حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ قَالَ حَدَّثَنَا يُونُسُ قَالَ زَعَمَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بَكْرَةَ قَالَ قَالَ أَشَجُّ بْنُ عَصَرٍقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّ فِيكَ خُلَّتَيْنِ يُحِبُّهُمَا اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ قُلْتُ مَا هُمَا قَالَ الْحِلْمُ وَالْحَيَاءُ قُلْتُ أَقَدِيمًا كَانَ فِيَّ أَمْ حَدِيثًا قَالَ بَلْ قَدِيمًا قُلْتُ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَبَلَنِي عَلَى خُلَّتَيْنِ يُحِبُّهُمَا

Ashaj ibn Asr aytdi: Rasululloh ﷺ menga: «Albatta, sende Alloh azza va jalla yaxshi koʻradigan ikki xislat bor», dedilar. Men: «Ular nima?» dedim. U zot: «Hilm va hayo», dedilar. Men: «Ular menda azaldan bormi yoki keyin (paydo boʻlganmi)?» dedim. U zot: «Balki azaldan», dedilar. Men: «Meni Oʻzi sevadigan ikki xislat ustida yaratgan Allohga hamd boʻlsin», dedim.Ашаж ибн Аср айтди: Расулуллоҳ ﷺ менга: «Албатта, сенде Аллоҳ азза ва жалла яхши кўрадиган икки хислат бор», дедилар. Мен: «Улар нима?» дедим. У зот: «Ҳилм ва ҳаё», дедилар. Мен: «Улар менда азалдан борми ёки кейин (пайдо бўлганми)?» дедим. У зот: «Балки азалдан», дедилар. Мен: «Мени Ўзи севадиган икки хислат устида яратган Аллоҳга ҳамд бўлсин», дедим.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ حَدَّثَنَا عَوْفٌ حَدَّثَنِي أَبُو الْقَمُوصِ زَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ قَالَ حَدَّثَنِي أَحَدُ الْوَفْدِ الَّذِينَ وَفَدُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ عَبْدِ الْقَيْسِ قَالَوَأَهْدَيْنَا لَهُ فِيمَا يُهْدَى نَوْطًا أَوْ قِرْبَةً مِنْ تَعْضُوضٍ أَوْ بَرْنِيٍّ فَقَالَ مَا هَذَا قُلْنَا هَذِهِ هَدِيَّةٌ قَالَ وَأَحْسِبُهُ نَظَرَ إِلَى تَمْرَةٍ مِنْهَا فَأَعَادَهَا مَكَانَهَا وَقَالَ أَبْلِغُوهَا آلَ مُحَمَّدٍ قَالَ فَسَأَلَهُ الْقَوْمُ عَنْ أَشْيَاءَ حَتَّى سَأَلُوهُ عَنْ الشَّرَابِ فَقَالَ لَا تَشْرَبُوا فِي دُبَّاءٍ وَلَا حَنْتَمٍ وَلَا نَقِيرٍ وَلَا مُزَفَّتٍ اشْرَبُوا فِي الْحَلَالِ الْمُوكَى عَلَيْهِ فَقَالَ لَهُ قَائِلُنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا يُدْرِيكَ مَا الدُّبَّاءُ وَالْحَنْتَمُ وَالنَّقِيرُ وَالْمُزَفَّتُ قَالَ أَنَا لَا أَدْرِي مَا هِيَهْ أَيُّ هَجَرٍ أَعَزُّ قُلْنَا الْمُشَقَّرُ قَالَ فَوَاللَّهِ لَقَدْ دَخَلْتُهَا وَأَخَذْتُ إِقْلِيدَهَا قَالَ وَكُنْتُ قَدْ نَسِيتُ مِنْ حَدِيثِهِ شَيْئًا فَأَذْكَرَنِيهِ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي جَرْوَةَ قَالَ وَقَفْتُ عَلَى عَيْنِ الزَّارَةِ ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِعَبْدِ الْقَيْسِ إِذْ أَسْلَمُوا طَائِعِينَ غَيْرَ كَارِهِينَ غَيْرَ خَزَايَا وَلَا مَوْتُورِينَ إِذْ بَعْضُ قَوْمِنَا لَا يُسْلِمُونَ حَتَّى يُخْزَوْا وَيُوتَرُوا قَالَ وَابْتَهَلَ وَجْهُهُ هَاهُنَا مِنْ الْقِبْلَةِ يَعْنِي عَنْ يَمِينِ الْقِبْلَةِ حَتَّى اسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ ثُمَّ يَدْعُو لِعَبْدِ الْقَيْسِ ثُمَّ قَالَ إِنَّ خَيْرَ أَهْلِ الْمَشْرِقِ عَبْدُ الْقَيْسِحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ قَالَ حَدَّثَنَا عَوْفٌ عَنْ أَبِي الْقَمُوصِ قَالَ حَدَّثَنِي

Rasululloh ﷺ ning huzurlariga Abdulqaysdan kelgan vakillardan biri aytdi: Biz u zotga hadyalar orasida taʼzuz yoki barniy xurmosidan bir savat yoki bir mesh hadya qildik. U zot: «Bu nima?» dedilar. Biz: «Bu — hadya», dedik. (Rovi aytdi:) Menimcha, u zot undan bir dona xurmoga qaradilar-da, uni oʻrniga qaytarib qoʻyib: «Buni Muhammadning oilasiga yetkazinglar», dedilar. Soʻng qavm u zotdan bir necha narsa haqida, hatto ichimlik haqida ham soʻradi. U zot: «Dubbo (qovoq idish)da ham, hantam (sopol idish)da ham, naqir (oʻyilgan yogʻoch)da ham, muzaffat (smola surilgan idish)da ham ichmanglar. Ogʻzi bogʻlanadigan halol (teri) idishda ichinglar», dedilar. Shunda bizdan biri u zotga: «Yo Rasululloh, dubbo, hantam, naqir va muzaffat nima ekanini qayerdan bilasiz?» dedi. U zot: «Men ularning nima ekanini bilmaymanmi? Hajarning qaysi (qalʼasi) eng qudratli?» dedilar. Biz: «Mushaqqar», dedik. U zot: «Allohga qasamki, men unga kirganman va uning kalitini olganman», dedilar. (Rovi aytdi:) Men uning hadisidan bir narsani unutgan edim, uni menga Ubaydulloh ibn Abu Jarva eslatdi. U aytdi: U zot Zora buloqi yonida toʻxtadilar. Soʻng: «Allohim, Abdulqaysni magʻfirat qil! Chunki ular xor boʻlmagan va (qonlari uchun) oʻch olinmagan holda, majburlanmay, ixtiyoriy ravishda musulmon boʻldilar. Holbuki, qavmimizdan baʼzilari xorlanmaguncha va (qonlari uchun) oʻch olinmaguncha musulmon boʻlmaydilar», dedilar. (Rovi) aytdi: U zotning yuzlari qibladan mana bu tomonga — yaʼni qiblaning oʻng tomoniga — burilgan edi; nihoyat qiblaga yuzlandilar va Abdulqays uchun duo qildilar. Soʻng: «Albatta, mashriq ahlining eng yaxshisi — Abdulqaysdir», dedilar.Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳузурларига Абдулқайсдан келган вакиллардан бири айтди: Биз у зотга ҳадялар орасида таъзуз ёки барний хурмосидан бир сават ёки бир меш ҳадя қилдик. У зот: «Бу нима?» дедилар. Биз: «Бу — ҳадя», дедик. (Рови айтди:) Менимча, у зот ундан бир дона хурмога қарадилар-да, уни ўрнига қайтариб қўйиб: «Буни Муҳаммаднинг оиласига етказинглар», дедилар. Сўнг қавм у зотдан бир неча нарса ҳақида, ҳатто ичимлик ҳақида ҳам сўради. У зот: «Дуббо (қовоқ идиш)да ҳам, ҳантам (сопол идиш)да ҳам, нақир (ўйилган ёғоч)да ҳам, музаффат (смола сурилган идиш)да ҳам ичманглар. Оғзи боғланадиган ҳалол (тери) идишда ичинглар», дедилар. Шунда биздан бири у зотга: «Ё Расулуллоҳ, дуббо, ҳантам, нақир ва музаффат нима эканини қаердан биласиз?» деди. У зот: «Мен уларнинг нима эканини билмайманми? Ҳажарнинг қайси (қалъаси) энг қудратли?» дедилар. Биз: «Мушаққар», дедик. У зот: «Аллоҳга қасамки, мен унга кирганман ва унинг калитини олганман», дедилар. (Рови айтди:) Мен унинг ҳадисидан бир нарсани унутган эдим, уни менга Убайдуллоҳ ибн Абу Жарва эслатди. У айтди: У зот Зора булоқи ёнида тўхтадилар. Сўнг: «Аллоҳим, Абдулқайсни мағфират қил! Чунки улар хор бўлмаган ва (қонлари учун) ўч олинмаган ҳолда, мажбурланмай, ихтиёрий равишда мусулмон бўлдилар. Ҳолбуки, қавмимиздан баъзилари хорланмагунча ва (қонлари учун) ўч олинмагунча мусулмон бўлмайдилар», дедилар. (Рови) айтди: У зотнинг юзлари қибладан мана бу томонга — яъни қибланинг ўнг томонига — бурилган эди; ниҳоят қиблага юзландилар ва Абдулқайс учун дуо қилдилар. Сўнг: «Албатта, машриқ аҳлининг энг яхшиси — Абдулқайсдир», дедилар.

حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ مُحَمَّدٍ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْعَصَرِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا شِهَابُ بْنُ عَبَّادٍ أَنَّهُ سَمِعَ بَعْضَ وَفْدِ عَبْدِ الْقَيْسِ وَهُوَ يَقُولُقَدِمْنَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَاشْتَدَّ فَرَحُهُمْ بِنَا فَلَمَّا انْتَهَيْنَا إِلَى الْقَوْمِ أَوْسَعُوا لَنَا فَقَعَدْنَا فَرَحَّبَ بِنَا النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَدَعَا لَنَا ثُمَّ نَظَرَ إِلَيْنَا فَقَالَ مَنْ سَيِّدُكُمْ وَزَعِيمُكُمْ فَأَشَرْنَا جَمِيعًا إِلَى الْمُنْذِرِ بْنِ عَائِذٍ فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَهَذَا الْأَشَجُّ فَكَانَ أَوَّلَ يَوْمٍ وُضِعَ عَلَيْهِ هَذَا الِاسْمُ لِضَرْبَةٍ بِوَجْهِهِ بِحَافِرِ حِمَارٍ فَقُلْنَا نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَتَخَلَّفَ بَعْدَ الْقَوْمِ فَعَقَلَ رَوَاحِلَهُمْ وَضَمَّ مَتَاعَهُمْ ثُمَّ أَخْرَجَ عَيْبَتَهُ فَأَلْقَى عَنْهُ ثِيَابَ السَّفَرِ وَلَبِسَ مِنْ صَالِحِ ثِيَابِهِ ثُمَّ أَقْبَلَ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَقَدْ بَسَطَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رِجْلَهُ وَاتَّكَأَ فَلَمَّا دَنَا مِنْهُ الْأَشَجُّ أَوْسَعَ الْقَوْمُ لَهُ وَقَالُوا هَاهُنَا يَا أَشَجُّ فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَاسْتَوَى قَاعِدًا وَقَبَضَ رِجْلَهُ هَاهُنَا يَا أَشَجُّ فَقَعَدَ عَنْ يَمِينِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَاسْتَوَى قَاعِدًا فَرَحَّبَ بِهِ وَأَلْطَفَهُ ثُمَّ سَأَلَ عَنْ بِلَادِهِ وَسَمَّى لَهُ قَرْيَةَ الصَّفَا وَالْمُشَقَّرِ وَغَيْرَ ذَلِكَ مِنْ قُرَى هَجَرَ فَقَالَ بِأَبِي وَأُمِّي يَا رَسُولَ اللَّهِ لَأَنْتَ أَعْلَمُ بِأَسْمَاءِ قُرَانَا مِنَّا فَقَالَ إِنِّي قَدْ

Shihob ibn Abbod Abdulqays vakillaridan baʼzilarining shunday deyayotganini eshitdi: Biz Rasululloh ﷺ ning huzurlariga keldik, (odamlar) bizdan qattiq quvondilar. Qavmning oldiga yetganimizda, ular bizga joy boʻshatdilar, biz oʻtirdik. Nabiy ﷺ bizga marhabo aytdilar va biz uchun duo qildilar. Soʻng bizga qarab: «Sayyidingiz va rahbaringiz kim?» dedilar. Biz hammamiz Munzir ibn Oizga ishora qildik. Nabiy ﷺ: «Bu Ashajmi?» dedilar. Bu ism unga birinchi marta oʻsha kuni qoʻyilgan edi — yuziga eshakning tuyogʻi tekkani sababli. Biz: «Ha, yo Rasululloh», dedik. U esa qavmdan keyinga qolib, ularning ulovlarini bogʻladi va yuklarini yigʻishtirdi. Soʻng xurjinini chiqarib, safar kiyimlarini yechdi va yaxshi kiyimlaridan kiydi, keyin Nabiy ﷺ ning oldilariga keldi. Nabiy ﷺ oyoqlarini uzatib, suyanib oʻtirgan edilar. Ashaj u zotga yaqinlashganda, qavm unga joy boʻshatib: «Bu yoqqa, ey Ashaj!» deyishdi. Nabiy ﷺ esa tik oʻtirib, oyoqlarini yigʻdilar-da: «Bu yoqqa, ey Ashaj!» dedilar. U Nabiy ﷺ ning oʻng tomonlariga oʻtirdi va tik oʻtirib oldi. U zot unga marhabo aytdilar va unga lutf koʻrsatdilar. Soʻng uning yurti haqida soʻradilar va unga Safo qishlogʻini, Mushaqqarni hamda Hajarning boshqa qishloqlarini nomma-nom aytdilar. U: «Otam-onam sizga fido boʻlsin, yo Rasululloh, siz bizning qishloqlarimiz nomlarini bizdan koʻra yaxshiroq bilar ekansiz», dedi. U zot: «Men albatta...» dedilar.Шиҳоб ибн Аббод Абдулқайс вакилларидан баъзиларининг шундай деяётганини эшитди: Биз Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳузурларига келдик, (одамлар) биздан қаттиқ қувондилар. Қавмнинг олдига етганимизда, улар бизга жой бўшатдилар, биз ўтирдик. Набий ﷺ бизга марҳабо айтдилар ва биз учун дуо қилдилар. Сўнг бизга қараб: «Саййидингиз ва раҳбарингиз ким?» дедилар. Биз ҳаммамиз Мунзир ибн Оизга ишора қилдик. Набий ﷺ: «Бу Ашажми?» дедилар. Бу исм унга биринчи марта ўша куни қўйилган эди — юзига эшакнинг туёғи теккани сабабли. Биз: «Ҳа, ё Расулуллоҳ», дедик. У эса қавмдан кейинга қолиб, уларнинг уловларини боғлади ва юкларини йиғиштирди. Сўнг хуржинини чиқариб, сафар кийимларини ечди ва яхши кийимларидан кийди, кейин Набий ﷺ нинг олдиларига келди. Набий ﷺ оёқларини узатиб, суяниб ўтирган эдилар. Ашаж у зотга яқинлашганда, қавм унга жой бўшатиб: «Бу ёққа, эй Ашаж!» дейишди. Набий ﷺ эса тик ўтириб, оёқларини йиғдилар-да: «Бу ёққа, эй Ашаж!» дедилар. У Набий ﷺ нинг ўнг томонларига ўтирди ва тик ўтириб олди. У зот унга марҳабо айтдилар ва унга лутф кўрсатдилар. Сўнг унинг юрти ҳақида сўрадилар ва унга Сафо қишлоғини, Мушаққарни ҳамда Ҳажарнинг бошқа қишлоқларини номма-ном айтдилар. У: «Отам-онам сизга фидо бўлсин, ё Расулуллоҳ, сиз бизнинг қишлоқларимиз номларини биздан кўра яхшироқ билар экансиз», деди. У зот: «Мен албатта...» дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو النَّضْرِ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْعُمَرِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو سَهْلٍ عَوْفُ بْنُ أَبِي جَمِيلَةَ عَنْ زَيْدٍ أَبِي الْقَمُوصِ عَنْ وَفْدِ عَبْدِ الْقَيْسِ أَنَّهُمْسَمِعُوا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ اللَّهُمَّ اجْعَلْنَا مِنْ عِبَادِكَ الْمُنْتَخَبِينَ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِينَ الْوَفْدِ الْمُتَقَبَّلِينَ قَالَ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا عِبَادُ اللَّهِ الْمُنْتَخَبُونَ قَالَ عِبَادُ اللَّهِ الصَّالِحُونَ قَالُوا فَمَا الْغُرُّ الْمُحَجَّلُونَ قَالَ الَّذِينَ يَبْيَضُّ مِنْهُمْ مَوَاضِعُ الطُّهُورِ قَالُوا فَمَا الْوَفْدُ الْمُتَقَبَّلُونَ قَالَ وَفْدٌ يَفِدُونَ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ مَعَ نَبِيِّهِمْ إِلَى رَبِّهِمْ عَزَّ وَجَلَّ

Abdulqays vakillari Rasululloh ﷺ ning shunday deyayotganlarini eshitdilar: «Allohim, bizni Oʻzingning saylangan bandalaringdan, (aʼzolari) nurli-yaltiroq kishilardan va qabul qilingan vakillardan qilgin». Ular: «Yo Rasululloh, Allohning saylangan bandalari kimlar?» dedilar. U zot: «Allohning solih bandalaridir», dedilar. Ular: «(Aʼzolari) nurli-yaltiroq kishilar kimlar?» dedilar. U zot: «Tahorat aʼzolari joylari oppoq boʻladiganlardir», dedilar. Ular: «Qabul qilingan vakillar kimlar?» dedilar. U zot: «Bu ummatdan oʻz paygʻambarlari bilan birga Robbilari azza va jalla huzuriga vakil boʻlib boradiganlardir», dedilar.Абдулқайс вакиллари Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деяётганларини эшитдилар: «Аллоҳим, бизни Ўзингнинг сайланган бандаларингдан, (аъзолари) нурли-ялтироқ кишилардан ва қабул қилинган вакиллардан қилгин». Улар: «Ё Расулуллоҳ, Аллоҳнинг сайланган бандалари кимлар?» дедилар. У зот: «Аллоҳнинг солиҳ бандаларидир», дедилар. Улар: «(Аъзолари) нурли-ялтироқ кишилар кимлар?» дедилар. У зот: «Таҳорат аъзолари жойлари оппоқ бўладиганлардир», дедилар. Улар: «Қабул қилинган вакиллар кимлар?» дедилар. У зот: «Бу умматдан ўз пайғамбарлари билан бирга Роббилари азза ва жалла ҳузурига вакил бўлиб борадиганлардир», дедилар.