حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُفَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي مَالِكُ بْنُ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ، وَكَانَ، مُحَمَّدُ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ ذَكَرَ لِي ذِكْرًا مِنْ حَدِيثِهِ، فَانْطَلَقْتُ حَتَّى دَخَلْتُ عَلَى مَالِكِ بْنِ أَوْسٍ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ مَالِكٌ انْطَلَقْتُ حَتَّى أَدْخُلَ عَلَى عُمَرَ، إِذْ أَتَاهُ حَاجِبُهُ يَرْفَا فَقَالَ هَلْ لَكَ فِي عُثْمَانَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ وَالزُّبَيْرِ وَسَعْدٍ يَسْتَأْذِنُونَ قَالَ نَعَمْ. فَأَذِنَ لَهُمْ ـ قَالَ ـ فَدَخَلُوا وَسَلَّمُوا فَجَلَسُوا، ثُمَّ لَبِثَ يَرْفَا قَلِيلاً فَقَالَ لِعُمَرَ هَلْ لَكَ فِي عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ قَالَ نَعَمْ. فَأَذِنَ لَهُمَا، فَلَمَّا دَخَلاَ سَلَّمَا وَجَلَسَا، فَقَالَ عَبَّاسٌ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اقْضِ بَيْنِي وَبَيْنَ هَذَا. فَقَالَ الرَّهْطُ عُثْمَانُ وَأَصْحَابُهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اقْضِ بَيْنَهُمَا، وَأَرِحْ أَحَدَهُمَا مِنَ الآخَرِ. فَقَالَ عُمَرُ اتَّئِدُوا أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي بِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ، هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ". يُرِيدُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَفْسَهُ. قَالَ الرَّهْطُ قَدْ قَالَ ذَلِكَ. فَأَقْبَلَ عُمَرُ عَلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ فَقَالَ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمَانِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ذَلِكَ قَالاَ قَدْ قَالَ ذَلِكَ. قَالَ عُمَرُ فَإِنِّي أُحَدِّثُكُمْ عَنْ هَذَا الأَمْرِ، إِنَّ اللَّهَ كَانَ خَصَّ رَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْمَالِ بِشَىْءٍ لَمْ يُعْطِهِ أَحَدًا غَيْرَهُ، قَالَ اللَّهُ [quran sura="59" aya_start="6" aya_end="6"]{مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ} إِلَى قَوْلِهِ {قَدِيرٌ}. فَكَانَتْ هَذِهِ خَالِصَةً لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاللَّهِ مَا احْتَازَهَا دُونَكُمْ وَلاَ اسْتَأْثَرَ بِهَا عَلَيْكُمْ، لَقَدْ أَعْطَاكُمُوهَا وَبَثَّهَا فِيكُمْ، حَتَّى بَقِيَ مِنْهَا هَذَا الْمَالُ، فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُنْفِقُ عَلَى أَهْلِهِ نَفَقَةَ سَنَتِهِمْ مِنْ هَذَا الْمَالِ، ثُمَّ يَأْخُذُ مَا بَقِيَ، فَيَجْعَلُهُ مَجْعَلَ مَالِ اللَّهِ، فَعَمِلَ بِذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَيَاتَهُ، أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ، هَلْ تَعْلَمُونَ ذَلِكَ قَالُوا نَعَمْ. قَالَ لِعَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمَانِ ذَلِكَ قَالاَ نَعَمْ. ثُمَّ تَوَفَّى اللَّهُ نَبِيَّهُ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَبَضَهَا أَبُو بَكْرٍ يَعْمَلُ فِيهَا بِمَا عَمِلَ بِهِ فِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنْتُمَا حِينَئِذٍ ـ وَأَقْبَلَ عَلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ ـ تَزْعُمَانِ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ كَذَا وَكَذَا، وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَنَّهُ فِيهَا صَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ، ثُمَّ تَوَفَّى اللَّهُ أَبَا بَكْرٍ فَقُلْتُ أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ، فَقَبَضْتُهَا سَنَتَيْنِ أَعْمَلُ فِيهَا بِمَا عَمِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ، ثُمَّ جِئْتُمَانِي وَكَلِمَتُكُمَا وَاحِدَةٌ وَأَمْرُكُمَا جَمِيعٌ، جِئْتَنِي تَسْأَلُنِي نَصِيبَكَ مِنِ ابْنِ أَخِيكَ، وَأَتَى هَذَا يَسْأَلُنِي نَصِيبَ امْرَأَتِهِ مِنْ أَبِيهَا، فَقُلْتُ إِنْ شِئْتُمَا دَفَعْتُهُ إِلَيْكُمَا عَلَى أَنَّ عَلَيْكُمَا عَهْدَ اللَّهِ وَمِيثَاقَهُ لَتَعْمَلاَنِ فِيهَا بِمَا عَمِلَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبِمَا عَمِلَ بِهِ فِيهَا أَبُو بَكْرٍ، وَبِمَا عَمِلْتُ بِهِ فِيهَا، مُنْذُ وُلِّيتُهَا، وَإِلاَّ فَلاَ تُكَلِّمَانِي فِيهَا فَقُلْتُمَا ادْفَعْهَا إِلَيْنَا بِذَلِكَ. فَدَفَعْتُهَا إِلَيْكُمَا بِذَلِكَ، أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ هَلْ دَفَعْتُهَا إِلَيْهِمَا بِذَلِكَ فَقَالَ الرَّهْطُ نَعَمْ. قَالَ فَأَقْبَلَ عَلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ فَقَالَ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ هَلْ دَفَعْتُهَا إِلَيْكُمَا بِذَلِكَ قَالاَ نَعَمْ. قَالَ أَفَتَلْتَمِسَانِ مِنِّي قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ، فَوَالَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ لاَ أَقْضِي فِيهَا قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ، حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ، فَإِنْ عَجَزْتُمَا عَنْهَا فَادْفَعَاهَا فَأَنَا أَكْفِيكُمَاهَا.
(Molik ibn Avs ibnul-Hadason aytdi:) Men (yoʻ lga) chiqib, Umarning oldiga kirdim; shu payt uning hojibi (eshik ogʻ asi) Yarfaʼ kelib: «Usmon, Abdurrahmon, Zubayr va Saʼd (kirishga) izn soʻrayapti — (ularni qabul qilasanmi)?» dedi. U: «Ha» dedi va ularga izn berdi. Ular kirib, salom berdi va oʻ tirdi. Soʻng Yarfaʼ biroz turib, Umarga: «Ali va Abbosni (qabul qilasanmi)?» dedi. U: «Ha» dedi va ikkoviga izn berdi. Ular kirgach, salom berdi va oʻ tirdi. Abbos: «Ey amirul-moʼminin, men bilan mana bu (Ali) orasida hukm chiqar» dedi. (Usmon va uning sheriklari boʻ lgan) jamoa: «Ey amirul-moʼminin, ikkovi orasida hukm chiqar va birini ikkinchisidan tinchlantir» dedi. Umar: «Shoshilmanglar! Sizlarni — osmon va yer (Uning amri bilan) turgan Alloh nomi bilan ogohlantiraman: Rasululloh ﷺ ‹Biz (paygʻambarlar) meros qoldirmaymiz; biz qoldirgan (narsa) — sadaqa(dir)› deganlarini bilasizmi?» dedi — Rasululloh ﷺ oʻ zlarini (nazarda tutar edilar). Jamoa: «U zot buni aytdilar» dedi. Soʻng Umar Ali va Abbosga yuzlanib: «Sizlarni Alloh nomi bilan ogohlantiraman: Rasululloh ﷺ buni aytganlarini bilasizmi?» dedi. Ikkovi: «U zot buni aytdilar» dedi. Umar: «Bas, men sizlarga bu ish haqida soʻzlab beraman: albatta Alloh oʻ z Rasuli ﷺga bu mol (fay)dan — undan boshqa hech kimga bermagan — bir narsani xos qilgan edi. Alloh: ‹Alloh ulardan (yahudiylardan) oʻ z Rasuliga qaytargan (fay)ga — sizlar (qoʻ lga kiritish uchun) na ot, (na tuya) yugurtirdingiz...› (degan oyatdan) to ‹...(Alloh har narsaga) qodirdir› (Hashr surasi, 6) (degan soʻzigacha) (dedi). Bas, bu — Rasululloh ﷺga xos (mol) edi. Allohga qasamki, u zot uni sizlarni qoldirib (oʻ ziga) yigʻ ib olmadilar va sizlardan ustun (oʻ zlarini afzal) koʻ rib (oʻ zlariga) olmadilar; u zot uni sizlarga berdilar va sizlar orasida yoydilar — hatto undan mana shu mol qoldi. Bas, Rasululloh ﷺ oʻ z ahliga bu moldan bir yillik nafaqalarini sarflar, soʻng qolganini olib, uni Allohning moli (boʻ ladigan joy)ga sarflar edilar. Rasululloh ﷺ buni butun umrlari (davomida) qildilar. Sizlarni Alloh nomi bilan ogohlantiraman: buni bilasizmi?» dedi. Ular: «Ha» dedi. Soʻng Ali va Abbosga: «Sizlarni Alloh nomi bilan ogohlantiraman: buni bilasizmi?» dedi. Ikkovi: «Ha» dedi. «Soʻng Alloh oʻ z Paygʻambari ﷺning jonini oldi; Abu Bakr: ‹Men Rasululloh ﷺning valiysiman (oʻ rinbosari)man› dedi va uni (oʻ sha molni) oʻ z qoʻ liga olib, unda Rasululloh ﷺ qilgan (ish)ni qildi. Oʻ sha paytda sizlar ikkovingiz — (Umar Ali va Abbosga yuzlandi) — Abu Bakrni shunday-shunday (xato qildi) deb daʼvo qilar edingiz; holbuki Alloh biladiki, u (Abu Bakr) bu (ish)da sodiq, yaxshi, toʻ gʻ ri (yoʻ lda), haqqa ergashguvchi edi. Soʻng Alloh Abu Bakrning jonini oldi; men: ‹Men Rasululloh ﷺ va Abu Bakrning valiysiman› dedim va uni ikki yil (davomida) oʻ z qoʻ limda tutdim, unda Rasululloh ﷺ va Abu Bakr qilgan (ish)ni qildim. Soʻng sizlar ikkovingiz menga keldingiz — soʻzingiz bir, ishingiz birga edi: sen (Abbos) menga — jiyaningdan (Paygʻambar ﷺdan) oʻ z nasibangni soʻrab — kelding; mana bu (Ali) esa — xotinining otasidan (boʻ lgan) nasibasini soʻrab — keldi. Men: ‹Agar xohlasangiz, men uni ikkovingizga beraman — shu shart bilanki, sizlar ustingizda Allohning ahdi va misoqi (boʻ ladi): unda Rasululloh ﷺ qilgan (ish)ni, Abu Bakr qilgan (ish)ni va men — uni boshqargan paytimdan beri — qilgan (ish)ni qilasizlar; aks holda menga bu haqda gapirmanglar› dedim. Sizlar ikkovingiz: ‹Uni shu (shart) bilan bizga ber› dedingiz. Men uni shu (shart) bilan ikkovingizga berdim. Sizlarni Alloh nomi bilan ogohlantiraman: men uni ikkoviga shu (shart) bilan berdimmi?» dedi. Jamoa: «Ha» dedi. Soʻng Ali va Abbosga yuzlanib: «Sizlarni Alloh nomi bilan ogohlantiraman: men uni ikkovingizga shu (shart) bilan berdimmi?» dedi. Ikkovi: «Ha» dedi. «Endi sizlar mendan bundan boshqa hukm talab qilyapsizmi? Osmon va yer Uning izni bilan turgan Zotga qasamki, men unda — qiyomat qoyim boʻ lgungcha — bundan boshqa hukm chiqarmayman. Agar sizlar uni (boshqarishga) ojizlik qilsangiz, uni menga qaytaringlar — men uni siz uchun (boshqarishga) kifoya qilaman» dedi.(Молик ибн Авс ибнул-Ҳадасон айтди:) Мен (йў лга) чиқиб, Умарнинг олдига кирдим; шу пайт унинг ҳожиби (эшик оғ аси) Ярфаъ келиб: «Усмон, Абдурраҳмон, Зубайр ва Саъд (киришга) изн сўраяпти — (уларни қабул қиласанми)?» деди. У: «Ҳа» деди ва уларга изн берди. Улар кириб, салом берди ва ў тирди. Сўнг Ярфаъ бироз туриб, Умарга: «Али ва Аббосни (қабул қиласанми)?» деди. У: «Ҳа» деди ва икковига изн берди. Улар киргач, салом берди ва ў тирди. Аббос: «Эй амирул-мўминин, мен билан мана бу (Али) орасида ҳукм чиқар» деди. (Усмон ва унинг шериклари бў лган) жамоа: «Эй амирул-мўминин, иккови орасида ҳукм чиқар ва бирини иккинчисидан тинчлантир» деди. Умар: «Шошилманглар! Сизларни — осмон ва ер (Унинг амри билан) турган Аллоҳ номи билан огоҳлантираман: Расулуллоҳ ﷺ ‹Биз (пайғамбарлар) мерос қолдирмаймиз; биз қолдирган (нарса) — садақа(дир)› деганларини биласизми?» деди — Расулуллоҳ ﷺ ў зларини (назарда тутар эдилар). Жамоа: «У зот буни айтдилар» деди. Сўнг Умар Али ва Аббосга юзланиб: «Сизларни Аллоҳ номи билан огоҳлантираман: Расулуллоҳ ﷺ буни айтганларини биласизми?» деди. Иккови: «У зот буни айтдилар» деди. Умар: «Бас, мен сизларга бу иш ҳақида сўзлаб бераман: албатта Аллоҳ ў з Расули ﷺга бу мол (фай)дан — ундан бошқа ҳеч кимга бермаган — бир нарсани хос қилган эди. Аллоҳ: ‹Аллоҳ улардан (яҳудийлардан) ў з Расулига қайтарган (фай)га — сизлар (қў лга киритиш учун) на от, (на туя) югуртирдингиз...› (деган оятдан) то ‹...(Аллоҳ ҳар нарсага) қодирдир› (Ҳашр сураси, 6) (деган сўзигача) (деди). Бас, бу — Расулуллоҳ ﷺга хос (мол) эди. Аллоҳга қасамки, у зот уни сизларни қолдириб (ў зига) йиғ иб олмадилар ва сизлардан устун (ў зларини афзал) кў риб (ў зларига) олмадилар; у зот уни сизларга бердилар ва сизлар орасида ёйдилар — ҳатто ундан мана шу мол қолди. Бас, Расулуллоҳ ﷺ ў з аҳлига бу молдан бир йиллик нафақаларини сарфлар, сўнг қолганини олиб, уни Аллоҳнинг моли (бў ладиган жой)га сарфлар эдилар. Расулуллоҳ ﷺ буни бутун умрлари (давомида) қилдилар. Сизларни Аллоҳ номи билан огоҳлантираман: буни биласизми?» деди. Улар: «Ҳа» деди. Сўнг Али ва Аббосга: «Сизларни Аллоҳ номи билан огоҳлантираман: буни биласизми?» деди. Иккови: «Ҳа» деди. «Сўнг Аллоҳ ў з Пайғамбари ﷺнинг жонини олди; Абу Бакр: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺнинг валийсиман (ў ринбосари)ман› деди ва уни (ў ша молни) ў з қў лига олиб, унда Расулуллоҳ ﷺ қилган (иш)ни қилди. Ў ша пайтда сизлар икковингиз — (Умар Али ва Аббосга юзланди) — Абу Бакрни шундай-шундай (хато қилди) деб даъво қилар эдингиз; ҳолбуки Аллоҳ биладики, у (Абу Бакр) бу (иш)да содиқ, яхши, тў ғ ри (йў лда), ҳаққа эргашгувчи эди. Сўнг Аллоҳ Абу Бакрнинг жонини олди; мен: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакрнинг валийсиман› дедим ва уни икки йил (давомида) ў з қў лимда тутдим, унда Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакр қилган (иш)ни қилдим. Сўнг сизлар икковингиз менга келдингиз — сўзингиз бир, ишингиз бирга эди: сен (Аббос) менга — жиянингдан (Пайғамбар ﷺдан) ў з насибангни сўраб — келдинг; мана бу (Али) эса — хотинининг отасидан (бў лган) насибасини сўраб — келди. Мен: ‹Агар хоҳласангиз, мен уни икковингизга бераман — шу шарт биланки, сизлар устингизда Аллоҳнинг аҳди ва мисоқи (бў лади): унда Расулуллоҳ ﷺ қилган (иш)ни, Абу Бакр қилган (иш)ни ва мен — уни бошқарган пайтимдан бери — қилган (иш)ни қиласизлар; акс ҳолда менга бу ҳақда гапирманглар› дедим. Сизлар икковингиз: ‹Уни шу (шарт) билан бизга бер› дедингиз. Мен уни шу (шарт) билан икковингизга бердим. Сизларни Аллоҳ номи билан огоҳлантираман: мен уни икковига шу (шарт) билан бердимми?» деди. Жамоа: «Ҳа» деди. Сўнг Али ва Аббосга юзланиб: «Сизларни Аллоҳ номи билан огоҳлантираман: мен уни икковингизга шу (шарт) билан бердимми?» деди. Иккови: «Ҳа» деди. «Энди сизлар мендан бундан бошқа ҳукм талаб қиляпсизми? Осмон ва ер Унинг изни билан турган Зотга қасамки, мен унда — қиёмат қойим бў лгунгча — бундан бошқа ҳукм чиқармайман. Агар сизлар уни (бошқаришга) ожизлик қилсангиз, уни менга қайтаринглар — мен уни сиз учун (бошқаришга) кифоя қиламан» деди.