حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي مَالِكُ بْنُ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ،، وَكَانَ، مُحَمَّدُ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ ذَكَرَ لِي مِنْ حَدِيثِهِ ذَلِكَ، فَانْطَلَقْتُ حَتَّى دَخَلْتُ عَلَيْهِ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ انْطَلَقْتُ حَتَّى أَدْخُلَ عَلَى عُمَرَ فَأَتَاهُ حَاجِبُهُ يَرْفَأُ فَقَالَ هَلْ لَكَ فِي عُثْمَانَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ وَالزُّبَيْرِ وَسَعْدٍ قَالَ نَعَمْ. فَأَذِنَ لَهُمْ، ثُمَّ قَالَ هَلْ لَكَ فِي عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ قَالَ نَعَمْ. قَالَ عَبَّاسٌ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اقْضِ بَيْنِي وَبَيْنَ هَذَا. قَالَ أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ". يُرِيدُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَفْسَهُ. فَقَالَ الرَّهْطُ قَدْ قَالَ ذَلِكَ. فَأَقْبَلَ عَلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ فَقَالَ هَلْ تَعْلَمَانِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ذَلِكَ قَالاَ قَدْ قَالَ ذَلِكَ. قَالَ عُمَرُ فَإِنِّي أُحَدِّثُكُمْ عَنْ هَذَا الأَمْرِ، إِنَّ اللَّهَ قَدْ كَانَ خَصَّ رَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْفَىْءِ بِشَىْءٍ لَمْ يُعْطِهِ أَحَدًا غَيْرَهُ، فَقَالَ عَزَّ وَجَلَّ [quran sura="59" aya_start="6" aya_end="6"]{مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ} إِلَى قَوْلِهِ {قَدِيرٌ} فَكَانَتْ خَالِصَةً لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاللَّهِ مَا احْتَازَهَا دُونَكُمْ، وَلاَ اسْتَأْثَرَ بِهَا عَلَيْكُمْ، لَقَدْ أَعْطَاكُمُوهُ وَبَثَّهَا فِيكُمْ، حَتَّى بَقِيَ مِنْهَا هَذَا الْمَالُ، فَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُنْفِقُ عَلَى أَهْلِهِ مِنْ هَذَا الْمَالِ نَفَقَةَ سَنَتِهِ، ثُمَّ يَأْخُذُ مَا بَقِيَ فَيَجْعَلُهُ مَجْعَلَ مَالِ اللَّهِ، فَعَمِلَ بِذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَيَاتَهُ، أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُونَ ذَلِكَ قَالُوا نَعَمْ. ثُمَّ قَالَ لِعَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمَانِ ذَلِكَ قَالاَ نَعَمْ. فَتَوَفَّى اللَّهُ نَبِيَّهُ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَبَضَهَا فَعَمِلَ بِمَا عَمِلَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ تَوَفَّى اللَّهُ أَبَا بَكْرٍ فَقُلْتُ أَنَا وَلِيُّ وَلِيِّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَبَضْتُهَا سَنَتَيْنِ أَعْمَلُ فِيهَا مَا عَمِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ، ثُمَّ جِئْتُمَانِي وَكَلِمَتُكُمَا وَاحِدَةٌ، وَأَمْرُكُمَا جَمِيعٌ، جِئْتَنِي تَسْأَلُنِي نَصِيبَكَ مِنِ ابْنِ أَخِيكَ، وَأَتَانِي هَذَا يَسْأَلُنِي نَصِيبَ امْرَأَتِهِ مِنْ أَبِيهَا فَقُلْتُ إِنْ شِئْتُمَا دَفَعْتُهَا إِلَيْكُمَا بِذَلِكَ، فَتَلْتَمِسَانِ مِنِّي قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ، فَوَاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ، لاَ أَقْضِي فِيهَا قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ، فَإِنْ عَجَزْتُمَا فَادْفَعَاهَا إِلَىَّ، فَأَنَا أَكْفِيكُمَاهَا.
(Molik ibn Avs ibn Hadason rivoyat qildiki,) Men borib, Umarning oldiga kirdim; uning eshik ogʻasi Yarfaʼ kelib: «Usmon, Abdurrahmon, Zubayr va Saʼd (kirishga izn soʻrayapti) — xohlaysizmi (kiritaymi)?» dedi. (Umar): «Ha», dedi va ularga izn berdi. Soʻng (Yarfaʼ): «Ali va Abbos (haqida) xohlaysizmi?» dedi. (Umar): «Ha», dedi. Abbos: «Ey muʼminlar amiri, mening bilan bu (kishi — Ali) oramizda hukm qiling», dedi. (Umar): «Izni bilan osmon va yer (turgan) Alloh bilan sizlardan soʻrayman: bilasizmi, Rasululloh ﷺ: ‹Bizdan meros olinmaydi; biz qoldirgan (narsa) — sadaqadir› dedilar — bu bilan Rasululloh ﷺ oʻzlarini nazarda tutdilar», dedi. Jamoa: «(Ha,) u zot shunday dedilar», dedi. Soʻng (Umar) Ali va Abbosga yuzlanib: «Sizlar Rasululloh ﷺ shunday deganlarini bilasizmi?» dedi. Ikkisi: «(Ha,) shunday dedilar», dedi. Umar: «Bas, men sizlarga bu ish haqida (xabar) aytaman: Alloh bu fayʼda (jangsiz olingan oʻljada) Rasuliga — boshqa hech kimga bermagan — bir narsani xos qilgan edi; azza va jalla (shunday) dedi: ‹Alloh Rasuliga (qaytarib) bergan fayʼ...› — Uning ‹...qodir› (degan) soʻzigacha (Hashr surasi, 6-oyat). Bas, u (mol) Rasululloh ﷺga xolis (mahsus) edi. Allohga qasamki, u zot uni sizlardan (yashirib) oʻzlariga olmadilar va sizlardan (afzal koʻrib) ustun egallab olmadilar; balki uni sizlarga berib, orangizda tarqatdilar — toki undan mana shu mol qoldi. Paygʻambar ﷺ bu moldan oilasiga bir yillik nafaqasini sarflar, soʻng qolganini olib, uni Allohning moli (sarflanadigan joy)ga qoʻyardilar. Rasululloh ﷺ butun umrlari (davomida) shunday qildilar. Alloh bilan sizlardan soʻrayman: buni bilasizmi?» dedi. Ular: «Ha», dedilar. Soʻng Ali va Abbosga: «Alloh bilan ikkovingizdan soʻrayman: buni bilasizmi?» dedi. Ikkisi: «Ha», dedi. (Umar:) «Soʻng Alloh Paygʻambari ﷺni vafot ettirdi. Abu Bakr: ‹Men Rasululloh ﷺning valiysiman (oʻrinbosariman)›, dedi va uni (molni) qoʻlga olib, Rasululloh ﷺ qilgandek qildi. Soʻng Alloh Abu Bakrni vafot ettirdi; men: ‹Men Rasululloh ﷺ valiysining valiysiman›, dedim va uni ikki yil qoʻlimga olib, unda Rasululloh ﷺ va Abu Bakr qilgandek qildim. Soʻng ikkovingiz mening oldimga keldingiz — soʻzingiz bir, ishingiz birga (edi). Sen (Abbos) mening oldimga jiyaningdan (Paygʻambardan) hissangni soʻrab kelding; mana bu (Ali) esa xotinining otasidan (qoladigan) hissasini soʻrab keldi. Men: ‹Agar xohlasangiz, uni oʻsha shart bilan sizlarga beraman›, dedim. Endi sizlar mendan undan boshqacha hukm istaysizlarmi? Izni bilan osmon va yer (turgan) Alloh bilan qasamki, men unda Qiyomatgacha undan boshqacha hukm qilmayman. Agar (boshqarishga) ojizlik qilsangiz, uni menga qaytaringlar; men uni sizlar uchun (boshqarib, yetarli boʻlaman)», (dedi).(Молик ибн Авс ибн Ҳадасон ривоят қилдики,) Мен бориб, Умарнинг олдига кирдим; унинг эшик оғаси Ярфаъ келиб: «Усмон, Абдурраҳмон, Зубайр ва Саъд (киришга изн сўраяпти) — хоҳлайсизми (киритайми)?» деди. (Умар): «Ҳа», деди ва уларга изн берди. Сўнг (Ярфаъ): «Али ва Аббос (ҳақида) хоҳлайсизми?» деди. (Умар): «Ҳа», деди. Аббос: «Эй муъминлар амири, менинг билан бу (киши — Али) орамизда ҳукм қилинг», деди. (Умар): «Изни билан осмон ва ер (турган) Аллоҳ билан сизлардан сўрайман: биласизми, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Биздан мерос олинмайди; биз қолдирган (нарса) — садақадир› дедилар — бу билан Расулуллоҳ ﷺ ўзларини назарда тутдилар», деди. Жамоа: «(Ҳа,) у зот шундай дедилар», деди. Сўнг (Умар) Али ва Аббосга юзланиб: «Сизлар Расулуллоҳ ﷺ шундай деганларини биласизми?» деди. Иккиси: «(Ҳа,) шундай дедилар», деди. Умар: «Бас, мен сизларга бу иш ҳақида (хабар) айтаман: Аллоҳ бу файъда (жангсиз олинган ўлжада) Расулига — бошқа ҳеч кимга бермаган — бир нарсани хос қилган эди; азза ва жалла (шундай) деди: ‹Аллоҳ Расулига (қайтариб) берган файъ...› — Унинг ‹...қодир› (деган) сўзигача (Ҳашр сураси, 6-оят). Бас, у (мол) Расулуллоҳ ﷺга холис (маҳсус) эди. Аллоҳга қасамки, у зот уни сизлардан (яшириб) ўзларига олмадилар ва сизлардан (афзал кўриб) устун эгаллаб олмадилар; балки уни сизларга бериб, орангизда тарқатдилар — токи ундан мана шу мол қолди. Пайғамбар ﷺ бу молдан оиласига бир йиллик нафақасини сарфлар, сўнг қолганини олиб, уни Аллоҳнинг моли (сарфланадиган жой)га қўярдилар. Расулуллоҳ ﷺ бутун умрлари (давомида) шундай қилдилар. Аллоҳ билан сизлардан сўрайман: буни биласизми?» деди. Улар: «Ҳа», дедилар. Сўнг Али ва Аббосга: «Аллоҳ билан икковингиздан сўрайман: буни биласизми?» деди. Иккиси: «Ҳа», деди. (Умар:) «Сўнг Аллоҳ Пайғамбари ﷺни вафот эттирди. Абу Бакр: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺнинг валийсиман (ўринбосариман)›, деди ва уни (молни) қўлга олиб, Расулуллоҳ ﷺ қилгандек қилди. Сўнг Аллоҳ Абу Бакрни вафот эттирди; мен: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺ валийсининг валийсиман›, дедим ва уни икки йил қўлимга олиб, унда Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакр қилгандек қилдим. Сўнг икковингиз менинг олдимга келдингиз — сўзингиз бир, ишингиз бирга (эди). Сен (Аббос) менинг олдимга жиянингдан (Пайғамбардан) ҳиссангни сўраб келдинг; мана бу (Али) эса хотинининг отасидан (қоладиган) ҳиссасини сўраб келди. Мен: ‹Агар хоҳласангиз, уни ўша шарт билан сизларга бераман›, дедим. Энди сизлар мендан ундан бошқача ҳукм истайсизларми? Изни билан осмон ва ер (турган) Аллоҳ билан қасамки, мен унда Қиёматгача ундан бошқача ҳукм қилмайман. Агар (бошқаришга) ожизлик қилсангиз, уни менга қайтаринглар; мен уни сизлар учун (бошқариб, етарли бўламан)», (деди).