حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَأَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ لَمْ أَعْقِلْ أَبَوَىَّ إِلاَّ وَهُمَا يَدِينَانِ الدِّينَ. وَقَالَ أَبُو صَالِحٍ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ عَنْ يُونُسَ عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ لَمْ أَعْقِلْ أَبَوَىَّ قَطُّ، إِلاَّ وَهُمَا يَدِينَانِ الدِّينَ، وَلَمْ يَمُرَّ عَلَيْنَا يَوْمٌ إِلاَّ يَأْتِينَا فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم طَرَفَىِ النَّهَارِ بُكْرَةً وَعَشِيَّةً، فَلَمَّا ابْتُلِيَ الْمُسْلِمُونَ خَرَجَ أَبُو بَكْرٍ مُهَاجِرًا قِبَلَ الْحَبَشَةِ، حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَرْكَ الْغِمَادِ لَقِيَهُ ابْنُ الدَّغِنَةِ ـ وَهْوَ سَيِّدُ الْقَارَةِ ـ فَقَالَ أَيْنَ تُرِيدُ يَا أَبَا بَكْرٍ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ أَخْرَجَنِي قَوْمِي فَأَنَا أُرِيدُ أَنْ أَسِيحَ فِي الأَرْضِ فَأَعْبُدَ رَبِّي. قَالَ ابْنُ الدَّغِنَةِ إِنَّ مِثْلَكَ لاَ يَخْرُجُ وَلاَ يُخْرَجُ، فَإِنَّكَ تَكْسِبُ الْمَعْدُومَ، وَتَصِلُ الرَّحِمَ، وَتَحْمِلُ الْكَلَّ، وَتَقْرِي الضَّيْفَ، وَتُعِينُ عَلَى نَوَائِبِ الْحَقِّ، وَأَنَا لَكَ جَارٌ فَارْجِعْ فَاعْبُدْ رَبَّكَ بِبِلاَدِكَ. فَارْتَحَلَ ابْنُ الدَّغِنَةِ، فَرَجَعَ مَعَ أَبِي بَكْرٍ، فَطَافَ فِي أَشْرَافِ كُفَّارِ قُرَيْشٍ، فَقَالَ لَهُمْ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ لاَ يَخْرُجُ مِثْلُهُ، وَلاَ يُخْرَجُ، أَتُخْرِجُونَ رَجُلاً يُكْسِبُ الْمَعْدُومَ، وَيَصِلُ الرَّحِمَ، وَيَحْمِلُ الْكَلَّ، وَيَقْرِي الضَّيْفَ، وَيُعِينُ عَلَى نَوَائِبِ الْحَقِّ. فَأَنْفَذَتْ قُرَيْشٌ جِوَارَ ابْنِ الدَّغِنَةِ وَآمَنُوا أَبَا بَكْرٍ وَقَالُوا لاِبْنِ الدَّغِنَةِ مُرْ أَبَا بَكْرٍ فَلْيَعْبُدْ رَبَّهُ فِي دَارِهِ، فَلْيُصَلِّ وَلْيَقْرَأْ مَا شَاءَ، وَلاَ يُؤْذِينَا بِذَلِكَ، وَلاَ يَسْتَعْلِنْ بِهِ، فَإِنَّا قَدْ خَشِينَا أَنْ يَفْتِنَ أَبْنَاءَنَا وَنِسَاءَنَا. قَالَ ذَلِكَ ابْنُ الدَّغِنَةِ لأَبِي بَكْرٍ، فَطَفِقَ أَبُو بَكْرٍ يَعْبُدُ رَبَّهُ فِي دَارِهِ، وَلاَ يَسْتَعْلِنُ بِالصَّلاَةِ وَلاَ الْقِرَاءَةِ فِي غَيْرِ دَارِهِ، ثُمَّ بَدَا لأَبِي بَكْرٍ فَابْتَنَى مَسْجِدًا بِفِنَاءِ دَارِهِ، وَبَرَزَ فَكَانَ يُصَلِّي فِيهِ، وَيَقْرَأُ الْقُرْآنَ، فَيَتَقَصَّفُ عَلَيْهِ نِسَاءُ الْمُشْرِكِينَ وَأَبْنَاؤُهُمْ، يَعْجَبُونَ وَيَنْظُرُونَ إِلَيْهِ، وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ رَجُلاً بَكَّاءً لاَ يَمْلِكُ دَمْعَهُ حِينَ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ، فَأَفْزَعَ ذَلِكَ أَشْرَافَ قُرَيْشٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، فَأَرْسَلُوا إِلَى ابْنِ الدَّغِنَةِ فَقَدِمَ عَلَيْهِمْ، فَقَالُوا لَهُ إِنَّا كُنَّا أَجَرْنَا أَبَا بَكْرٍ عَلَى أَنْ يَعْبُدَ رَبَّهُ فِي دَارِهِ، وَإِنَّهُ جَاوَزَ ذَلِكَ، فَابْتَنَى مَسْجِدًا بِفِنَاءِ دَارِهِ، وَأَعْلَنَ الصَّلاَةَ وَالْقِرَاءَةَ، وَقَدْ خَشِينَا أَنْ يَفْتِنَ أَبْنَاءَنَا وَنِسَاءَنَا، فَأْتِهِ فَإِنْ أَحَبَّ أَنْ يَقْتَصِرَ عَلَى أَنْ يَعْبُدَ رَبَّهُ فِي دَارِهِ فَعَلَ، وَإِنْ أَبَى إِلاَّ أَنْ يُعْلِنَ ذَلِكَ فَسَلْهُ أَنْ يَرُدَّ إِلَيْكَ ذِمَّتَكَ، فَإِنَّا كَرِهْنَا أَنْ نُخْفِرَكَ، وَلَسْنَا مُقِرِّينَ لأَبِي بَكْرٍ الاِسْتِعْلاَنَ. قَالَتْ عَائِشَةُ فَأَتَى ابْنُ الدَّغِنَةِ أَبَا بَكْرٍ، فَقَالَ قَدْ عَلِمْتَ الَّذِي عَقَدْتُ لَكَ عَلَيْهِ، فَإِمَّا أَنْ تَقْتَصِرَ عَلَى ذَلِكَ وَإِمَّا أَنْ تَرُدَّ إِلَىَّ ذِمَّتِي، فَإِنِّي لاَ أُحِبُّ أَنْ تَسْمَعَ الْعَرَبُ أَنِّي أُخْفِرْتُ فِي رَجُلٍ عَقَدْتُ لَهُ. قَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنِّي أَرُدُّ إِلَيْكَ جِوَارَكَ، وَأَرْضَى بِجِوَارِ اللَّهِ. وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَئِذٍ بِمَكَّةَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " قَدْ أُرِيتُ دَارَ هِجْرَتِكُمْ، رَأَيْتُ سَبْخَةً ذَاتَ نَخْلٍ بَيْنَ لاَبَتَيْنِ ". وَهُمَا الْحَرَّتَانِ، فَهَاجَرَ مَنْ هَاجَرَ قِبَلَ الْمَدِينَةِ حِينَ ذَكَرَ ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَرَجَعَ إِلَى الْمَدِينَةِ بَعْضُ مَنْ كَانَ هَاجَرَ إِلَى أَرْضِ الْحَبَشَةِ، وَتَجَهَّزَ أَبُو بَكْرٍ مُهَاجِرًا، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " عَلَى رِسْلِكَ فَإِنِّي أَرْجُو أَنْ يُؤْذَنَ لِي ". قَالَ أَبُو بَكْرٍ هَلْ تَرْجُو ذَلِكَ بِأَبِي أَنْتَ قَالَ " نَعَمْ ". فَحَبَسَ أَبُو بَكْرٍ نَفْسَهُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِيَصْحَبَهُ وَعَلَفَ رَاحِلَتَيْنِ كَانَتَا عِنْدَهُ وَرَقَ السَّمُرِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ.
Oisha (roziyallohu anho) — Paygʻambar ﷺ ning zavjasi — rivoyat qiladi: Men narsalarni eslab qoladigan yoshga yetganimdan beri, ota-onamni Islomning haq diniga koʻra ibodat qilayotgan holda koʻrdim. Allohning Rasuli ﷺ bizni — ertalab va kechqurun — ziyorat qilmagan birorta kun (ham) oʻtmas edi. Musulmonlar tazyiq (taʼqib) ostida qolganda, Abu Bakr Habashistonga (Efiopiyaga) hijrat uchun yoʻlga chiqdi. U Barku-l-Gʻimod degan joyga yetganda, Qora qabilasi boshligʻi Ibn ud-Dagʻina bilan uchratdi. U Abu Bakrdan: «Qayerga ketyapsan?» — deb soʻradi. Abu Bakr: «Mening qavmim meni yurtdan haydab chiqardi va men — (uzoq) safarga chiqib, Robbimga ibodat qilishni — xohlayman», — dedi. Ibn ud-Dagʻina: «Sen kabi kishi (yurtdan) chiqib ketmasligi yoki haydab chiqarilmasligi (kerak) — chunki sen kambagʻallarga rizq topishda yordam berasan, qarindoshlik (rishtalari)ni saqlaysan, ojizlarga (yoki qaramogʻingdagilarga) yordam berasan, mehmonlarni taom va boshpana bilan taʼminlaysan hamda odamlarga — ular qiyinchilikka tushganda — yordam berasan. Men sening himoyachingman (jivor beraman). Bas, qaytib bor va oʻz Robbingga oʻz uyingda ibodat qil», — dedi. Ibn ud-Dagʻina Abu Bakr bilan birga (Makkaga) bordi va uni Quraysh boshliqlariga olib borib, ularga: «Abu Bakr kabi kishi (yurtdan) chiqib ketmasligi yoki haydab chiqarilmasligi (kerak). Sizlar — kambagʻallarga rizq topishda yordam beradigan, qarindoshlik (rishtalari)ni saqlaydigan, ojizlarga yordam beradigan, mehmonlarni taom va boshpana bilan taʼminlaydigan hamda odamlarga qiyinchilik paytida yordam beradigan kishini — haydab chiqarasizlarmi?» — dedi. Bas, Quraysh Ibn ud-Dagʻinaning himoya (jivor)ini qabul qildi va Abu Bakrga — u xavfsiz ekanini — aytdi hamda Ibn ud-Dagʻinaga: «Abu Bakrga — oʻz Robbiga oʻz uyida ibodat qilishni, namoz oʻqishni va xohlagan (narsa)ni oʻqishni, lekin bizga ozor bermaslikni va bularni oshkora qilmaslikni — buyur, chunki biz — bizning oʻgʻillarimiz va ayollarimiz unga ergashishidan qoʻrqamiz», — dedi. Ibn ud-Dagʻina buni Abu Bakrga aytdi. Bas, Abu Bakr — oʻz Robbiga oʻz uyida ibodat qilishni davom ettirdi va namoz oʻqimas hamda oshkora Qurʼon tilovat qilmas edi — magar oʻz uyida. Keyinchalik Abu Bakrda — oʻz uyi hovlisida bir masjid qurish — fikri paydo boʻldi. U bu fikrni amalga oshirdi va u yerda oshkora namoz oʻqib, Qurʼon tilovat qila boshladi. Mushriklarning ayollari va bolalari uning atrofida yigʻila boshladi hamda unga hayrat bilan qarar edi. Abu Bakr yumshoq koʻngilli kishi edi va Qurʼon tilovat qilgan paytda yigʻidan oʻzini tuta olmas edi. Bu — Qurayshning mushrik boshliqlarini dahshatga soldi. Ular Ibn ud-Dagʻinani (chaqirib) yubordi va u kelganda: «Biz Abu Bakrga — u oʻz Robbiga oʻz uyida ibodat qilish sharti bilan — himoya (jivor) bergan edik, lekin u bu shartni buzdi va oʻz uyi hovlisida bir masjid qurib, oshkora namoz oʻqib, Qurʼon tilovat qildi. Biz — u bizning ayollarimiz va bolalarimizni yoʻldan urishidan — qoʻrqamiz. Bas, uning oldiga borib, unga ayt: agar xohlasa, u faqat oʻz uyida Robbiga ibodat qilsin; agar (rozi) boʻlmasa, sening himoya (jivor)ingni qaytarsin — chunki biz seni (ahdni buzib) xafa qilishni xohlamaymiz, lekin Abu Bakrning Islomni oshkora (eʼlon) qilishiga (ham) chiday olmaymiz», — dedi. Oisha qoʻshdi: Ibn ud-Dagʻina Abu Bakr oldiga kelib: «Sen — men senga qaysi shartlar bilan himoya berganimni — bilasan; bas, sen yo oʻsha shartlarga rioya qil, yo mening himoyamni qaytar — chunki men arablarning: ‹Ibn ud-Dagʻina bir kishiga himoya berdi, lekin uning qavmi unga rioya qilmadi›, — deganini eshitishni xohlamayman», — dedi. Abu Bakr: «Men sening himoyangni qaytaraman va Allohning himoyasiga roziman», — dedi. Oʻsha paytda Allohning Rasuli ﷺ hali Makkada edilar va u zot oʻz sahobalariga: «Mening hijrat qiladigan joyim (manzilim) menga koʻrsatildi — men ikki togʻ (Harra) orasida joylashgan, xurmo (daraxtlari) ekilgan shoʻrxok yerni koʻrdim», — dedilar. Bas, Paygʻambar ﷺ buni aytganda, sahobalardan baʼzilari Madinaga hijrat qildi va Habashistonga hijrat qilganlaridan baʼzilari (ham) Madinaga qaytdi. Abu Bakr hijratga tayyorlanganda, Allohning Rasuli ﷺ unga: «Shoshilma, men (ham) hijratga ruxsat berilishini kutyapman», — dedilar. Abu Bakr: «Otam sizga fido boʻlsin, siz rostdan ham shuni kutyapsizmi?» — deb soʻradi. Allohning Rasuli ﷺ ‹ha› (deb javob berdilar). Bas, Abu Bakr — Allohning Rasuli ﷺ ga hamroh boʻlish uchun — oʻz safarini keyinga surdi va oʻzidagi ikki tuyani toʻrt oy davomida Samur daraxti barglari bilan boqdi (oziqlantirdi).Оиша (розияллоҳу анҳо) — Пайғамбар ﷺ нинг завжаси — ривоят қилади: Мен нарсаларни эслаб қоладиган ёшга етганимдан бери, ота-онамни Исломнинг ҳақ динига кўра ибодат қилаётган ҳолда кўрдим. Аллоҳнинг Расули ﷺ бизни — эрталаб ва кечқурун — зиёрат қилмаган бирорта кун (ҳам) ўтмас эди. Мусулмонлар тазйиқ (таъқиб) остида қолганда, Абу Бакр Ҳабашистонга (Эфиопияга) ҳижрат учун йўлга чиқди. У Барку-л-Ғимод деган жойга етганда, Қора қабиласи бошлиғи Ибн уд-Дағина билан учратди. У Абу Бакрдан: «Қаерга кетяпсан?» — деб сўради. Абу Бакр: «Менинг қавмим мени юртдан ҳайдаб чиқарди ва мен — (узоқ) сафарга чиқиб, Роббимга ибодат қилишни — хоҳлайман», — деди. Ибн уд-Дағина: «Сен каби киши (юртдан) чиқиб кетмаслиги ёки ҳайдаб чиқарилмаслиги (керак) — чунки сен камбағалларга ризқ топишда ёрдам берасан, қариндошлик (ришталари)ни сақлайсан, ожизларга (ёки қарамоғингдагиларга) ёрдам берасан, меҳмонларни таом ва бошпана билан таъминлайсан ҳамда одамларга — улар қийинчиликка тушганда — ёрдам берасан. Мен сенинг ҳимоячингман (живор бераман). Бас, қайтиб бор ва ўз Роббингга ўз уйингда ибодат қил», — деди. Ибн уд-Дағина Абу Бакр билан бирга (Маккага) борди ва уни Қурайш бошлиқларига олиб бориб, уларга: «Абу Бакр каби киши (юртдан) чиқиб кетмаслиги ёки ҳайдаб чиқарилмаслиги (керак). Сизлар — камбағалларга ризқ топишда ёрдам берадиган, қариндошлик (ришталари)ни сақлайдиган, ожизларга ёрдам берадиган, меҳмонларни таом ва бошпана билан таъминлайдиган ҳамда одамларга қийинчилик пайтида ёрдам берадиган кишини — ҳайдаб чиқарасизларми?» — деди. Бас, Қурайш Ибн уд-Дағинанинг ҳимоя (живор)ини қабул қилди ва Абу Бакрга — у хавфсиз эканини — айтди ҳамда Ибн уд-Дағинага: «Абу Бакрга — ўз Роббига ўз уйида ибодат қилишни, намоз ўқишни ва хоҳлаган (нарса)ни ўқишни, лекин бизга озор бермасликни ва буларни ошкора қилмасликни — буюр, чунки биз — бизнинг ўғилларимиз ва аёлларимиз унга эргашишидан қўрқамиз», — деди. Ибн уд-Дағина буни Абу Бакрга айтди. Бас, Абу Бакр — ўз Роббига ўз уйида ибодат қилишни давом эттирди ва намоз ўқимас ҳамда ошкора Қуръон тиловат қилмас эди — магар ўз уйида. Кейинчалик Абу Бакрда — ўз уйи ҳовлисида бир масжид қуриш — фикри пайдо бўлди. У бу фикрни амалга оширди ва у ерда ошкора намоз ўқиб, Қуръон тиловат қила бошлади. Мушрикларнинг аёллари ва болалари унинг атрофида йиғила бошлади ҳамда унга ҳайрат билан қарар эди. Абу Бакр юмшоқ кўнгилли киши эди ва Қуръон тиловат қилган пайтда йиғидан ўзини тута олмас эди. Бу — Қурайшнинг мушрик бошлиқларини даҳшатга солди. Улар Ибн уд-Дағинани (чақириб) юборди ва у келганда: «Биз Абу Бакрга — у ўз Роббига ўз уйида ибодат қилиш шарти билан — ҳимоя (живор) берган эдик, лекин у бу шартни бузди ва ўз уйи ҳовлисида бир масжид қуриб, ошкора намоз ўқиб, Қуръон тиловат қилди. Биз — у бизнинг аёлларимиз ва болаларимизни йўлдан уришидан — қўрқамиз. Бас, унинг олдига бориб, унга айт: агар хоҳласа, у фақат ўз уйида Роббига ибодат қилсин; агар (рози) бўлмаса, сенинг ҳимоя (живор)ингни қайтарсин — чунки биз сени (аҳдни бузиб) хафа қилишни хоҳламаймиз, лекин Абу Бакрнинг Исломни ошкора (эълон) қилишига (ҳам) чидай олмаймиз», — деди. Оиша қўшди: Ибн уд-Дағина Абу Бакр олдига келиб: «Сен — мен сенга қайси шартлар билан ҳимоя берганимни — биласан; бас, сен ё ўша шартларга риоя қил, ё менинг ҳимоямни қайтар — чунки мен арабларнинг: ‹Ибн уд-Дағина бир кишига ҳимоя берди, лекин унинг қавми унга риоя қилмади›, — деганини эшитишни хоҳламайман», — деди. Абу Бакр: «Мен сенинг ҳимоянгни қайтараман ва Аллоҳнинг ҳимоясига розиман», — деди. Ўша пайтда Аллоҳнинг Расули ﷺ ҳали Маккада эдилар ва у зот ўз саҳобаларига: «Менинг ҳижрат қиладиган жойим (манзилим) менга кўрсатилди — мен икки тоғ (Ҳарра) орасида жойлашган, хурмо (дарахтлари) экилган шўрхок ерни кўрдим», — дедилар. Бас, Пайғамбар ﷺ буни айтганда, саҳобалардан баъзилари Мадинага ҳижрат қилди ва Ҳабашистонга ҳижрат қилганларидан баъзилари (ҳам) Мадинага қайтди. Абу Бакр ҳижратга тайёрланганда, Аллоҳнинг Расули ﷺ унга: «Шошилма, мен (ҳам) ҳижратга рухсат берилишини кутяпман», — дедилар. Абу Бакр: «Отам сизга фидо бўлсин, сиз ростдан ҳам шуни кутяпсизми?» — деб сўради. Аллоҳнинг Расули ﷺ ‹ҳа› (деб жавоб бердилар). Бас, Абу Бакр — Аллоҳнинг Расули ﷺ га ҳамроҳ бўлиш учун — ўз сафарини кейинга сурди ва ўзидаги икки туяни тўрт ой давомида Самур дарахти барглари билан боқди (озиқлантирди).