohga qasamki, men Rasululloh ﷺdan eshitgan, sizlar uchun unda yaxshilik boʻlgan biror hadis yoʻqki, uni sizlarga aytmagan boʻlsam, faqat bitta hadisdan boshqa. Endi men buni bugun, jonim olinishi yaqinlashgan bir paytda sizlarga aytaman. Men Rasululloh ﷺni: ‹Kim Allohdan boshqa iloh yoʻq va Muhammad Allohning rasuli ekaniga guvohlik bersa, Alloh unga doʻzaxni harom qiladi›, deganlarini eshitganman›, dedi». Bu bobda Abu Bakr, Umar, Usmon, Ali, Talha, Jobir, Ibn Umar va Zayd ibn Xoliddan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan hasan sahih gʻaribdir. As-Sunabihiy — bu Abdurrahmon ibn Usayla Abu Abdullohdir. Az-Zuhriydan rivoyat qilinishicha, undan Nabiy ﷺning: «Kim ‹La ilaha illalloh› desa, jannatga kiradi», degan soʻzlari haqida soʻralganda, u: «Bu islomning boshlarida, farzlar, amr va nahy nozil boʻlishidan oldin edi», deb javob bergan. Abu Iso aytdi: Baʼzi ilm ahlining nazdida bu hadisning maʼnosi shuki, tavhid ahli — gunohlari uchun doʻzaxda azoblansalar ham — jannatga kiradilar, chunki ular doʻzaxda abadiy qolmaydilar. Abdulloh ibn Masʼud, Abu Zarr, Imron ibn Husayn, Jobir ibn Abdulloh, Ibn Abbos, Abu Said al-Xudriy va Anas ibn Molikdan Nabiy ﷺning: «Tavhid ahlidan bir qavm doʻzaxdan chiqib, jannatga kiradilar», deganlari rivoyat qilingan. Said ibn Jubayr, Ibrohim an-Naxaiy va tobeʼinlardan bir nechalaridan ham shunday rivoyat qilingan. Abu Hurayradan bir necha yoʻl bilan Nabiy ﷺdan ushbu oyat: {Kufr keltirganlar baʼzan ‹koshki, musulmon boʻlganimizda edi› deb orzu qilurlar} (Hijr 2) tafsirida rivoyat qilingan: ular: «Tavhid ahli doʻzaxdan chiqarilib, jannatga kiritilganda, kufr keltirganlar ‹koshki, musulmon boʻlganimizda edi› deb orzu qiladilar», deganlar.Ас-Сунабиҳий (раҳимаҳуллоҳ) Убода ибн Сомит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади. У айтди: «Мен унинг олдига, у ўлим тўшагида экан, кирдим ва йиғладим. Шунда у: ‹Секин, нега йиғлаяпсан? Аллоҳга қасамки, агар мен шаҳид этилсам, албатта сен учун гувоҳлик бераман, агар шафоат қилиш менга берилса, албатта сен учун шафоат қиламан, қўлимдан келса, албатта сенга фойда етказаман›, деди. Сўнг: ‹Аллоҳга қасамки, мен Расулуллоҳ ﷺдан эшитган, сизлар учун унда яхшилик бўлган бирор ҳадис йўқки, уни сизларга айтмаган бўлсам, фақат битта ҳадисдан бошқа. Энди мен буни бугун, жоним олиниши яқинлашган бир пайтда сизларга айтаман. Мен Расулуллоҳ ﷺни: ‹Ким Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ ва Муҳаммад Аллоҳнинг расули эканига гувоҳлик берса, Аллоҳ унга дўзахни ҳаром қилади›, деганларини эшитганман›, деди». Бу бобда Абу Бакр, Умар, Усмон, Али, Талҳа, Жобир, Ибн Умар ва Зайд ибн Холиддан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Ас-Сунабиҳий — бу Абдурраҳмон ибн Усайла Абу Абдуллоҳдир. Аз-Зуҳрийдан ривоят қилинишича, ундан Набий ﷺнинг: «Ким ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› деса, жаннатга киради», деган сўзлари ҳақида сўралганда, у: «Бу исломнинг бошларида, фарзлар, амр ва наҳй нозил бўлишидан олдин эди», деб жавоб берган. Абу Исо айтди: Баъзи илм аҳлининг наздида бу ҳадиснинг маъноси шуки, тавҳид аҳли — гуноҳлари учун дўзахда азоблансалар ҳам — жаннатга кирадилар, чунки улар дўзахда абадий қолмайдилар. Абдуллоҳ ибн Масъуд, Абу Зарр, Имрон ибн Ҳусайн, Жобир ибн Абдуллоҳ, Ибн Аббос, Абу Саид ал-Худрий ва Анас ибн Моликдан Набий ﷺнинг: «Тавҳид аҳлидан бир қавм дўзахдан чиқиб, жаннатга кирадилар», деганлари ривоят қилинган. Саид ибн Жубайр, Иброҳим ан-Нахаий ва тобеъинлардан бир нечаларидан ҳам шундай ривоят қилинган. Абу Ҳурайрадан бир неча йўл билан Набий ﷺдан ушбу оят: {Куфр келтирганлар баъзан ‹кошки, мусулмон бўлганимизда эди› деб орзу қилурлар} (Ҳижр 2) тафсирида ривоят қилинган: улар: «Тавҳид аҳли дўзахдан чиқарилиб, жаннатга киритилганда, куфр келтирганлар ‹кошки, мусулмон бўлганимизда эди› деб орзу қиладилар», деганлар.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ لَيْثِ بْنِ سَعْدٍ، حَدَّثَنِي عَامِرُ بْنُ يَحْيَى، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَعَافِرِيِّ، ثُمَّ الْحُبُلِيِّ قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ سَيُخَلِّصُ رَجُلاً مِنْ أُمَّتِي عَلَى رُءُوسِ الْخَلاَئِقِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَنْشُرُ عَلَيْهِ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ سِجِلاًّ كُلُّ سِجِلٍّ مِثْلُ مَدِّ الْبَصَرِ ثُمَّ يَقُولُ أَتُنْكِرُ مِنْ هَذَا شَيْئًا أَظَلَمَكَ كَتَبَتِي الْحَافِظُونَ فَيَقُولُ لاَ يَا رَبِّ ‏.‏ فَيَقُولُ أَفَلَكَ عُذْرٌ فَيَقُولُ لاَ يَا رَبِّ ‏.‏ فَيَقُولُ بَلَى إِنَّ لَكَ عِنْدَنَا حَسَنَةً فَإِنَّهُ لاَ ظُلْمَ عَلَيْكَ الْيَوْمَ فَتَخْرُجُ بِطَاقَةٌ فِيهَا أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ فَيَقُولُ احْضُرْ وَزْنَكَ فَيَقُولُ يَا رَبِّ مَا هَذِهِ الْبِطَاقَةُ مَعَ هَذِهِ السِّجِلاَّتِ فَقَالَ إِنَّكَ لاَ تُظْلَمُ ‏.‏ قَالَ فَتُوضَعُ السِّجِلاَّتُ فِي كِفَّةٍ وَالْبِطَاقَةُ فِي كِفَّةٍ فَطَاشَتِ السِّجِلاَّتُ وَثَقُلَتِ الْبِطَاقَةُ فَلاَ يَثْقُلُ مَعَ اسْمِ اللَّهِ شَيْءٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ عَامِرِ بْنِ يَحْيَى، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ وَالْبِطَاقَةُ هِيَ الْقِطْعَةُ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta Alloh qiyomat kuni mening ummatimdan bir kishini barcha xaloyiq koʻz oʻngida ajratib oladi va unga toʻqson toʻqqizta hujjat (varaqa) yoyadi, har bir hujjat koʻz yetadigan masofacha (uzun) boʻladi. Soʻng: ‹Bulardan birortasini inkor qilasanmi? Yozuvchi-saqlovchi (farishta)larim senga zulm qildimi?› deydi. U: ‹Yoʻq, ey Robbim›, deydi. ‹Senda biror uzr bormi?› deydi. U: ‹Yoʻq, ey Robbim›, deydi. (Alloh): ‹Yoʻq (unday emas), albatta senda bizning huzurimizda bir yaxshilik bor, bugun senga aslo zulm qilinmaydi›, deydi. Shunda bir kartochka chiqadi, unda: ‹Ashhadu an la ilaha illalloh va ashhadu anna Muhammadan abduhu va rasuluhu› (yozilgan boʻladi). (Alloh): ‹Vazningga hozir boʻl›, deydi. U: ‹Ey Robbim, bu kartochka bu hujjatlar oldida nima boʻladi?› deydi. (Alloh): ‹Albatta senga zulm qilinmaydi›, deydi». U zot: «Hujjatlar bir pallaga, kartochka esa boshqa pallaga qoʻyiladi. Shunda hujjatlar yengil tortib koʻtarilib ketadi, kartochka ogʻir keladi. Allohning ismi bilan birga hech narsa ogʻir kelmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта Аллоҳ қиёмат куни менинг умматимдан бир кишини барча халойиқ кўз ўнгида ажратиб олади ва унга тўқсон тўққизта ҳужжат (варақа) ёяди, ҳар бир ҳужжат кўз етадиган масофача (узун) бўлади. Сўнг: ‹Булардан бирортасини инкор қиласанми? Ёзувчи-сақловчи (фаришта)ларим сенга зулм қилдими?› дейди. У: ‹Йўқ, эй Роббим›, дейди. ‹Сенда бирор узр борми?› дейди. У: ‹Йўқ, эй Роббим›, дейди. (Аллоҳ): ‹Йўқ (ундай эмас), албатта сенда бизнинг ҳузуримизда бир яхшилик бор, бугун сенга асло зулм қилинмайди›, дейди. Шунда бир карточка чиқади, унда: ‹Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ ва ашҳаду анна Муҳаммадан абдуҳу ва расулуҳу› (ёзилган бўлади). (Аллоҳ): ‹Вазнингга ҳозир бўл›, дейди. У: ‹Эй Роббим, бу карточка бу ҳужжатлар олдида нима бўлади?› дейди. (Аллоҳ): ‹Албатта сенга зулм қилинмайди›, дейди». У зот: «Ҳужжатлар бир паллага, карточка эса бошқа паллага қўйилади. Шунда ҳужжатлар енгил тортиб кўтарилиб кетади, карточка оғир келади. Аллоҳнинг исми билан бирга ҳеч нарса оғир келмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ أَبُو عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ تَفَرَّقَتِ الْيَهُودُ عَلَى إِحْدَى وَسَبْعِينَ أَوِ اثْنَتَيْنِ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً وَالنَّصَارَى مِثْلَ ذَلِكَ وَتَفْتَرِقُ أُمَّتِي عَلَى ثَلاَثٍ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعْدٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَوْفِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Yahudiylar yetmish bir yoki yetmish ikki firqaga boʻlinib ketdilar, nasroniylar ham shunday (boʻlindilar), mening ummatim esa yetmish uch firqaga boʻlinadi», dedilar. Bu bobda Saʼd, Abdulloh ibn Amr va Avf ibn Molikdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Яҳудийлар етмиш бир ёки етмиш икки фирқага бўлиниб кетдилар, насронийлар ҳам шундай (бўлиндилар), менинг умматим эса етмиш уч фирқага бўлинади», дедилар. Бу бобда Саъд, Абдуллоҳ ибн Амр ва Авф ибн Моликдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الْحَفَرِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زِيَادِ بْنِ أَنْعُمَ الإِفْرِيقِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيَأْتِيَنَّ عَلَى أُمَّتِي مَا أَتَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ حَذْوَ النَّعْلِ بِالنَّعْلِ حَتَّى إِنْ كَانَ مِنْهُمْ مَنْ أَتَى أُمَّهُ عَلاَنِيَةً لَكَانَ فِي أُمَّتِي مَنْ يَصْنَعُ ذَلِكَ وَإِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ تَفَرَّقَتْ عَلَى ثِنْتَيْنِ وَسَبْعِينَ مِلَّةً وَتَفْتَرِقُ أُمَّتِي عَلَى ثَلاَثٍ وَسَبْعِينَ مِلَّةً كُلُّهُمْ فِي النَّارِ إِلاَّ مِلَّةً وَاحِدَةً قَالُوا وَمَنْ هِيَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ مَا أَنَا عَلَيْهِ وَأَصْحَابِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ مُفَسَّرٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِثْلَ هَذَا إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bani Isroilga yetgan narsa, xuddi kavush kavushga oʻxshagani kabi, albatta mening ummatimga ham yetadi. Hatto ulardan onasi bilan oshkora zino qilgan kishi boʻlgan boʻlsa, mening ummatimda ham buni qiladigan kishi boʻladi. Bani Isroil yetmish ikki millatga boʻlinib ketdi, mening ummatim esa yetmish uch millatga boʻlinadi; ularning hammasi doʻzaxda, faqat bir millatdan boshqasi (najot topadi)», dedilar. Ular: «U kim, ey Rasululloh?» dedilar. U zot: «Men va mening ashobim ustida turgan (yoʻl)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis mufassar (tafsiri bilan keladigan) hasan gʻaribdir; biz buni faqat shu yoʻldan boshqacha tarzda bilmaymiz.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бани Исроилга етган нарса, худди кавуш кавушга ўхшагани каби, албатта менинг умматимга ҳам етади. Ҳатто улардан онаси билан ошкора зино қилган киши бўлган бўлса, менинг умматимда ҳам буни қиладиган киши бўлади. Бани Исроил етмиш икки миллатга бўлиниб кетди, менинг умматим эса етмиш уч миллатга бўлинади; уларнинг ҳаммаси дўзахда, фақат бир миллатдан бошқаси (нажот топади)», дедилар. Улар: «У ким, эй Расулуллоҳ?» дедилар. У зот: «Мен ва менинг ашобим устида турган (йўл)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис муфассар (тафсири билан келадиган) ҳасан ғарибдир; биз буни фақат шу йўлдан бошқача тарзда билмаймиз.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَرَفَةَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي عَمْرٍو السَّيْبَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الدَّيْلَمِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ خَلَقَ خَلْقَهُ فِي ظُلْمَةٍ فَأَلْقَى عَلَيْهِمْ مِنْ نُورِهِ فَمَنْ أَصَابَهُ مِنْ ذَلِكَ النُّورِ اهْتَدَى وَمَنْ أَخْطَأَهُ ضَلَّ فَلِذَلِكَ أَقُولُ جَفَّ الْقَلَمُ عَلَى عِلْمِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺni: «Albatta Alloh azza va jalla oʻz xalqini zulmatda yaratdi, soʻng ularga oʻz nuridan tashladi. Kimga oʻsha nurdan yetgan boʻlsa, u hidoyat topdi, kimdan u (nur) chetlab oʻtgan boʻlsa, u adashdi. Shuning uchun men: ‹Qalam Allohning ilmi ustiga quridi›, deyman», deyotganlarini eshitdim. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺни: «Албатта Аллоҳ азза ва жалла ўз халқини зулматда яратди, сўнг уларга ўз нуридан ташлади. Кимга ўша нурдан етган бўлса, у ҳидоят топди, кимдан у (нур) четлаб ўтган бўлса, у адашди. Шунинг учун мен: ‹Қалам Аллоҳнинг илми устига қуриди›, дейман», деётганларини эшитдим. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَتَدْرِي مَا حَقُّ اللَّهِ عَلَى الْعِبَادِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّ حَقَّهُ عَلَيْهِمْ أَنْ يَعْبُدُوهُ وَلاَ يُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَتَدْرِي مَا حَقُّهُمْ عَلَيْهِ إِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَنْ لاَ يُعَذِّبَهُمْ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ ‏.‏

Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Allohning bandalar ustidagi haqi nima ekanini bilasanmi?» dedilar. Men: «Alloh va Uning rasuli yaxshiroq biluvchidir», dedim. U zot: «Albatta Uning ular ustidagi haqi shuki, ular Unga ibodat qilsinlar va Unga hech narsani sherik qilmasinlar», dedilar. Soʻng: «Agar ular shuni qilsalar, ularning Uning zimmasidagi haqi nima ekanini bilasanmi?» dedilar. Men: «Alloh va Uning rasuli yaxshiroq biluvchidir», dedim. U zot: «(Haqlari shuki) U ularni azoblamasligidir», dedilar. Bu hadis hasan sahih hadisdir. Bu Muoz ibn Jabaldan bir necha yoʻl bilan ham rivoyat qilingan.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳнинг бандалар устидаги ҳақи нима эканини биласанми?» дедилар. Мен: «Аллоҳ ва Унинг расули яхшироқ билувчидир», дедим. У зот: «Албатта Унинг улар устидаги ҳақи шуки, улар Унга ибодат қилсинлар ва Унга ҳеч нарсани шерик қилмасинлар», дедилар. Сўнг: «Агар улар шуни қилсалар, уларнинг Унинг зиммасидаги ҳақи нима эканини биласанми?» дедилар. Мен: «Аллоҳ ва Унинг расули яхшироқ билувчидир», дедим. У зот: «(Ҳақлари шуки) У уларни азобламаслигидир», дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу Муоз ибн Жабалдан бир неча йўл билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، وَعَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ، وَالأَعْمَشِ، كُلُّهُمْ سَمِعُوا زَيْدَ بْنَ وَهْبٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَتَانِي جِبْرِيلُ فَبَشَّرَنِي فَأَخْبَرَنِي أَنَّهُ مَنْ مَاتَ لاَ يُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا دَخَلَ الْجَنَّةَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ وَإِنْ زَنَى وَإِنْ سَرَقَ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ ‏.‏

Abu Zarr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Mening oldimga Jibril keldi va meni xushxabar bilan suyuntirib, Allohga hech narsani sherik qilmagan holda oʻlgan kishi jannatga kirishini xabar berdi», dedilar. Men: «Zino qilsa-yu, oʻgʻrilik qilsa ham?» dedim. U zot: «Ha», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir. Bu bobda Abu Dardodan ham (rivoyat) bor.Абу Зарр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Менинг олдимга Жибрил келди ва мени хушхабар билан суюнтириб, Аллоҳга ҳеч нарсани шерик қилмаган ҳолда ўлган киши жаннатга киришини хабар берди», дедилар. Мен: «Зино қилса-ю, ўғрилик қилса ҳам?» дедим. У зот: «Ҳа», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу бобда Абу Дардодан ҳам (ривоят) бор.