حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ أَخْبَرَنَا الْأَسْوَدُ بْنُ شَيْبَانَ عَنْ أَبِي نَوْفَلِ بْنِ أَبِي عَقْرَبٍ عَنْ أَبِيهِأَنَّهُ سَأَلَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ الصَّوْمِ فَقَالَ صُمْ يَوْمًا مِنْ كُلِّ شَهْرٍ فَاسْتَزَادَهُ فَقَالَ بِأَبِي وَأُمِّي إِنِّي أَجِدُنِي أَقْوَى فَزِدْنِي فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنِّي أَجِدُنِي قَوِيًّا إِنِّي أَجِدُنِي قَوِيًّا فَمَا كَانَ أَنْ يَزِيدَهُ فَاسْتَزَادَهُ فَقَالَ صُمْ يَوْمَيْنِ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ قَالَ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَجِدُنِي قَوِيًّا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنِّي أَجِدُنِي قَوِيًّا إِنِّي أَجِدُنِي قَوِيًّا فَمَا كَانَ أَنْ يَزِيدَهُ فَلَمَّا أَلْحَمَ عَلَيْهِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ

Abu Navfal ibn Abu Aqrab oʻz otasidan rivoyat qiladiki, u Nabiy ﷺ dan roʻza haqida soʻradi. U zot: «Har oyda bir kun roʻza tut», dedilar. U koʻproq soʻradi va: «Otam va onam sizga fido boʻlsin, men oʻzimni kuchli sezyapman», dedi. U zot yana ziyoda qilib: «Har oyda ikki kun roʻza tut», dedilar. U: «Otam va onam sizga fido boʻlsin, yo Rasululloh, men oʻzimni kuchli sezyapman», dedi. Rasululloh ﷺ: «Men oʻzimni kuchli sezyapman, men oʻzimni kuchli sezyapman (deysanmi)?» dedilar va ziyoda qilishga yaqinlashmadilar. U qattiq iltimos qilgach, Rasululloh ﷺ: «Har oyda uch kun roʻza tut», dedilar.Абу Навфал ибн Абу Ақраб ўз отасидан ривоят қиладики, у Набий ﷺ дан рўза ҳақида сўради. У зот: «Ҳар ойда бир кун рўза тут», дедилар. У кўпроқ сўради ва: «Отам ва онам сизга фидо бўлсин, мен ўзимни кучли сезяпман», деди. У зот яна зиёда қилиб: «Ҳар ойда икки кун рўза тут», дедилар. У: «Отам ва онам сизга фидо бўлсин, ё Расулуллоҳ, мен ўзимни кучли сезяпман», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Мен ўзимни кучли сезяпман, мен ўзимни кучли сезяпман (дейсанми)?» дедилар ва зиёда қилишга яқинлашмадилар. У қаттиқ илтимос қилгач, Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳар ойда уч кун рўза тут», дедилар.

حَدَّثَنَا عَفَّانُ حَدَّثَنَا الْأَسْوَدُ بْنُ شَيْبَانَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا نَوْفَلِ بْنَ أَبِي عَقْرَبٍ يَقُولُسَأَلَ أَبِي رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ الصَّوْمِ فَقَالَ صُمْ يَوْمًا مِنْ كُلِّ شَهْرٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ بِأَبِي وَأُمِّي زِدْنِي قَالَ يَقُولُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ زِدْنِي زِدْنِي صُمْ يَوْمَيْنِ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ بِأَبِي وَأُمِّي زِدْنِي فَإِنِّي أَجِدُنِي قَوِيًّا قَالَ يَقُولُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنِّي أَجِدُنِي قَوِيًّا إِنِّي أَجِدُنِي قَوِيًّا إِنِّي أَجِدُنِي قَوِيًّا قَالَ فَأَلْحَمَ أَيْ أَمْسَكَ حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُ لَنْ يَزِيدَنِي قَالَ ثُمَّ قَالَ صُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ

Abu Navfal ibn Abu Aqrab aytdi: Otam Rasululloh ﷺdan roʻza haqida soʻradi. U zot: «Har oyda bir kun roʻza tut», dedilar. U: «Yo Rasululloh, otam va onam sizga fido boʻlsin, menga ziyoda qiling», dedi. Rasululloh ﷺ: «Menga ziyoda qiling, menga ziyoda qiling (deysanmi)? Har oyda ikki kun roʻza tut», dedilar. U: «Yo Rasululloh, otam va onam sizga fido boʻlsin, menga ziyoda qiling, men oʻzimni kuchli sezyapman», dedi. Rasululloh ﷺ: «Men oʻzimni kuchli sezyapman, men oʻzimni kuchli sezyapman, men oʻzimni kuchli sezyapman (deysanmi)?» dedilar. Soʻng u zot shunday oʻzlarini tutdilarki, men menga ziyoda qilmaydilar, deb oʻyladim. Keyin: «Har oyda uch kun roʻza tut», dedilar.Абу Навфал ибн Абу Ақраб айтди: Отам Расулуллоҳ ﷺдан рўза ҳақида сўради. У зот: «Ҳар ойда бир кун рўза тут», дедилар. У: «Ё Расулуллоҳ, отам ва онам сизга фидо бўлсин, менга зиёда қилинг», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Менга зиёда қилинг, менга зиёда қилинг (дейсанми)? Ҳар ойда икки кун рўза тут», дедилар. У: «Ё Расулуллоҳ, отам ва онам сизга фидо бўлсин, менга зиёда қилинг, мен ўзимни кучли сезяпман», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Мен ўзимни кучли сезяпман, мен ўзимни кучли сезяпман, мен ўзимни кучли сезяпман (дейсанми)?» дедилар. Сўнг у зот шундай ўзларини тутдиларки, мен менга зиёда қилмайдилар, деб ўйладим. Кейин: «Ҳар ойда уч кун рўза тут», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ يَعْنِي ابْنَ الْمُغِيرَةِ عَنْ حُمَيْدٍ يَعْنِي ابْنَ هِلَالٍ قَالَكَانَ رَجُلٌ مِنْ الطُّفَاوَةِ طَرِيقُهُ عَلَيْنَا فَأَتَى عَلَى الْحَيِّ فَحَدَّثَهُمْ قَالَ قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ فِي عِيرٍ لَنَا فَبِعْنَا بِيَاعَتَنَا ثُمَّ قُلْتُ لَأَنْطَلِقَنَّ إِلَى هَذَا الرَّجُلِ فَلَآتِيَنَّ مَنْ بَعْدِي بِخَبَرِهِ قَالَ فَانْتَهَيْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَإِذَا هُوَ يُرِينِي بَيْتًا قَالَ إِنَّ امْرَأَةً كَانَتْ فِيهِ فَخَرَجَتْ فِي سَرِيَّةٍ مِنْ الْمُسْلِمِينَ وَتَرَكَتْ ثِنْتَيْ عَشْرَةَ عَنْزًا لَهَا وَصِيصِيَتَهَا كَانَتْ تَنْسِجُ بِهَا قَالَ فَفَقَدَتْ عَنْزًا مِنْ غَنَمِهَا وَصِيصِيَتَهَا فَقَالَتْ يَا رَبِّ إِنَّكَ قَدْ ضَمِنْتَ لِمَنْ خَرَجَ فِي سَبِيلِكَ أَنْ تَحْفَظَ عَلَيْهِ وَإِنِّي قَدْ فَقَدْتُ عَنْزًا مِنْ غَنَمِي وَصِيصِيَتِي وَإِنِّي أَنْشُدُكَ عَنْزِي وَصِيصِيَتِي قَالَ فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَذْكُرُ شِدَّةَ مُنَاشَدَتِهَا لِرَبِّهَا تَبَارَكَ وَتَعَالَى قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَصْبَحَتْ عَنْزُهَا وَمِثْلُهَا وَصِيصِيَتُهَا وَمِثْلُهَا وَهَاتِيكَ فَأْتِهَا فَاسْأَلْهَا إِنْ شِئْتَ قَالَ قُلْتُ بَلْ أُصَدِّقُكَ

Humayd ibn Hilol (rahimahulloh) aytdi: Tufovadan boʻlgan bir kishining yoʻli biz tomondan oʻtardi. U qabilaga kelib, ularga soʻzlab berdi va dedi: Men karvonimiz bilan Madinaga bordim va molimizni sotdik. Soʻng: «Albatta, mana shu kishining oldiga boraman va menda keyingilarga uning xabarini keltiraman», dedim. Bas, Rasululloh ﷺning huzuriga yetib bordim. Qarasam, u zot menga bir uyni koʻrsatib turibdilar va: «Bu (uy)da bir ayol bor edi. U musulmonlarning bir sariyyasiga (jangga) chiqib, oʻzining oʻn ikki echkisini va oʻzi toʻqiydigan toʻquv asbobini qoldirdi. Keyin qoʻylaridan bir echkisini va toʻquv asbobini yoʻqotib qoʻydi va: ‹Ey Robbim, Sen Oʻz yoʻlingda chiqqan kishi uchun (molini) saqlashni zimmangga olgansan. Men esa qoʻylarimdan bir echkimni va toʻquv asbobimni yoʻqotdim; men Sendan echkim va toʻquv asbobimni (qaytarishingni) soʻrayman›, dedi», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ uning oʻz Robbi tabaraka va taologa qilgan iltijosining qattiqligini zikr qila boshladilar. Rasululloh ﷺ: «Bas, u tongda echkisini va uning yana bir mislini, toʻquv asbobini va uning yana bir mislini (topib) uygʻondi. Mana u — xohlasang, uning oldiga borib soʻra», dedilar. Men: «Yoʻq, balki sizni tasdiqlayman», dedim.Ҳумайд ибн Ҳилол (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Туфовадан бўлган бир кишининг йўли биз томондан ўтарди. У қабилага келиб, уларга сўзлаб берди ва деди: Мен карвонимиз билан Мадинага бордим ва молимизни сотдик. Сўнг: «Албатта, мана шу кишининг олдига бораман ва менда кейингиларга унинг хабарини келтираман», дедим. Бас, Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурига етиб бордим. Қарасам, у зот менга бир уйни кўрсатиб турибдилар ва: «Бу (уй)да бир аёл бор эди. У мусулмонларнинг бир сарийясига (жангга) чиқиб, ўзининг ўн икки эчкисини ва ўзи тўқийдиган тўқув асбобини қолдирди. Кейин қўйларидан бир эчкисини ва тўқув асбобини йўқотиб қўйди ва: ‹Эй Роббим, Сен Ўз йўлингда чиққан киши учун (молини) сақлашни зиммангга олгансан. Мен эса қўйларимдан бир эчкимни ва тўқув асбобимни йўқотдим; мен Сендан эчким ва тўқув асбобимни (қайтаришингни) сўрайман›, деди», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ унинг ўз Робби табарака ва таолога қилган илтижосининг қаттиқлигини зикр қила бошладилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Бас, у тонгда эчкисини ва унинг яна бир мислини, тўқув асбобини ва унинг яна бир мислини (топиб) уйғонди. Мана у — хоҳласанг, унинг олдига бориб сўра», дедилар. Мен: «Йўқ, балки сизни тасдиқлайман», дедим.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ مَوْلَى بَنِي هَاشِمٍ حَدَّثَنَا ذَيَّالُ بْنُ عُبَيْدِ بْنِ حَنْظَلَةَ قَالَ سَمِعْتُ حَنْظَلَةَ بَنَ حِذْيَمٍ جَدِّيأَنَّ جَدَّهُ حَنِيفَةَ قَالَ لِحِذْيَمٍ اجْمَعْ لِي بَنِيَّ فَإِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُوصِيَ فَجَمَعَهُمْ فَقَالَ إِنَّ أَوَّلَ مَا أُوصِي أَنَّ لِيَتِيمِي هَذَا الَّذِي فِي حِجْرِي مِائَةً مِنْ الْإِبِلِ الَّتِي كُنَّا نُسَمِّيهَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ الْمُطَيَّبَةَ فَقَالَ حِذْيَمٌ يَا أَبَتْ إِنِّي سَمِعْتُ بَنِيكَ يَقُولُونَ إِنَّمَا نُقِرُّ بِهَذَا عِنْدَ أَبِينَا فَإِذَا مَاتَ رَجَعْنَا فِيهِ قَالَ فَبَيْنِي وَبَيْنَكُمْ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ حِذْيَمٌ رَضِينَا فَارْتَفَعَ حِذْيَمٌ وَحَنِيفَةُ وحَنْظَلَةُ مَعَهُمْ غُلَامٌ وَهُوَ رَدِيفٌ لِحِذْيَمٍ فَلَمَّا أَتَوْا النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَلَّمُوا عَلَيْهِ فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَمَا رَفَعَكَ يَا أَبَا حِذْيَمٍ قَالَ هَذَا وَضَرَبَ بِيَدِهِ عَلَى فَخِذِ حِذْيَمٍ فَقَالَ إِنِّي خَشِيتُ أَنْ يَفْجَأَنِي الْكِبَرُ أَوْ الْمَوْتُ فَأَرَدْتُ أَنْ أُوصِيَ وَإِنِّي قُلْتُ إِنَّ أَوَّلَ مَا أُوصِي أَنَّ لِيَتِيمِي هَذَا الَّذِي فِي حِجْرِي مِائَةً مِنْ الْإِبِلِ كُنَّا نُسَمِّيهَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ الْمُطَيَّبَةَ فَغَضِبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى رَأَيْنَا الْغَضَبَ فِي وَجْهِهِ وَكَانَ قَاعِدًا فَجَثَا عَلَى رُكْبَتَيْهِ وَقَالَ لَا لَا لَا الصَّدَقَةُ خَمْسٌ وَإِلَّا فَعَشْرٌ وَإِلَّا فَخَمْسَ عَشْرَةَ وَإِلَّا فَعِشْرُونَ وَإِلَّا فَخَمْسٌ وَعِشْرُونَ وَإِلَّا فَثَلَاثُونَ وَإِلَّا فَخَمْسٌ وَثَلَاثُونَ فَإِنْ كَثُرَتْ فَأَرْبَعُونَ قَالَ فَوَدَعُوهُ وَمَعَ

Zayyol ibn Ubayd ibn Hanzala aytdi: Bobom Hanzala ibn Hizyamdan eshitdim: Uning bobosi Hanifa Hizyamga: «Menga oʻgʻillarimni yigʻ, men vasiyat qilmoqchiman», dedi. U ularni yigʻdi. Shunda (Hanifa): «Men vasiyat qiladigan birinchi narsa shuki, qaramogʻimdagi mana bu yetimimga biz johiliyatda ‹mutayyaba› deb atardigan tuyalardan yuztasi (beriladi)», dedi. Hizyam: «Ey otajon, men oʻgʻillaringning: ‹Buni faqat otamizning huzurida tan olamiz, u vafot etsa, undan qaytamiz›, deyayotganlarini eshitdim», dedi. U: «Unday boʻlsa, men bilan sizlarning oramizda Rasululloh ﷺ (hakam) boʻlsin», dedi. Hizyam: «Rozi boʻldik», dedi. Bas, Hizyam, Hanifa va Hanzala yoʻlga chiqdilar; ular bilan birga bir bola bor edi, u Hizyamning ortida mingashib olgan edi. Nabiy ﷺning huzurlariga kelganlarida, u zotga salom berdilar. Nabiy ﷺ: «Seni nima olib keldi, ey Abu Hizyam?» dedilar. U: «Mana bu», dedi va qoʻli bilan Hizyamning soniga urdi. Soʻng: «Men keksalik yoki oʻlim meni tuygʻusiz bosib qolishidan qoʻrqdim, shuning uchun vasiyat qilmoqchi boʻldim va: ‹Men vasiyat qiladigan birinchi narsa shuki, qaramogʻimdagi mana bu yetimimga biz johiliyatda mutayyaba deb atardigan tuyalardan yuztasi (beriladi)›, dedim», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ gʻazablandilar, hatto biz gʻazabni yuzlarida koʻrdik. U zot oʻtirgan edilar, tizzalari ustiga choʻkkalab: «Yoʻq, yoʻq, yoʻq! Sadaqa besh(ta), boʻlmasa oʻn(ta), boʻlmasa oʻn besh(ta), boʻlmasa yigirma(ta), boʻlmasa yigirma besh(ta), boʻlmasa oʻttiz(ta), boʻlmasa oʻttiz besh(ta); agar koʻp boʻlsa, qirq(ta)», dedilar. (Rovi) aytdi: Bas, ular u zot bilan xayrlashdilar va bilanЗайёл ибн Убайд ибн Ҳанзала айтди: Бобом Ҳанзала ибн Ҳизямдан эшитдим: Унинг бобоси Ҳанифа Ҳизямга: «Менга ўғилларимни йиғ, мен васият қилмоқчиман», деди. У уларни йиғди. Шунда (Ҳанифа): «Мен васият қиладиган биринчи нарса шуки, қарамоғимдаги мана бу етимимга биз жоҳилиятда ‹мутайяба› деб атардиган туялардан юзтаси (берилади)», деди. Ҳизям: «Эй отажон, мен ўғилларингнинг: ‹Буни фақат отамизнинг ҳузурида тан оламиз, у вафот этса, ундан қайтамиз›, деяётганларини эшитдим», деди. У: «Ундай бўлса, мен билан сизларнинг орамизда Расулуллоҳ ﷺ (ҳакам) бўлсин», деди. Ҳизям: «Рози бўлдик», деди. Бас, Ҳизям, Ҳанифа ва Ҳанзала йўлга чиқдилар; улар билан бирга бир бола бор эди, у Ҳизямнинг ортида мингашиб олган эди. Набий ﷺнинг ҳузурларига келганларида, у зотга салом бердилар. Набий ﷺ: «Сени нима олиб келди, эй Абу Ҳизям?» дедилар. У: «Мана бу», деди ва қўли билан Ҳизямнинг сонига урди. Сўнг: «Мен кексалик ёки ўлим мени туйғусиз босиб қолишидан қўрқдим, шунинг учун васият қилмоқчи бўлдим ва: ‹Мен васият қиладиган биринчи нарса шуки, қарамоғимдаги мана бу етимимга биз жоҳилиятда мутайяба деб атардиган туялардан юзтаси (берилади)›, дедим», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ ғазабландилар, ҳатто биз ғазабни юзларида кўрдик. У зот ўтирган эдилар, тиззалари устига чўккалаб: «Йўқ, йўқ, йўқ! Садақа беш(та), бўлмаса ўн(та), бўлмаса ўн беш(та), бўлмаса йигирма(та), бўлмаса йигирма беш(та), бўлмаса ўттиз(та), бўлмаса ўттиз беш(та); агар кўп бўлса, қирқ(та)», дедилар. (Рови) айтди: Бас, улар у зот билан хайрлашдилар ва билан