حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ أَبِي سُفْيَانَ بْنِ أَسِيدِ بْنِ جَارِيَةَ الثَّقَفِيُّ ـ وَهْوَ حَلِيفٌ لِبَنِي زُهْرَةَ وَكَانَ مِنْ أَصْحَابِ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَشَرَةَ رَهْطٍ سَرِيَّةً عَيْنًا، وَأَمَّرَ عَلَيْهِمْ عَاصِمَ بْنَ ثَابِتٍ الأَنْصَارِيَّ جَدَّ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ، فَانْطَلَقُوا حَتَّى إِذَا كَانُوا بِالْهَدَأَةِ وَهْوَ بَيْنَ عُسْفَانَ وَمَكَّةَ ذُكِرُوا لِحَىٍّ مِنْ هُذَيْلٍ يُقَالُ لَهُمْ بَنُو لِحْيَانَ، فَنَفَرُوا لَهُمْ قَرِيبًا مِنْ مِائَتَىْ رَجُلٍ، كُلُّهُمْ رَامٍ، فَاقْتَصُّوا آثَارَهُمْ حَتَّى وَجَدُوا مَأْكَلَهُمْ تَمْرًا تَزَوَّدُوهُ مِنَ الْمَدِينَةِ فَقَالُوا هَذَا تَمْرُ يَثْرِبَ. فَاقْتَصُّوا آثَارَهُمْ، فَلَمَّا رَآهُمْ عَاصِمٌ وَأَصْحَابُهُ لَجَئُوا إِلَى فَدْفَدٍ، وَأَحَاطَ بِهِمُ الْقَوْمُ فَقَالُوا لَهُمُ انْزِلُوا وَأَعْطُونَا بِأَيْدِيكُمْ، وَلَكُمُ الْعَهْدُ وَالْمِيثَاقُ، وَلاَ نَقْتُلُ مِنْكُمْ أَحَدًا. قَالَ عَاصِمُ بْنُ ثَابِتٍ أَمِيرُ السَّرِيَّةِ أَمَّا أَنَا فَوَاللَّهِ لاَ أَنْزِلُ الْيَوْمَ فِي ذِمَّةِ كَافِرٍ، اللَّهُمَّ أَخْبِرْ عَنَّا نَبِيَّكَ. فَرَمَوْهُمْ بِالنَّبْلِ، فَقَتَلُوا عَاصِمًا فِي سَبْعَةٍ، فَنَزَلَ إِلَيْهِمْ ثَلاَثَةُ رَهْطٍ بِالْعَهْدِ وَالْمِيثَاقِ، مِنْهُمْ خُبَيْبٌ الأَنْصَارِيُّ وَابْنُ دَثِنَةَ وَرَجُلٌ آخَرُ، فَلَمَّا اسْتَمْكَنُوا مِنْهُمْ أَطْلَقُوا أَوْتَارَ قِسِيِّهِمْ فَأَوْثَقُوهُمْ فَقَالَ الرَّجُلُ الثَّالِثُ هَذَا أَوَّلُ الْغَدْرِ، وَاللَّهِ لاَ أَصْحَبُكُمْ، إِنَّ فِي هَؤُلاَءِ لأُسْوَةً. يُرِيدُ الْقَتْلَى، فَجَرَّرُوهُ وَعَالَجُوهُ عَلَى أَنْ يَصْحَبَهُمْ فَأَبَى فَقَتَلُوهُ، فَانْطَلَقُوا بِخُبَيْبٍ وَابْنِ دَثِنَةَ حَتَّى بَاعُوهُمَا بِمَكَّةَ بَعْدَ وَقْعَةِ بَدْرٍ، فَابْتَاعَ خُبَيْبًا بَنُو الْحَارِثِ بْنِ عَامِرِ بْنِ نَوْفَلِ بْنِ عَبْدِ مَنَافٍ، وَكَانَ خُبَيْبٌ هُوَ قَتَلَ الْحَارِثَ بْنَ عَامِرٍ يَوْمَ بَدْرٍ، فَلَبِثَ خُبَيْبٌ عِنْدَهُمْ أَسِيرًا، فَأَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عِيَاضٍ أَنَّ بِنْتَ الْحَارِثِ أَخْبَرَتْهُ أَنَّهُمْ حِينَ اجْتَمَعُوا اسْتَعَارَ مِنْهَا مُوسَى يَسْتَحِدُّ بِهَا فَأَعَارَتْهُ، فَأَخَذَ ابْنًا لِي وَأَنَا غَافِلَةٌ حِينَ أَتَاهُ قَالَتْ فَوَجَدْتُهُ مُجْلِسَهُ عَلَى فَخِذِهِ وَالْمُوسَى بِيَدِهِ، فَفَزِعْتُ فَزْعَةً عَرَفَهَا خُبَيْبٌ فِي وَجْهِي فَقَالَ تَخْشَيْنَ أَنْ أَقْتُلَهُ مَا كُنْتُ لأَفْعَلَ ذَلِكَ. وَاللَّهِ مَا رَأَيْتُ أَسِيرًا قَطُّ خَيْرًا مِنْ خُبَيْبٍ، وَاللَّهِ لَقَدْ وَجَدْتُهُ يَوْمًا يَأْكُلُ مِنْ قِطْفِ عِنَبٍ فِي يَدِهِ، وَإِنَّهُ لَمُوثَقٌ فِي الْحَدِيدِ، وَمَا بِمَكَّةَ مِنْ ثَمَرٍ وَكَانَتْ تَقُولُ إِنَّهُ لَرِزْقٌ مِنَ اللَّهِ رَزَقَهُ خُبَيْبًا، فَلَمَّا خَرَجُوا مِنَ الْحَرَمِ لِيَقْتُلُوهُ فِي الْحِلِّ، قَالَ لَهُمْ خُبَيْبٌ ذَرُونِي أَرْكَعْ رَكْعَتَيْنِ. فَتَرَكُوهُ، فَرَكَعَ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ قَالَ لَوْلاَ أَنْ تَظُنُّوا أَنَّ مَا بِي جَزَعٌ لَطَوَّلْتُهَا اللَّهُمَّ أَحْصِهِمْ عَدَدًا. وَلَسْتُ أُبَالِي حِينَ أُقْتَلُ مُسْلِمًا عَلَى أَىِّ شِقٍّ كَانَ لِلَّهِ مَصْرَعِي وَذَلِكَ فِي ذَاتِ الإِلَهِ وَإِنْ يَشَأْ يُبَارِكْ عَلَى أَوْصَالِ شِلْوٍ مُمَزَّعِ فَقَتَلَهُ ابْنُ الْحَارِثِ، فَكَانَ خُبَيْبٌ هُوَ سَنَّ الرَّكْعَتَيْنِ لِكُلِّ امْرِئٍ مُسْلِمٍ قُتِلَ صَبْرًا، فَاسْتَجَابَ اللَّهُ لِعَاصِمِ بْنِ ثَابِتٍ يَوْمَ أُصِيبَ، فَأَخْبَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَصْحَابَهُ خَبَرَهُمْ وَمَا أُصِيبُوا، وَبَعَثَ نَاسٌ مِنْ كُفَّارِ قُرَيْشٍ إِلَى عَاصِمٍ حِينَ حُدِّثُوا أَنَّهُ قُتِلَ لِيُؤْتَوْا بِشَىْءٍ مِنْهُ يُعْرَفُ، وَكَانَ قَدْ قَتَلَ رَجُلاً مِنْ عُظَمَائِهِمْ يَوْمَ بَدْرٍ، فَبُعِثَ عَلَى عَاصِمٍ مِثْلُ الظُّلَّةِ مِنَ الدَّبْرِ، فَحَمَتْهُ مِنْ رَسُولِهِمْ، فَلَمْ يَقْدِرُوا عَلَى أَنْ يَقْطَعَ مِنْ لَحْمِهِ شَيْئًا.
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ oʻn kishilik bir sariyyani — josuslar sifatida — Osim ibn Sobit al-Ansoriy (Osim ibn Umar ibn Xattobning bobosi) boshchiligida yubordi. Ular yoʻlga chiqib, to Usfon bilan Makka orasidagi Hadaa degan joyga yetdi va ularning xabari Hudayl (qabilasi)ning Bani Lihyon deb atalgan bir tarmogʻiga yetdi. Hammasi kamonchi boʻlgan taxminan ikki yuz kishi — to ular (sahobalar) Madinadan olib kelgan xurmolarni yegan joyni topguncha — ularning izidan shoshilib (bordi). Ular: «Bular — Yasrib (Madina) xurmolari», — dedi va izlaridan ergashishda davom etdi. Osim va uning sheriklari oʻzlarini quvib kelayotganlarni koʻrgach, baland bir joyga chiqdi va kofirlar ularni oʻrab oldi. Kofirlar ularga: «Tushib taslim boʻlinglar; biz sizlarga — birortangizni oʻldirmasligimizga — vaʼda va kafolat beramiz», — dedi. Osim ibn Sobit — sariyyaning sardori: «Allohga qasamki! Men kofirlarning himoyasi ostiga tushmayman. Allohim! Bizning xabarimizni oʻz Paygʻambaringga yetkaz», — dedi. Soʻng kofirlar ularga oʻq otdi — to Osimni yana olti kishi bilan birga shahid qilguncha; uch kishi esa ularning vaʼdasi va ahdiga (ishonib), (pastga) tushdi — ular Xubayb al-Ansoriy, Ibn Dasina va yana bir kishi edi. Kofirlar ularni qoʻlga olganda, ular kamonlarining iplarini yechib, ular bilan (qoʻllarini) bogʻladi. Soʻng (asirlarning) uchinchisi: «Bu — birinchi xiyonat. Allohga qasamki! Men sizlar bilan bormayman. Shubhasiz, mana bular (yaʼni shahidlar) bizga yaxshi namuna (oʻrnak) qoldirdi», — dedi. Bas, ular uni sudradi va oʻzlari bilan (ketishga) majburlamoqchi boʻldi, lekin u bosh tortgani uchun, ular uni oʻldirdi. Ular Xubayb va Ibn Dasinani oʻzlari bilan olib ketdi va ularni Makkada (qul sifatida) sotdi — (bularning hammasi) Badr jangidan keyin (boʻldi). Xubaybni — Horis ibn Omir ibn Navfal ibn Abdumanofning oʻgʻillari — sotib oldi. Badr kuni Horis ibn Omirni oʻldirgan — Xubayb edi. Bas, Xubayb oʻsha odamlar (qoʻlida) asir boʻlib qoldi. Zuhriydan (rivoyat qilinadi): Ubaydulloh ibn Iyod aytdiki, Horisning qizi unga: «Oʻsha odamlar (Xubaybni oʻldirish uchun) yigʻilganda, u mendan — uyat joyini olish (tozalash) uchun — ustara (poki) soʻrab oldi va men unga berdim. Soʻng u — men sezmagan holda — oʻgʻillarimdan birini (yoniga) oldi; men uning oldiga kelganimda (koʻrdimki), u oʻgʻlimni tizzasiga oʻtqazgan, ustara esa qoʻlida edi. Men shu qadar qoʻrqib ketdimki, Xubayb yuzimdagi vahimani sezdi va: ‹Sen — men uni oʻldiraman deb qoʻrqyapsanmi? Yoʻq, men buni hech qachon qilmayman›, — dedi. Allohga qasamki, men Xubaybdan yaxshiroq asirni hech koʻrmadim. Allohga qasamki, bir kuni men uni — temir kishanda bogʻlangan holatda — qoʻlidagi bir bosh uzumdan yeb turganini koʻrdim, holbuki oʻsha paytda Makkada hech qanday meva yoʻq edi», — dedi. Horisning qizi: «Bu — Alloh Xubaybga ato qilgan neʼmat edi», — der edi. Ular uni — (Makka) Harami (chegaralari)dan tashqarida oʻldirish uchun — olib chiqqanda, Xubayb ulardan — ikki rakaat (namoz) oʻqishga ruxsat berishlarini — soʻradi. Ular unga ruxsat berdi va u ikki rakaat oʻqidi, soʻng: «Agar men — sizlar meni (oʻlimdan) qoʻrqyapti deb oʻylashingizdan — qoʻrqmaganimda, namozni (yana) uzaytirgan boʻlardim. Allohim! Ularning hammasini — bittasini (ham) qoldirmay — halok qil», — dedi. (Soʻng u sheʼriy bayt oʻqidi): ‹Men musulmon boʻlib shahid boʻlar ekanman, Alloh yoʻlida qanday oʻldirilishimga parvo qilmayman; chunki bu — Allohning (yoʻli) uchun; Alloh xohlasa, U parchalangan (badan) aʼzolariga (ham) baraka beradi›. Soʻng Horisning oʻgʻli uni oʻldirdi. Bas, mana shu Xubayb — asirlikda oʻlimga hukm qilingan har bir musulmon uchun, (oʻldirilishidan) oldin ikki rakaat namoz oʻqish (sunnatini) — birinchi boʻlib boshlab berdi. Alloh — Osim ibn Sobitning duosini — u shahid boʻlgan oʻsha kunning oʻzida — qabul qildi. Paygʻambar ﷺ sahobalariga ularning xabarini va ular boshiga tushgan (voqea)ni xabar qildi. Keyinroq qurayshlik baʼzi kofirlarga Osim oʻldirilgani xabar qilinganda, ular — Osim taniladigan tana (qism)ini (yaʼni boshini) keltirish uchun — baʼzi kishilarni yubordi; (chunki) Osim Badr kuni ularning sardorlaridan birini oʻldirgan edi. Bas, soyali bulutga oʻxshagan bir toʻp arilar (zanbur) yuborildi — ular Osim ustida aylanib, uni ularning elchisidan himoya qildi va shu tariqa ular uning goʻshtidan hech narsa kesib ololmadi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ ўн кишилик бир сарийяни — жосуслар сифатида — Осим ибн Собит ал-Ансорий (Осим ибн Умар ибн Хаттобнинг бобоси) бошчилигида юборди. Улар йўлга чиқиб, то Усфон билан Макка орасидаги Ҳадаа деган жойга етди ва уларнинг хабари Ҳудайл (қабиласи)нинг Бани Лиҳён деб аталган бир тармоғига етди. Ҳаммаси камончи бўлган тахминан икки юз киши — то улар (саҳобалар) Мадинадан олиб келган хурмоларни еган жойни топгунча — уларнинг изидан шошилиб (борди). Улар: «Булар — Ясриб (Мадина) хурмолари», — деди ва изларидан эргашишда давом этди. Осим ва унинг шериклари ўзларини қувиб келаётганларни кўргач, баланд бир жойга чиқди ва кофирлар уларни ўраб олди. Кофирлар уларга: «Тушиб таслим бўлинглар; биз сизларга — бирортангизни ўлдирмаслигимизга — ваъда ва кафолат берамиз», — деди. Осим ибн Собит — сарийянинг сардори: «Аллоҳга қасамки! Мен кофирларнинг ҳимояси остига тушмайман. Аллоҳим! Бизнинг хабаримизни ўз Пайғамбарингга етказ», — деди. Сўнг кофирлар уларга ўқ отди — то Осимни яна олти киши билан бирга шаҳид қилгунча; уч киши эса уларнинг ваъдаси ва аҳдига (ишониб), (пастга) тушди — улар Хубайб ал-Ансорий, Ибн Дасина ва яна бир киши эди. Кофирлар уларни қўлга олганда, улар камонларининг ипларини ечиб, улар билан (қўлларини) боғлади. Сўнг (асирларнинг) учинчиси: «Бу — биринчи хиёнат. Аллоҳга қасамки! Мен сизлар билан бормайман. Шубҳасиз, мана булар (яъни шаҳидлар) бизга яхши намуна (ўрнак) қолдирди», — деди. Бас, улар уни судради ва ўзлари билан (кетишга) мажбурламоқчи бўлди, лекин у бош тортгани учун, улар уни ўлдирди. Улар Хубайб ва Ибн Дасинани ўзлари билан олиб кетди ва уларни Маккада (қул сифатида) сотди — (буларнинг ҳаммаси) Бадр жангидан кейин (бўлди). Хубайбни — Ҳорис ибн Омир ибн Навфал ибн Абдуманофнинг ўғиллари — сотиб олди. Бадр куни Ҳорис ибн Омирни ўлдирган — Хубайб эди. Бас, Хубайб ўша одамлар (қўлида) асир бўлиб қолди. Зуҳрийдан (ривоят қилинади): Убайдуллоҳ ибн Иёд айтдики, Ҳориснинг қизи унга: «Ўша одамлар (Хубайбни ўлдириш учун) йиғилганда, у мендан — уят жойини олиш (тозалаш) учун — устара (поки) сўраб олди ва мен унга бердим. Сўнг у — мен сезмаган ҳолда — ўғилларимдан бирини (ёнига) олди; мен унинг олдига келганимда (кўрдимки), у ўғлимни тиззасига ўтқазган, устара эса қўлида эди. Мен шу қадар қўрқиб кетдимки, Хубайб юзимдаги ваҳимани сезди ва: ‹Сен — мен уни ўлдираман деб қўрқяпсанми? Йўқ, мен буни ҳеч қачон қилмайман›, — деди. Аллоҳга қасамки, мен Хубайбдан яхшироқ асирни ҳеч кўрмадим. Аллоҳга қасамки, бир куни мен уни — темир кишанда боғланган ҳолатда — қўлидаги бир бош узумдан еб турганини кўрдим, ҳолбуки ўша пайтда Маккада ҳеч қандай мева йўқ эди», — деди. Ҳориснинг қизи: «Бу — Аллоҳ Хубайбга ато қилган неъмат эди», — дер эди. Улар уни — (Макка) Ҳарами (чегаралари)дан ташқарида ўлдириш учун — олиб чиққанда, Хубайб улардан — икки ракаат (намоз) ўқишга рухсат беришларини — сўради. Улар унга рухсат берди ва у икки ракаат ўқиди, сўнг: «Агар мен — сизлар мени (ўлимдан) қўрқяпти деб ўйлашингиздан — қўрқмаганимда, намозни (яна) узайтирган бўлардим. Аллоҳим! Уларнинг ҳаммасини — биттасини (ҳам) қолдирмай — ҳалок қил», — деди. (Сўнг у шеърий байт ўқиди): ‹Мен мусулмон бўлиб шаҳид бўлар эканман, Аллоҳ йўлида қандай ўлдирилишимга парво қилмайман; чунки бу — Аллоҳнинг (йўли) учун; Аллоҳ хоҳласа, У парчаланган (бадан) аъзоларига (ҳам) барака беради›. Сўнг Ҳориснинг ўғли уни ўлдирди. Бас, мана шу Хубайб — асирликда ўлимга ҳукм қилинган ҳар бир мусулмон учун, (ўлдирилишидан) олдин икки ракаат намоз ўқиш (суннатини) — биринчи бўлиб бошлаб берди. Аллоҳ — Осим ибн Собитнинг дуосини — у шаҳид бўлган ўша куннинг ўзида — қабул қилди. Пайғамбар ﷺ саҳобаларига уларнинг хабарини ва улар бошига тушган (воқеа)ни хабар қилди. Кейинроқ қурайшлик баъзи кофирларга Осим ўлдирилгани хабар қилинганда, улар — Осим таниладиган тана (қисм)ини (яъни бошини) келтириш учун — баъзи кишиларни юборди; (чунки) Осим Бадр куни уларнинг сардорларидан бирини ўлдирган эди. Бас, сояли булутга ўхшаган бир тўп арилар (занбур) юборилди — улар Осим устида айланиб, уни уларнинг элчисидан ҳимоя қилди ва шу тариқа улар унинг гўштидан ҳеч нарса кесиб ололмади.