حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ يُرِدِ اللَّهُ بِهِ خَيْرًا يُفَقِّهْهُ فِي الدِّينِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَمُعَاوِيَةَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh kimga yaxshilikni iroda qilsa, uni dinda fiqh (chuqur tushuncha) egasi qiladi», dedilar. Bu bobda Umar, Abu Hurayra va Muoviyadan ham (rivoyatlar bor). Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ кимга яхшиликни ирода қилса, уни динда фиқҳ (чуқур тушунча) эгаси қилади», дедилар. Бу бобда Умар, Абу Ҳурайра ва Муовиядан ҳам (ривоятлар бор). Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ سَلَكَ طَرِيقًا يَلْتَمِسُ فِيهِ عِلْمًا سَهَّلَ اللَّهُ لَهُ طَرِيقًا إِلَى الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim ilm izlab bir yoʻlga kirsa, Alloh unga jannatga (eltuvchi) bir yoʻlni oson qilib qoʻyadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким илм излаб бир йўлга кирса, Аллоҳ унга жаннатга (элтувчи) бир йўлни осон қилиб қўяди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ يَزِيدَ الْعَتَكِيُّ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الرَّازِيِّ، عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ خَرَجَ فِي طَلَبِ الْعِلْمِ فَهُوَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ حَتَّى يَرْجِعَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ فَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim ilm talab qilib (uydan) chiqsa, qaytib kelguniga qadar u Alloh yoʻlidadir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Baʼzilar uni (Paygʻambar ﷺga) marfuʼ qilmay rivoyat qilganlar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким илм талаб қилиб (уйдан) чиқса, қайтиб келгунига қадар у Аллоҳ йўлидадир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Баъзилар уни (Пайғамбар ﷺга) марфуъ қилмай ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُعَلَّى، حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ خَيْثَمَةَ، عَنْ أَبِي دَاوُدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَخْبَرَةَ، عَنْ سَخْبَرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ طَلَبَ الْعِلْمَ كَانَ كَفَّارَةً لِمَا مَضَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ ضَعِيفُ الإِسْنَادِ ‏.‏ أَبُو دَاوُدَ يُضَعَّفُ وَلاَ نَعْرِفُ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَخْبَرَةَ كَبِيِرَ شَيْءٍ وَلاَ لأَبِيهِ وَاسْمُ أَبِي دَاوُدَ نُفَيْعٌ الأَعْمَى تَكَلَّمَ فِيهِ قَتَادَةُ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Saxbara (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim ilm talab qilsa, bu (ish) oʻtgan (gunohlari)ga kafforat boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis isnodi zaif hadisdir. Abu Dovud (uning roviysi) zaif sanaladi. Abdulloh ibn Saxbara va uning otasi haqida ham koʻp narsa bilmaymiz. Abu Dovudning ismi Nufayʼ al-Aʼmodir; uning haqida Qatoda va ilm ahlidan boshqa bir nechtasi (tanqid bilan) gapirganlar.Сахбара (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким илм талаб қилса, бу (иш) ўтган (гуноҳлари)га каффорат бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис исноди заиф ҳадисдир. Абу Довуд (унинг ровийси) заиф саналади. Абдуллоҳ ибн Сахбара ва унинг отаси ҳақида ҳам кўп нарса билмаймиз. Абу Довуднинг исми Нуфайъ ал-Аъмодир; унинг ҳақида Қатода ва илм аҳлидан бошқа бир нечтаси (танқид билан) гапирганлар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ بُدَيْلِ بْنِ قُرَيْشٍ الْيَامِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ زَاذَانَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ سُئِلَ عَنْ عِلْمٍ عَلِمَهُ ثُمَّ كَتَمَهُ أُلْجِمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِلِجَامٍ مِنْ نَارٍ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimdan oʻzi biladigan ilm haqida soʻralsa-yu, soʻng uni yashirsa, qiyomat kunida unga olovdan jilov solinadi», dedilar. Bu bobda Jobir va Abdulloh ibn Amrdan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимдан ўзи биладиган илм ҳақида сўралса-ю, сўнг уни яширса, қиёмат кунида унга оловдан жилов солинади», дедилар. Бу бобда Жобир ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الْحَفَرِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي هَارُونَ الْعَبْدِيِّ، قَالَ كُنَّا نَأْتِي أَبَا سَعِيدٍ فَيَقُولُ مَرْحَبًا بِوَصِيَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ النَّاسَ لَكُمْ تَبَعٌ وَإِنَّ رِجَالاً يَأْتُونَكُمْ مِنْ أَقْطَارِ الأَرَضِينَ يَتَفَقَّهُونَ فِي الدِّينِ فَإِذَا أَتَوْكُمْ فَاسْتَوْصُوا بِهِمْ خَيْرًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى قَالَ عَلِيٌّ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ كَانَ شُعْبَةُ يُضَعِّفُ أَبَا هَارُونَ الْعَبْدِيَّ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ مَا زَالَ ابْنُ عَوْنٍ يَرْوِي عَنْ أَبِي هَارُونَ الْعَبْدِيِّ حَتَّى مَاتَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَبُو هَارُونَ اسْمُهُ عُمَارَةُ بْنُ جُوَيْنٍ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, odamlar sizlarga ergashuvchidirlar. Yer (yuzining) turli oʻlkalaridan sizlarning oldingizga dinda fiqh oʻrganish uchun kishilar keladilar. Bas, ular oldingizga kelganlarida, ularga yaxshilik tavsiya qilingiz», dedilar. (Abu Horun al-Abdiy aytdi: Biz Abu Saidning oldiga kelar edik, u esa: «Rasululloh ﷺning vasiyatiga marhabo!» der edi.) Abu Iso aytdi: Ali aytdi: Yahyo ibn Said aytdi: Shuʼba Abu Horun al-Abdiyni zaif sanardi. Yahyo ibn Said aytdi: Ibn Avn vafot etgunicha Abu Horun al-Abdiydan rivoyat qilib kelaverdi. Abu Iso aytdi: Abu Horunning ismi Umora ibn Juvayndir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, одамлар сизларга эргашувчидирлар. Ер (юзининг) турли ўлкаларидан сизларнинг олдингизга динда фиқҳ ўрганиш учун кишилар келадилар. Бас, улар олдингизга келганларида, уларга яхшилик тавсия қилингиз», дедилар. (Абу Ҳорун ал-Абдий айтди: Биз Абу Саиднинг олдига келар эдик, у эса: «Расулуллоҳ ﷺнинг васиятига марҳабо!» дер эди.) Абу Исо айтди: Али айтди: Яҳё ибн Саид айтди: Шуъба Абу Ҳорун ал-Абдийни заиф санарди. Яҳё ибн Саид айтди: Ибн Авн вафот этгунича Абу Ҳорун ал-Абдийдан ривоят қилиб келаверди. Абу Исо айтди: Абу Ҳоруннинг исми Умора ибн Жувайндир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا نُوحُ بْنُ قَيْسٍ، عَنْ أَبِي هَارُونَ الْعَبْدِيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَأْتِيكُمْ رِجَالٌ مِنْ قِبَلِ الْمَشْرِقِ يَتَعَلَّمُونَ فَإِذَا جَاءُوكُمْ فَاسْتَوْصُوا بِهِمْ خَيْرًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَكَانَ أَبُو سَعِيدٍ إِذَا رَآنَا قَالَ مَرْحَبًا بِوَصِيَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هَارُونَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Sizlarning oldingizga mashriq tarafidan ilm oʻrganuvchi kishilar keladilar. Bas, ular oldingizga kelganlarida, ularga yaxshilik tavsiya qilingiz», dedilar. (Roviy aytdi:) Abu Said bizni koʻrganda: «Rasululloh ﷺning vasiyatiga marhabo!» der edi. (Abu Iso) aytdi: Bu hadisni faqat Abu Horunning Abu Said al-Xudriydan (rivoyati) tariqasidan bilamiz, xolos.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Сизларнинг олдингизга машриқ тарафидан илм ўрганувчи кишилар келадилар. Бас, улар олдингизга келганларида, уларга яхшилик тавсия қилингиз», дедилар. (Ровий айтди:) Абу Саид бизни кўрганда: «Расулуллоҳ ﷺнинг васиятига марҳабо!» дер эди. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадисни фақат Абу Ҳоруннинг Абу Саид ал-Худрийдан (ривояти) тариқасидан биламиз, холос.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ لاَ يَقْبِضُ الْعِلْمَ انْتِزَاعًا يَنْتَزِعُهُ مِنَ النَّاسِ وَلَكِنْ يَقْبِضُ الْعِلْمَ بِقَبْضِ الْعُلَمَاءِ حَتَّى إِذَا لَمْ يَتْرُكْ عَالِمًا اتَّخَذَ النَّاسُ رُءُوسًا جُهَّالاً فَسُئِلُوا فَأَفْتَوْا بِغَيْرِ عِلْمٍ فَضَلُّوا وَأَضَلُّوا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَزِيَادِ بْنِ لَبِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ الزُّهْرِيُّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَ هَذَا ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh ilmni odamlardan tortib olish bilan koʻtarib qoʻymaydi, balki ilmni ulamolarni (vafot ettirib) olish bilan koʻtaradi. Nihoyat, biron bir olim qoldirmaganida, odamlar johillarni boshliq qilib oladilar. Bas, ulardan (savol) soʻralganda, ilmsiz fatvo beradilar. Shunday qilib, oʻzlari ham adashadilar, (boshqalarni) ham adashtiradilar», dedilar. Bu bobda Oisha va Ziyod ibn Labiddan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu hadisni az-Zuhriy ham Urvadan, u Abdulloh ibn Amrdan, yana Urvadan, u Oishadan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilgan.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ илмни одамлардан тортиб олиш билан кўтариб қўймайди, балки илмни уламоларни (вафот эттириб) олиш билан кўтаради. Ниҳоят, бирон бир олим қолдирмаганида, одамлар жоҳилларни бошлиқ қилиб оладилар. Бас, улардан (савол) сўралганда, илмсиз фатво берадилар. Шундай қилиб, ўзлари ҳам адашадилар, (бошқаларни) ҳам адаштирадилар», дедилар. Бу бобда Оиша ва Зиёд ибн Лабиддан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадисни аз-Зуҳрий ҳам Урвадан, у Абдуллоҳ ибн Амрдан, яна Урвадан, у Оишадан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنِي مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَشَخَصَ بِبَصَرِهِ إِلَى السَّمَاءِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ هَذَا أَوَانٌ يُخْتَلَسُ الْعِلْمُ مِنَ النَّاسِ حَتَّى لاَ يَقْدِرُوا مِنْهُ عَلَى شَيْءٍ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ زِيَادُ بْنُ لَبِيدٍ الأَنْصَارِيُّ كَيْفَ يُخْتَلَسُ مِنَّا وَقَدْ قَرَأْنَا الْقُرْآنَ فَوَاللَّهِ لَنَقْرَأَنَّهُ وَلَنُقْرِئَنَّهُ نِسَاءَنَا وَأَبْنَاءَنَا ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ ثَكِلَتْكَ أُمُّكَ يَا زِيَادُ إِنْ كُنْتُ لأَعُدُّكَ مِنْ فُقَهَاءِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ هَذِهِ التَّوْرَاةُ وَالإِنْجِيلُ عِنْدَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى فَمَاذَا تُغْنِي عَنْهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ جُبَيْرٌ فَلَقِيتُ عُبَادَةَ بْنَ الصَّامِتِ قُلْتُ أَلاَ تَسْمَعُ إِلَى مَا يَقُولُ أَخُوكَ أَبُو الدَّرْدَاءِ فَأَخْبَرْتُهُ بِالَّذِي قَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ قَالَ صَدَقَ أَبُو الدَّرْدَاءِ إِنْ شِئْتَ لأُحَدِّثَنَّكَ بِأَوَّلِ عِلْمٍ يُرْفَعُ مِنَ النَّاسِ الْخُشُوعُ يُوشِكُ أَنْ تَدْخُلَ مَسْجِدَ جَمَاعَةٍ فَلاَ تَرَى فِيهِ رَجُلاً خَاشِعًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَمُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ ثِقَةٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا تَكَلَّمَ فِيهِ غَيْرَ يَحْيَى بْنِ سَعِيِدٍ الْقَطَّانِ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ نَحْوُ هَذَا ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Biz Rasululloh ﷺ bilan birga edik. U zot koʻzlarini osmonga tikdilar, soʻng: «Mana shu ilm odamlardan tortib olinadigan, hatto undan biron narsaga ham qodir boʻlolmaydigan paytdir», dedilar. Shunda Ziyod ibn Labid al-Ansoriy: «Biz Qurʼonni oʻqib turibmiz, qanday qilib bizdan tortib olinadi? Allohga qasamki, biz uni albatta oʻqiymiz va uni xotinlarimizga hamda farzandlarimizga ham albatta oʻqitamiz», dedi. Shunda u zot: «Onang seni yoʻqotsin, ey Ziyod! Men seni Madina ahlining faqihlaridan deb hisoblar edim. Mana, Tavrot va Injil yahudiy va nasorolar qoʻlida-ku, ammo ular ulardan nimani befoyda qildi (yaʼni foyda bermadi)?» dedilar. Jubayr aytdi: Soʻng men Uboda ibn Somitni uchratib: «Birodaring Abu Dardoning aytayotgan (gapi)ni eshitmaysanmi?» dedim va Abu Dardo aytgan narsani unga xabar qildim. U: «Abu Dardo rost aytibdi. Xohlasang, odamlardan birinchi boʻlib koʻtariladigan ilm haqida senga aytib beray: u xushuʼdir. Yaqinda jamoat masjidiga kirasan-u, unda biron xushuʼ qiluvchi kishini koʻrmaysan», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Muoviya ibn Solih hadis ahli nazdida ishonchli (siqa)dir; uning haqida Yahyo ibn Said al-Qattondan boshqa biror kishi (tanqid bilan) gapirganini bilmaymiz. Muoviya ibn Solihdan shunga oʻxshash (rivoyat) ham qilingan. Baʼzilar bu hadisni Abdurrahmon ibn Jubayr ibn Nufayrdan, u otasidan, u Avf ibn Molikdan, u Nabiy ﷺdan (degan tariqada) rivoyat qilganlar.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга эдик. У зот кўзларини осмонга тикдилар, сўнг: «Мана шу илм одамлардан тортиб олинадиган, ҳатто ундан бирон нарсага ҳам қодир бўлолмайдиган пайтдир», дедилар. Шунда Зиёд ибн Лабид ал-Ансорий: «Биз Қуръонни ўқиб турибмиз, қандай қилиб биздан тортиб олинади? Аллоҳга қасамки, биз уни албатта ўқиймиз ва уни хотинларимизга ҳамда фарзандларимизга ҳам албатта ўқитамиз», деди. Шунда у зот: «Онанг сени йўқотсин, эй Зиёд! Мен сени Мадина аҳлининг фақиҳларидан деб ҳисоблар эдим. Мана, Таврот ва Инжил яҳудий ва насоролар қўлида-ку, аммо улар улардан нимани бефойда қилди (яъни фойда бермади)?» дедилар. Жубайр айтди: Сўнг мен Убода ибн Сомитни учратиб: «Биродаринг Абу Дардонинг айтаётган (гапи)ни эшитмайсанми?» дедим ва Абу Дардо айтган нарсани унга хабар қилдим. У: «Абу Дардо рост айтибди. Хоҳласанг, одамлардан биринчи бўлиб кўтариладиган илм ҳақида сенга айтиб берай: у хушуъдир. Яқинда жамоат масжидига кирасан-у, унда бирон хушуъ қилувчи кишини кўрмайсан», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Муовия ибн Солиҳ ҳадис аҳли наздида ишончли (сиқа)дир; унинг ҳақида Яҳё ибн Саид ал-Қаттондан бошқа бирор киши (танқид билан) гапирганини билмаймиз. Муовия ибн Солиҳдан шунга ўхшаш (ривоят) ҳам қилинган. Баъзилар бу ҳадисни Абдурраҳмон ибн Жубайр ибн Нуфайрдан, у отасидан, у Авф ибн Моликдан, у Набий ﷺдан (деган тариқада) ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا أَبُو الأَشْعَثِ، أَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ الْعِجْلِيُّ الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا أُمَيَّةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يَحْيَى بْنِ طَلْحَةَ، حَدَّثَنِي ابْنُ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ طَلَبَ الْعِلْمَ لِيُجَارِيَ بِهِ الْعُلَمَاءَ أَوْ لِيُمَارِيَ بِهِ السُّفَهَاءَ أَوْ يَصْرِفَ بِهِ وُجُوهَ النَّاسِ إِلَيْهِ أَدْخَلَهُ اللَّهُ النَّارَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَإِسْحَاقُ بْنُ يَحْيَى بْنِ طَلْحَةَ لَيْسَ بِذَاكَ الْقَوِيِّ عِنْدَهُمْ تُكُلِّمَ فِيهِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏

Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺning bunday deganlarini eshitgan: «Kim ulamolar bilan bahslashish, yoki johillar bilan tortishish, yoxud odamlarning yuzini oʻziga qaratish uchun ilm talab qilsa, Alloh uni doʻzaxga kiritadi». Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, uni faqat shu tariqadan bilamiz, xolos. Ishoq ibn Yahyo ibn Talha ular nazdida unchalik kuchli (roviy) emas; uning yodlash (qobiliyati) jihatidan haqida (tanqid bilan) gapirilgan.Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺнинг бундай деганларини эшитган: «Ким уламолар билан баҳслашиш, ёки жоҳиллар билан тортишиш, ёхуд одамларнинг юзини ўзига қаратиш учун илм талаб қилса, Аллоҳ уни дўзахга киритади». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, уни фақат шу тариқадан биламиз, холос. Ишоқ ибн Яҳё ибн Талҳа улар наздида унчалик кучли (ровий) эмас; унинг ёдлаш (қобилияти) жиҳатидан ҳақида (танқид билан) гапирилган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ نَصْرِ بْنِ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبَّادٍ الْهُنَائِيُّ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ أَيُّوبَ السِّخْتِيَانِيِّ، عَنْ خَالِدِ بْنِ دُرَيْكٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ تَعَلَّمَ عِلْمًا لِغَيْرِ اللَّهِ أَوْ أَرَادَ بِهِ غَيْرَ اللَّهِ فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ أَيُّوبَ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim Allohdan oʻzgasi uchun ilm oʻrgansa, yoki u bilan Allohdan oʻzgasini iroda qilsa, doʻzaxdan oʻrnini egallasin», dedilar. Bu bobda Jobirdan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, uni Ayyubning hadisidan faqat shu tariqadan bilamiz, xolos.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким Аллоҳдан ўзгаси учун илм ўрганса, ёки у билан Аллоҳдан ўзгасини ирода қилса, дўзахдан ўрнини эгалласин», дедилар. Бу бобда Жобирдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, уни Айюбнинг ҳадисидан фақат шу тариқадан биламиз, холос.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، أَخْبَرَنَا عُمَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، مِنْ وَلَدِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبَانَ بْنِ عُثْمَانَ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ خَرَجَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ مِنْ عِنْدِ مَرْوَانَ نِصْفَ النَّهَارِ قُلْنَا مَا بَعَثَ إِلَيْهِ فِي هَذِهِ السَّاعَةِ إِلاَّ لِشَيْءٍ سَأَلَهُ عَنْهُ فَقُمْنَا فَسَأَلْنَاهُ فَقَالَ نَعَمْ سَأَلَنَا عَنْ أَشْيَاءَ سَمِعْنَاهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ نَضَّرَ اللَّهُ امْرَأً سَمِعَ مِنَّا حَدِيثًا فَحَفِظَهُ حَتَّى يُبَلِّغَهُ غَيْرَهُ فَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ إِلَى مَنْ هُوَ أَفْقَهُ مِنْهُ وَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ لَيْسَ بِفَقِيهٍ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَجُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺning bunday deganlarini eshitgan: «Bizdan bir hadis eshitib, uni boshqasiga yetkazguniga qadar yodlab olgan kishini Alloh yashnatsin (rohatga toʻldirsin)! Negaki, fiqh (ilm) tashuvchi qancha kishi bor, uni oʻzidan koʻra fahmliroq kishiga yetkazadi; va fiqh tashuvchi qancha kishi bor, oʻzi faqih emas». Bu bobda Abdulloh ibn Masʼud, Muoz ibn Jabal, Jubayr ibn Mutʼim, Abu Dardo va Anasdan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Zayd ibn Sobitning hadisi hasan hadisdir.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺнинг бундай деганларини эшитган: «Биздан бир ҳадис эшитиб, уни бошқасига етказгунига қадар ёдлаб олган кишини Аллоҳ яшнатсин (роҳатга тўлдирсин)! Негаки, фиқҳ (илм) ташувчи қанча киши бор, уни ўзидан кўра фаҳмлироқ кишига етказади; ва фиқҳ ташувчи қанча киши бор, ўзи фақиҳ эмас». Бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуд, Муоз ибн Жабал, Жубайр ибн Мутъим, Абу Дардо ва Анасдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Зайд ибн Собитнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ نَضَّرَ اللَّهُ امْرَأً سَمِعَ مِنَّا شَيْئًا فَبَلَّغَهُ كَمَا سَمِعَ فَرُبَّ مُبَلَّغٍ أَوْعَى مِنْ سَامِعٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رَوَاهُ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Nabiy ﷺning bunday deganlarini eshitgan: «Bizdan bir narsa eshitib, uni eshitganidek (boshqasiga) yetkazgan kishini Alloh yashnatsin! Negaki, oʻziga yetkazilgan koʻp kishi (uni) eshitganidan koʻra (yaxshiroq) saqlovchidir». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Buni Abdulmalik ibn Umayr ham Abdurrahmon ibn Abdullohdan rivoyat qilgan.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Набий ﷺнинг бундай деганларини эшитган: «Биздан бир нарса эшитиб, уни эшитганидек (бошқасига) етказган кишини Аллоҳ яшнатсин! Негаки, ўзига етказилган кўп киши (уни) эшитганидан кўра (яхшироқ) сақловчидир». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни Абдулмалик ибн Умайр ҳам Абдурраҳмон ибн Абдуллоҳдан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ نَضَّرَ اللَّهُ امْرَأً سَمِعَ مَقَالَتِي فَوَعَاهَا وَحَفِظَهَا وَبَلَّغَهَا فَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ إِلَى مَنْ هُوَ أَفْقَهُ مِنْهُ ‏.‏ ثَلاَثٌ لاَ يُغَلُّ عَلَيْهِنَّ قَلْبُ مُسْلِمٍ إِخْلاَصُ الْعَمَلِ لِلَّهِ وَمُنَاصَحَةُ أَئِمَّةِ الْمُسْلِمِينَ وَلُزُومِ جَمَاعَتِهِمْ فَإِنَّ الدَّعْوَةَ تُحِيطُ مِنْ وَرَائِهِمْ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Mening soʻzimni eshitib, uni anglagan, yodlab olgan va (boshqasiga) yetkazgan kishini Alloh yashnatsin! Negaki, fiqh tashuvchi qancha kishi bor, uni oʻzidan koʻra fahmliroq kishiga yetkazadi. Uch (xislat) borki, ularda musulmonning qalbi xiyonat qilmaydi (yaʼni gina-kudurat saqlamaydi): amalni Alloh uchun xolis qilish, musulmonlarning imomlariga nasihat qilish va ularning jamoatidan ajralmaslik. Zero, daʼvat ularni ortidan oʻrab turadi», dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Менинг сўзимни эшитиб, уни англаган, ёдлаб олган ва (бошқасига) етказган кишини Аллоҳ яшнатсин! Негаки, фиқҳ ташувчи қанча киши бор, уни ўзидан кўра фаҳмлироқ кишига етказади. Уч (хислат) борки, уларда мусулмоннинг қалби хиёнат қилмайди (яъни гина-кудурат сақламайди): амални Аллоҳ учун холис қилиш, мусулмонларнинг имомларига насиҳат қилиш ва уларнинг жамоатидан ажралмаслик. Зеро, даъват уларни ортидан ўраб туради», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو هِشَامٍ الرِّفَاعِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنَا عَاصِمٌ، عَنْ زِرٍّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ كَذَبَ عَلَىَّ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim atayin mening nomimdan yolgʻon (gap) toʻqisa, doʻzaxdan oʻziga joy hozirlasin», dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким атайин менинг номимдан ёлғон (гап) тўқиса, дўзахдан ўзига жой ҳозирласин», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُوسَى الْفَزَارِيُّ ابْنُ بِنْتِ السُّدِّيِّ، حَدَّثَنَا شَرِيكُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ الْمُعْتَمِرِ، عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَكْذِبُوا عَلَىَّ فَإِنَّهُ مَنْ كَذَبَ عَلَىَّ يَلِجُ فِي النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَالزُّبَيْرِ وَسَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَنَسٍ وَجَابِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَعَمْرِو بْنِ عَبَسَةَ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَمُعَاوِيَةَ وَبُرَيْدَةَ وَأَبِي مُوسَى الْغَافِقِيِّ وَأَبِي أُمَامَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَالْمُنْقَعِ وَأَوْسٍ الثَّقَفِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ مَنْصُورُ بْنُ الْمُعْتَمِرِ أَثْبَتُ أَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏ وَقَالَ وَكِيعٌ لَمْ يَكْذِبْ رِبْعِيُّ بْنُ حِرَاشٍ فِي الإِسْلاَمِ كِذْبَةً

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Mening nomimdan yolgʻon gapirmanglar, chunki kim mening nomimdan yolgʻon gapirsa, doʻzaxga kiradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Alining hadisi hasan sahihdir.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Менинг номимдан ёлғон гапирманглар, чунки ким менинг номимдан ёлғон гапирса, дўзахга киради», дедилар. Абу Исо айтди: Алининг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ كَذَبَ عَلَىَّ - حَسِبْتُ أَنَّهُ قَالَ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّأْ بَيْتَهُ مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim mening nomimdan yolgʻon (gap) toʻqisa, — gumonimcha u zot ‹atayin› dedilar — doʻzaxdan oʻziga joy hozirlasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis az-Zuhriyning Anasdan (qilgan rivoyati) jihatidan hasan sahih gʻaribdir. Bu hadis Anasdan, Nabiy ﷺdan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilingan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким менинг номимдан ёлғон (гап) тўқиса, — гумонимча у зот ‹атайин› дедилар — дўзахдан ўзига жой ҳозирласин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис аз-Зуҳрийнинг Анасдан (қилган ривояти) жиҳатидан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Бу ҳадис Анасдан, Набий ﷺдан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ مَيْمُونِ بْنِ أَبِي شَبِيبٍ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ حَدَّثَ عَنِّي حَدِيثًا وَهُوَ يَرَى أَنَّهُ كَذِبٌ فَهُوَ أَحَدُ الْكَاذِبِينَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَسَمُرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَى شُعْبَةُ عَنِ الْحَكَمِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى عَنْ سَمُرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثَ وَرَوَى الأَعْمَشُ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى عَنِ الْحَكَمِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى عَنْ عَلِيٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَكَأَنَّ حَدِيثَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى عَنْ سَمُرَةَ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ أَصَحُّ ‏.‏ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا مُحَمَّدٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ حَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ حَدَّثَ عَنِّي حَدِيثًا وَهُوَ يَرَى أَنَّهُ كَذِبٌ فَهُوَ أَحَدُ الْكَاذِبِينَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ لَهُ مَنْ رَوَى حَدِيثًا وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّ إِسْنَادَهُ خَطَأٌ أَيَخَافُ أَنْ يَكُونَ قَدْ دَخَلَ فِي حَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَوْ إِذَا رَوَى النَّاسُ حَدِيثًا مُرْسَلاً فَأَسْنَدَهُ بَعْضُهُمْ أَوْ قَلَبَ إِسْنَادَهُ يَكُونُ قَدْ دَخَلَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ فَقَالَ لاَ إِنَّمَا مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ إِذَا رَوَى الرَّجُلُ حَدِيثًا وَلاَ يُعْرَفُ لِذَلِكَ الْحَدِيثِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَصْلٌ فَحَدَّثَ بِهِ فَأَخَافُ أَنْ يَكُونَ قَدْ دَخَلَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Kim mendan biror hadisni yolgʻon deb bila turib (boshqalarga) aytsa, u ham yolgʻonchilardan biridir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Ким мендан бирор ҳадисни ёлғон деб била туриб (бошқаларга) айтса, у ҳам ёлғончилардан биридир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، وَسَالِمٍ أَبِي النَّضْرِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، وَغَيْرُهُ، رَفَعَهُ قَالَ ‏"‏ لاَ أُلْفِيَنَّ أَحَدَكُمْ مُتَّكِئًا عَلَى أَرِيكَتِهِ يَأْتِيهِ أَمْرٌ مِمَّا أَمَرْتُ بِهِ أَوْ نَهَيْتُ عَنْهُ فَيَقُولُ لاَ أَدْرِي مَا وَجَدْنَا فِي كِتَابِ اللَّهِ اتَّبَعْنَاهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ عَنْ سُفْيَانَ عَنِ ابْنِ الْمُنْكَدِرِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً وَسَالِمٍ أَبِي النَّضْرِ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَكَانَ ابْنُ عُيَيْنَةَ إِذَا رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَلَى الاِنْفِرَادِ بَيَّنَ حَدِيثَ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ مِنْ حَدِيثِ سَالِمٍ أَبِي النَّضْرِ وَإِذَا جَمَعَهُمَا رَوَى هَكَذَا ‏.‏ وَأَبُو رَافِعٍ مَوْلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم اسْمُهُ أَسْلَمُ ‏.‏

Abu Rofiʼ (roziyallohu anhu)dan va boshqalardan marfuʼ holda rivoyat qilinadiki, u zot: «Sizlardan birortangizni oʻrindigʻiga suyanib oʻtirgan holda, mening buyrugʻim yoki qaytarigʻimdan bir ish unga yetib kelganida: ‹Bilmadim, biz Allohning Kitobida nimani topsak, oʻshanga ergashamiz›, deganini koʻrmay!» dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Nabiy ﷺning xizmatkori Abu Rofiʼning ismi Aslamdir.Абу Рофиъ (розияллоҳу анҳу)дан ва бошқалардан марфуъ ҳолда ривоят қилинадики, у зот: «Сизлардан бирортангизни ўриндиғига суяниб ўтирган ҳолда, менинг буйруғим ёки қайтариғимдан бир иш унга етиб келганида: ‹Билмадим, биз Аллоҳнинг Китобида нимани топсак, ўшанга эргашамиз›, деганини кўрмай!» дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Набий ﷺнинг хизматкори Абу Рофиънинг исми Асламдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ جَابِرٍ اللَّخْمِيِّ، عَنِ الْمِقْدَامِ بْنِ مَعْدِيكَرِبَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلاَ هَلْ عَسَى رَجُلٌ يَبْلُغُهُ الْحَدِيثُ عَنِّي وَهُوَ مُتَّكِئٌ عَلَى أَرِيكَتِهِ فَيَقُولُ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ كِتَابُ اللَّهِ فَمَا وَجَدْنَا فِيهِ حَلاَلاً اسْتَحْلَلْنَاهُ وَمَا وَجَدْنَا فِيهِ حَرَامًا حَرَّمْنَاهُ وَإِنَّ مَا حَرَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَمَا حَرَّمَ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Miqdom ibn Maʼdiykarib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ogoh boʻlinglar! Birovga mendan hadis yetib kelishi, u esa oʻrindigʻiga suyanib oʻtirgan holda: ‹Biz bilan sizlarning oramizda Allohning Kitobi (yetarli); biz unda nimani halol deb topsak, halol sanaymiz, nimani harom deb topsak, harom sanaymiz›, deyishi yaqindir. Holbuki, Rasululloh ﷺ harom qilgan narsa Alloh harom qilgan narsa kabidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu jihatdan hasan gʻaribdir.Миқдом ибн Маъдийкариб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Огоҳ бўлинглар! Бировга мендан ҳадис етиб келиши, у эса ўриндиғига суяниб ўтирган ҳолда: ‹Биз билан сизларнинг орамизда Аллоҳнинг Китоби (етарли); биз унда нимани ҳалол деб топсак, ҳалол санаймиз, нимани ҳаром деб топсак, ҳаром санаймиз›, дейиши яқиндир. Ҳолбуки, Расулуллоҳ ﷺ ҳаром қилган нарса Аллоҳ ҳаром қилган нарса кабидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу жиҳатдан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ اسْتَأْذَنَّا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فِي الْكِتَابَةِ فَلَمْ يَأْذَنْ لَنَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ أَيْضًا عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ رَوَاهُ هَمَّامٌ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Biz Nabiy ﷺdan yozishga izn soʻradik, lekin u zot bizga izn bermadilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis Zayd ibn Aslamdan boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilingan; uni Hammom Zayd ibn Aslamdan rivoyat qilgan.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Биз Набий ﷺдан ёзишга изн сўрадик, лекин у зот бизга изн бермадилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Зайд ибн Асламдан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган; уни Ҳаммом Зайд ибн Асламдан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ الْخَلِيلِ بْنِ مُرَّةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ كَانَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ يَجْلِسُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَيَسْمَعُ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الْحَدِيثَ فَيُعْجِبُهُ وَلاَ يَحْفَظُهُ فَشَكَا ذَلِكَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَسْمَعُ مِنْكَ الْحَدِيثَ فَيُعْجِبُنِي وَلاَ أَحْفَظُهُ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اسْتَعِنْ بِيَمِينِكَ ‏"‏ ‏.‏ وَأَوْمَأَ بِيَدِهِ لِلْخَطِّ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ إِسْنَادُهُ لَيْسَ بِذَلِكَ الْقَائِمِ ‏.‏ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ الْخَلِيلُ بْنُ مُرَّةَ مُنْكَرُ الْحَدِيثِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ansorlardan bir kishi Nabiy ﷺning huzurida oʻtirardi va Nabiy ﷺdan hadis eshitib, undan hayratga tushar, ammo uni yodida saqlay olmasdi. U buni Nabiy ﷺga shikoyat qilib: «Ey Allohning Rasuli, men sizdan hadis eshitaman, u meni hayratga soladi, lekin uni yod ololmayman», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Oʻng qoʻlingdan yordam ol», dedilar va qoʻllari bilan yozishga ishora qildilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisning sanadi unchalik mustahkam emas. Men Muhammad ibn Ismoilning: ‹Xalil ibn Murra munkar ul-hadisdir›, deganini eshitdim.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ансорлардан бир киши Набий ﷺнинг ҳузурида ўтирарди ва Набий ﷺдан ҳадис эшитиб, ундан ҳайратга тушар, аммо уни ёдида сақлай олмасди. У буни Набий ﷺга шикоят қилиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен сиздан ҳадис эшитаман, у мени ҳайратга солади, лекин уни ёд ололмайман», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Ўнг қўлингдан ёрдам ол», дедилар ва қўллари билан ёзишга ишора қилдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг санади унчалик мустаҳкам эмас. Мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг: ‹Халил ибн Мурра мункар ул-ҳадисдир›, деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالاَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَطَبَ فَذَكَرَ الْقِصَّةَ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ أَبُو شَاهٍ اكْتُبُوا لِي يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اكْتُبُوا لأَبِي شَاهٍ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى شَيْبَانُ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ مِثْلَ هَذَا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ xutba qildilar — u (rivoyatda) bir voqeani zikr qildi. Abu Shoh: «Ey Allohning Rasuli, men uchun yozib bering», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Abu Shoh uchun yozib beringlar», dedilar. Bu hadisda bir voqea bordir. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ хутба қилдилар — у (ривоятда) бир воқеани зикр қилди. Абу Шоҳ: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен учун ёзиб беринг», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Абу Шоҳ учун ёзиб беринглар», дедилар. Бу ҳадисда бир воқеа бордир. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَخِيهِ، وَهُوَ هَمَّامُ بْنُ مُنَبِّهٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ لَيْسَ أَحَدٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَكْثَرَ حَدِيثًا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنِّي إِلاَّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو فَإِنَّهُ كَانَ يَكْتُبُ وَكُنْتُ لاَ أَكْتُبُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَوَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ عَنْ أَخِيهِ هُوَ هَمَّامُ بْنُ مُنَبِّهٍ ‏.‏

Hammom ibn Munabbih Abu Hurayra (roziyallohu anhu)ning bunday deganini eshitgan: «Rasululloh ﷺning sahobalaridan hech kimsa Rasululloh ﷺdan men kabi koʻp hadis rivoyat qilgan emas, faqat Abdulloh ibn Amrdan boshqa, chunki u (hadislarni) yozib qoʻyar edi, men esa yozmasdim.» Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ҳаммом ибн Мунаббиҳ Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)нинг бундай деганини эшитган: «Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаларидан ҳеч кимса Расулуллоҳ ﷺдан мен каби кўп ҳадис ривоят қилган эмас, фақат Абдуллоҳ ибн Амрдан бошқа, чунки у (ҳадисларни) ёзиб қўяр эди, мен эса ёзмасдим.» Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، عَنِ ابْنِ ثَوْبَانَ، هُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ ثَابِتِ بْنِ ثَوْبَانَ عَنْ حَسَّانَ بْنِ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي كَبْشَةَ السَّلُولِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بَلِّغُوا عَنِّي وَلَوْ آيَةً وَحَدِّثُوا عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلاَ حَرَجَ وَمَنْ كَذَبَ عَلَىَّ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنْ حَسَّانَ بْنِ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي كَبْشَةَ السَّلُولِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Mendan, garchi bir oyat boʻlsa ham, yetkazinglar; Bani Isroildan (rivoyatlar) aytinglar, bunda zarar yoʻq. Kim atayin mening nomimdan yolgʻon (gap) toʻqisa, doʻzaxdan oʻziga joy hozirlasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мендан, гарчи бир оят бўлса ҳам, етказинглар; Бани Исроилдан (ривоятлар) айтинглар, бунда зарар йўқ. Ким атайин менинг номимдан ёлғон (гап) тўқиса, дўзахдан ўзига жой ҳозирласин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ بَشِيرٍ، عَنْ شَبِيبِ بْنِ بِشْرٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَجُلٌ يَسْتَحْمِلُهُ فَلَمْ يَجِدْ عِنْدَهُ مَا يَتَحَمَّلُهُ فَدَلَّهُ عَلَى آخَرَ فَحَمَلَهُ ‏.‏ فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَهُ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ الدَّالَّ عَلَى الْخَيْرِ كَفَاعِلِهِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ الْبَدْرِيِّ وَبُرَيْدَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺning huzurlariga bir kishi ulov soʻrab keldi, u zotning huzurlarida unga beradigan ulov boʻlmadi, shuning uchun u zot uni boshqa bir kishiga yoʻlladilar va u (kishi) unga ulov berdi. Soʻng u Nabiy ﷺning huzurlariga kelib, bundan xabar berdi. Shunda u zot: «Albatta, yaxshilikka yoʻllovchi uni qilguvchi kabidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis Anasdan, Nabiy ﷺdan (qilingan) bu jihatdan gʻaribdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺнинг ҳузурларига бир киши улов сўраб келди, у зотнинг ҳузурларида унга берадиган улов бўлмади, шунинг учун у зот уни бошқа бир кишига йўлладилар ва у (киши) унга улов берди. Сўнг у Набий ﷺнинг ҳузурларига келиб, бундан хабар берди. Шунда у зот: «Албатта, яхшиликка йўлловчи уни қилгувчи кабидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Анасдан, Набий ﷺдан (қилинган) бу жиҳатдан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَمْرٍو الشَّيْبَانِيَّ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ الْبَدْرِيِّ، أَنَّ رَجُلاً، أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَسْتَحْمِلُهُ فَقَالَ إِنَّهُ قَدْ أُبْدِعَ بِي ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ائْتِ فُلاَنًا ‏"‏ ‏.‏ فَأَتَاهُ فَحَمَلَهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ دَلَّ عَلَى خَيْرٍ فَلَهُ مِثْلُ أَجْرِ فَاعِلِهِ أَوْ قَالَ عَامِلِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَأَبُو عَمْرٍو الشَّيْبَانِيُّ اسْمُهُ سَعْدُ بْنُ إِيَاسٍ وَأَبُو مَسْعُودٍ الْبَدْرِيُّ اسْمُهُ عُقْبَةُ بْنُ عَمْرٍو ‏.‏ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو الشَّيْبَانِيِّ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَقَالَ ‏"‏ مِثْلُ أَجْرِ فَاعِلِهِ ‏"‏ ‏.‏ وَلَمْ يَشُكَّ فِيهِ ‏.‏

Abu Masʼud al-Badriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi Nabiy ﷺning huzurlariga ulov soʻrab kelib: «Mening (ulovim) halok boʻldi», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Falonchining oldiga bor», dedilar. U (kishining) oldiga bordi, u esa unga ulov berdi. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Kim yaxshilikka yoʻllasa, unga ham uni qilguvchining ajri kabi ajr bordir», dedilar — yoki: «uni amalga oshiruvchining (ajri kabi)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Amr ash-Shayboniyning ismi Saʼd ibn Iyos, Abu Masʼud al-Badriyning ismi esa Uqba ibn Amrdir.Абу Масъуд ал-Бадрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир киши Набий ﷺнинг ҳузурларига улов сўраб келиб: «Менинг (уловим) ҳалок бўлди», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Фалончининг олдига бор», дедилар. У (кишининг) олдига борди, у эса унга улов берди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Ким яхшиликка йўлласа, унга ҳам уни қилгувчининг ажри каби ажр бордир», дедилар — ёки: «уни амалга оширувчининг (ажри каби)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Амр аш-Шайбонийнинг исми Саъд ибн Иёс, Абу Масъуд ал-Бадрийнинг исми эса Уқба ибн Амрдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، وَالْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ بُرَيْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ جَدِّهِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اشْفَعُوا وَلْتُؤْجَرُوا وَلْيَقْضِ اللَّهُ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ مَا شَاءَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَبُرَيْدٌ يُكْنَى أَبَا بُرْدَةَ أَيْضًا وَهُوَ كُوفِيٌّ ثِقَةٌ فِي الْحَدِيثِ رَوَى عَنْهُ شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ وَابْنُ عُيَيْنَةَ ‏.‏

Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Shafoat qilinglar, (shunda) ajr olasizlar; Alloh oʻz Paygʻambari ﷺning tili orqali Oʻzi xohlagan narsani hukm qiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Шафоат қилинглар, (шунда) ажр оласизлар; Аллоҳ ўз Пайғамбари ﷺнинг тили орқали Ўзи хоҳлаган нарсани ҳукм қилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُرَّةَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنْ نَفْسٍ تُقْتَلُ ظُلْمًا إِلاَّ كَانَ عَلَى ابْنِ آدَمَ كِفْلٌ مِنْ دَمِهَا وَذَلِكَ لأَنَّهُ أَوَّلُ مَنْ أَسَنَّ الْقَتْلَ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ ‏"‏ سَنَّ الْقَتْلَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ قَالَ ‏"‏ سَنَّ الْقَتْلَ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Zulm bilan oʻldirilgan har bir jon (gunohidan) bir ulush Odam (alayhissalom)ning oʻgʻliga boʻladi. Chunki u qotillikni birinchi boʻlib boshlab bergan kishidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Зулм билан ўлдирилган ҳар бир жон (гуноҳидан) бир улуш Одам (алайҳиссалом)нинг ўғлига бўлади. Чунки у қотилликни биринчи бўлиб бошлаб берган кишидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ دَعَا إِلَى هُدًى كَانَ لَهُ مِنَ الأَجْرِ مِثْلُ أُجُورِ مَنْ يَتَّبِعُهُ لاَ يَنْقُصُ ذَلِكَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْئًا وَمَنْ دَعَا إِلَى ضَلاَلَةٍ كَانَ عَلَيْهِ مِنَ الإِثْمِ مِثْلُ آثَامِ مَنْ يَتَّبِعُهُ لاَ يَنْقُصُ ذَلِكَ مِنْ آثَامِهِمْ شَيْئًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim hidoyatga chaqirsa, unga ergashganlarning ajrlari kabi ajr boʻladi, bu ularning ajrlaridan hech narsani kamaytirmaydi. Kim zalolatga chaqirsa, unga ergashganlarning gunohlari kabi gunoh boʻladi, bu ularning gunohlaridan hech narsani kamaytirmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким ҳидоятга чақирса, унга эргашганларнинг ажрлари каби ажр бўлади, бу уларнинг ажрларидан ҳеч нарсани камайтирмайди. Ким залолатга чақирса, унга эргашганларнинг гуноҳлари каби гуноҳ бўлади, бу уларнинг гуноҳларидан ҳеч нарсани камайтирмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا الْمَسْعُودِيُّ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنِ ابْنِ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ سَنَّ سُنَّةَ خَيْرٍ فَاتُّبِعَ عَلَيْهَا فَلَهُ أَجْرُهُ وَمِثْلُ أُجُورِ مَنِ اتَّبَعَهُ غَيْرَ مَنْقُوصٍ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْئًا وَمَنْ سَنَّ سُنَّةَ شَرٍّ فَاتُّبِعَ عَلَيْهَا كَانَ عَلَيْهِ وِزْرُهُ وَمِثْلُ أَوْزَارِ مَنِ اتَّبَعَهُ غَيْرَ مَنْقُوصٍ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شَيْئًا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ حُذَيْفَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوُ هَذَا ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ الْمُنْذِرِ بْنِ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ جَرِيرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَيْضًا ‏.‏

Jarir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim yaxshi bir odatni boshlab bersa-yu, oʻ odatga amal qilinsa, unga oʻzining ajri va unga ergashganlarning ajrlari kabi ajr boʻladi, bu ularning ajrlaridan hech narsani kamaytirmaydi. Kim yomon bir odatni boshlab bersa-yu, oʻ odatga amal qilinsa, unga oʻzining gunohi va unga ergashganlarning gunohlari kabi gunoh boʻladi, bu ularning gunohlaridan hech narsani kamaytirmaydi», dedilar. Bu bobda Huzayfadan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu hadis Jarir ibn Abdullohdan Nabiy ﷺ orqali bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan.Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким яхши бир одатни бошлаб берса-ю, ў одатга амал қилинса, унга ўзининг ажри ва унга эргашганларнинг ажрлари каби ажр бўлади, бу уларнинг ажрларидан ҳеч нарсани камайтирмайди. Ким ёмон бир одатни бошлаб берса-ю, ў одатга амал қилинса, унга ўзининг гуноҳи ва унга эргашганларнинг гуноҳлари каби гуноҳ бўлади, бу уларнинг гуноҳларидан ҳеч нарсани камайтирмайди», дедилар. Бу бобда Ҳузайфадан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадис Жарир ибн Абдуллоҳдан Набий ﷺ орқали бир неча йўл билан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا بَقِيَّةُ بْنُ الْوَلِيدِ، عَنْ بَحِيرِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَمْرٍو السُّلَمِيِّ، عَنِ الْعِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ، قَالَ وَعَظَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمًا بَعْدَ صَلاَةِ الْغَدَاةِ مَوْعِظَةً بَلِيغَةً ذَرَفَتْ مِنْهَا الْعُيُونُ وَوَجِلَتْ مِنْهَا الْقُلُوبُ فَقَالَ رَجُلٌ إِنَّ هَذِهِ مَوْعِظَةُ مُوَدِّعٍ فَمَاذَا تَعْهَدُ إِلَيْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ أُوصِيكُمْ بِتَقْوَى اللَّهِ وَالسَّمْعِ وَالطَّاعَةِ وَإِنْ عَبْدٌ حَبَشِيٌّ فَإِنَّهُ مَنْ يَعِشْ مِنْكُمْ يَرَى اخْتِلاَفًا كَثِيرًا وَإِيَّاكُمْ وَمُحْدَثَاتِ الأُمُورِ فَإِنَّهَا ضَلاَلَةٌ فَمَنْ أَدْرَكَ ذَلِكَ مِنْكُمْ فَعَلَيْهِ بِسُنَّتِي وَسُنَّةِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ الْمَهْدِيِّينَ عَضُّوا عَلَيْهَا بِالنَّوَاجِذِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى ثَوْرُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَمْرٍو السُّلَمِيِّ، عَنِ الْعِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ وَغَيْرُ وَاحِدٍ قَالُوا حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ عَنْ ثَوْرِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَمْرٍو السُّلَمِيِّ عَنِ الْعِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَالْعِرْبَاضُ بْنُ سَارِيَةَ يُكْنَى أَبَا نَجِيحٍ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ حُجْرِ بْنِ حُجْرٍ عَنْ عِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Irboz ibn Soriya (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni Rasululloh ﷺ bomdod namozidan soʻng bizga taʼsirli vaʼz qildilarki, undan koʻzlar yoshlandi va qalblar titrab ketdi. Shunda bir kishi: «Albatta, bu vidolashuvchining vaʼziga oʻxshaydi, bizga nima tavsiya qilasiz, ey Rasululloh?» dedi. U zot: «Sizlarga Allohdan qoʻrqishni hamda habashiy bir qul (amir boʻlsa) ham eshitish va itoat qilishni tavsiya qilaman. Chunki sizlardan kim (mendan keyin) yashasa, koʻp ixtiloflarni koʻradi. Bidʼat ishlardan saqlaninglar, chunki ular zalolatdir. Sizlardan kim oʻ (zamonga) yetsa, mening sunnatim va hidoyat topgan, toʻgʻri yoʻldan boruvchi xalifalarning sunnatiga yopishsin, ularni tishlaringiz bilan mahkam tutinglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Irboz ibn Soriyaning kunyasi Abu Najih edi.Ирбоз ибн Сория (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир куни Расулуллоҳ ﷺ бомдод намозидан сўнг бизга таъсирли ваъз қилдиларки, ундан кўзлар ёшланди ва қалблар титраб кетди. Шунда бир киши: «Албатта, бу видолашувчининг ваъзига ўхшайди, бизга нима тавсия қиласиз, эй Расулуллоҳ?» деди. У зот: «Сизларга Аллоҳдан қўрқишни ҳамда ҳабаший бир қул (амир бўлса) ҳам эшитиш ва итоат қилишни тавсия қиламан. Чунки сизлардан ким (мендан кейин) яшаса, кўп ихтилофларни кўради. Бидъат ишлардан сақланинглар, чунки улар залолатдир. Сизлардан ким ў (замонга) етса, менинг суннатим ва ҳидоят топган, тўғри йўлдан борувчи халифаларнинг суннатига ёпишсин, уларни тишларингиз билан маҳкам тутинглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Ирбоз ибн Сориянинг куняси Абу Нажиҳ эди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ مَرْوَانَ بْنِ مُعَاوِيَةَ الْفَزَارِيِّ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِبِلاَلِ بْنِ الْحَارِثِ ‏"‏ اعْلَمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مَا أَعْلَمُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ اعْلَمْ يَا بِلاَلُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مَا أَعْلَمُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ أَنَّهُ مَنْ أَحْيَا سُنَّةً مِنْ سُنَّتِي قَدْ أُمِيتَتْ بَعْدِي فَإِنَّ لَهُ مِنَ الأَجْرِ مِثْلَ مَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْئًا وَمَنِ ابْتَدَعَ بِدْعَةَ ضَلاَلَةٍ لاَ يَرْضَاهَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ كَانَ عَلَيْهِ مِثْلُ آثَامِ مَنْ عَمِلَ بِهَا لاَ يَنْقُصُ ذَلِكَ مِنْ أَوْزَارِ النَّاسِ شَيْئًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَمُحَمَّدُ بْنُ عُيَيْنَةَ هُوَ مِصِّيصِيٌّ شَامِيٌّ وَكَثِيرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ هُوَ ابْنُ عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ الْمُزَنِيُّ ‏.‏

Bilol ibn al-Horis (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ unga: «Bilib qoʻy», dedilar. U: «Nimani bilay, ey Rasululloh?» dedi. U zot: «Bilib qoʻy, ey Bilol», dedilar. U: «Nimani bilay, ey Rasululloh?» dedi. U zot: «Albatta, kim mendan keyin oʻchgan sunnatlarimdan birini tiriltirsa, unga oʻ sunnatga amal qilganlarning ajri kabi ajr boʻladi, bu ularning ajrlaridan hech narsani kamaytirmaydi. Kim Alloh va Uning Rasuli rozi boʻlmaydigan zalolat bidʼatini ixtiro qilsa, unga oʻ bidʼatga amal qilganlarning gunohlari kabi gunoh boʻladi, bu kishilarning gunohlaridan hech narsani kamaytirmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Kasir ibn Abdulloh — u Ibn Amr ibn Avf al-Muzaniydir.Билол ибн ал-Ҳорис (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ унга: «Билиб қўй», дедилар. У: «Нимани билай, эй Расулуллоҳ?» деди. У зот: «Билиб қўй, эй Билол», дедилар. У: «Нимани билай, эй Расулуллоҳ?» деди. У зот: «Албатта, ким мендан кейин ўчган суннатларимдан бирини тирилтирса, унга ў суннатга амал қилганларнинг ажри каби ажр бўлади, бу уларнинг ажрларидан ҳеч нарсани камайтирмайди. Ким Аллоҳ ва Унинг Расули рози бўлмайдиган залолат бидъатини ихтиро қилса, унга ў бидъатга амал қилганларнинг гуноҳлари каби гуноҳ бўлади, бу кишиларнинг гуноҳларидан ҳеч нарсани камайтирмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Касир ибн Абдуллоҳ — у Ибн Амр ибн Авф ал-Музанийдир.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ حَاتِمٍ الأَنْصَارِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، قَالَ قَالَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا بُنَىَّ إِنْ قَدَرْتَ أَنْ تُصْبِحَ وَتُمْسِيَ لَيْسَ فِي قَلْبِكَ غِشٌّ لأَحَدٍ فَافْعَلْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِي ‏"‏ يَا بُنَىَّ وَذَلِكَ مِنْ سُنَّتِي وَمَنْ أَحْيَا سُنَّتِي فَقَدْ أَحَبَّنِي ‏.‏ وَمَنْ أَحَبَّنِي كَانَ مَعِي فِي الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ طَوِيلَةٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ ثِقَةٌ وَأَبُوهُ ثِقَةٌ وَعَلِيُّ بْنُ زَيْدٍ صَدُوقٌ إِلاَّ أَنَّهُ رُبَّمَا يَرْفَعُ الشَّىْءَ الَّذِي يُوقِفُهُ غَيْرُهُ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ بَشَّارٍ يَقُولُ قَالَ أَبُو الْوَلِيدِ قَالَ شُعْبَةُ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ زَيْدٍ وَكَانَ رَفَّاعًا وَلاَ نَعْرِفُ لِسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَنَسٍ رِوَايَةً إِلاَّ هَذَا الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى عَبَّادُ بْنُ مَيْسَرَةَ الْمِنْقَرِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَنَسٍ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَذَاكَرْتُ بِهِ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ فَلَمْ يَعْرِفْهُ وَلَمْ يُعْرَفْ لِسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَنَسٍ هَذَا الْحَدِيثُ وَلاَ غَيْرُهُ وَمَاتَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ سَنَةَ ثَلاَثٍ وَتِسْعِينَ وَمَاتَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ بَعْدَهُ بِسَنَتَيْنِ مَاتَ سَنَةَ خَمْسٍ وَتِسْعِينَ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ menga: «Ey oʻgʻilcham, agar qalbingda hech kimga nisbatan gʻil-gʻishsiz holda tonggi va kechki vaqtga yeta olsang, shunday qil», dedilar. Soʻng menga: «Ey oʻgʻilcham, bu mening sunnatimdandir. Kim mening sunnatimni tiriltirsa, demak meni sevibdi. Kim meni sevsa, jannatda men bilan birga boʻladi», dedilar. Hadisda uzun bir voqea bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻl bilan hasan gʻaribdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ менга: «Эй ўғилчам, агар қалбингда ҳеч кимга нисбатан ғил-ғишсиз ҳолда тонгги ва кечки вақтга ета олсанг, шундай қил», дедилар. Сўнг менга: «Эй ўғилчам, бу менинг суннатимдандир. Ким менинг суннатимни тирилтирса, демак мени севибди. Ким мени севса, жаннатда мен билан бирга бўлади», дедилар. Ҳадисда узун бир воқеа бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўл билан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اتْرُكُونِي مَا تَرَكْتُكُمْ فَإِذَا حَدَّثْتُكُمْ فَخُذُوا عَنِّي فَإِنَّمَا هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ بِكَثْرَةِ سُؤَالِهِمْ وَاخْتِلاَفِهِمْ عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men sizlarni qoldirgan narsalarda meni qoldiringlar (yaʼni soʻramanglar). Men sizlarga (bir narsani) buyursam, undan oʻzlaringizga ola qoʻyinglar. Sizlardan oldingilarni faqat koʻp soʻraganlari va paygʻambarlariga muxolafat qilganlari halok qilgandir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен сизларни қолдирган нарсаларда мени қолдиринглар (яъни сўраманглар). Мен сизларга (бир нарсани) буюрсам, ундан ўзларингизга ола қўйинглар. Сизлардан олдингиларни фақат кўп сўраганлари ва пайғамбарларига мухолафат қилганлари ҳалок қилгандир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَزَّارُ، وَإِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، رِوَايَةً ‏"‏ يُوشِكُ أَنْ يَضْرِبَ النَّاسُ، أَكْبَادَ الإِبِلِ يَطْلُبُونَ الْعِلْمَ فَلاَ يَجِدُونَ أَحَدًا أَعْلَمَ مِنْ عَالِمِ الْمَدِينَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَهُوَ حَدِيثُ ابْنِ عُيَيْنَةَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ أَنَّهُ قَالَ فِي هَذَا سُئِلَ مَنْ عَالِمُ الْمَدِينَةِ فَقَالَ إِنَّهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى سَمِعْتُ ابْنَ عُيَيْنَةَ يَقُولُ هُوَ الْعُمَرِيُّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزَ الزَّاهِدُ ‏.‏ وَسَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ مُوسَى يَقُولُ قَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ هُوَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ ‏.‏ وَالْعُمَرِيُّ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ مِنْ وَلَدِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Yaqinda kishilar ilm izlab tuyalarning jigarlarini uradilar (yaʼni tuyalarda safarga chiqadilar), lekin Madina olimidan koʻra bilimliroq birovni topmaydilar». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir va u Ibn Uyaynaning hadisidir. Ibn Uyaynadan rivoyat qilinishicha, undan: «Madina olimi kim?» deb soʻralganda, u: «U Molik ibn Anasdir», degan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Яқинда кишилар илм излаб туяларнинг жигарларини урадилар (яъни туяларда сафарга чиқадилар), лекин Мадина олимидан кўра билимлироқ бировни топмайдилар». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир ва у Ибн Уяйнанинг ҳадисидир. Ибн Уяйнадан ривоят қилинишича, ундан: «Мадина олими ким?» деб сўралганда, у: «У Молик ибн Анасдир», деган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ جَنَاحٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَقِيهٌ أَشَدُّ عَلَى الشَّيْطَانِ مِنْ أَلْفِ عَابِدٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَلاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ الْوَلِيدِ بْنِ مُسْلِمٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bir faqih shaytonga ming obiddan ham ogʻirroqdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻl bilan, Valid ibn Muslimning hadisidan bilamiz.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бир фақиҳ шайтонга минг обиддан ҳам оғирроқдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билан, Валид ибн Муслимнинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خِدَاشٍ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ الْوَاسِطِيُّ، حَدَّثَنَا عَاصِمُ بْنُ رَجَاءِ بْنِ حَيْوَةَ، عَنْ قَيْسِ بْنِ كَثِيرٍ، قَالَ قَدِمَ رَجُلٌ مِنَ الْمَدِينَةِ عَلَى أَبِي الدَّرْدَاءِ وَهُوَ بِدِمَشْقَ فَقَالَ مَا أَقْدَمَكَ يَا أَخِي فَقَالَ حَدِيثٌ بَلَغَنِي أَنَّكَ تُحَدِّثُهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ أَمَا جِئْتَ لِحَاجَةٍ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ أَمَا قَدِمْتَ لِتِجَارَةٍ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ مَا جِئْتَ إِلاَّ فِي طَلَبِ هَذَا الْحَدِيثِ قَالَ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ سَلَكَ طَرِيقًا يَبْتَغِي فِيهِ عِلْمًا سَلَكَ اللَّهُ بِهِ طَرِيقًا إِلَى الْجَنَّةِ وَإِنَّ الْمَلاَئِكَةَ لَتَضَعُ أَجْنِحَتَهَا رِضًا لِطَالِبِ الْعِلْمِ وَإِنَّ الْعَالِمَ لَيَسْتَغْفِرُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الأَرْضِ حَتَّى الْحِيتَانُ فِي الْمَاءِ وَفَضْلُ الْعَالِمِ عَلَى الْعَابِدِ كَفَضْلِ الْقَمَرِ عَلَى سَائِرِ الْكَوَاكِبِ إِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الأَنْبِيَاءِ إِنَّ الأَنْبِيَاءَ لَمْ يُوَرِّثُوا دِينَارًا وَلاَ دِرْهَمًا إِنَّمَا وَرَّثُوا الْعِلْمَ فَمَنْ أَخَذَ بِهِ أَخَذَ بِحَظٍّ وَافِرٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَلاَ نَعْرِفُ هَذَا الْحَدِيثَ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَاصِمِ بْنِ رَجَاءِ بْنِ حَيْوَةَ وَلَيْسَ هُوَ عِنْدِي بِمُتَّصِلٍ هَكَذَا حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خِدَاشٍ بِهَذَا الإِسْنَادِ ‏.‏ وَإِنَّمَا يُرْوَى هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَاصِمِ بْنِ رَجَاءِ بْنِ حَيْوَةَ عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ جَمِيلٍ عَنْ كَثِيرِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ مَحْمُودِ بْنِ خِدَاشٍ وَرَأَى مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ هَذَا أَصَحَّ ‏.‏

Qays ibn Kasirdan rivoyat qilinadi: Madinadan bir kishi Damashqda boʻlgan Abu Dardo (roziyallohu anhu)ning oldiga keldi. U: «Seni nima olib keldi, ey jiyanim?» dedi. U: «Senga yetib kelgan, senga Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladigan bir hadis», dedi. U: «Biron hojat uchun kelmadingmi?» dedi. U: «Yoʻq», dedi. U: «Savdo uchun kelmadingmi?» dedi. U: «Yoʻq, men faqat shu hadisni izlab keldim», dedi. Shunda u (Abu Dardo): «Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitganman: ‹Kim ilm izlab biron yoʻlga yursa, Alloh uni jannatga eltadigan yoʻlga soladi. Albatta, farishtalar ilm talabgoridan rozi boʻlib, unga qanotlarini quyadilar. Albatta, olim uchun osmonlardagi va yerdagi (jonzotlar), hatto suvdagi baliqlar ham magʻfirat soʻraydilar. Olimning obiddan afzalligi oyning boshqa yulduzlardan afzalligi kabidir. Albatta, olimlar paygʻambarlarning vorislaridir. Paygʻambarlar dinor ham, dirham ham meros qoldirmaganlar, faqat ilmni meros qoldirganlar. Kim uni olsa, toʻla nasiba olgan boʻladi›», dedi. Abu Iso aytdi: Biz bu hadisni faqat Osim ibn Rajo ibn Hayvaning hadisidan bilamiz, u mening nazdimda muttasil emasdir. Bu hadisning eng sahih (rivoyati) shudir.Қайс ибн Касирдан ривоят қилинади: Мадинадан бир киши Дамашқда бўлган Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)нинг олдига келди. У: «Сени нима олиб келди, эй жияним?» деди. У: «Сенга етиб келган, сенга Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қиладиган бир ҳадис», деди. У: «Бирон ҳожат учун келмадингми?» деди. У: «Йўқ», деди. У: «Савдо учун келмадингми?» деди. У: «Йўқ, мен фақат шу ҳадисни излаб келдим», деди. Шунда у (Абу Дардо): «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитганман: ‹Ким илм излаб бирон йўлга юрса, Аллоҳ уни жаннатга элтадиган йўлга солади. Албатта, фаришталар илм талабгоридан рози бўлиб, унга қанотларини қуядилар. Албатта, олим учун осмонлардаги ва ердаги (жонзотлар), ҳатто сувдаги балиқлар ҳам мағфират сўрайдилар. Олимнинг обиддан афзаллиги ойнинг бошқа юлдузлардан афзаллиги кабидир. Албатта, олимлар пайғамбарларнинг ворисларидир. Пайғамбарлар динор ҳам, дирҳам ҳам мерос қолдирмаганлар, фақат илмни мерос қолдирганлар. Ким уни олса, тўла насиба олган бўлади›», деди. Абу Исо айтди: Биз бу ҳадисни фақат Осим ибн Ражо ибн Ҳайванинг ҳадисидан биламиз, у менинг наздимда муттасил эмасдир. Бу ҳадиснинг энг саҳиҳ (ривояти) шудир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ مَسْرُوقٍ، عَنِ ابْنِ أَشْوَعَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ سَلَمَةَ الْجُعْفِيِّ، قَالَ قَالَ يَزِيدُ بْنُ سَلَمَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي قَدْ سَمِعْتُ مِنْكَ، حَدِيثًا كَثِيرًا أَخَافُ أَنْ يُنْسِيَنِي، أَوَّلَهُ آخِرُهُ فَحَدِّثْنِي بِكَلِمَةٍ تَكُونُ جِمَاعًا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اتَّقِ اللَّهَ فِيمَا تَعْلَمُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِمُتَّصِلٍ وَهُوَ عِنْدِي مُرْسَلٌ ‏.‏ وَلَمْ يُدْرِكْ عِنْدِي ابْنُ أَشْوَعَ يَزِيدَ بْنَ سَلَمَةَ وَابْنُ أَشْوَعَ اسْمُهُ سَعِيدُ بْنُ أَشْوَعَ ‏.‏

Yazid ibn Salama al-Juʼfiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Ey Rasululloh, men sizdan shunchalik koʻp hadis eshitdimki, avvalini oxiri unutdirib qoʻyishidan qoʻrqaman. Menga (hammasini) jamlaydigan bir soʻzni aytib bering», dedi. U zot: «Bilgan narsangda Allohdan qoʻrq», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodi muttasil emas, u mening nazdimda mursaldir. Mening nazdimda Ibn Ashvaʼ Yazid ibn Salamaga yetishmagan. Ibn Ashvaʼning ismi Said ibn Ashvaʼdir.Язид ибн Салама ал-Жуъфий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Эй Расулуллоҳ, мен сиздан шунчалик кўп ҳадис эшитдимки, аввалини охири унутдириб қўйишидан қўрқаман. Менга (ҳаммасини) жамлайдиган бир сўзни айтиб беринг», деди. У зот: «Билган нарсангда Аллоҳдан қўрқ», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг исноди муттасил эмас, у менинг наздимда мурсалдир. Менинг наздимда Ибн Ашваъ Язид ибн Саламага етишмаган. Ибн Ашваънинг исми Саид ибн Ашваъдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا خَلَفُ بْنُ أَيُّوبَ الْعَامِرِيُّ، عَنْ عَوْفٍ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خَصْلَتَانِ لاَ تَجْتَمِعَانِ فِي مُنَافِقٍ حُسْنُ سَمْتٍ وَلاَ فِقْهٌ فِي الدِّينِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَلاَ نَعْرِفُ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ حَدِيثِ عَوْفٍ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ هَذَا الشَّيْخِ خَلَفِ بْنِ أَيُّوبَ الْعَامِرِيِّ وَلَمْ أَرَ أَحَدًا يَرْوِي عَنْهُ غَيْرَ أَبِي كُرَيْبٍ مُحَمَّدِ بْنِ الْعَلاَءِ وَلاَ أَدْرِي كَيْفَ هُوَ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ikki xislat munofiqda jamlanmaydi: chiroyli xulq va dinda fiqh (chuqur tushuncha)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Biz bu hadisni Avfning hadisidan faqat shu shayx Xalaf ibn Ayyub al-Omiriyning hadisi orqali bilamiz.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Икки хислат мунофиқда жамланмайди: чиройли хулқ ва динда фиқҳ (чуқур тушунча)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Биз бу ҳадисни Авфнинг ҳадисидан фақат шу шайх Халаф ибн Айюб ал-Омирийнинг ҳадиси орқали биламиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ، حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ رَجَاءٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ جَمِيلٍ، حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ الْبَاهِلِيِّ، قَالَ ذُكِرَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَجُلاَنِ أَحَدُهُمَا عَابِدٌ وَالآخَرُ عَالِمٌ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَضْلُ الْعَالِمِ عَلَى الْعَابِدِ كَفَضْلِي عَلَى أَدْنَاكُمْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ وَمَلاَئِكَتَهُ وَأَهْلَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ حَتَّى النَّمْلَةَ فِي جُحْرِهَا وَحَتَّى الْحُوتَ لَيُصَلُّونَ عَلَى مُعَلِّمِ النَّاسِ الْخَيْرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَمَّارٍ الْحُسَيْنَ بْنَ حُرَيْثٍ الْخُزَاعِيَّ يَقُولُ سَمِعْتُ الْفُضَيْلَ بْنَ عِيَاضٍ يَقُولُ عَالِمٌ عَامِلٌ مُعَلِّمٌ يُدْعَى كَبِيرًا فِي مَلَكُوتِ السَّمَوَاتِ ‏.‏

Abu Umoma al-Bohiliy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning huzurlarida ikki kishi — biri obid, ikkinchisi olim zikr qilindi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Olimning obiddan afzalligi mening sizlarning eng oddiyingizdan afzalligim kabidir», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh, Uning farishtalari, osmonlar va yer ahli, hatto inidagi chumoli, hatto baliq ham odamlarga yaxshilikni oʻrgatuvchi kishiga (xayrli) duo qiladilar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Абу Умома ал-Боҳилий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларида икки киши — бири обид, иккинчиси олим зикр қилинди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Олимнинг обиддан афзаллиги менинг сизларнинг энг оддийингиздан афзаллигим кабидир», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ, Унинг фаришталари, осмонлар ва ер аҳли, ҳатто инидаги чумоли, ҳатто балиқ ҳам одамларга яхшиликни ўргатувчи кишига (хайрли) дуо қиладилар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ الشَّيْبَانِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ دَرَّاجٍ، عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَنْ يَشْبَعَ الْمُؤْمِنُ مِنْ خَيْرٍ يَسْمَعُهُ حَتَّى يَكُونَ مُنْتَهَاهُ الْجَنَّةُ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Moʻmin oxir-oqibati jannat boʻlguncha eshitgan yaxshilikidan toʻymaydi», dedilar. Bu hadis hasan gʻaribdir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мўмин охир-оқибати жаннат бўлгунча эшитган яхшиликидан тўймайди», дедилар. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ الْوَلِيدِ الْكِنْدِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْفَضْلِ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْكَلِمَةُ الْحِكْمَةُ ضَالَّةُ الْمُؤْمِنِ فَحَيْثُ وَجَدَهَا فَهُوَ أَحَقُّ بِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ الْفَضْلِ الْمَدَنِيُّ الْمَخْزُومِيُّ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Hikmatli soʻz — moʻminning yoʻqotgan narsasidir, qayerdan topsa, oʻsha narsaga u eng haqlidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻl bilangina bilamiz. Ibrohim ibn al-Fazl al-Madaniy al-Maxzumiy hifzi (yodlash quvvati) tomonidan hadisda zaif sanaladi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳикматли сўз — мўминнинг йўқотган нарсасидир, қаердан топса, ўша нарсага у энг ҳақлидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билангина биламиз. Иброҳим ибн ал-Фазл ал-Маданий ал-Махзумий ҳифзи (ёдлаш қуввати) томонидан ҳадисда заиф саналади.