حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لاَ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ حَتَّى تُؤْمِنُوا وَلاَ تُؤْمِنُوا حَتَّى تَحَابُّوا أَلاَ أَدُلُّكُمْ عَلَى أَمْرٍ إِذَا أَنْتُمْ فَعَلْتُمُوهُ تَحَابَبْتُمْ أَفْشُوا السَّلاَمَ بَيْنَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلاَمٍ وَشُرَيْحِ بْنِ هَانِئٍ عَنْ أَبِيهِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَالْبَرَاءِ وَأَنَسٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, iymon keltirmaguningizcha jannatga kirolmaysizlar, bir-biringizni sevmaguningizcha (chin) iymon keltirgan boʻlmaysizlar. Sizlarni shunday bir ishga yoʻllab qoʻymayinmi, agar uni qilsangizlar bir-biringizni sevib qolasizlar — oʻrtangizda salomni keng yoyinglar!», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки, иймон келтирмагунингизча жаннатга киролмайсизлар, бир-бирингизни севмагунингизча (чин) иймон келтирган бўлмайсизлар. Сизларни шундай бир ишга йўллаб қўймайинми, агар уни қилсангизлар бир-бирингизни севиб қоласизлар — ўртангизда саломни кенг ёйинглар!», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَالْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْحَرِيرِيُّ، بَلْخِيٌّ قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سُلَيْمَانَ الضُّبَعِيِّ، عَنْ عَوْفٍ، عَنْ أَبِي رَجَاءٍ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، أَنَّ رَجُلاً، جَاءَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ ‏.‏ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ عَشْرٌ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ جَاءَ آخَرُ فَقَالَ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ عِشْرُونَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ جَاءَ آخَرُ فَقَالَ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ثَلاَثُونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأَبِي سَعِيدٍ وَسَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ ‏.‏

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: «Assalomu alaykum», dedi. Nabiy ﷺ: «Oʻn», dedilar. Soʻng boshqa bir kishi kelib: «Assalomu alaykum va rahmatulloh», dedi. Nabiy ﷺ: «Yigirma», dedilar. Soʻng yana boshqa bir kishi kelib: «Assalomu alaykum va rahmatullohi va barakotuh», dedi. Nabiy ﷺ: «Oʻttiz», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu vajhdan hasan sahih gʻaribdir.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир киши Набий ﷺ ҳузурларига келиб: «Ассалому алайкум», деди. Набий ﷺ: «Ўн», дедилар. Сўнг бошқа бир киши келиб: «Ассалому алайкум ва раҳматуллоҳ», деди. Набий ﷺ: «Йигирма», дедилар. Сўнг яна бошқа бир киши келиб: «Ассалому алайкум ва раҳматуллоҳи ва баракотуҳ», деди. Набий ﷺ: «Ўттиз», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу важҳдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنِ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ اسْتَأْذَنَ أَبُو مُوسَى عَلَى عُمَرَ فَقَالَ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ أَأَدْخُلُ قَالَ عُمَرُ وَاحِدَةٌ ‏.‏ ثُمَّ سَكَتَ سَاعَةً ثُمَّ قَالَ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ أَأَدْخُلُ قَالَ عُمَرُ ثِنْتَانِ ‏.‏ ثُمَّ سَكَتَ سَاعَةً فَقَالَ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ أَأَدْخُلُ فَقَالَ عُمَرُ ثَلاَثٌ ‏.‏ ثُمَّ رَجَعَ فَقَالَ عُمَرُ لِلْبَوَّابِ مَا صَنَعَ قَالَ رَجَعَ ‏.‏ قَالَ عَلَىَّ بِهِ ‏.‏ فَلَمَّا جَاءَهُ قَالَ مَا هَذَا الَّذِي صَنَعْتَ قَالَ السُّنَّةَ ‏.‏ قَالَ السُّنَّةَ وَاللَّهِ لَتَأْتِيَنِّي عَلَى هَذَا بِبُرْهَانٍ أَوْ بِبَيِّنَةٍ أَوْ لأَفْعَلَنَّ بِكَ ‏.‏ قَالَ فَأَتَانَا وَنَحْنُ رُفْقَةٌ مِنَ الأَنْصَارِ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ الأَنْصَارِ أَلَسْتُمْ أَعْلَمَ النَّاسِ بِحَدِيثِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَلَمْ يَقُلْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الاِسْتِئْذَانُ ثَلاَثٌ فَإِنْ أُذِنَ لَكَ وَإِلاَّ فَارْجِعْ ‏"‏ ‏.‏ فَجَعَلَ الْقَوْمُ يُمَازِحُونَهُ قَالَ أَبُو سَعِيدٍ ثُمَّ رَفَعْتُ رَأْسِي إِلَيْهِ فَقُلْتُ فَمَا أَصَابَكَ فِي هَذَا مِنَ الْعُقُوبَةِ فَأَنَا شَرِيكُكَ ‏.‏ قَالَ فَأَتَى عُمَرَ فَأَخْبَرَهُ بِذَلِكَ فَقَالَ عُمَرُ مَا كُنْتُ عَلِمْتُ بِهَذَا ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأُمِّ طَارِقٍ مَوْلاَةِ سَعْدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَالْجُرَيْرِيُّ اسْمُهُ سَعِيدُ بْنُ إِيَاسٍ يُكْنَى أَبَا مَسْعُودٍ وَقَدْ رَوَى هَذَا غَيْرُهُ أَيْضًا عَنْ أَبِي نَضْرَةَ وَأَبُو نَضْرَةَ الْعَبْدِيُّ اسْمُهُ الْمُنْذِرُ بْنُ مَالِكِ بْنِ قُطَعَةَ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Muso Umar (roziyallohu anhu)ning huzuriga kirish uchun izn soʻrab: «Assalomu alaykum, kiraymi?», dedi. Umar: «Bir marta (boʻldi)», dedi. Soʻng (Abu Muso) bir muddat sukut qildi, keyin: «Assalomu alaykum, kiraymi?», dedi. Umar: «Ikki marta», dedi. Soʻng yana bir muddat sukut qildi, keyin: «Assalomu alaykum, kiraymi?», dedi. Umar: «Uch marta», dedi. Soʻng (Abu Muso) qaytib ketdi. Umar darbonga: «U nima qildi?», dedi. (Darbon): «Qaytib ketdi», dedi. (Umar): «Uni oldimga keltir!», dedi. U kelgach, (Umar): «Bu nima qilganing?», dedi. (Abu Muso): «Sunnat (shunday)», dedi. (Umar): «Sunnatmi? Alloh bilan qasamki, bunga albatta menga bir hujjat yoki bayyina keltirasan, aks holda senga (jazo) beraman», dedi. (Abu Muso) aytdi: Soʻng u bizning oldimizga keldi, biz ansorlardan bir guruh edik. U: «Ey ansorlar jamoasi, sizlar odamlarning Rasululloh ﷺ hadisini eng yaxshi bilganlari emasmisizlar? Rasululloh ﷺ: ‹Izn soʻrash uch martadir, agar senga izn berilsa (kir), boʻlmasa qaytib ket›, demaganmidilar?», dedi. Shunda jamoa unga hazil qila boshladi. Abu Said aytdi: Soʻng men boshimni unga koʻtarib: «Bu ishda senga qanday jazo yetsa, men sening sherigingman», dedim. (Abu Muso) Umarning oldiga kelib, bu haqda xabar berdi. Umar: «Men buni bilmagan ekanman», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Мусо Умар (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига кириш учун изн сўраб: «Ассалому алайкум, кирайми?», деди. Умар: «Бир марта (бўлди)», деди. Сўнг (Абу Мусо) бир муддат сукут қилди, кейин: «Ассалому алайкум, кирайми?», деди. Умар: «Икки марта», деди. Сўнг яна бир муддат сукут қилди, кейин: «Ассалому алайкум, кирайми?», деди. Умар: «Уч марта», деди. Сўнг (Абу Мусо) қайтиб кетди. Умар дарбонга: «У нима қилди?», деди. (Дарбон): «Қайтиб кетди», деди. (Умар): «Уни олдимга келтир!», деди. У келгач, (Умар): «Бу нима қилганинг?», деди. (Абу Мусо): «Суннат (шундай)», деди. (Умар): «Суннатми? Аллоҳ билан қасамки, бунга албатта менга бир ҳужжат ёки баййина келтирасан, акс ҳолда сенга (жазо) бераман», деди. (Абу Мусо) айтди: Сўнг у бизнинг олдимизга келди, биз ансорлардан бир гуруҳ эдик. У: «Эй ансорлар жамоаси, сизлар одамларнинг Расулуллоҳ ﷺ ҳадисини энг яхши билганлари эмасмисизлар? Расулуллоҳ ﷺ: ‹Изн сўраш уч мартадир, агар сенга изн берилса (кир), бўлмаса қайтиб кет›, демаганмидилар?», деди. Шунда жамоа унга ҳазил қила бошлади. Абу Саид айтди: Сўнг мен бошимни унга кўтариб: «Бу ишда сенга қандай жазо етса, мен сенинг шеригингман», дедим. (Абу Мусо) Умарнинг олдига келиб, бу ҳақда хабар берди. Умар: «Мен буни билмаган эканман», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنِي أَبُو زُمَيْلٍ، حَدَّثَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ، حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، قَالَ اسْتَأْذَنْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثَلاَثًا فَأَذِنَ لِي ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَأَبُو زُمَيْلٍ اسْمُهُ سِمَاكٌ الْحَنَفِيُّ ‏.‏ وَإِنَّمَا أَنْكَرَ عُمَرُ عِنْدَنَا عَلَى أَبِي مُوسَى حَيْثُ رَوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ الاِسْتِئْذَانُ ثَلاَثٌ فَإِنْ أُذِنَ لَكَ وَإِلاَّ فَارْجِعْ ‏"‏ ‏.‏ وَقَدْ كَانَ عُمَرُ اسْتَأْذَنَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثَلاَثًا فَأَذِنَ لَهُ وَلَمْ يَكُنْ عَلِمَ هَذَا الَّذِي رَوَاهُ أَبُو مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ فَإِنْ أُذِنَ لَكَ وَإِلاَّ فَارْجِعْ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺdan uch marta izn soʻradim, soʻng u zot menga izn berdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Bizning nazdimizda Umar Abu Musoga shuning uchun eʼtiroz bildirgan ediki, u Nabiy ﷺdan: «Izn soʻrash uch martadir, agar senga izn berilsa (kir), boʻlmasa qaytib ket», deganlarini rivoyat qilgan edi. Holbuki Umar Nabiy ﷺdan uch marta izn soʻragan va u zot unga izn bergan edilar, lekin u Abu Muso Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan: «Agar senga izn berilsa (kir), boʻlmasa qaytib ket» degan bu (qoʻshimcha)ni bilmas edi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺдан уч марта изн сўрадим, сўнг у зот менга изн бердилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бизнинг наздимизда Умар Абу Мусога шунинг учун эътироз билдирган эдики, у Набий ﷺдан: «Изн сўраш уч мартадир, агар сенга изн берилса (кир), бўлмаса қайтиб кет», деганларини ривоят қилган эди. Ҳолбуки Умар Набий ﷺдан уч марта изн сўраган ва у зот унга изн берган эдилар, лекин у Абу Мусо Набий ﷺдан ривоят қилган: «Агар сенга изн берилса (кир), бўлмаса қайтиб кет» деган бу (қўшимча)ни билмас эди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ دَخَلَ رَجُلٌ الْمَسْجِدَ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ فِي نَاحِيَةِ الْمَسْجِدِ فَصَلَّى ثُمَّ جَاءَ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَعَلَيْكَ ارْجِعْ فَصَلِّ فَإِنَّكَ لَمْ تُصَلِّ ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَرَوَى يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ هَذَا عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ فَقَالَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ وَقَالَ ‏"‏ وَعَلَيْكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَحَدِيثُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ أَصَحُّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi masjidga kirdi, Rasululloh ﷺ esa masjidning bir chetida oʻtirgan edilar. U namoz oʻqib, soʻng kelib u zotga salom berdi. Rasululloh ﷺ: «Va alayka. Qaytib namoz oʻqi, chunki sen (haqiqatda) namoz oʻqimading», dedilar. Va u (rovi) hadisni toʻliq zikr qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Yahyo ibn Said al-Qatton buni Ubaydulloh ibn Umardan, u Said al-Maqburiydan rivoyat qilib: «Otasidan, u Abu Hurayradan» dedi va unda «u zotga salom berdi» (jumlasini) zikr qilmadi, balki «va alayka» dedi (xolos). (Abu Iso) aytdi: Yahyo ibn Saidning hadisi sahihroqdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши масжидга кирди, Расулуллоҳ ﷺ эса масжиднинг бир четида ўтирган эдилар. У намоз ўқиб, сўнг келиб у зотга салом берди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ва алайка. Қайтиб намоз ўқи, чунки сен (ҳақиқатда) намоз ўқимадинг», дедилар. Ва у (рови) ҳадисни тўлиқ зикр қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Яҳё ибн Саид ал-Қаттон буни Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Саид ал-Мақбурийдан ривоят қилиб: «Отасидан, у Абу Ҳурайрадан» деди ва унда «у зотга салом берди» (жумласини) зикр қилмади, балки «ва алайка» деди (холос). (Абу Исо) айтди: Яҳё ибн Саиднинг ҳадиси саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُنْذِرِ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ عَامِرٍ الشَّعْبِيِّ، حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ، أَنَّ عَائِشَةَ، حَدَّثَتْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهَا ‏"‏ إِنَّ جِبْرِيلَ يُقْرِئُكِ السَّلاَمَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ وَعَلَيْهِ السَّلاَمُ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ رَجُلٍ مِنْ بَنِي نُمَيْرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رَوَاهُ الزُّهْرِيُّ أَيْضًا عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ unga: «Albatta Jibril senga salom yoʻllamoqda», dedilar. (Oisha): «Va alayhissalomu va rahmatullohi va barakotuh», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Buni az-Zuhriy ham Abu Salamadan, u Oishadan rivoyat qilgan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ унга: «Албатта Жибрил сенга салом йўлламоқда», дедилар. (Оиша): «Ва алайҳиссалому ва раҳматуллоҳи ва баракотуҳ», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни аз-Зуҳрий ҳам Абу Саламадан, у Оишадан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا قُرَّانُ بْنُ تَمَّامٍ الأَسَدِيُّ، عَنْ أَبِي فَرْوَةَ الرَّهَاوِيِّ، يَزِيدَ بْنِ سِنَانٍ عَنْ سُلَيْمِ بْنِ عَامِرٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، قَالَ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ الرَّجُلاَنِ يَلْتَقِيَانِ أَيُّهُمَا يَبْدَأُ بِالسَّلاَمِ فَقَالَ ‏"‏ أَوْلاَهُمَا بِاللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ أَبُو فَرْوَةَ الرَّهَاوِيُّ مُقَارِبُ الْحَدِيثِ إِلاَّ أَنَّ ابْنَهُ مُحَمَّدَ بْنَ يَزِيدَ يَرْوِي عَنْهُ مَنَاكِيرَ ‏.‏

Abu Umoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Ey Rasululloh, ikki kishi uchrashib qolsa, qaysi biri avval salom beradi?», deyildi. U zot: «Allohga eng yaqin boʻlgani», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Muhammad aytdi: Abu Farva ar-Rahoviy hadisi muqorib (qabul qilsa boʻladigan)dir, lekin uning oʻgʻli Muhammad ibn Yazid undan munkar (rivoyat)larni naql qiladi.Абу Умома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Эй Расулуллоҳ, икки киши учрашиб қолса, қайси бири аввал салом беради?», дейилди. У зот: «Аллоҳга энг яқин бўлгани», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Муҳаммад айтди: Абу Фарва ар-Раҳовий ҳадиси муқориб (қабул қилса бўладиган)дир, лекин унинг ўғли Муҳаммад ибн Язид ундан мункар (ривоят)ларни нақл қилади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيْسَ مِنَّا مَنْ تَشَبَّهَ بِغَيْرِنَا لاَ تَشَبَّهُوا بِالْيَهُودِ وَلاَ بِالنَّصَارَى فَإِنَّ تَسْلِيمَ الْيَهُودِ الإِشَارَةُ بِالأَصَابِعِ وَتَسْلِيمَ النَّصَارَى الإِشَارَةُ بِالأَكُفِّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ إِسْنَادُهُ ضَعِيفٌ ‏.‏ وَرَوَى ابْنُ الْمُبَارَكِ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ لَهِيعَةَ فَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Bizdan boshqaga oʻxshashga uringan kishi bizdan emas. Yahudiylarga ham, nasrolarga ham oʻxshamanglar. Chunki yahudiylarning salomi barmoqlar bilan ishora qilishdir, nasrolarning salomi esa kaft bilan ishora qilishdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodi zaifdir. Ibn al-Muborak bu hadisni Ibn Lahiadan rivoyat qilib, uni marfu qilmagan (Paygʻambarga koʻtarmagan).Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Биздан бошқага ўхшашга уринган киши биздан эмас. Яҳудийларга ҳам, насроларга ҳам ўхшаманглар. Чунки яҳудийларнинг саломи бармоқлар билан ишора қилишдир, насроларнинг саломи эса кафт билан ишора қилишдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг исноди заифдир. Ибн ал-Муборак бу ҳадисни Ибн Лаҳиадан ривоят қилиб, уни марфу қилмаган (Пайғамбарга кўтармаган).

حَدَّثَنَا أَبُو الْخَطَّابِ، زِيَادُ بْنُ يَحْيَى الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو عَتَّابٍ، سَهْلُ بْنُ حَمَّادٍ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَيَّارٍ، قَالَ كُنْتُ أَمْشِي مَعَ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ فَمَرَّ عَلَى صِبْيَانٍ فَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ فَقَالَ ثَابِتٌ كُنْتُ مَعَ أَنَسٍ فَمَرَّ عَلَى صِبْيَانٍ فَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ وَقَالَ أَنَسٌ كُنْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَمَرَّ عَلَى صِبْيَانٍ فَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ ثَابِتٍ وَرُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ عَنْ ثَابِتٍ عَنْ أَنَسٍ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَحْوَهُ

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ bilan birga edim. U zot bolalar (oldidan) oʻtib, ularga salom berdilar. (Bu hadisni Sayyor Sobit al-Bunoniydan, u Anasdan rivoyat qilgan.) Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir, uni bir necha kishi Sobitdan rivoyat qilgan va Anasdan boshqa vajhlardan ham rivoyat qilingan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ билан бирга эдим. У зот болалар (олдидан) ўтиб, уларга салом бердилар. (Бу ҳадисни Сайёр Собит ал-Бунонийдан, у Анасдан ривоят қилган.) Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир, уни бир неча киши Собитдан ривоят қилган ва Анасдан бошқа важҳлардан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا سُوَيْدٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ بَهْرَامَ، أَنَّهُ سَمِعَ شَهْرَ بْنَ حَوْشَبٍ، يَقُولُ سَمِعْتُ أَسْمَاءَ بِنْتَ يَزِيدَ، تُحَدِّثُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّ فِي الْمَسْجِدِ يَوْمًا وَعُصْبَةٌ مِنَ النِّسَاءِ قُعُودٌ فَأَلْوَى بِيَدِهِ بِالتَّسْلِيمِ وَأَشَارَ عَبْدُ الْحَمِيدِ بِيَدِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ لاَ بَأْسَ بِحَدِيثِ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ بَهْرَامَ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ ‏.‏ وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ شَهْرٌ حَسَنُ الْحَدِيثِ وَقَوَّى أَمْرَهُ وَقَالَ إِنَّمَا تَكَلَّمَ فِيهِ ابْنُ عَوْنٍ ثُمَّ رَوَى عَنْ هِلاَلِ بْنِ أَبِي زَيْنَبَ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ ‏.‏ أَنْبَأَنَا أَبُو دَاوُدَ الْمَصَاحِفِيُّ بَلْخِيٌّ أَخْبَرَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ عَنِ ابْنِ عَوْنٍ قَالَ إِنَّ شَهْرًا نَزَكُوهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ النَّضْرُ تَرَكُوهُ أَىْ طَعَنُوا فِيهِ وَإِنَّمَا طَعَنُوا فِيهِ لأَنَّهُ وَلِيَ أَمْرَ السُّلْطَانِ ‏.‏

Asmo bint Yazid (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ bir kuni masjidda oʻtgan edilar, ayollardan bir guruhi oʻtirgan edi, u zot qoʻllari bilan salom berishga ishora qildilar. (Rovi) Abdulhamid ham qoʻli bilan ishora qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Ahmad ibn Hanbal: «Abdulhamid ibn Bahromning Shahr ibn Havshabdan (qilgan) hadisida zarar yoʻq», dedi. Muhammad ibn Ismoil esa: «Shahr hadisi yaxshidir», deb uning ishini quvvatladi va: «Uning haqida faqat Ibn Avn gapirgan, xolos», dedi.Асмо бинт Язид (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ бир куни масжидда ўтган эдилар, аёллардан бир гуруҳи ўтирган эди, у зот қўллари билан салом беришга ишора қилдилар. (Рови) Абдулҳамид ҳам қўли билан ишора қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Аҳмад ибн Ҳанбал: «Абдулҳамид ибн Баҳромнинг Шаҳр ибн Ҳавшабдан (қилган) ҳадисида зарар йўқ», деди. Муҳаммад ибн Исмоил эса: «Шаҳр ҳадиси яхшидир», деб унинг ишини қувватлади ва: «Унинг ҳақида фақат Ибн Авн гапирган, холос», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو حَاتِمٍ الْبَصْرِيُّ الأَنْصَارِيُّ، مُسْلِمُ بْنُ حَاتِمٍ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، قَالَ قَالَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا بُنَىَّ إِذَا دَخَلْتَ عَلَى أَهْلِكَ فَسَلِّمْ يَكُونُ بَرَكَةً عَلَيْكَ وَعَلَى أَهْلِ بَيْتِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ menga: «Ey oʻgʻilcham, ahling oldiga kirganingda salom ber, bu senga ham, uy ahlingga ham baraka boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ менга: «Эй ўғилчам, аҳлинг олдига кирганингда салом бер, бу сенга ҳам, уй аҳлингга ҳам барака бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ الصَّبَّاحِ، - بَغْدَادِيٌّ - حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ زَكَرِيَّا، عَنْ عَنْبَسَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَاذَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ السَّلاَمُ قَبْلَ الْكَلاَمِ ‏"‏ ‏.‏ وَبِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَدْعُوا أَحَدًا إِلَى الطَّعَامِ حَتَّى يُسَلِّمَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ مُنْكَرٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ عَنْبَسَةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ضَعِيفٌ فِي الْحَدِيثِ ذَاهِبٌ وَمُحَمَّدُ بْنُ زَاذَانَ مُنْكَرُ الْحَدِيثِ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Salom kalomdan (gapdan) oldindir», dedilar. Va shu isnod bilan Nabiy ﷺdan: «Hech kimni salom bermaguncha taomga chaqirmanglar», deganlari (ham rivoyat qilingan). Abu Iso aytdi: Bu hadis munkardir, uni faqat shu vajhdan bilamiz. Muhammadning shunday deganini eshitdim: Anbasa ibn Abdurrahmon hadisda zaif, (rivoyati) tark qilingandir, Muhammad ibn Zozon esa munkar ul-hadisdir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Салом каломдан (гапдан) олдиндир», дедилар. Ва шу иснод билан Набий ﷺдан: «Ҳеч кимни салом бермагунча таомга чақирманглар», деганлари (ҳам ривоят қилинган). Абу Исо айтди: Бу ҳадис мункардир, уни фақат шу важҳдан биламиз. Муҳаммаднинг шундай деганини эшитдим: Анбаса ибн Абдурраҳмон ҳадисда заиф, (ривояти) тарк қилингандир, Муҳаммад ибн Зозон эса мункар ул-ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَبْدَءُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى بِالسَّلاَمِ وَإِذَا لَقِيتُمْ أَحَدَهُمْ فِي الطَّرِيقِ فَاضْطَرُّوهُمْ إِلَى أَضْيَقِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Yahudiy va nasrolarga avval salom bermanglar. Yoʻlda ulardan birini uchratsangizlar, uni eng tor (joy)ga siqib qoʻyinglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Яҳудий ва насроларга аввал салом берманглар. Йўлда улардан бирини учратсангизлар, уни энг тор (жой)га сиқиб қўйинглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ إِنَّ رَهْطًا مِنَ الْيَهُودِ دَخَلُوا عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا السَّامُ عَلَيْكَ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ عَلَيْكُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ عَائِشَةُ فَقُلْتُ بَلْ عَلَيْكُمُ السَّامُ وَاللَّعْنَةُ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا عَائِشَةُ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الرِّفْقَ فِي الأَمْرِ كُلِّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ أَلَمْ تَسْمَعْ مَا قَالُوا قَالَ ‏"‏ قَدْ قُلْتُ عَلَيْكُمْ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَصْرَةَ الْغِفَارِيِّ وَابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ وَأَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْجُهَنِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Yahudiylardan bir guruh Nabiy ﷺ huzurlariga kirib: «Assomu alayka (sizga oʻlim boʻlsin)», dedilar. Nabiy ﷺ: «Va alaykum», dedilar. Oisha aytdi: Men: «Yoʻq, sizlarga oʻlim va laʼnat boʻlsin», dedim. Nabiy ﷺ: «Ey Oisha, albatta Alloh har bir ishda muloyimlikni sevadi», dedilar. Oisha: «Ular nima deganini eshitmadingizmi?», dedi. U zot: «Men ‹va alaykum› deb (javob) berdim», dedilar. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahihdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Яҳудийлардан бир гуруҳ Набий ﷺ ҳузурларига кириб: «Ассому алайка (сизга ўлим бўлсин)», дедилар. Набий ﷺ: «Ва алайкум», дедилар. Оиша айтди: Мен: «Йўқ, сизларга ўлим ва лаънат бўлсин», дедим. Набий ﷺ: «Эй Оиша, албатта Аллоҳ ҳар бир ишда мулойимликни севади», дедилар. Оиша: «Улар нима деганини эшитмадингизми?», деди. У зот: «Мен ‹ва алайкум› деб (жавоб) бердим», дедилар. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، أَنَّ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَرَّ بِمَجْلِسٍ وَفِيهِ أَخْلاَطٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْيَهُودِ فَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ ichida musulmonlar bilan yahudiylar aralashib oʻtirgan bir majlis yonidan oʻtdilar va ularga salom berdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ ичида мусулмонлар билан яҳудийлар аралашиб ўтирган бир мажлис ёнидан ўтдилар ва уларга салом бердилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ يَعْقُوبَ، قَالاَ حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ الشَّهِيدِ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يُسَلِّمُ الرَّاكِبُ عَلَى الْمَاشِي وَالْمَاشِي عَلَى الْقَاعِدِ وَالْقَلِيلُ عَلَى الْكَثِيرِ ‏"‏ ‏.‏ وَزَادَ ابْنُ الْمُثَنَّى فِي حَدِيثِهِ ‏"‏ وَيُسَلِّمُ الصَّغِيرُ عَلَى الْكَبِيرِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ شِبْلٍ وَفَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَقَالَ أَيُّوبُ السَّخْتِيَانِيُّ وَيُونُسُ بْنُ عُبَيْدٍ وَعَلِيُّ بْنُ زَيْدٍ إِنَّ الْحَسَنَ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Suvoriy piyodaga, piyoda oʻtirganga, ozchilik koʻpchilikka salom beradi», dedilar. Ibn al-Musanno oʻz rivoyatida: «Kichik kattaga salom beradi», deb qoʻshimcha qildi. Bu bobda Abdurahmon ibn Shibl, Fazola ibn Ubayd va Jobirdan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis Abu Hurayradan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Ayyub as-Saxtiyoniy, Yunus ibn Ubayd va Ali ibn Zayd: Hasan Abu Hurayradan eshitmagan, dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Суворий пиёдага, пиёда ўтирганга, озчилик кўпчиликка салом беради», дедилар. Ибн ал-Мусанно ўз ривоятида: «Кичик каттага салом беради», деб қўшимча қилди. Бу бобда Абдураҳмон ибн Шибл, Фазола ибн Убайд ва Жобирдан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Абу Ҳурайрадан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Айюб ас-Сахтиёний, Юнус ибн Убайд ва Али ибн Зайд: Ҳасан Абу Ҳурайрадан эшитмаган, дедилар.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَنْبَأَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يُسَلِّمُ الصَّغِيرُ عَلَى الْكَبِيرِ وَالْمَارُّ عَلَى الْقَاعِدِ وَالْقَلِيلُ عَلَى الْكَثِيرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kichik kattaga, oʻtib ketayotgan oʻtirganga, ozchilik koʻpchilikka salom beradi», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Кичик каттага, ўтиб кетаётган ўтирганга, озчилик кўпчиликка салом беради», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَنْبَأَنَا حَيْوَةُ بْنُ شُرَيْحٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو هَانِئٍ، اسْمُهُ حُمَيْدُ بْنُ هَانِئٍ الْخَوْلاَنِيُّ عَنْ أَبِي عَلِيٍّ الْجَنْبِيِّ، عَنْ فَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يُسَلِّمُ الْفَارِسُ عَلَى الْمَاشِي وَالْمَاشِي عَلَى الْقَائِمِ وَالْقَلِيلُ عَلَى الْكَثِيرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَأَبُو عَلِيٍّ الْجَنْبِيُّ اسْمُهُ عَمْرُو بْنُ مَالِكٍ ‏.‏

Fazola ibn Ubayd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Otliq piyodaga, piyoda turganga, ozchilik koʻpchilikka salom beradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Ali al-Janbiyning ismi Amr ibn Molikdir.Фазола ибн Убайд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Отлиқ пиёдага, пиёда турганга, озчилик кўпчиликка салом беради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Али ал-Жанбийнинг исми Амр ибн Моликдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا انْتَهَى أَحَدُكُمْ إِلَى مَجْلِسٍ فَلْيُسَلِّمْ فَإِنْ بَدَا لَهُ أَنْ يَجْلِسَ فَلْيَجْلِسْ ثُمَّ إِذَا قَامَ فَلْيُسَلِّمْ فَلَيْسَتِ الأُولَى بِأَحَقَّ مِنَ الآخِرَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sizdan biringiz bir majlisga yetib kelsa, salom bersin. Agar oʻtirmoqchi boʻlsa, oʻtirsin. Soʻngra (turib ketmoqchi boʻlib) oʻrnidan tursa, yana salom bersin. Birinchisi oxirgisidan koʻra haqliroq emas», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Bu hadis yana Ibn Ajlondan, u Said al-Maqburiydan, u otasidan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan deb ham rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сиздан бирингиз бир мажлисга етиб келса, салом берсин. Агар ўтирмоқчи бўлса, ўтирсин. Сўнгра (туриб кетмоқчи бўлиб) ўрнидан турса, яна салом берсин. Биринчиси охиргисидан кўра ҳақлироқ эмас», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Бу ҳадис яна Ибн Ажлондан, у Саид ал-Мақбурийдан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан деб ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي جَعْفَرٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيِّ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ كَشَفَ سِتْرًا فَأَدْخَلَ بَصَرَهُ فِي الْبَيْتِ قَبْلَ أَنْ يُؤْذَنَ لَهُ فَرَأَى عَوْرَةَ أَهْلِهِ فَقَدْ أَتَى حَدًّا لاَ يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَأْتِيَهُ لَوْ أَنَّهُ حِينَ أَدْخَلَ بَصَرَهُ اسْتَقْبَلَهُ رَجُلٌ فَفَقَأَ عَيْنَيْهِ مَا غَيَّرْتُ عَلَيْهِ وَإِنْ مَرَّ رَجُلٌ عَلَى بَابٍ لاَ سِتْرَ لَهُ غَيْرِ مُغْلَقٍ فَنَظَرَ فَلاَ خَطِيئَةَ عَلَيْهِ إِنَّمَا الْخَطِيئَةُ عَلَى أَهْلِ الْبَيْتِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي أُمَامَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِثْلَ هَذَا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ لَهِيعَةَ وَأَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيُّ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ ‏.‏

Abu Zar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim izn berilishidan oldin pardani koʻtarib, koʻzini uyga tiqsa-yu, uy ahlining avratini koʻrib qolsa, oʻziga halol boʻlmagan bir gunoh (chegara)ga yetibdi. Agar u koʻzini tiqqan paytida bir kishi roʻbaroʻ kelib, uning koʻzlarini chiqarib yuborsa, men buni qoralamasdim. Agar bir kishi pardasi yoʻq, yopilmagan eshik yonidan oʻtib qarab qolsa, unga gunoh yoʻq, gunoh faqat uy ahlining boʻynidadir», dedilar. Bu bobda Abu Hurayra va Abu Umomadan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni shu tarzda faqat Ibn Lahianing hadisidan bilamiz. Abu Abdurahmon al-Hubuliyning ismi Abdulloh ibn Yaziddir.Абу Зар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким изн берилишидан олдин пардани кўтариб, кўзини уйга тиқса-ю, уй аҳлининг авратини кўриб қолса, ўзига ҳалол бўлмаган бир гуноҳ (чегара)га етибди. Агар у кўзини тиққан пайтида бир киши рўбарў келиб, унинг кўзларини чиқариб юборса, мен буни қораламасдим. Агар бир киши пардаси йўқ, ёпилмаган эшик ёнидан ўтиб қараб қолса, унга гуноҳ йўқ, гуноҳ фақат уй аҳлининг бўйнидадир», дедилар. Бу бобда Абу Ҳурайра ва Абу Умомадан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни шу тарзда фақат Ибн Лаҳианинг ҳадисидан биламиз. Абу Абдураҳмон ал-Ҳубулийнинг исми Абдуллоҳ ибн Язиддир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ فِي بَيْتِهِ فَاطَّلَعَ عَلَيْهِ رَجُلٌ فَأَهْوَى إِلَيْهِ بِمِشْقَصٍ فَتَأَخَّرَ الرَّجُلُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ uylarida ekanlar, bir kishi (eshikdan) ularga moʻralab qaradi. Shunda u zot unga (paykonli) oʻq bilan qarab intildilar, haligi kishi esa orqaga chekindi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ уйларида эканлар, бир киши (эшикдан) уларга мўралаб қаради. Шунда у зот унга (пайконли) ўқ билан қараб интилдилар, ҳалиги киши эса орқага чекинди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ، أَنَّ رَجُلاً، اطَّلَعَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ جُحْرٍ فِي حُجْرَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِدْرَاةٌ يَحُكُّ بِهَا رَأْسَهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ عَلِمْتُ أَنَّكَ تَنْظُرُ لَطَعَنْتُ بِهَا فِي عَيْنِكَ إِنَّمَا جُعِلَ الاِسْتِئْذَانُ مِنْ أَجْلِ الْبَصَرِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Sahl ibn Saad as-Soidiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Nabiy ﷺning hujralaridan biridagi teshikdan Rasululloh ﷺga moʻraladi. U zotning qoʻlida boshlarini taraydigan temir taroq bor edi. Shunda Nabiy ﷺ: «Agar sen qarayotganingni bilganimda, buni koʻzingga sanchgan boʻlardim. Izn soʻrash faqat koʻz (qarash) tufayli joriy qilingan», dedilar. Bu bobda Abu Hurayradan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Саҳл ибн Саад ас-Соидий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши Набий ﷺнинг ҳужраларидан биридаги тешикдан Расулуллоҳ ﷺга мўралади. У зотнинг қўлида бошларини тарайдиган темир тароқ бор эди. Шунда Набий ﷺ: «Агар сен қараётганингни билганимда, буни кўзингга санчган бўлардим. Изн сўраш фақат кўз (қараш) туфайли жорий қилинган», дедилар. Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ أَبِي سُفْيَانَ، أَنَّ عَمْرَو بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَفْوَانَ، أَخْبَرَهُ أَنَّ كَلَدَةَ بْنَ حَنْبَلٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ صَفْوَانَ بْنَ أُمَيَّةَ بَعَثَهُ بِلَبَنٍ وَلِبَإٍ وَضَغَابِيسَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِأَعْلَى الْوَادِي قَالَ فَدَخَلْتُ عَلَيْهِ وَلَمْ أُسَلِّمْ وَلَمْ أَسْتَأْذِنْ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ارْجِعْ فَقُلِ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ أَأَدْخُلُ ‏"‏ ‏.‏ وَذَلِكَ بَعْدَ مَا أَسْلَمَ صَفْوَانُ ‏.‏ قَالَ عَمْرٌو وَأَخْبَرَنِي بِهَذَا الْحَدِيثِ أُمَيَّةُ بْنُ صَفْوَانَ وَلَمْ يَقُلْ سَمِعْتُهُ مِنْ كَلَدَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ جُرَيْجٍ وَرَوَاهُ أَبُو عَاصِمٍ أَيْضًا عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ مِثْلَ هَذَا ‏.‏ وَضَغَابِيسُ هُوَ حَشِيشٌ يُؤْكَلُ ‏.‏

Kalada ibn Hanbal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Safvon ibn Umayya uni sut, ogʻiz suti va zagʻobis (yeyiladigan oʻt) bilan Nabiy ﷺning oldiga yubordi, u zot esa vodiyning yuqori tomonida edilar. (Kalada) aytdi: Men u zotning huzurlariga salom bermay va izn soʻramay kirib bordim. Shunda Nabiy ﷺ: «Qaytib chiqib: ‹Assalomu alaykum, kirsam boʻladimi?› deb (ayt)», dedilar. Bu Safvon islom qabul qilganidan keyin boʻlgan edi. Amr aytdi: Bu hadisni menga Umayya ibn Safvon ham xabar berdi, lekin u: «Buni Kaladadan eshitdim», demadi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat Ibn Jurayjning hadisidan bilamiz. Buni Abu Osim ham Ibn Jurayjdan shunga oʻxshash rivoyat qilgan. Zagʻobis — yeyiladigan bir oʻtdir.Калада ибн Ҳанбал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Сафвон ибн Умайя уни сут, оғиз сути ва зағобис (ейиладиган ўт) билан Набий ﷺнинг олдига юборди, у зот эса водийнинг юқори томонида эдилар. (Калада) айтди: Мен у зотнинг ҳузурларига салом бермай ва изн сўрамай кириб бордим. Шунда Набий ﷺ: «Қайтиб чиқиб: ‹Ассалому алайкум, кирсам бўладими?› деб (айт)», дедилар. Бу Сафвон ислом қабул қилганидан кейин бўлган эди. Амр айтди: Бу ҳадисни менга Умайя ибн Сафвон ҳам хабар берди, лекин у: «Буни Калададан эшитдим», демади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Ибн Журайжнинг ҳадисидан биламиз. Буни Абу Осим ҳам Ибн Журайждан шунга ўхшаш ривоят қилган. Зағобис — ейиладиган бир ўтдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ اسْتَأْذَنْتُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي دَيْنٍ كَانَ عَلَى أَبِي فَقَالَ ‏"‏ مَنْ هَذَا ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ أَنَا ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَنَا أَنَا ‏"‏ ‏.‏ كَأَنَّهُ كَرِهَ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu) aytadi: Men otamning zimmasidagi qarz xususida Nabiy ﷺning huzurlariga kirishga izn soʻradim. Shunda u zot: «Bu kim?» dedilar. Men: «Men», dedim. U zot bundan yoqtirmagandek: «Men, men (deysanmi)?!» dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Жобир (розияллоҳу анҳу) айтади: Мен отамнинг зиммасидаги қарз хусусида Набий ﷺнинг ҳузурларига киришга изн сўрадим. Шунда у зот: «Бу ким?» дедилар. Мен: «Мен», дедим. У зот бундан ёқтирмагандек: «Мен, мен (дейсанми)?!» дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ نُبَيْحٍ الْعَنَزِيِّ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَاهُمْ أَنْ يَطْرُقُوا النِّسَاءَ لَيْلاً ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ - وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَاهُمْ أَنْ يَطْرُقُوا النِّسَاءَ لَيْلاً قَالَ فَطَرَقَ رَجُلاَنِ بَعْدَ نَهْىِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلاً ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ ularni ayollarning oldiga kechasi (safardan) toʻsatdan kelishdan qaytardilar. Bu bobda Anas, Ibn Umar va Ibn Abbosdan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. U Jobirdan, u Nabiy ﷺdan deb bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Ibn Abbosdan ham rivoyat qilinishicha, Nabiy ﷺ ularni ayollarning oldiga kechasi toʻsatdan kelishdan qaytargan edilar. (Rovi) aytdi: Nabiy ﷺ qaytarganlaridan keyin ikki kishi (uylariga) toʻsatdan kelib qoldi va ularning har biri oʻz xotini yonida bir erkakni topdi.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ уларни аёлларнинг олдига кечаси (сафардан) тўсатдан келишдан қайтардилар. Бу бобда Анас, Ибн Умар ва Ибн Аббосдан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. У Жобирдан, у Набий ﷺдан деб бир неча йўл билан ривоят қилинган. Ибн Аббосдан ҳам ривоят қилинишича, Набий ﷺ уларни аёлларнинг олдига кечаси тўсатдан келишдан қайтарган эдилар. (Рови) айтди: Набий ﷺ қайтарганларидан кейин икки киши (уйларига) тўсатдан келиб қолди ва уларнинг ҳар бири ўз хотини ёнида бир эркакни топди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا شَبَابَةُ، عَنْ حَمْزَةَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا كَتَبَ أَحَدُكُمْ كِتَابًا فَلْيُتَرِّبْهُ فَإِنَّهُ أَنْجَحُ لِلْحَاجَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ مُنْكَرٌ لاَ نَعْرِفُهُ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ قَالَ وَحَمْزَةُ هُوَ عِنْدِي ابْنُ عَمْرٍو النَّصِيبِيُّ هُوَ ضَعِيفٌ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sizdan biringiz bir narsa yozsa, uni tuproq sepib quritsin, chunki bu hojatning ravo boʻlishiga koʻproq (yordam) beradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis munkardir, biz uni Abu Zubayrdan faqat shu yoʻl bilan bilamiz. (Abu Iso) aytdi: Hamza — mening nazdimda u Ibn Amr an-Nasibiydir, u hadisda zaifdir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сиздан бирингиз бир нарса ёзса, уни тупроқ сепиб қуритсин, чунки бу ҳожатнинг раво бўлишига кўпроқ (ёрдам) беради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис мункардир, биз уни Абу Зубайрдан фақат шу йўл билан биламиз. (Абу Исо) айтди: Ҳамза — менинг наздимда у Ибн Амр ан-Насибийдир, у ҳадисда заифдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ عَنْبَسَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَاذَانَ، عَنْ أُمِّ سَعْدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبَيْنَ يَدَيْهِ كَاتِبٌ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏"‏ ضَعِ الْقَلَمَ عَلَى أُذُنِكَ فَإِنَّهُ أَذْكَرُ لِلْمُمْلِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَهُوَ إِسْنَادٌ ضَعِيفٌ ‏.‏ وَعَنْبَسَةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَمُحَمَّدُ بْنُ زَاذَانَ يُضَعَّفَانِ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) aytadi: Men Rasululloh ﷺning huzurlariga kirdim, u zotning oldilarida bir kotib bor edi. Men u zotning: «Qalamni qulogʻingga qoʻy, chunki bu yozdiruvchi(ning soʻzini) yodda saqlashga koʻproq (yordam) beradi», deyayotganlarini eshitdim. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻl bilan bilamiz, uning isnodi zaifdir. Anbasa ibn Abdurahmon va Muhammad ibn Zazon hadisda zaif sanaladilar.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) айтади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига кирдим, у зотнинг олдиларида бир котиб бор эди. Мен у зотнинг: «Қаламни қулоғингга қўй, чунки бу ёздирувчи(нинг сўзини) ёдда сақлашга кўпроқ (ёрдам) беради», деяётганларини эшитдим. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билан биламиз, унинг исноди заифдир. Анбаса ибн Абдураҳмон ва Муҳаммад ибн Зазон ҳадисда заиф саналадилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ خَارِجَةَ بْنِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ أَبِيهِ، زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ قَالَ أَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أَتَعَلَّمَ لَهُ كَلِمَاتِ كِتَابِ يَهُودَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنِّي وَاللَّهِ مَا آمَنُ يَهُودَ عَلَى كِتَابٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَمَا مَرَّ بِي نِصْفُ شَهْرٍ حَتَّى تَعَلَّمْتُهُ لَهُ قَالَ فَلَمَّا تَعَلَّمْتُهُ كَانَ إِذَا كَتَبَ إِلَى يَهُودَ كَتَبْتُ إِلَيْهِمْ وَإِذَا كَتَبُوا إِلَيْهِ قَرَأْتُ لَهُ كِتَابَهُمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ رَوَاهُ الأَعْمَشُ عَنْ ثَابِتِ بْنِ عُبَيْدٍ الأَنْصَارِيِّ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ قَالَ أَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أَتَعَلَّمَ السُّرْيَانِيَّةَ ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ menga oʻzlari uchun yahudiylar yozuvining soʻzlarini oʻrganishimni buyurdilar. U zot: «Allohga qasamki, men yahudiylarga (oʻz) maktubim xususida ishonmayman», dedilar. (Zayd) aytdi: Yarim oy oʻtmasdanoq men uni u zot uchun oʻrganib oldim. Uni oʻrganganimdan keyin u zot yahudiylarga (xat) yozsalar, men ularga yozar, ular u zotga yozsalar, men ularning xatini u zotga oʻqib berardim. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. U Zayd ibn Sobitdan boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilingan. Uni Aʼmash Sobit ibn Ubayd al-Ansoriydan, u Zayd ibn Sobitdan rivoyat qilgan. (Zayd) aytdi: Rasululloh ﷺ menga suryoniy tilini oʻrganishimni buyurdilar.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ менга ўзлари учун яҳудийлар ёзувининг сўзларини ўрганишимни буюрдилар. У зот: «Аллоҳга қасамки, мен яҳудийларга (ўз) мактубим хусусида ишонмайман», дедилар. (Зайд) айтди: Ярим ой ўтмасданоқ мен уни у зот учун ўрганиб олдим. Уни ўрганганимдан кейин у зот яҳудийларга (хат) ёзсалар, мен уларга ёзар, улар у зотга ёзсалар, мен уларнинг хатини у зотга ўқиб берардим. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. У Зайд ибн Собитдан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. Уни Аъмаш Собит ибн Убайд ал-Ансорийдан, у Зайд ибн Собитдан ривоят қилган. (Зайд) айтди: Расулуллоҳ ﷺ менга сурёний тилини ўрганишимни буюрдилар.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ حَمَّادٍ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَتَبَ قَبْلَ مَوْتِهِ إِلَى كِسْرَى وَإِلَى قَيْصَرَ وَإِلَى النَّجَاشِيِّ وَإِلَى كُلِّ جَبَّارٍ يَدْعُوهُمْ إِلَى اللَّهِ وَلَيْسَ بِالنَّجَاشِيِّ الَّذِي صَلَّى عَلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ vafotlaridan oldin Kisroga, Qaysarga, Najoshiyga va har bir zolim hukmdorga, ularni Allohga daʼvat etib, maktub yozdilar. Bu Najoshiy Nabiy ﷺ janoza namozini oʻqigan Najoshiy emas. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ вафотларидан олдин Кисрога, Қайсарга, Нажошийга ва ҳар бир золим ҳукмдорга, уларни Аллоҳга даъват этиб, мактуб ёздилар. Бу Нажоший Набий ﷺ жаноза намозини ўқиган Нажоший эмас. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَنْبَأَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ هِرَقْلَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ فِي نَفَرٍ مِنْ قُرَيْشٍ وَكَانُوا تُجَّارًا بِالشَّامِ فَأَتَوْهُ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ قَالَ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُرِئَ فَإِذَا فِيهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ السَّلاَمُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى أَمَّا بَعْدُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَأَبُو سُفْيَانَ اسْمُهُ صَخْرُ بْنُ حَرْبٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Abu Sufyon ibn Harb unga shunday xabar berdi: Hiraql Shomda savdo bilan mashgʻul boʻlgan Qurayshdan bir guruh kishi ichida unga (odam) yubordi, ular uning huzuriga keldilar. (Abu Sufyon) hadisni zikr qildi va dedi: Soʻng u Rasululloh ﷺning maktublarini soʻradi va u oʻqildi. Unda: «Bismillahir-rohmanir-rohiym. Allohning bandasi va Rasuli Muhammaddan Rum kattasi Hiraqlga. Hidoyatga ergashgan kishiga salom boʻlsin. Ammo baʼdu (soʻzimning davomi shuki)…» (deb yozilgan edi). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Sufyonning ismi Saxr ibn Harbdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Абу Суфён ибн Ҳарб унга шундай хабар берди: Ҳирақл Шомда савдо билан машғул бўлган Қурайшдан бир гуруҳ киши ичида унга (одам) юборди, улар унинг ҳузурига келдилар. (Абу Суфён) ҳадисни зикр қилди ва деди: Сўнг у Расулуллоҳ ﷺнинг мактубларини сўради ва у ўқилди. Унда: «Бисмиллаҳир-роҳманир-роҳийм. Аллоҳнинг бандаси ва Расули Муҳаммаддан Рум каттаси Ҳирақлга. Ҳидоятга эргашган кишига салом бўлсин. Аммо баъду (сўзимнинг давоми шуки)…» (деб ёзилган эди). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Суфённинг исми Сахр ибн Ҳарбдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ لَمَّا أَرَادَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَكْتُبَ إِلَى الْعَجَمِ قِيلَ لَهُ إِنَّ الْعَجَمَ لاَ يَقْبَلُونَ إِلاَّ كِتَابًا عَلَيْهِ خَاتَمٌ فَاصْطَنَعَ خَاتَمًا ‏.‏ قَالَ فَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى بَيَاضِهِ فِي كَفِّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Nabiysi ﷺ ajamlarga (arab boʻlmaganlarga) yozmoqchi boʻlganlarida, u zotga: «Ajamlar muhr bosilmagan maktubni qabul qilmaydilar», deyildi. Shunda u zot bir muhr (uzuk) yasattilar. (Anas) dedi: Goʻyo men hozir uning u zotning kaftidagi oqligiga qarab turgandekman. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Набийси ﷺ ажамларга (араб бўлмаганларга) ёзмоқчи бўлганларида, у зотга: «Ажамлар муҳр босилмаган мактубни қабул қилмайдилар», дейилди. Шунда у зот бир муҳр (узук) ясаттилар. (Анас) деди: Гўё мен ҳозир унинг у зотнинг кафтидаги оқлигига қараб тургандекман. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، حَدَّثَنَا ثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي لَيْلَى، عَنِ الْمِقْدَادِ بْنِ الأَسْوَدِ، قَالَ أَقْبَلْتُ أَنَا وَصَاحِبَانِ، لِي قَدْ ذَهَبَتْ أَسْمَاعُنَا وَأَبْصَارُنَا مِنَ الْجَهْدِ فَجَعَلْنَا نَعْرِضُ أَنْفُسَنَا عَلَى أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلَيْسَ أَحَدٌ يَقْبَلُنَا فَأَتَيْنَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَتَى بِنَا أَهْلَهُ فَإِذَا ثَلاَثَةُ أَعْنُزٍ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ احْتَلِبُوا هَذَا اللَّبَنَ بَيْنَنَا ‏"‏ ‏.‏ فَكُنَّا نَحْتَلِبُهُ فَيَشْرَبُ كُلُّ إِنْسَانٍ نَصِيبَهُ وَنَرْفَعُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَصِيبَهُ فَيَجِيءُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ اللَّيْلِ فَيُسَلِّمُ عَلَيْنَا تَسْلِيمًا لاَ يُوقِظُ النَّائِمَ وَيُسْمِعُ الْيَقْظَانَ ثُمَّ يَأْتِي الْمَسْجِدَ فَيُصَلِّي ثُمَّ يَأْتِي شَرَابَهُ فَيَشْرَبُهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Miqdod ibn al-Asvad (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men va ikki sherigim mashaqqatdan eshitishimiz ham, koʻrishimiz ham ketib qolgan holda keldik. Biz oʻzimizni Nabiy ﷺning sahobalariga taklif qila boshladik, ammo hech kim bizni qabul qilmadi. Shunda biz Nabiy ﷺning huzurlariga keldik. U zot bizni ahllari (oilalari) huzuriga olib bordilar, u yerda uchta echki bor edi. Nabiy ﷺ: «Bu sutni oʻzaro sogʻib oling», dedilar. Biz uni sogʻar va har bir kishi oʻz ulushini ichar, Rasululloh ﷺ uchun u zotning ulushini koʻtarib (saqlab) qoʻyar edik. Rasululloh ﷺ kechasi kelar va bizga uxlab yotganni uygʻotmaydigan, uygʻoqdagiga eshittiradigan tarzda salom berar edilar. Soʻng masjidga kelib namoz oʻqir, soʻng ichimligi (ulushi)ga kelib uni ichar edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Миқдод ибн ал-Асвад (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен ва икки шеригим машаққатдан эшитишимиз ҳам, кўришимиз ҳам кетиб қолган ҳолда келдик. Биз ўзимизни Набий ﷺнинг саҳобаларига таклиф қила бошладик, аммо ҳеч ким бизни қабул қилмади. Шунда биз Набий ﷺнинг ҳузурларига келдик. У зот бизни аҳллари (оилалари) ҳузурига олиб бордилар, у ерда учта эчки бор эди. Набий ﷺ: «Бу сутни ўзаро соғиб олинг», дедилар. Биз уни соғар ва ҳар бир киши ўз улушини ичар, Расулуллоҳ ﷺ учун у зотнинг улушини кўтариб (сақлаб) қўяр эдик. Расулуллоҳ ﷺ кечаси келар ва бизга ухлаб ётганни уйғотмайдиган, уйғоқдагига эшиттирадиган тарзда салом берар эдилар. Сўнг масжидга келиб намоз ўқир, сўнг ичимлиги (улуши)га келиб уни ичар эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَنَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَجُلاً، سَلَّمَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يَبُولُ فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِ يَعْنِي السَّلاَمَ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى النَّيْسَابُورِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ عُثْمَانَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ الْفَغْوَاءِ، وَجَابِرٍ، وَالْبَرَاءِ، وَالْمُهَاجِرِ بْنِ قُنْفُذٍ، ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi Nabiy ﷺ bavl qilayotgan paytlarida u zotga salom berdi, ammo u zot unga (salomini) qaytarmadilar, yaʼni salomni. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, бир киши Набий ﷺ бавл қилаётган пайтларида у зотга салом берди, аммо у зот унга (саломини) қайтармадилар, яъни саломни. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ، عَنْ أَبِي تَمِيمَةَ الْهُجَيْمِيِّ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ قَوْمِهِ قَالَ طَلَبْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ أَقْدِرْ عَلَيْهِ فَجَلَسْتُ فَإِذَا نَفَرٌ هُوَ فِيهِمْ وَلاَ أَعْرِفُهُ وَهُوَ يُصْلِحُ بَيْنَهُمْ فَلَمَّا فَرَغَ قَامَ مَعَهُ بَعْضُهُمْ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ فَلَمَّا رَأَيْتُ ذَلِكَ قُلْتُ عَلَيْكَ السَّلاَمُ يَا رَسُولَ اللَّهِ عَلَيْكَ السَّلاَمُ يَا رَسُولَ اللَّهِ عَلَيْكَ السَّلاَمُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّ عَلَيْكَ السَّلاَمُ تَحِيَّةُ الْمَيِّتِ إِنَّ عَلَيْكَ السَّلاَمُ تَحِيَّةُ الْمَيِّتِ ‏"‏ ‏.‏ ثَلاَثًا ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَىَّ فَقَالَ ‏"‏ إِذَا لَقِيَ الرَّجُلُ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ فَلْيَقُلِ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ رَدَّ عَلَىَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ وَعَلَيْكَ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَعَلَيْكَ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَعَلَيْكَ وَرَحْمَةُ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ أَبُو غِفَارٍ، عَنْ أَبِي تَمِيمَةَ الْهُجَيْمِيِّ، عَنْ أَبِي جُرَىٍّ، جَابِرِ بْنِ سُلَيْمٍ الْهُجَيْمِيِّ قَالَ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ الْحَدِيثَ ‏.‏ وَأَبُو تَمِيمَةَ اسْمُهُ طَرِيفُ بْنُ مُجَالِدٍ ‏.

Jobir ibn Sulaym al-Hujaymiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Nabiy ﷺni izladim, ammo u zotni topa olmadim. Shunda oʻtirdim, qarasam, bir guruh kishi orasida u zot ham bor ekanlar, lekin men u zotni tanimasdim. U zot ular oʻrtasini isloh qilayotgan edilar. Tamom boʻlgach, ulardan baʼzilari u zot bilan turib: «Yo Rasululloh», dedilar. Buni koʻrgach men: «Alaykas-salom, yo Rasululloh, alaykas-salom, yo Rasululloh, alaykas-salom, yo Rasululloh», dedim. U zot: «Alaykas-salom — bu oʻlikning tahiyyatidir, alaykas-salom — bu oʻlikning tahiyyatidir», deb uch marta aytdilar. Soʻng menga yuzlanib: «Kishi musulmon birodariga roʻbaroʻ kelganda: ‹Assalomu alaykum va rohmatulloh›, desin», dedilar. Soʻng Nabiy ﷺ menga (salomimni) qaytarib: «Va alayka va rohmatulloh, va alayka va rohmatulloh, va alayka va rohmatulloh», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Abu Gʻifor ham Abu Tamima al-Hujaymiydan, u Abu Juray Jobir ibn Sulaym al-Hujaymiydan rivoyat qilgan. (Jobir) dedi: Men Nabiy ﷺ huzurlariga keldim — deb hadisni zikr qilgan. Abu Tamimaning ismi Tariyf ibn Mujoliddir.Жобир ибн Сулайм ал-Ҳужаймий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Набий ﷺни изладим, аммо у зотни топа олмадим. Шунда ўтирдим, қарасам, бир гуруҳ киши орасида у зот ҳам бор эканлар, лекин мен у зотни танимасдим. У зот улар ўртасини ислоҳ қилаётган эдилар. Тамом бўлгач, улардан баъзилари у зот билан туриб: «Ё Расулуллоҳ», дедилар. Буни кўргач мен: «Алайкас-салом, ё Расулуллоҳ, алайкас-салом, ё Расулуллоҳ, алайкас-салом, ё Расулуллоҳ», дедим. У зот: «Алайкас-салом — бу ўликнинг таҳийятидир, алайкас-салом — бу ўликнинг таҳийятидир», деб уч марта айтдилар. Сўнг менга юзланиб: «Киши мусулмон биродарига рўбарў келганда: ‹Ассалому алайкум ва роҳматуллоҳ›, десин», дедилар. Сўнг Набий ﷺ менга (саломимни) қайтариб: «Ва алайка ва роҳматуллоҳ, ва алайка ва роҳматуллоҳ, ва алайка ва роҳматуллоҳ», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Абу Ғифор ҳам Абу Тамима ал-Ҳужаймийдан, у Абу Журай Жобир ибн Сулайм ал-Ҳужаймийдан ривоят қилган. (Жобир) деди: Мен Набий ﷺ ҳузурларига келдим — деб ҳадисни зикр қилган. Абу Тамиманинг исми Тарийф ибн Мужолиддир.

حَدَّثَنَا بِذَلِكَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ عَنْ أَبِي غِفَارٍ الْمُثَنَّى بْنِ سَعِيدٍ الطَّائِيِّ عَنْ أَبِي تَمِيمَةَ الْهُجَيْمِيِّ عَنْ جَابِرِ بْنِ سُلَيْمٍ قَالَ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ عَلَيْكَ السَّلاَمُ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ لاَ تَقُلْ عَلَيْكَ السَّلاَمُ وَلَكِنْ قُلِ السَّلاَمُ عَلَيْكَ ‏"‏ ‏.‏ وَذَكَرَ قِصَّةً طَوِيلَةً وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Jobir ibn Sulaym (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: «Alaykas-salom», dedim. Shunda u zot: «‹Alaykas-salom› dema, balki ‹Assalomu alayka› degin», dedilar. Va u uzun bir qissani zikr qildi. Bu hadis hasan sahihdir.Жобир ибн Сулайм (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Набий ﷺ ҳузурларига келиб: «Алайкас-салом», дедим. Шунда у зот: «‹Алайкас-салом› дема, балки ‹Ассалому алайка› дегин», дедилар. Ва у узун бир қиссани зикр қилди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا ثُمَامَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا سَلَّمَ سَلَّمَ ثَلاَثًا وَإِذَا تَكَلَّمَ بِكَلِمَةٍ أَعَادَهَا ثَلاَثًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ salom berganlarida uni uch marta berar, biror soʻz aytganlarida uni uch marta takrorlar edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ салом берганларида уни уч марта берар, бирор сўз айтганларида уни уч марта такрорлар эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ أَبِي مُرَّةَ، مَوْلَى عَقِيلِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَنْ أَبِي وَاقِدٍ اللَّيْثِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَمَا هُوَ جَالِسٌ فِي الْمَسْجِدِ وَالنَّاسُ مَعَهُ إِذْ أَقْبَلَ ثَلاَثَةُ نَفَرٍ فَأَقْبَلَ اثْنَانِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَذَهَبَ وَاحِدٌ فَلَمَّا وَقَفَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَلَّمَا فَأَمَّا أَحَدُهُمَا فَرَأَى فُرْجَةً فِي الْحَلْقَةِ فَجَلَسَ فِيهَا وَأَمَّا الآخَرُ فَجَلَسَ خَلْفَهُمْ وَأَمَّا الآخَرُ فَأَدْبَرَ ذَاهِبًا فَلَمَّا فَرَغَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَلاَ أُخْبِرُكُمْ عَنِ النَّفَرِ الثَّلاَثَةِ أَمَّا أَحَدُهُمْ فَأَوَى إِلَى اللَّهِ فَآوَاهُ اللَّهُ وَأَمَّا الآخَرُ فَاسْتَحْيَا فَاسْتَحْيَا اللَّهُ مِنْهُ وَأَمَّا الآخَرُ فَأَعْرَضَ فَأَعْرَضَ اللَّهُ عَنْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو وَاقِدٍ اللَّيْثِيُّ اسْمُهُ الْحَارِثُ بْنُ عَوْفٍ وَأَبُو مُرَّةَ مَوْلَى أُمِّ هَانِئٍ بِنْتِ أَبِي طَالِبٍ وَاسْمُهُ يَزِيدُ وَيُقَالُ مَوْلَى عَقِيلِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ‏.‏

Abu Voqid al-Laysiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ masjidda oʻtirgan, odamlar ham u zot bilan birga boʻlgan paytda, toʻsatdan uch kishi keldi. Ikkitasi Rasululloh ﷺ tomon keldi, biri esa ketib qoldi. Ikkalasi Rasululloh ﷺ huzurlarida toʻxtab salom berdilar. Ulardan biri halqa (davra)da boʻsh joy koʻrib, unga oʻtirdi. Ikkinchisi esa ularning orqasiga oʻtirdi. Uchinchisi esa orqasiga burilib ketib qoldi. Rasululloh ﷺ (suhbatlaridan) tamom boʻlgach: «Sizlarga bu uch kishi haqida xabar bermayinmi? Ulardan biri Allohga panoh tortdi, Alloh ham unga panoh berdi. Ikkinchisi hayo qildi, Alloh ham undan hayo qildi. Uchinchisi yuz oʻgirdi, Alloh ham undan yuz oʻgirdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Voqid al-Laysiyning ismi Horis ibn Avfdir. Abu Murra esa Umm Honiy bint Abu Tolibning ozod qilgan qulidir, ismi Yaziddir, Aqiyl ibn Abu Tolibning ozod qilgan quli ham deyiladi.Абу Воқид ал-Лайсий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ масжидда ўтирган, одамлар ҳам у зот билан бирга бўлган пайтда, тўсатдан уч киши келди. Иккитаси Расулуллоҳ ﷺ томон келди, бири эса кетиб қолди. Иккаласи Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларида тўхтаб салом бердилар. Улардан бири ҳалқа (давра)да бўш жой кўриб, унга ўтирди. Иккинчиси эса уларнинг орқасига ўтирди. Учинчиси эса орқасига бурилиб кетиб қолди. Расулуллоҳ ﷺ (суҳбатларидан) тамом бўлгач: «Сизларга бу уч киши ҳақида хабар бермайинми? Улардан бири Аллоҳга паноҳ тортди, Аллоҳ ҳам унга паноҳ берди. Иккинчиси ҳаё қилди, Аллоҳ ҳам ундан ҳаё қилди. Учинчиси юз ўгирди, Аллоҳ ҳам ундан юз ўгирди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Воқид ал-Лайсийнинг исми Ҳорис ибн Авфдир. Абу Мурра эса Умм Ҳоний бинт Абу Толибнинг озод қилган қулидир, исми Язиддир, Ақийл ибн Абу Толибнинг озод қилган қули ҳам дейилади.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ، قَالَ كُنَّا إِذَا أَتَيْنَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم جَلَسَ أَحَدُنَا حَيْثُ يَنْتَهِي ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ زُهَيْرُ بْنُ مُعَاوِيَةَ عَنْ سِمَاكٍ أَيْضًا ‏.‏

Jobir ibn Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Nabiy ﷺ huzurlariga kelganimizda, har birimiz yetib borgan joyimizga oʻtirar edik. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir. Buni Zuhayr ibn Muoviya ham Simokdan rivoyat qilgan.Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Набий ﷺ ҳузурларига келганимизда, ҳар биримиз етиб борган жойимизга ўтирар эдик. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Буни Зуҳайр ибн Муовия ҳам Симокдан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، وَلَمْ يَسْمَعْهُ مِنْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّ بِنَاسٍ مِنَ الأَنْصَارِ وَهُمْ جُلُوسٌ فِي الطَّرِيقِ فَقَالَ ‏"‏ إِنْ كُنْتُمْ لاَ بُدَّ فَاعِلِينَ فَرُدُّوا السَّلاَمَ وَأَعِينُوا الْمَظْلُومَ وَاهْدُوا السَّبِيلَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي شُرَيْحٍ الْخُزَاعِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ yoʻlda oʻtirgan ansorlardan baʼzi kishilarning yonidan oʻtib qoldilar va: «Agar shuni qilmasdan iloj boʻlmasa, salomni qaytaringlar, mazlumga yordam beringlar va yoʻl koʻrsatinglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ йўлда ўтирган ансорлардан баъзи кишиларнинг ёнидан ўтиб қолдилар ва: «Агар шуни қилмасдан илож бўлмаса, саломни қайтаринглар, мазлумга ёрдам беринглар ва йўл кўрсатинглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، وَإِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنِ الأَجْلَحِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنْ مُسْلِمَيْنِ يَلْتَقِيَانِ فَيَتَصَافَحَانِ إِلاَّ غُفِرَ لَهُمَا قَبْلَ أَنْ يَفْتَرِقَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنِ الْبَرَاءِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ الْبَرَاءِ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ وَالأَجْلَحُ هُوَ ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُجَيَّةَ بْنِ عَدِيٍّ الْكِنْدِيُّ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ikki musulmon roʻbaroʻ kelib qoʻl olishib koʻrishsalar, ajralishmaslaridan oldin ular kechiriladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis Abu Ishoqning Barodan (qilgan rivoyati) hadisi jihatidan hasan gʻaribdir. Bu hadis Barodan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilingan. al-Ajlah esa Ibn Abdulloh ibn Hujayya ibn Adiy al-Kindiydir.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Икки мусулмон рўбарў келиб қўл олишиб кўришсалар, ажралишмасларидан олдин улар кечирилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Абу Ишоқнинг Бародан (қилган ривояти) ҳадиси жиҳатидан ҳасан ғарибдир. Бу ҳадис Бародан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган. ал-Ажлаҳ эса Ибн Абдуллоҳ ибн Ҳужайя ибн Адий ал-Киндийдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا حَنْظَلَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ الرَّجُلُ مِنَّا يَلْقَى أَخَاهُ أَوْ صَدِيقَهُ أَيَنْحَنِي لَهُ قَالَ ‏"‏ لاَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَفَيَلْتَزِمُهُ وَيُقَبِّلُهُ قَالَ ‏"‏ لاَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَفَيَأْخُذُ بِيَدِهِ وَيُصَافِحُهُ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi: «Yo Rasululloh, bizdan birimiz oʻz birodari yoki doʻstiga roʻbaroʻ kelsa, unga taʼzim qilib egilsinmi?» dedi. U zot: «Yoʻq», dedilar. U: «Uni quchoqlab oʻpsinmi?» dedi. U zot: «Yoʻq», dedilar. U: «Uning qoʻlini olib koʻrishsinmi?» dedi. U zot: «Ha», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши: «Ё Расулуллоҳ, биздан биримиз ўз биродари ёки дўстига рўбарў келса, унга таъзим қилиб эгилсинми?» деди. У зот: «Йўқ», дедилар. У: «Уни қучоқлаб ўпсинми?» деди. У зот: «Йўқ», дедилар. У: «Унинг қўлини олиб кўришсинми?» деди. У зот: «Ҳа», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ قُلْتُ لأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ هَلْ كَانَتِ الْمُصَافَحَةُ فِي أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Qatoda (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan: «Rasululloh ﷺning sahobalarida qoʻl olishib koʻrishish bormidi?» deb soʻradim. U: «Ha», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Қатода (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан: «Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаларида қўл олишиб кўришиш бормиди?» деб сўрадим. У: «Ҳа», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمٍ الطَّائِفِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ خَيْثَمَةَ، عَنْ رَجُلٍ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مِنْ تَمَامِ التَّحِيَّةِ الأَخْذُ بِالْيَدِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ الْبَرَاءِ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَلاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ سُلَيْمٍ عَنْ سُفْيَانَ ‏.‏ قَالَ سَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَلَمْ يَعُدَّهُ مَحْفُوظًا وَقَالَ إِنَّمَا أَرَادَ عِنْدِي حَدِيثَ سُفْيَانَ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ خَيْثَمَةَ عَمَّنْ سَمِعَ ابْنَ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ سَمَرَ إِلاَّ لِمُصَلٍّ أَوْ مُسَافِرٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَإِنَّمَا يُرْوَى عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ أَوْ غَيْرِهِ قَالَ مِنْ تَمَامِ التَّحِيَّةِ الأَخْذُ بِالْيَدِ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Salomning toʻliqligidan biri — qoʻl olishishdir», dedilar. Bu bobda Baroʼ va Ibn Umardan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat Yahyo ibn Sulaymning Sufyondan qilgan rivoyati orqaligina bilamiz. (Abu Iso) dedi: Men Muhammad ibn Ismoildan bu hadis haqida soʻradim, u uni mahfuz (mustahkam) deb sanamadi va: ‹Mening nazarimda, u faqat Sufyonning Mansurdan, uning Xaysamadan, uning Ibn Masʼudni eshitgan kishidan, uning Paygʻambar ﷺdan: «Namoz oʻqiydigan yoki musofir kishidan boshqa uchun tunda suhbatlashish yoʻq» degan hadisini nazarda tutgan›, dedi. Muhammad dedi: Bu (soʻz) faqat Mansurdan, uning Abu Ishoqdan, uning Abdurahmon ibn Yazid yoki boshqadan: ‹Salomning toʻliqligidan biri — qoʻl olishishdir› degani orqali rivoyat qilinadi.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Саломнинг тўлиқлигидан бири — қўл олишишдир», дедилар. Бу бобда Барў ва Ибн Умардан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Яҳё ибн Сулаймнинг Суфёндан қилган ривояти орқалигина биламиз. (Абу Исо) деди: Мен Муҳаммад ибн Исмоилдан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у уни маҳфуз (мустаҳкам) деб санамади ва: ‹Менинг назаримда, у фақат Суфённинг Мансурдан, унинг Хайсамадан, унинг Ибн Масъудни эшитган кишидан, унинг Пайғамбар ﷺдан: «Намоз ўқийдиган ёки мусофир кишидан бошқа учун тунда суҳбатлашиш йўқ» деган ҳадисини назарда тутган›, деди. Муҳаммад деди: Бу (сўз) фақат Мансурдан, унинг Абу Ишоқдан, унинг Абдураҳмон ибн Язид ёки бошқадан: ‹Саломнинг тўлиқлигидан бири — қўл олишишдир› дегани орқали ривоят қилинади.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ زَحْرٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الْقَاسِمِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، رضى الله عنه أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ تَمَامُ عِيَادَةِ الْمَرِيضِ أَنْ يَضَعَ أَحَدُكُمْ يَدَهُ عَلَى جَبْهَتِهِ أَوْ قَالَ عَلَى يَدِهِ فَيَسْأَلَهُ كَيْفَ هُوَ وَتَمَامُ تَحِيَّاتِكُمْ بَيْنَكُمُ الْمُصَافَحَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا إِسْنَادٌ لَيْسَ بِالْقَوِيِّ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ زَحْرٍ ثِقَةٌ وَعَلِيُّ بْنُ يَزِيدَ ضَعِيفٌ وَالْقَاسِمُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ يُكْنَى أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَهُوَ مَوْلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ خَالِدِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ مُعَاوِيَةَ وَهُوَ ثِقَةٌ وَالْقَاسِمُ شَامِيٌّ ‏.‏

Abu Umoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Bemorni toʻliq yoʻqlash — sizlardan biringizning qoʻlini uning peshonasiga (yoki: qoʻliga) qoʻyib, ahvolini soʻrashidir. Bir-biringiz orasidagi salomlaringizning toʻliqligi esa qoʻl olishishdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu isnod kuchli emas. Muhammad dedi: Ubaydulloh ibn Zahr ishonchli (siqa), Ali ibn Yazid esa zaifdir. Qosim ibn Abdurahmon Abu Abdurahmon kunyasi bilan ataladi, u Abdurahmon ibn Xolid ibn Yazid ibn Muoviyaning mavlosi boʻlib, ishonchli kishidir. Qosim Shomlikdir.Абу Умома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Беморни тўлиқ йўқлаш — сизлардан бирингизнинг қўлини унинг пешонасига (ёки: қўлига) қўйиб, аҳволини сўрашидир. Бир-бирингиз орасидаги саломларингизнинг тўлиқлиги эса қўл олишишдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу иснод кучли эмас. Муҳаммад деди: Убайдуллоҳ ибн Заҳр ишончли (сиқа), Али ибн Язид эса заифдир. Қосим ибн Абдураҳмон Абу Абдураҳмон куняси билан аталади, у Абдураҳмон ибн Холид ибн Язид ибн Муовиянинг мавлоси бўлиб, ишончли кишидир. Қосим Шомликдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يَحْيَى بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّادٍ الْمَدَنِيُّ، حَدَّثَنِي أَبُو يَحْيَى بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَدِمَ زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ الْمَدِينَةَ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بَيْتِي فَأَتَاهُ فَقَرَعَ الْبَابَ فَقَامَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عُرْيَانًا يَجُرُّ ثَوْبَهُ وَاللَّهِ مَا رَأَيْتُهُ عُرْيَانًا قَبْلَهُ وَلاَ بَعْدَهُ فَاعْتَنَقَهُ وَقَبَّلَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) aytadi: Zayd ibn Horisa Madinaga keldi, oʻsha payt Rasululloh ﷺ mening uyimda edilar. U kelib eshikni taqillatdi. Rasululloh ﷺ kiyimlarini sudragancha yalangʻoch holatda unga qarab oʻrnidan turdilar — vallohi, men u zotni undan oldin ham, keyin ham yalangʻoch holatda koʻrmaganman — va uni quchoqlab, oʻpdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni az-Zuhriyning hadislaridan faqat shu yoʻl orqaligina bilamiz.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтади: Зайд ибн Ҳориса Мадинага келди, ўша пайт Расулуллоҳ ﷺ менинг уйимда эдилар. У келиб эшикни тақиллатди. Расулуллоҳ ﷺ кийимларини судраганча яланғоч ҳолатда унга қараб ўрнидан турдилар — валлоҳи, мен у зотни ундан олдин ҳам, кейин ҳам яланғоч ҳолатда кўрмаганман — ва уни қучоқлаб, ўпдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни аз-Зуҳрийнинг ҳадисларидан фақат шу йўл орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، وَأَبُو أُسَامَةَ عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلِمَةَ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ عَسَّالٍ، قَالَ قَالَ يَهُودِيٌّ لِصَاحِبِهِ اذْهَبْ بِنَا إِلَى هَذَا النَّبِيِّ ‏.‏ فَقَالَ صَاحِبُهُ لاَ تَقُلْ نَبِيٌّ إِنَّهُ لَوْ سَمِعَكَ كَانَ لَهُ أَرْبَعَةُ أَعْيُنٍ ‏.‏ فَأَتَيَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلاَهُ عَنْ تِسْعِ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ ‏.‏ فَقَالَ لَهُمْ ‏"‏ لاَ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَيْئًا وَلاَ تَسْرِقُوا وَلاَ تَزْنُوا وَلاَ تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَلاَ تَمْشُوا بِبَرِيءٍ إِلَى ذِي سُلْطَانٍ لِيَقْتُلَهُ وَلاَ تَسْحَرُوا وَلاَ تَأْكُلُوا الرِّبَا وَلاَ تَقْذِفُوا مُحْصَنَةً وَلاَ تُوَلُّوا الْفِرَارَ يَوْمَ الزَّحْفِ وَعَلَيْكُمْ خَاصَّةً الْيَهُودَ أَنْ لاَ تَعْتَدُوا فِي السَّبْتِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقَبَّلُوا يَدَهُ وَرِجْلَهُ فَقَالاَ نَشْهَدُ أَنَّكَ نَبِيٌّ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَمَا يَمْنَعُكُمْ أَنْ تَتَّبِعُونِي ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا إِنَّ دَاوُدَ دَعَا رَبَّهُ أَنْ لاَ يَزَالَ فِي ذُرِّيَّتِهِ نَبِيٌّ وَإِنَّا نَخَافُ إِنْ تَبِعْنَاكَ أَنْ تَقْتُلَنَا الْيَهُودُ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ يَزِيدَ بْنِ الأَسْوَدِ وَابْنِ عُمَرَ وَكَعْبِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Safvon ibn Assol (roziyallohu anhu) aytadi: Bir yahudiy oʻz sherigiga: «Bizni mana shu Paygʻambarning oldiga olib bor», dedi. Sherigi unga: «Paygʻambar dema, agar u seni eshitsa, toʻrt koʻzli boʻlib qoladi (juda xursand boʻladi)», dedi. Soʻng ular Rasululloh ﷺning oldilariga kelib, u zotdan toʻqqizta aniq oyat (alomat) haqida soʻradilar. U zot ularga: «Allohga hech narsani sherik qilmanglar, oʻgʻrilik qilmanglar, zino qilmanglar, Alloh harom qilgan jonni nohaq oʻldirmanglar, begunoh kishini oʻldirilsin deb hokimning oldiga (chaqib) yetkazmanglar, sehr qilmanglar, ribo yemanglar, iffatli ayolga buhton qilmanglar, jang kuni qochib orqaga qaytmanglar va sizlar, ey yahudiylar, xususan sizlarga shanba kunida tajovuz qilmaslik (lozim)», dedilar. (Safvon) dedi: Shunda ular u zotning qoʻli va oyogʻini oʻpib: «Guvohlik beramizki, sen Paygʻambarsan», dedilar. U zot: «Unday boʻlsa, menga ergashishdan sizlarni nima toʻsadi?», dedilar. Ular: «Dovud Robbidan oʻz zurriyotidan Paygʻambar uzilmasligini soʻragan edi. Biz, agar senga ergashsak, yahudiylar bizni oʻldirib qoʻyishidan qoʻrqamiz», dedilar. Bu bobda Yazid ibn al-Asvad, Ibn Umar va Kaʼb ibn Molikdan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Сафвон ибн Ассол (розияллоҳу анҳу) айтади: Бир яҳудий ўз шеригига: «Бизни мана шу Пайғамбарнинг олдига олиб бор», деди. Шериги унга: «Пайғамбар дема, агар у сени эшитса, тўрт кўзли бўлиб қолади (жуда хурсанд бўлади)», деди. Сўнг улар Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келиб, у зотдан тўққизта аниқ оят (аломат) ҳақида сўрадилар. У зот уларга: «Аллоҳга ҳеч нарсани шерик қилманглар, ўғрилик қилманглар, зино қилманглар, Аллоҳ ҳаром қилган жонни ноҳақ ўлдирманглар, бегуноҳ кишини ўлдирилсин деб ҳокимнинг олдига (чақиб) етказманглар, сеҳр қилманглар, рибо еманглар, иффатли аёлга буҳтон қилманглар, жанг куни қочиб орқага қайтманглар ва сизлар, эй яҳудийлар, хусусан сизларга шанба кунида тажовуз қилмаслик (лозим)», дедилар. (Сафвон) деди: Шунда улар у зотнинг қўли ва оёғини ўпиб: «Гувоҳлик берамизки, сен Пайғамбарсан», дедилар. У зот: «Ундай бўлса, менга эргашишдан сизларни нима тўсади?», дедилар. Улар: «Довуд Роббидан ўз зурриётидан Пайғамбар узилмаслигини сўраган эди. Биз, агар сенга эргашсак, яҳудийлар бизни ўлдириб қўйишидан қўрқамиз», дедилар. Бу бобда Язид ибн ал-Асвад, Ибн Умар ва Каъб ибн Моликдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ أَبِي النَّضْرِ، أَنَّ أَبَا مُرَّةَ، مَوْلَى أُمِّ هَانِئٍ بِنْتِ أَبِي طَالِبٍ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ أُمَّ هَانِئٍ، تَقُولُ ذَهَبْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَامَ الْفَتْحِ فَوَجَدْتُهُ يَغْتَسِلُ وَفَاطِمَةُ تَسْتُرُهُ بِثَوْبٍ قَالَتْ فَسَلَّمْتُ فَقَالَ ‏"‏ مَنْ هَذِهِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ أَنَا أُمُّ هَانِئٍ فَقَالَ ‏"‏ مَرْحَبًا بِأُمِّ هَانِئٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَذَكَرَ فِي الْحَدِيثِ قِصَّةً طَوِيلَةً هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ummu Honiʼ (roziyallohu anho) aytadi: Men Fath yili Rasululloh ﷺning oldilariga bordim va u zotni gʻusl qilayotgan holatlarida, Fotima esa u zotni kiyim bilan toʻsib turgan holda topdim. (Ummu Honiʼ) dedi: Shunda men salom berdim. U zot: «Bu kim?», dedilar. Men: «Men Ummu Honiʼman», dedim. U zot: «Marhabo, ey Ummu Honiʼ!», dedilar. (Rovi) dedi: Soʻng hadisda uzun bir voqeani zikr qildi. Bu hadis hasan sahihdir.Умму Ҳониъ (розияллоҳу анҳо) айтади: Мен Фатҳ йили Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига бордим ва у зотни ғусл қилаётган ҳолатларида, Фотима эса у зотни кийим билан тўсиб турган ҳолда топдим. (Умму Ҳониъ) деди: Шунда мен салом бердим. У зот: «Бу ким?», дедилар. Мен: «Мен Умму Ҳониъман», дедим. У зот: «Марҳабо, эй Умму Ҳониъ!», дедилар. (Рови) деди: Сўнг ҳадисда узун бир воқеани зикр қилди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ مَسْعُودٍ أَبُو حُذَيْفَةَ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ مُصْعَبِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ أَبِي جَهْلٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ جِئْتُهُ ‏"‏ مَرْحَبًا بِالرَّاكِبِ الْمُهَاجِرِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ بُرَيْدَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي جُحَيْفَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِصَحِيحٍ لاَ نَعْرِفُهُ مِثْلَ هَذَا إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ مُوسَى بْنِ مَسْعُودٍ عَنْ سُفْيَانَ ‏.‏ وَمُوسَى بْنُ مَسْعُودٍ ضَعِيفٌ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏ وَرَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ مُرْسَلاً وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ مُصْعَبِ بْنِ سَعْدٍ ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ بَشَّارٍ يَقُولُ مُوسَى بْنُ مَسْعُودٍ ضَعِيفٌ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ وَكَتَبْتُ كَثِيرًا عَنْ مُوسَى بْنِ مَسْعُودٍ ثُمَّ تَرَكْتُهُ ‏.‏ كَمُلَ كِتَابُ الاِسْتِئْذَانِ وَيَتْلُوهُ كِتَابُ الأَدَبِ

Ikrima ibn Abu Jahl (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ men u zotning huzurlariga kelgan kuni: «Marhabo, ey hijrat qilgan otliq!», dedilar. Bu bobda Burayda, Ibn Abbos va Abu Juhayfadan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodi sahih emas, biz uni bunday shaklda faqat Muso ibn Masʼudning Sufyondan qilgan rivoyati orqaligina bilamiz. Muso ibn Masʼud hadisda zaifdir. Bu hadisni Abdurahmon ibn Mahdiy ham Sufyondan, u Abu Ishoqdan mursal holda rivoyat qilgan va unda Musʼab ibn Saʼddan deb zikr qilmagan. Bu (rivoyat) koʻproq sahihdir. (Abu Iso) dedi: Men Muhammad ibn Bashshorning: ‹Muso ibn Masʼud hadisda zaifdir›, deganini eshitdim. Muhammad ibn Bashshor dedi: Men Muso ibn Masʼuddan koʻp (hadis) yozgan edim, soʻng uni tark etdim. (Shu bilan «Istizon» kitobi tugadi, undan keyin «Adab» kitobi keladi.)Икрима ибн Абу Жаҳл (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ мен у зотнинг ҳузурларига келган куни: «Марҳабо, эй ҳижрат қилган отлиқ!», дедилар. Бу бобда Бурайда, Ибн Аббос ва Абу Жуҳайфадан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг исноди саҳиҳ эмас, биз уни бундай шаклда фақат Мусо ибн Масъуднинг Суфёндан қилган ривояти орқалигина биламиз. Мусо ибн Масъуд ҳадисда заифдир. Бу ҳадисни Абдураҳмон ибн Маҳдий ҳам Суфёндан, у Абу Ишоқдан мурсал ҳолда ривоят қилган ва унда Мусъаб ибн Саъддан деб зикр қилмаган. Бу (ривоят) кўпроқ саҳиҳдир. (Абу Исо) деди: Мен Муҳаммад ибн Башшорнинг: ‹Мусо ибн Масъуд ҳадисда заифдир›, деганини эшитдим. Муҳаммад ибн Башшор деди: Мен Мусо ибн Масъуддан кўп (ҳадис) ёзган эдим, сўнг уни тарк этдим. (Шу билан «Истизон» китоби тугади, ундан кейин «Адаб» китоби келади.)