حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ حَبَّانَ، عَنِ ابْنِ مُحَيْرِيزٍ، عَنِ الصُّنَابِحِيِّ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، أَنَّهُ قَالَ دَخَلْتُ عَلَيْهِ وَهُوَ فِي الْمَوْتِ فَبَكَيْتُ فَقَالَ مَهْلاً لِمَ تَبْكِي فَوَاللَّهِ لَئِنِ اسْتُشْهِدْتُ لأَشْهَدَنَّ لَكَ وَلَئِنْ شُفِّعْتُ لأَشْفَعَنَّ لَكَ وَلَئِنِ اسْتَطَعْتُ لأَنْفَعَنَّكَ ثُمَّ قَالَ وَاللَّهِ مَا مِنْ حَدِيثٍ سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَكُمْ فِيهِ خَيْرٌ إِلاَّ حَدَّثْتُكُمُوهُ إِلاَّ حَدِيثًا وَاحِدًا وَسَوْفَ أُحَدِّثُكُمُوهُ الْيَوْمَ وَقَدْ أُحِيطَ بِنَفْسِي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَنْ شَهِدَ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ النَّارَ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَعَلِيٍّ وَطَلْحَةَ وَجَابِرٍ وَابْنِ عُمَرَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ . قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ أَبِي عُمَرَ يَقُولُ سَمِعْتُ ابْنَ عُيَيْنَةَ يَقُولُ مُحَمَّدُ بْنُ عَجْلاَنَ كَانَ ثِقَةً مَأْمُونًا فِي الْحَدِيثِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَالصُّنَابِحِيُّ هُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عُسَيْلَةَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ . وَقَدْ رُوِيَ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " مَنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ دَخَلَ الْجَنَّةَ " . فَقَالَ إِنَّمَا كَانَ هَذَا فِي أَوَّلِ الإِسْلاَمِ قَبْلَ نُزُولِ الْفَرَائِضِ وَالأَمْرِ وَالنَّهْىِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَوَجْهُ هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ أَهْلَ التَّوْحِيدِ سَيَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَإِنْ عُذِّبُوا بِالنَّارِ بِذُنُوبِهِمْ فَإِنَّهُمْ لاَ يُخَلَّدُونَ فِي النَّارِ . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي ذَرٍّ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " سَيَخْرُجُ قَوْمٌ مِنَ النَّارِ مِنْ أَهْلِ التَّوْحِيدِ وَيَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ " . هَكَذَا رُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَإِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ وَغَيْرِ وَاحِدٍ مِنَ التَّابِعِينَ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الآيَةَِ: (رُبَمَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ كَانُوا مُسْلِمِينَ) قَالُوا إِذَا أُخْرِجَ أَهْلُ التَّوْحِيدِ مِنَ النَّارِ وَأُدْخِلُوا الْجَنَّةَ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ كَانُوا مُسْلِمِينَ .
As-Sunabihiy (rahimahulloh) Uboda ibn Somit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi. U aytdi: «Men uning oldiga, u oʻlim toʻshagida ekan, kirdim va yigʻladim. Shunda u: ‹Sekin, nega yigʻlayapsan? Allohga qasamki, agar men shahid etilsam, albatta sen uchun guvohlik beraman, agar shafoat qilish menga berilsa, albatta sen uchun shafoat qilaman, qoʻlimdan kelsa, albatta senga foyda yetkazaman›, dedi. Soʻng: ‹Allohga qasamki, men Rasululloh ﷺdan eshitgan, sizlar uchun unda yaxshilik boʻlgan biror hadis yoʻqki, uni sizlarga aytmagan boʻlsam, faqat bitta hadisdan boshqa. Endi men buni bugun, jonim olinishi yaqinlashgan bir paytda sizlarga aytaman. Men Rasululloh ﷺni: ‹Kim Allohdan boshqa iloh yoʻq va Muhammad Allohning rasuli ekaniga guvohlik bersa, Alloh unga doʻzaxni harom qiladi›, deganlarini eshitganman›, dedi». Bu bobda Abu Bakr, Umar, Usmon, Ali, Talha, Jobir, Ibn Umar va Zayd ibn Xoliddan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan hasan sahih gʻaribdir. As-Sunabihiy — bu Abdurrahmon ibn Usayla Abu Abdullohdir. Az-Zuhriydan rivoyat qilinishicha, undan Nabiy ﷺning: «Kim ‹La ilaha illalloh› desa, jannatga kiradi», degan soʻzlari haqida soʻralganda, u: «Bu islomning boshlarida, farzlar, amr va nahy nozil boʻlishidan oldin edi», deb javob bergan. Abu Iso aytdi: Baʼzi ilm ahlining nazdida bu hadisning maʼnosi shuki, tavhid ahli — gunohlari uchun doʻzaxda azoblansalar ham — jannatga kiradilar, chunki ular doʻzaxda abadiy qolmaydilar. Abdulloh ibn Masʼud, Abu Zarr, Imron ibn Husayn, Jobir ibn Abdulloh, Ibn Abbos, Abu Said al-Xudriy va Anas ibn Molikdan Nabiy ﷺning: «Tavhid ahlidan bir qavm doʻzaxdan chiqib, jannatga kiradilar», deganlari rivoyat qilingan. Said ibn Jubayr, Ibrohim an-Naxaiy va tobeʼinlardan bir nechalaridan ham shunday rivoyat qilingan. Abu Hurayradan bir necha yoʻl bilan Nabiy ﷺdan ushbu oyat: {Kufr keltirganlar baʼzan ‹koshki, musulmon boʻlganimizda edi› deb orzu qilurlar} (Hijr 2) tafsirida rivoyat qilingan: ular: «Tavhid ahli doʻzaxdan chiqarilib, jannatga kiritilganda, kufr keltirganlar ‹koshki, musulmon boʻlganimizda edi› deb orzu qiladilar», deganlar.Ас-Сунабиҳий (раҳимаҳуллоҳ) Убода ибн Сомит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади. У айтди: «Мен унинг олдига, у ўлим тўшагида экан, кирдим ва йиғладим. Шунда у: ‹Секин, нега йиғлаяпсан? Аллоҳга қасамки, агар мен шаҳид этилсам, албатта сен учун гувоҳлик бераман, агар шафоат қилиш менга берилса, албатта сен учун шафоат қиламан, қўлимдан келса, албатта сенга фойда етказаман›, деди. Сўнг: ‹Аллоҳга қасамки, мен Расулуллоҳ ﷺдан эшитган, сизлар учун унда яхшилик бўлган бирор ҳадис йўқки, уни сизларга айтмаган бўлсам, фақат битта ҳадисдан бошқа. Энди мен буни бугун, жоним олиниши яқинлашган бир пайтда сизларга айтаман. Мен Расулуллоҳ ﷺни: ‹Ким Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ ва Муҳаммад Аллоҳнинг расули эканига гувоҳлик берса, Аллоҳ унга дўзахни ҳаром қилади›, деганларини эшитганман›, деди». Бу бобда Абу Бакр, Умар, Усмон, Али, Талҳа, Жобир, Ибн Умар ва Зайд ибн Холиддан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Ас-Сунабиҳий — бу Абдурраҳмон ибн Усайла Абу Абдуллоҳдир. Аз-Зуҳрийдан ривоят қилинишича, ундан Набий ﷺнинг: «Ким ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› деса, жаннатга киради», деган сўзлари ҳақида сўралганда, у: «Бу исломнинг бошларида, фарзлар, амр ва наҳй нозил бўлишидан олдин эди», деб жавоб берган. Абу Исо айтди: Баъзи илм аҳлининг наздида бу ҳадиснинг маъноси шуки, тавҳид аҳли — гуноҳлари учун дўзахда азоблансалар ҳам — жаннатга кирадилар, чунки улар дўзахда абадий қолмайдилар. Абдуллоҳ ибн Масъуд, Абу Зарр, Имрон ибн Ҳусайн, Жобир ибн Абдуллоҳ, Ибн Аббос, Абу Саид ал-Худрий ва Анас ибн Моликдан Набий ﷺнинг: «Тавҳид аҳлидан бир қавм дўзахдан чиқиб, жаннатга кирадилар», деганлари ривоят қилинган. Саид ибн Жубайр, Иброҳим ан-Нахаий ва тобеъинлардан бир нечаларидан ҳам шундай ривоят қилинган. Абу Ҳурайрадан бир неча йўл билан Набий ﷺдан ушбу оят: {Куфр келтирганлар баъзан ‹кошки, мусулмон бўлганимизда эди› деб орзу қилурлар} (Ҳижр 2) тафсирида ривоят қилинган: улар: «Тавҳид аҳли дўзахдан чиқарилиб, жаннатга киритилганда, куфр келтирганлар ‹кошки, мусулмон бўлганимизда эди› деб орзу қиладилар», деганлар.