حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ مَرِضْتُ فَعَادَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ وَهُمَا مَاشِيَانِ، فَأَتَانِي وَقَدْ أُغْمِيَ عَلَىَّ فَتَوَضَّأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَبَّ عَلَىَّ وَضُوءَهُ فَأَفَقْتُ‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ أَصْنَعُ فِي مَالِي، كَيْفَ أَقْضِي فِي مَالِي فَلَمْ يُجِبْنِي بِشَىْءٍ حَتَّى نَزَلَتْ آيَةُ الْمَوَارِيثِ‏.‏

(Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) aytdi:) Men kasal boʻldim; Rasululloh ﷺ va Abu Bakr — ikkalalari piyoda — meni koʻrgani keldilar. U zot oldimga kelganlarida, men hushdan ketgan edim. Rasululloh ﷺ taharat oldilar va taharatlarining (suvini) ustimga quydilar; men oʻzimga keldim. Men: «Yo Rasululloh, molim haqida qanday qilay? Molimni qanday taqsimlay?» dedim. U zot menga — toki meros (taqsimoti) oyati nozil boʻlmaguncha — hech narsa javob bermadilar.(Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мен касал бўлдим; Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакр — иккалалари пиёда — мени кўргани келдилар. У зот олдимга келганларида, мен ҳушдан кетган эдим. Расулуллоҳ ﷺ таҳарат олдилар ва таҳаратларининг (сувини) устимга қуйдилар; мен ўзимга келдим. Мен: «Ё Расулуллоҳ, молим ҳақида қандай қилай? Молимни қандай тақсимлай?» дедим. У зот менга — токи мерос (тақсимоти) ояти нозил бўлмагунча — ҳеч нарса жавоб бермадилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا ابْنُ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِيَّاكُمْ وَالظَّنَّ فَإِنَّ الظَّنَّ أَكْذَبُ الْحَدِيثِ، وَلاَ تَحَسَّسُوا، وَلاَ تَجَسَّسُوا، وَلاَ تَبَاغَضُوا، وَلاَ تَدَابَرُوا، وَكُونُوا عِبَادَ اللَّهِ إِخْوَانًا ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «(Bad) gumondan ehtiyot boʻlinglar; chunki gumon — eng yolgʻon soʻzdir. (Birovning aybini) qidirmanglar, josuslik qilmanglar, bir-biringizga hasad qilmanglar, bir-biringizdan yuz oʻgirmanglar; ey Allohning bandalari, birodar boʻlinglar!» dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «(Бад) гумондан эҳтиёт бўлинглар; чунки гумон — энг ёлғон сўздир. (Бировнинг айбини) қидирманглар, жосуслик қилманглар, бир-бирингизга ҳасад қилманглар, бир-бирингиздан юз ўгирманглар; эй Аллоҳнинг бандалари, биродар бўлинглар!» дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ فَاطِمَةَ، وَالْعَبَّاسَ ـ عَلَيْهِمَا السَّلاَمُ ـ أَتَيَا أَبَا بَكْرٍ يَلْتَمِسَانِ مِيرَاثَهُمَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُمَا حِينَئِذٍ يَطْلُبَانِ أَرْضَيْهِمَا مِنْ فَدَكَ، وَسَهْمَهُمَا مِنْ خَيْبَرَ‏.‏ فَقَالَ لَهُمَا أَبُو بَكْرٍ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ، إِنَّمَا يَأْكُلُ آلُ مُحَمَّدٍ مِنْ هَذَا الْمَالِ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ وَاللَّهِ لاَ أَدَعُ أَمْرًا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصْنَعُهُ فِيهِ إِلاَّ صَنَعْتُهُ‏.‏ قَالَ فَهَجَرَتْهُ فَاطِمَةُ، فَلَمْ تُكَلِّمْهُ حَتَّى مَاتَتْ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho)dan (rivoyat qilinadiki,)) Fotima va Abbos (alayhimassalom) Abu Bakrning oldiga — Rasululloh ﷺdan (qolgan) meroslarini soʻrab — keldilar; oʻsha paytda ular Fadakdagi yerlarini va Xaybardan (qolgan) hissalarini talab qilayotgan edilar. Abu Bakr ularga: «Men Rasululloh ﷺning: ‹Bizdan meros olinmaydi; biz qoldirgan (narsa) — sadaqadir; Muhammadning oilasi (faqat) shu moldan yeydi (xolos)› deganlarini eshitganman», dedi. Abu Bakr (yana): «Allohga qasamki, men Rasululloh ﷺning bu (mol) haqida qilganlarini koʻrgan biror ishni qoldirmay, (albatta) qilaman», dedi. (Roviy) aytdi: Bas, Fotima undan (Abu Bakrdan) yuz oʻgirdi va vafot etguncha u bilan gaplashmadi.(Оиша (розияллоҳу анҳо)дан (ривоят қилинадики,)) Фотима ва Аббос (алайҳимассалом) Абу Бакрнинг олдига — Расулуллоҳ ﷺдан (қолган) меросларини сўраб — келдилар; ўша пайтда улар Фадакдаги ерларини ва Хайбардан (қолган) ҳиссаларини талаб қилаётган эдилар. Абу Бакр уларга: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Биздан мерос олинмайди; биз қолдирган (нарса) — садақадир; Муҳаммаднинг оиласи (фақат) шу молдан ейди (холос)› деганларини эшитганман», деди. Абу Бакр (яна): «Аллоҳга қасамки, мен Расулуллоҳ ﷺнинг бу (мол) ҳақида қилганларини кўрган бирор ишни қолдирмай, (албатта) қиламан», деди. (Ровий) айтди: Бас, Фотима ундан (Абу Бакрдан) юз ўгирди ва вафот этгунча у билан гаплашмади.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبَانَ، أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho)dan (rivoyat qilinadiki,)) Paygʻambar ﷺ: «Bizdan meros olinmaydi; biz qoldirgan (narsa) — sadaqadir», dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо)дан (ривоят қилинадики,)) Пайғамбар ﷺ: «Биздан мерос олинмайди; биз қолдирган (нарса) — садақадир», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي مَالِكُ بْنُ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ،، وَكَانَ، مُحَمَّدُ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ ذَكَرَ لِي مِنْ حَدِيثِهِ ذَلِكَ، فَانْطَلَقْتُ حَتَّى دَخَلْتُ عَلَيْهِ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ انْطَلَقْتُ حَتَّى أَدْخُلَ عَلَى عُمَرَ فَأَتَاهُ حَاجِبُهُ يَرْفَأُ فَقَالَ هَلْ لَكَ فِي عُثْمَانَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ وَالزُّبَيْرِ وَسَعْدٍ قَالَ نَعَمْ‏.‏ فَأَذِنَ لَهُمْ، ثُمَّ قَالَ هَلْ لَكَ فِي عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ عَبَّاسٌ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اقْضِ بَيْنِي وَبَيْنَ هَذَا‏.‏ قَالَ أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ‏"‏‏.‏ يُرِيدُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَفْسَهُ‏.‏ فَقَالَ الرَّهْطُ قَدْ قَالَ ذَلِكَ‏.‏ فَأَقْبَلَ عَلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ فَقَالَ هَلْ تَعْلَمَانِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ذَلِكَ قَالاَ قَدْ قَالَ ذَلِكَ‏.‏ قَالَ عُمَرُ فَإِنِّي أُحَدِّثُكُمْ عَنْ هَذَا الأَمْرِ، إِنَّ اللَّهَ قَدْ كَانَ خَصَّ رَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْفَىْءِ بِشَىْءٍ لَمْ يُعْطِهِ أَحَدًا غَيْرَهُ، فَقَالَ عَزَّ وَجَلَّ ‏[quran sura="59" aya_start="6" aya_end="6"]{‏مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏قَدِيرٌ‏}‏ فَكَانَتْ خَالِصَةً لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاللَّهِ مَا احْتَازَهَا دُونَكُمْ، وَلاَ اسْتَأْثَرَ بِهَا عَلَيْكُمْ، لَقَدْ أَعْطَاكُمُوهُ وَبَثَّهَا فِيكُمْ، حَتَّى بَقِيَ مِنْهَا هَذَا الْمَالُ، فَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُنْفِقُ عَلَى أَهْلِهِ مِنْ هَذَا الْمَالِ نَفَقَةَ سَنَتِهِ، ثُمَّ يَأْخُذُ مَا بَقِيَ فَيَجْعَلُهُ مَجْعَلَ مَالِ اللَّهِ، فَعَمِلَ بِذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَيَاتَهُ، أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُونَ ذَلِكَ قَالُوا نَعَمْ‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِعَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمَانِ ذَلِكَ قَالاَ نَعَمْ‏.‏ فَتَوَفَّى اللَّهُ نَبِيَّهُ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَبَضَهَا فَعَمِلَ بِمَا عَمِلَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ تَوَفَّى اللَّهُ أَبَا بَكْرٍ فَقُلْتُ أَنَا وَلِيُّ وَلِيِّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَبَضْتُهَا سَنَتَيْنِ أَعْمَلُ فِيهَا مَا عَمِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ، ثُمَّ جِئْتُمَانِي وَكَلِمَتُكُمَا وَاحِدَةٌ، وَأَمْرُكُمَا جَمِيعٌ، جِئْتَنِي تَسْأَلُنِي نَصِيبَكَ مِنِ ابْنِ أَخِيكَ، وَأَتَانِي هَذَا يَسْأَلُنِي نَصِيبَ امْرَأَتِهِ مِنْ أَبِيهَا فَقُلْتُ إِنْ شِئْتُمَا دَفَعْتُهَا إِلَيْكُمَا بِذَلِكَ، فَتَلْتَمِسَانِ مِنِّي قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ، فَوَاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ، لاَ أَقْضِي فِيهَا قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ، فَإِنْ عَجَزْتُمَا فَادْفَعَاهَا إِلَىَّ، فَأَنَا أَكْفِيكُمَاهَا‏.‏

(Molik ibn Avs ibn Hadason rivoyat qildiki,) Men borib, Umarning oldiga kirdim; uning eshik ogʻasi Yarfaʼ kelib: «Usmon, Abdurrahmon, Zubayr va Saʼd (kirishga izn soʻrayapti) — xohlaysizmi (kiritaymi)?» dedi. (Umar): «Ha», dedi va ularga izn berdi. Soʻng (Yarfaʼ): «Ali va Abbos (haqida) xohlaysizmi?» dedi. (Umar): «Ha», dedi. Abbos: «Ey muʼminlar amiri, mening bilan bu (kishi — Ali) oramizda hukm qiling», dedi. (Umar): «Izni bilan osmon va yer (turgan) Alloh bilan sizlardan soʻrayman: bilasizmi, Rasululloh ﷺ: ‹Bizdan meros olinmaydi; biz qoldirgan (narsa) — sadaqadir› dedilar — bu bilan Rasululloh ﷺ oʻzlarini nazarda tutdilar», dedi. Jamoa: «(Ha,) u zot shunday dedilar», dedi. Soʻng (Umar) Ali va Abbosga yuzlanib: «Sizlar Rasululloh ﷺ shunday deganlarini bilasizmi?» dedi. Ikkisi: «(Ha,) shunday dedilar», dedi. Umar: «Bas, men sizlarga bu ish haqida (xabar) aytaman: Alloh bu fayʼda (jangsiz olingan oʻljada) Rasuliga — boshqa hech kimga bermagan — bir narsani xos qilgan edi; azza va jalla (shunday) dedi: ‹Alloh Rasuliga (qaytarib) bergan fayʼ...› — Uning ‹...qodir› (degan) soʻzigacha (Hashr surasi, 6-oyat). Bas, u (mol) Rasululloh ﷺga xolis (mahsus) edi. Allohga qasamki, u zot uni sizlardan (yashirib) oʻzlariga olmadilar va sizlardan (afzal koʻrib) ustun egallab olmadilar; balki uni sizlarga berib, orangizda tarqatdilar — toki undan mana shu mol qoldi. Paygʻambar ﷺ bu moldan oilasiga bir yillik nafaqasini sarflar, soʻng qolganini olib, uni Allohning moli (sarflanadigan joy)ga qoʻyardilar. Rasululloh ﷺ butun umrlari (davomida) shunday qildilar. Alloh bilan sizlardan soʻrayman: buni bilasizmi?» dedi. Ular: «Ha», dedilar. Soʻng Ali va Abbosga: «Alloh bilan ikkovingizdan soʻrayman: buni bilasizmi?» dedi. Ikkisi: «Ha», dedi. (Umar:) «Soʻng Alloh Paygʻambari ﷺni vafot ettirdi. Abu Bakr: ‹Men Rasululloh ﷺning valiysiman (oʻrinbosariman)›, dedi va uni (molni) qoʻlga olib, Rasululloh ﷺ qilgandek qildi. Soʻng Alloh Abu Bakrni vafot ettirdi; men: ‹Men Rasululloh ﷺ valiysining valiysiman›, dedim va uni ikki yil qoʻlimga olib, unda Rasululloh ﷺ va Abu Bakr qilgandek qildim. Soʻng ikkovingiz mening oldimga keldingiz — soʻzingiz bir, ishingiz birga (edi). Sen (Abbos) mening oldimga jiyaningdan (Paygʻambardan) hissangni soʻrab kelding; mana bu (Ali) esa xotinining otasidan (qoladigan) hissasini soʻrab keldi. Men: ‹Agar xohlasangiz, uni oʻsha shart bilan sizlarga beraman›, dedim. Endi sizlar mendan undan boshqacha hukm istaysizlarmi? Izni bilan osmon va yer (turgan) Alloh bilan qasamki, men unda Qiyomatgacha undan boshqacha hukm qilmayman. Agar (boshqarishga) ojizlik qilsangiz, uni menga qaytaringlar; men uni sizlar uchun (boshqarib, yetarli boʻlaman)», (dedi).(Молик ибн Авс ибн Ҳадасон ривоят қилдики,) Мен бориб, Умарнинг олдига кирдим; унинг эшик оғаси Ярфаъ келиб: «Усмон, Абдурраҳмон, Зубайр ва Саъд (киришга изн сўраяпти) — хоҳлайсизми (киритайми)?» деди. (Умар): «Ҳа», деди ва уларга изн берди. Сўнг (Ярфаъ): «Али ва Аббос (ҳақида) хоҳлайсизми?» деди. (Умар): «Ҳа», деди. Аббос: «Эй муъминлар амири, менинг билан бу (киши — Али) орамизда ҳукм қилинг», деди. (Умар): «Изни билан осмон ва ер (турган) Аллоҳ билан сизлардан сўрайман: биласизми, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Биздан мерос олинмайди; биз қолдирган (нарса) — садақадир› дедилар — бу билан Расулуллоҳ ﷺ ўзларини назарда тутдилар», деди. Жамоа: «(Ҳа,) у зот шундай дедилар», деди. Сўнг (Умар) Али ва Аббосга юзланиб: «Сизлар Расулуллоҳ ﷺ шундай деганларини биласизми?» деди. Иккиси: «(Ҳа,) шундай дедилар», деди. Умар: «Бас, мен сизларга бу иш ҳақида (хабар) айтаман: Аллоҳ бу файъда (жангсиз олинган ўлжада) Расулига — бошқа ҳеч кимга бермаган — бир нарсани хос қилган эди; азза ва жалла (шундай) деди: ‹Аллоҳ Расулига (қайтариб) берган файъ...› — Унинг ‹...қодир› (деган) сўзигача (Ҳашр сураси, 6-оят). Бас, у (мол) Расулуллоҳ ﷺга холис (маҳсус) эди. Аллоҳга қасамки, у зот уни сизлардан (яшириб) ўзларига олмадилар ва сизлардан (афзал кўриб) устун эгаллаб олмадилар; балки уни сизларга бериб, орангизда тарқатдилар — токи ундан мана шу мол қолди. Пайғамбар ﷺ бу молдан оиласига бир йиллик нафақасини сарфлар, сўнг қолганини олиб, уни Аллоҳнинг моли (сарфланадиган жой)га қўярдилар. Расулуллоҳ ﷺ бутун умрлари (давомида) шундай қилдилар. Аллоҳ билан сизлардан сўрайман: буни биласизми?» деди. Улар: «Ҳа», дедилар. Сўнг Али ва Аббосга: «Аллоҳ билан икковингиздан сўрайман: буни биласизми?» деди. Иккиси: «Ҳа», деди. (Умар:) «Сўнг Аллоҳ Пайғамбари ﷺни вафот эттирди. Абу Бакр: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺнинг валийсиман (ўринбосариман)›, деди ва уни (молни) қўлга олиб, Расулуллоҳ ﷺ қилгандек қилди. Сўнг Аллоҳ Абу Бакрни вафот эттирди; мен: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺ валийсининг валийсиман›, дедим ва уни икки йил қўлимга олиб, унда Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакр қилгандек қилдим. Сўнг икковингиз менинг олдимга келдингиз — сўзингиз бир, ишингиз бирга (эди). Сен (Аббос) менинг олдимга жиянингдан (Пайғамбардан) ҳиссангни сўраб келдинг; мана бу (Али) эса хотинининг отасидан (қоладиган) ҳиссасини сўраб келди. Мен: ‹Агар хоҳласангиз, уни ўша шарт билан сизларга бераман›, дедим. Энди сизлар мендан ундан бошқача ҳукм истайсизларми? Изни билан осмон ва ер (турган) Аллоҳ билан қасамки, мен унда Қиёматгача ундан бошқача ҳукм қилмайман. Агар (бошқаришга) ожизлик қилсангиз, уни менга қайтаринглар; мен уни сизлар учун (бошқариб, етарли бўламан)», (деди).

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَقْتَسِمُ وَرَثَتِي دِينَارًا، مَا تَرَكْتُ بَعْدَ نَفَقَةِ نِسَائِي وَمُؤْنَةِ عَامِلِي فَهْوَ صَدَقَةٌ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan (rivoyat qilinadiki,)) Rasululloh ﷺ: «Mening merosxoʻrlarim bir dinor(imni ham) taqsimlamaydi; men xotinlarimning nafaqasi va ishchimning haqidan keyin qoldirgan (narsam) — sadaqadir», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан (ривоят қилинадики,)) Расулуллоҳ ﷺ: «Менинг меросхўрларим бир динор(имни ҳам) тақсимламайди; мен хотинларимнинг нафақаси ва ишчимнинг ҳақидан кейин қолдирган (нарсам) — садақадир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها أَنَّ أَزْوَاجَ، النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حِينَ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَرَدْنَ أَنْ يَبْعَثْنَ عُثْمَانَ إِلَى أَبِي بَكْرٍ يَسْأَلْنَهُ مِيرَاثَهُنَّ‏.‏ فَقَالَتْ عَائِشَةُ أَلَيْسَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ‏"‏‏.‏

(Urva (rivoyat qildiki,) Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Rasululloh ﷺ vafot etganlarida, Paygʻambar ﷺning xotinlari Usmonni Abu Bakrning oldiga — undan meroslarini soʻrab — yubormoqchi boʻldilar. Shunda Oisha: «Rasululloh ﷺ: ‹Bizdan meros olinmaydi; biz qoldirgan (narsa) — sadaqadir› demaganmidilar?» dedi.(Урва (ривоят қилдики,) Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ вафот этганларида, Пайғамбар ﷺнинг хотинлари Усмонни Абу Бакрнинг олдига — ундан меросларини сўраб — юбормоқчи бўлдилар. Шунда Оиша: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Биздан мерос олинмайди; биз қолдирган (нарса) — садақадир› демаганмидилар?» деди.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَنَا أَوْلَى، بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ، فَمَنْ مَاتَ وَعَلَيْهِ دَيْنٌ، وَلَمْ يَتْرُكْ وَفَاءً، فَعَلَيْنَا قَضَاؤُهُ، وَمَنْ تَرَكَ مَالاً فَلِوَرَثَتِهِ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Men mominlarga oʻzlaridan koʻra haqliroq (yaqinroq)man. Bas, kim qarzdor holda vafot etib, (uni) toʻlaydigan (narsa) qoldirmasa, uni ado etish bizning zimmamizda; kim mol qoldirsa, u (moli) merosxoʻrlariga(dir)», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Мен моминларга ўзларидан кўра ҳақлироқ (яқинроқ)ман. Бас, ким қарздор ҳолда вафот этиб, (уни) тўлайдиган (нарса) қолдирмаса, уни адо этиш бизнинг зиммамизда; ким мол қолдирса, у (моли) меросхўрларига(дир)», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا ابْنُ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَلْحِقُوا الْفَرَائِضَ بِأَهْلِهَا، فَمَا بَقِيَ فَهْوَ لأَوْلَى رَجُلٍ ذَكَرٍ ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Faroyizni (Qurʼonda belgilangan hissalarni) ularning ahli (egalari)ga yetkazinglar; (undan) ortgani esa — eng yaqin erkak (qarindosh)ga(dir)», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Фаройизни (Қуръонда белгиланган ҳиссаларни) уларнинг аҳли (эгалари)га етказинглар; (ундан) ортгани эса — энг яқин эркак (қариндош)га(дир)», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَامِرُ بْنُ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ مَرِضْتُ بِمَكَّةَ مَرَضًا، فَأَشْفَيْتُ مِنْهُ عَلَى الْمَوْتِ، فَأَتَانِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَعُودُنِي فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ لِي مَالاً كَثِيرًا، وَلَيْسَ يَرِثُنِي إِلاَّ ابْنَتِي، أَفَأَتَصَدَّقُ بِثُلُثَىْ مَالِي قَالَ ‏"‏ لاَ ‏"‏‏.‏ قَالَ قُلْتُ فَالشَّطْرُ قَالَ ‏"‏ لاَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ الثُّلُثُ قَالَ ‏"‏ الثُّلُثُ كَبِيرٌ إِنَّكَ إِنْ تَرَكْتَ وَلَدَكَ أَغْنِيَاءَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَتْرُكَهُمْ عَالَةً يَتَكَفَّفُونَ النَّاسَ، وَإِنَّكَ لَنْ تُنْفِقَ نَفَقَةً إِلاَّ أُجِرْتَ عَلَيْهَا، حَتَّى اللُّقْمَةَ تَرْفَعُهَا إِلَى فِي امْرَأَتِكَ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَأُخَلَّفُ عَنْ هِجْرَتِي فَقَالَ ‏"‏ لَنْ تُخَلَّفَ بَعْدِي فَتَعْمَلَ عَمَلاً تُرِيدُ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ، إِلاَّ ازْدَدْتَ بِهِ رِفْعَةً وَدَرَجَةً، وَلَعَلَّ أَنْ تُخَلَّفَ بَعْدِي حَتَّى يَنْتَفِعَ بِكَ أَقْوَامٌ وَيُضَرَّ بِكَ آخَرُونَ، لَكِنِ الْبَائِسُ سَعْدُ ابْنُ خَوْلَةَ يَرْثِي لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ مَاتَ بِمَكَّةَ ‏"‏‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ وَسَعْدُ بْنُ خَوْلَةَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي عَامِرِ بْنِ لُؤَىٍّ‏.‏

(Omir ibn Saʼd ibn Abu Vaqqos otasidan rivoyat qildiki, u aytdi:) Men Makkada bir kasallik bilan ogʻrib, oʻlim yoqasiga yetib qoldim. Paygʻambar ﷺ meni yoʻqlab keldilar. Men: «Yo Rasululloh, mening koʻp molim bor, menga (yagona) qizimdan boshqa merosxoʻr yoʻq. Molimning uchdan ikkisini sadaqa qilaymi?» dedim. U zot: «Yoʻq», dedilar. «Yarmini-chi?» dedim. «Yoʻq», dedilar. «Uchdan birini-chi?» dedim. U zot: «Uchdan biri (ham) koʻp. Sen merosxoʻrlaringni boy qoldirsang, ularni odamlarga qoʻl choʻzib (tilanib) yuradigan kambagʻal qoldirgandan koʻra yaxshiroqdir. Sen Alloh (rizosi yoʻlida) qilgan har bir xarajatingga, hatto xotiningning ogʻziga solgan luqmangga ham ajr olasan», dedilar. Men: «Yo Rasululloh, men hijratimdan (mahrum boʻlib, Makkada) qoldirilamanmi?» dedim. U zot: «Sen mendan keyin (tirik) qolib, Alloh yuzini (rizosini) istab biror amal qilsang, u sababli darajang va martabang yanada ortadi. Ehtimol, sen mendan keyin qolib, baʼzi qavmlar sen orqali manfaat topar, baʼzilari esa sendan zarar koʻrar. Lekin baxtsiz (kishi) — Saʼd ibn Xavla(dir)»; Rasululloh ﷺ uning Makkada vafot etgani uchun unga achindilar. (Sufyon aytdi: Saʼd ibn Xavla Banu Omir ibn Luayy (qabilasi)dan boʻlgan bir kishi edi.)(Омир ибн Саъд ибн Абу Ваққос отасидан ривоят қилдики, у айтди:) Мен Маккада бир касаллик билан оғриб, ўлим ёқасига етиб қолдим. Пайғамбар ﷺ мени йўқлаб келдилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, менинг кўп молим бор, менга (ягона) қизимдан бошқа меросхўр йўқ. Молимнинг учдан иккисини садақа қилайми?» дедим. У зот: «Йўқ», дедилар. «Ярмини-чи?» дедим. «Йўқ», дедилар. «Учдан бирини-чи?» дедим. У зот: «Учдан бири (ҳам) кўп. Сен меросхўрларингни бой қолдирсанг, уларни одамларга қўл чўзиб (тиланиб) юрадиган камбағал қолдиргандан кўра яхшироқдир. Сен Аллоҳ (ризоси йўлида) қилган ҳар бир харажатингга, ҳатто хотинингнинг оғзига солган луқмангга ҳам ажр оласан», дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, мен ҳижратимдан (маҳрум бўлиб, Маккада) қолдириламанми?» дедим. У зот: «Сен мендан кейин (тирик) қолиб, Аллоҳ юзини (ризосини) истаб бирор амал қилсанг, у сабабли даражанг ва мартабанг янада ортади. Эҳтимол, сен мендан кейин қолиб, баъзи қавмлар сен орқали манфаат топар, баъзилари эса сендан зарар кўрар. Лекин бахциз (киши) — Саъд ибн Хавла(дир)»; Расулуллоҳ ﷺ унинг Маккада вафот этгани учун унга ачиндилар. (Суфён айтди: Саъд ибн Хавла Бану Омир ибн Луайй (қабиласи)дан бўлган бир киши эди.)

حَدَّثَنِي مَحْمُودٌ، حَدَّثَنَا أَبُو النَّضْرِ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، شَيْبَانُ عَنْ أَشْعَثَ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ أَتَانَا مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ بِالْيَمَنِ مُعَلِّمًا وَأَمِيرًا، فَسَأَلْنَاهُ عَنْ رَجُلٍ، تُوُفِّيَ وَتَرَكَ ابْنَتَهُ وَأُخْتَهُ، فَأَعْطَى الاِبْنَةَ النِّصْفَ وَالأُخْتَ النِّصْفَ‏.‏

(Asvad ibn Yazid rivoyat qildiki, u aytdi:) Bizga Muoz ibn Jabal Yamanga muallim va amir boʻlib keldi. Biz undan — vafot etib, (ortida) qizi va singlisini qoldirgan bir kishi haqida soʻradik. U qizga (molning) yarmini, singilga yarmini berdi.(Асвад ибн Язид ривоят қилдики, у айтди:) Бизга Муоз ибн Жабал Яманга муаллим ва амир бўлиб келди. Биз ундан — вафот этиб, (ортида) қизи ва синглисини қолдирган бир киши ҳақида сўрадик. У қизга (молнинг) ярмини, сингилга ярмини берди.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا ابْنُ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلْحِقُوا الْفَرَائِضَ بِأَهْلِهَا فَمَا بَقِيَ فَهْوَ لأَوْلَى رَجُلٍ ذَكَرٍ ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qiladiki,) Rasululloh ﷺ: «Faroyizni (Qurʼonda belgilangan meros hissalarini) ularning ahli (egalari)ga yetkazinglar; (undan) ortgani esa eng yaqin erkak (qarindosh)nikidir», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қиладики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Фаройизни (Қуръонда белгиланган мерос ҳиссаларини) уларнинг аҳли (эгалари)га етказинглар; (ундан) ортгани эса энг яқин эркак (қариндош)никидир», дедилар.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو قَيْسٍ، سَمِعْتُ هُزَيْلَ بْنَ شُرَحْبِيلَ، قَالَ سُئِلَ أَبُو مُوسَى عَنِ ابْنَةٍ وَابْنَةِ ابْنٍ وَأُخْتٍ، فَقَالَ لِلاِبْنَةِ النِّصْفُ وَلِلأُخْتِ النِّصْفُ، وَأْتِ ابْنَ مَسْعُودٍ فَسَيُتَابِعُنِي‏.‏ فَسُئِلَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَأُخْبِرَ بِقَوْلِ أَبِي مُوسَى، فَقَالَ لَقَدْ ضَلَلْتُ إِذًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ،، أَقْضِي فِيهَا بِمَا قَضَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لِلاِبْنَةِ النِّصْفُ، وَلاِبْنَةِ ابْنٍ السُّدُسُ تَكْمِلَةَ الثُّلُثَيْنِ، وَمَا بَقِيَ فَلِلأُخْتِ ‏"‏‏.‏ فَأَتَيْنَا أَبَا مُوسَى فَأَخْبَرْنَاهُ بِقَوْلِ ابْنِ مَسْعُودٍ، فَقَالَ لاَ تَسْأَلُونِي مَا دَامَ هَذَا الْحَبْرُ فِيكُمْ‏.‏

(Huzayl ibn Shurahbil rivoyat qildiki,) Abu Musodan — (vafot etgan kishining) qizi, oʻgʻlining qizi va singlisi (haqidagi meros) toʻgʻrisida soʻraldi. U: «Qizga yarmi, singilga yarmi (tegadi). Ibn Masʼudning oldiga borsang, u ham menga qoʻshiladi», dedi. Soʻngra Ibn Masʼuddan soʻraldi va unga Abu Musoning soʻzi aytildi. U: «(Agar shunday desam,) men adashgan boʻlardim va hidoyat topganlardan boʻlmasdim. Men bu haqda Paygʻambar ﷺ hukm qilganidek hukm qilaman: qizga yarmi, oʻgʻil qiziga oltidan biri — (qizning hissasi bilan) uchdan ikkini toʻldirish uchun, qolgani esa singilnikidir», dedi. Soʻng biz Abu Musoning oldiga kelib, unga Ibn Masʼudning soʻzini aytdik. U: «Bu olim (Ibn Masʼud) oranglarda ekan, mendan (bunday masalalarni) soʻramanglar», dedi.(Ҳузайл ибн Шураҳбил ривоят қилдики,) Абу Мусодан — (вафот этган кишининг) қизи, ўғлининг қизи ва синглиси (ҳақидаги мерос) тўғрисида сўралди. У: «Қизга ярми, сингилга ярми (тегади). Ибн Масъуднинг олдига борсанг, у ҳам менга қўшилади», деди. Сўнгра Ибн Масъуддан сўралди ва унга Абу Мусонинг сўзи айтилди. У: «(Агар шундай десам,) мен адашган бўлардим ва ҳидоят топганлардан бўлмасдим. Мен бу ҳақда Пайғамбар ﷺ ҳукм қилганидек ҳукм қиламан: қизга ярми, ўғил қизига олтидан бири — (қизнинг ҳиссаси билан) учдан иккини тўлдириш учун, қолгани эса сингилникидир», деди. Сўнг биз Абу Мусонинг олдига келиб, унга Ибн Масъуднинг сўзини айтдик. У: «Бу олим (Ибн Масъуд) орангларда экан, мендан (бундай масалаларни) сўраманглар», деди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَلْحِقُوا الْفَرَائِضَ بِأَهْلِهَا فَمَا بَقِيَ فَلأَوْلَى رَجُلٍ ذَكَرٍ ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Faroyizni ularning ahli (egalari)ga yetkazinglar; (undan) ortgani esa eng yaqin erkak (qarindosh)nikidir», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Фаройизни уларнинг аҳли (эгалари)га етказинглар; (ундан) ортгани эса энг яқин эркак (қариндош)никидир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَمَّا الَّذِي قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا مِنْ هَذِهِ الأُمَّةِ خَلِيلاً لاَتَّخَذْتُهُ، وَلَكِنْ خُلَّةُ الإِسْلاَمِ أَفْضَلُ ‏"‏‏.‏ أَوْ قَالَ ‏"‏ خَيْرٌ ‏"‏‏.‏ فَإِنَّهُ أَنْزَلَهُ أَبًا‏.‏ أَوْ قَالَ قَضَاهُ أَبًا‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ: «Agar men bu ummatdan birortasini xalil (qadrdon doʻst) qilib oladigan boʻlsam, albatta uni olgan boʻlardim. Lekin islom birodarligi afzalroqdir» — yoki: «yaxshiroqdir» — deb (taʼriflagan) zot (yaʼni Abu Bakr) boboni ota (oʻrnida) deb belgilardi (boboga otaning meros hissasini berardi).(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Агар мен бу умматдан бирортасини халил (қадрдон дўст) қилиб оладиган бўлсам, албатта уни олган бўлардим. Лекин ислом биродарлиги афзалроқдир» — ёки: «яхшироқдир» — деб (таърифлаган) зот (яъни Абу Бакр) бобони ота (ўрнида) деб белгиларди (бобога отанинг мерос ҳиссасини берарди).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ وَرْقَاءَ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ الْمَالُ لِلْوَلَدِ، وَكَانَتِ الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ، فَنَسَخَ اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ مَا أَحَبَّ، فَجَعَلَ لِلذَّكَرِ مِثْلَ حَظِّ الأُنْثَيَيْنِ، وَجَعَلَ لِلأَبَوَيْنِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ، وَجَعَلَ لِلْمَرْأَةِ الثُّمُنَ وَالرُّبُعَ، وَلِلزَّوْجِ الشَّطْرَ وَالرُّبُعَ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki,) (Islomning dastlabki davrida) mol farzandga, vasiyat esa ota-onaga (qilinar) edi. Soʻng Alloh bundan Oʻzi xohlaganini bekor qildi: erkakka ikki ayolning hissasi barobarini, ota-onaning har biriga oltidan birini, ayolga (xotinga, marhumning farzandi boʻlsa) sakkizdan birini va (farzandi boʻlmasa) toʻrtdan birini, erga (xotinining farzandi boʻlmasa) yarmini va (farzandi boʻlsa) toʻrtdan birini (meros) qilib belgiladi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики,) (Исломнинг дастлабки даврида) мол фарзандга, васият эса ота-онага (қилинар) эди. Сўнг Аллоҳ бундан Ўзи хоҳлаганини бекор қилди: эркакка икки аёлнинг ҳиссаси баробарини, ота-онанинг ҳар бирига олтидан бирини, аёлга (хотинга, марҳумнинг фарзанди бўлса) саккиздан бирини ва (фарзанди бўлмаса) тўртдан бирини, эрга (хотинининг фарзанди бўлмаса) ярмини ва (фарзанди бўлса) тўртдан бирини (мерос) қилиб белгилади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّهُ قَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي جَنِينِ امْرَأَةٍ مِنْ بَنِي لَحْيَانَ سَقَطَ مَيِّتًا بِغُرَّةٍ عَبْدٍ أَوْ أَمَةٍ‏.‏ ثُمَّ إِنَّ الْمَرْأَةَ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا بِالْغُرَّةِ تُوُفِّيَتْ، فَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بِأَنَّ مِيرَاثَهَا لِبَنِيهَا وَزَوْجِهَا، وَأَنَّ الْعَقْلَ عَلَى عَصَبَتِهَا ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki, u aytdi:) Rasululloh ﷺ Banu Lahyon (qabilasi)dan boʻlgan bir ayolning oʻlik tushgan homilasi (jinini) haqida bir qul yoki choʻri (toʻlovi) bilan hukm qildilar. Soʻng oʻziga gʻurra (qul toʻlovi) hukm qilingan ayol vafot etdi. Shunda Rasululloh ﷺ uning merosi oʻgʻillari va eriga, (homila uchun toʻlanadigan) aql (xun) esa uning asabasiga (boʻlishi) bilan hukm qildilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики, у айтди:) Расулуллоҳ ﷺ Бану Лаҳён (қабиласи)дан бўлган бир аёлнинг ўлик тушган ҳомиласи (жинини) ҳақида бир қул ёки чўри (тўлови) билан ҳукм қилдилар. Сўнг ўзига ғурра (қул тўлови) ҳукм қилинган аёл вафот этди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унинг мероси ўғиллари ва эрига, (ҳомила учун тўланадиган) ақл (хун) эса унинг асабасига (бўлиши) билан ҳукм қилдилар.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، قَالَ قَضَى فِينَا مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم النِّصْفُ لِلاِبْنَةِ وَالنِّصْفُ لِلأُخْتِ‏.‏ ثُمَّ قَالَ سُلَيْمَانُ قَضَى فِينَا‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرْ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Asvad rivoyat qildiki, u aytdi:) Muoz ibn Jabal Rasululloh ﷺ davrida bizga (shunday) hukm qildi: qizga yarmi, singilga yarmi (tegadi). Soʻng Sulaymon (rivoyatida shunchaki): «Bizga hukm qildi» dedi va «Rasululloh ﷺ davrida» (degan soʻzni) zikr qilmadi.(Асвад ривоят қилдики, у айтди:) Муоз ибн Жабал Расулуллоҳ ﷺ даврида бизга (шундай) ҳукм қилди: қизга ярми, сингилга ярми (тегади). Сўнг Сулаймон (ривоятида шунчаки): «Бизга ҳукм қилди» деди ва «Расулуллоҳ ﷺ даврида» (деган сўзни) зикр қилмади.

حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ عَبَّاسٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي قَيْسٍ، عَنْ هُزَيْلٍ، قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ لأَقْضِيَنَّ فِيهَا بِقَضَاءِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَوْ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِلاِبْنَةِ النِّصْفُ، وَلاِبْنَةِ الاِبْنِ السُّدُسُ، وَمَا بَقِيَ فَلِلأُخْتِ‏.‏

(Huzayl rivoyat qildiki,) Abdulloh (ibn Masʼud): «Men bu haqda, albatta, Paygʻambar ﷺning hukmi bilan hukm qilaman» — yoki: «Paygʻambar ﷺ (shunday) dedilar» — dedi: qizga yarmi, oʻgʻil qiziga oltidan biri, qolgani esa singilnikidir.(Ҳузайл ривоят қилдики,) Абдуллоҳ (ибн Масъуд): «Мен бу ҳақда, албатта, Пайғамбар ﷺнинг ҳукми билан ҳукм қиламан» — ёки: «Пайғамбар ﷺ (шундай) дедилар» — деди: қизга ярми, ўғил қизига олтидан бири, қолгани эса сингилникидир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُثْمَانَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، قَالَ سَمِعْتُ جَابِرًا ـ رضى الله عنه ـ قَالَ دَخَلَ عَلَىَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا مَرِيضٌ، فَدَعَا بِوَضُوءٍ فَتَوَضَّأَ، ثُمَّ نَضَحَ عَلَىَّ مِنْ وَضُوئِهِ فَأَفَقْتُ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّمَا لِي أَخَوَاتٌ‏.‏ فَنَزَلَتْ آيَةُ الْفَرَائِضِ‏.‏

(Jobir (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki, u aytdi:) Men kasal yotgan edim, Paygʻambar ﷺ huzurimga kirdilar. U zot tahorat suvi soʻrab, tahorat oldilar, soʻng tahorat (suvi)dan menga sepdilar; men hushimga keldim-da: «Yo Rasululloh, mening (faqat) singillarim bor», dedim. Shunda faroyiz (meros) oyati nozil boʻldi.(Жобир (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики, у айтди:) Мен касал ётган эдим, Пайғамбар ﷺ ҳузуримга кирдилар. У зот таҳорат суви сўраб, таҳорат олдилар, сўнг таҳорат (суви)дан менга сепдилар; мен ҳушимга келдим-да: «Ё Расулуллоҳ, менинг (фақат) сингилларим бор», дедим. Шунда фаройиз (мерос) ояти нозил бўлди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ آخِرُ آيَةٍ نَزَلَتْ خَاتِمَةُ سُورَةِ النِّسَاءِ ‏[quran sura="4" aya_start="176" aya_end="176"]{‏يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلاَلَةِ‏}‏

(Baroʼ ibn Ozib (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki, u aytdi:) Eng oxirgi nozil boʻlgan oyat — Niso surasining oxiridagi: «Sendan fatvo soʻraydilar. Ayt: ‹Alloh sizlarga kalola (ota-onasi va farzandi qolmay vafot etgan kishi) haqida fatvo beradi...›» (degan, 176-)oyat edi.(Барў ибн Озиб (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики, у айтди:) Энг охирги нозил бўлган оят — Нисо сурасининг охиридаги: «Сендан фатво сўрайдилар. Айт: ‹Аллоҳ сизларга калола (ота-онаси ва фарзанди қолмай вафот этган киши) ҳақида фатво беради...›» (деган, 176-)оят эди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودٌ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنَا أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ، فَمَنْ مَاتَ وَتَرَكَ مَالاً فَمَالُهُ لِمَوَالِي الْعَصَبَةِ، وَمَنْ تَرَكَ كَلاًّ أَوْ ضَيَاعًا، فَأَنَا وَلِيُّهُ فَلأُدْعَى لَهُ ‏"‏‏.‏ لكل: العيال

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ: «Men mominlarga ularning oʻzlaridan koʻra haqliroqman. Bas, kim mol qoldirib vafot etsa, uning moli asaba (erkak qarindoshlari)ga (meros boʻladi); kim qarz yoki ojiz (boquvchisiz) oila qoldirsa, men uning valiysiman», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Мен моминларга уларнинг ўзларидан кўра ҳақлироқман. Бас, ким мол қолдириб вафот эца, унинг моли асаба (эркак қариндошлари)га (мерос бўлади); ким қарз ёки ожиз (боқувчисиз) оила қолдирса, мен унинг валийсиман», дедилар.

حَدَّثَنَا أُمَيَّةُ بْنُ بِسْطَامٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، عَنْ رَوْحٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَلْحِقُوا الْفَرَائِضَ بِأَهْلِهَا، فَمَا تَرَكَتِ الْفَرَائِضُ فَلأَوْلَى رَجُلٍ ذَكَرٍ ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Faroyizni ularning ahli (egalari)ga yetkazinglar; faroyizdan ortgani esa eng yaqin erkak (qarindosh)nikidir», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Фаройизни уларнинг аҳли (эгалари)га етказинглар; фаройиздан ортгани эса энг яқин эркак (қариндош)никидир», дедилар.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ قُلْتُ لأَبِي أُسَامَةَ حَدَّثَكُمْ إِدْرِيسُ، حَدَّثَنَا طَلْحَةُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، ‏[quran sura="4" aya_start="33" aya_end="33"]{‏وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِيَ‏}‏ [quran sura="4" aya_start="33" aya_end="33"]‏{‏وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ‏}‏ قَالَ كَانَ الْمُهَاجِرُونَ حِينَ قَدِمُوا الْمَدِينَةَ يَرِثُ الأَنْصَارِيُّ الْمُهَاجِرِيَّ دُونَ ذَوِي رَحِمِهِ لِلأُخُوَّةِ الَّتِي آخَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُمْ فَلَمَّا نَزَلَتْ [quran sura="4" aya_start="33" aya_end="33"]‏{‏جَعَلْنَا مَوَالِيَ‏}‏ قَالَ نَسَخَتْهَا [quran sura="4" aya_start="33" aya_end="33"]‏{‏وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ‏}‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) — «Va Biz har biriga ‹mavoliy› (merosxoʻrlar) qilib qoʻydik» va «Qoʻllaringiz ahd bergan kishilarga» (Niso surasi, 33-oyat) haqida — shunday dedi:) Muhojirlar Madinaga kelganlarida, ansoriy (kishi) muhojirdan — Paygʻambar ﷺ ular oʻrtasida oʻrnatgan birodarlik sababli — uning qon-qarindoshlaridan ham oldinroq meros olar edi. «(Biz har biriga) mavoliy qilib qoʻydik» (oyati) nozil boʻlganida, (Ibn Abbos): «U (oyat) ‹Qoʻllaringiz ahd bergan kishilar› (hukmini) bekor qildi», dedi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) — «Ва Биз ҳар бирига ‹маволий› (меросхўрлар) қилиб қўйдик» ва «Қўлларингиз аҳд берган кишиларга» (Нисо сураси, 33-оят) ҳақида — шундай деди:) Муҳожирлар Мадинага келганларида, ансорий (киши) муҳожирдан — Пайғамбар ﷺ улар ўртасида ўрнатган биродарлик сабабли — унинг қон-қариндошларидан ҳам олдинроқ мерос олар эди. «(Биз ҳар бирига) маволий қилиб қўйдик» (ояти) нозил бўлганида, (Ибн Аббос): «У (оят) ‹Қўлларингиз аҳд берган кишилар› (ҳукмини) бекор қилди», деди.

حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ قَزَعَةَ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما أَنَّ رَجُلاً، لاَعَنَ امْرَأَتَهُ فِي زَمَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَانْتَفَى مِنْ وَلَدِهَا فَفَرَّقَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُمَا، وَأَلْحَقَ الْوَلَدَ بِالْمَرْأَةِ‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki,) Paygʻambar ﷺ davrida bir kishi xotini bilan liʼonlashdi va uning farzandidan tondi (otaligini inkor etdi). Bas, Paygʻambar ﷺ ikkovini bir-biridan ajratdilar va bolani ayolga (onaga) qoʻshdilar.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики,) Пайғамбар ﷺ даврида бир киши хотини билан лиъонлашди ва унинг фарзандидан тонди (оталигини инкор этди). Бас, Пайғамбар ﷺ икковини бир-биридан ажратдилар ва болани аёлга (онага) қўшдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ كَانَ عُتْبَةُ عَهِدَ إِلَى أَخِيهِ سَعْدٍ أَنَّ ابْنَ وَلِيدَةِ زَمْعَةَ مِنِّي، فَاقْبِضْهُ إِلَيْكَ‏.‏ فَلَمَّا كَانَ عَامَ الْفَتْحِ أَخَذَهُ سَعْدٌ فَقَالَ ابْنُ أَخِي عَهِدَ إِلَىَّ فِيهِ‏.‏ فَقَامَ عَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ فَقَالَ أَخِي وَابْنُ وَلِيدَةِ أَبِي، وُلِدَ عَلَى فِرَاشِهِ‏.‏ فَتَسَاوَقَا إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ سَعْدٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ ابْنُ أَخِي قَدْ كَانَ عَهِدَ إِلَىَّ فِيهِ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ أَخِي وَابْنُ وَلِيدَةِ أَبِي، وُلِدَ عَلَى فِرَاشِهِ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هُوَ لَكَ يَا عَبْدُ بْنَ زَمْعَةَ، الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِسَوْدَةَ بِنْتِ زَمْعَةَ ‏"‏ احْتَجِبِي مِنْهُ ‏"‏‏.‏ لِمَا رَأَى مِنْ شَبَهِهِ بِعُتْبَةَ، فَمَا رَآهَا حَتَّى لَقِيَ اللَّهَ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) rivoyat qildiki, u aytdi:) Utba akasi Saʼdga: «Zamʼaning choʻrisining oʻgʻli mendandir, uni oʻz qoʻlingga olib (himoyangga ol)», deb vasiyat qilgan edi. Makka fathi yili boʻlganida, Saʼd uni olib: «Bu akamning oʻgʻli, (akam) bu haqda menga vasiyat qilgan», dedi. Abd ibn Zamʼa esa turib: «(Yoʻq,) bu mening akam va otamning choʻrisining oʻgʻli, otamning toʻshagida tugʻilgan», dedi. Ikkovi Paygʻambar ﷺning huzurlariga (daʼvolashib) bordi. Saʼd: «Yo Rasululloh, bu akamning oʻgʻli, (akam) bu haqda menga vasiyat qilgan», dedi. Abd ibn Zamʼa: «Bu mening akam va otamning choʻrisining oʻgʻli, otamning toʻshagida tugʻilgan», dedi. Paygʻambar ﷺ: «U senikidir, ey Abd ibn Zamʼa; bola toʻshak egasinikidir, zinokorga esa tosh (mahrumlik)», dedilar. Soʻng U zot, (bolaning) Utbaga oʻxshashligini koʻrganlari uchun, Savda bint Zamʼaga: «Undan parda tut (yashirin)», dedilar. Shundan (keyin Savda) Allohga yoʻliqquncha (vafot etguncha) uni koʻrmadi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) ривоят қилдики, у айтди:) Утба акаси Саъдга: «Замъанинг чўрисининг ўғли мендандир, уни ўз қўлингга олиб (ҳимоянгга ол)», деб васият қилган эди. Макка фатҳи йили бўлганида, Саъд уни олиб: «Бу акамнинг ўғли, (акам) бу ҳақда менга васият қилган», деди. Абд ибн Замъа эса туриб: «(Йўқ,) бу менинг акам ва отамнинг чўрисининг ўғли, отамнинг тўшагида туғилган», деди. Иккови Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларига (даъволашиб) борди. Саъд: «Ё Расулуллоҳ, бу акамнинг ўғли, (акам) бу ҳақда менга васият қилган», деди. Абд ибн Замъа: «Бу менинг акам ва отамнинг чўрисининг ўғли, отамнинг тўшагида туғилган», деди. Пайғамбар ﷺ: «У сеникидир, эй Абд ибн Замъа; бола тўшак эгасиникидир, зинокорга эса тош (маҳрумлик)», дедилар. Сўнг У зот, (боланинг) Утбага ўхшашлигини кўрганлари учун, Савда бинт Замъага: «Ундан парда тут (яширин)», дедилар. Шундан (кейин Савда) Аллоҳга йўлиққунча (вафот этгунча) уни кўрмади.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْوَلَدُ لِصَاحِبِ الْفِرَاشِ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Paygʻambar ﷺ: «Bola toʻshak egasinikidir», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Пайғамбар ﷺ: «Бола тўшак эгасиникидир», дедилар.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتِ اشْتَرَيْتُ بَرِيرَةَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اشْتَرِيهَا، فَإِنَّ الْوَلاَءَ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏‏.‏ وَأُهْدِيَ لَهَا شَاةٌ فَقَالَ ‏"‏ هُوَ لَهَا صَدَقَةٌ، وَلَنَا هَدِيَّةٌ ‏"‏‏.‏ قَالَ الْحَكَمُ وَكَانَ زَوْجُهَا حُرًّا، وَقَوْلُ الْحَكَمِ مُرْسَلٌ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ رَأَيْتُهُ عَبْدًا‏.‏

(Asvad Oishadan rivoyat qildiki, Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Men Barirani sotib oldim. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Uni sotib ol, chunki valoʼ ozod qilgan kishinikidir», dedilar. (Bariraga sadaqa qilib) bir qoʻy berilgan edi; (bu haqda soʻralganda) U zot: «U (qoʻy) Barira uchun sadaqa, biz uchun esa hadya», dedilar. (Hakam aytdi: Bariraning eri hur edi. Hakamning bu soʻzi mursaldir. Ibn Abbos esa: «Men uni qul holida koʻrdim», dedi.)(Асвад Оишадан ривоят қилдики, Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Мен Барирани сотиб олдим. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Уни сотиб ол, чунки валў озод қилган кишиникидир», дедилар. (Барирага садақа қилиб) бир қўй берилган эди; (бу ҳақда сўралганда) У зот: «У (қўй) Барира учун садақа, биз учун эса ҳадя», дедилар. (Ҳакам айтди: Бариранинг эри ҳур эди. Ҳакамнинг бу сўзи мурсалдир. Ибн Аббос эса: «Мен уни қул ҳолида кўрдим», деди.)

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا الْوَلاَءُ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Valoʼ faqat ozod qilgan kishinikidir», dedilar.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Валў фақат озод қилган кишиникидир», дедилар.

حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ بْنُ عُقْبَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي قَيْسٍ، عَنْ هُزَيْلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ إِنَّ أَهْلَ الإِسْلاَمِ لا يُسَيِّبُونَ، وَإِنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا يُسَيِّبُونَ‏.‏

(Huzayl Abdulloh (ibn Masʼud)dan rivoyat qildiki, u aytdi:) Islom ahli (qullarni) soiba qilib (valosini tark etib) qoʻymaydilar; johiliyat ahli esa soiba qilar edilar.(Ҳузайл Абдуллоҳ (ибн Масъуд)дан ривоят қилдики, у айтди:) Ислом аҳли (қулларни) соиба қилиб (валосини тарк этиб) қўймайдилар; жоҳилият аҳли эса соиба қилар эдилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ اشْتَرَتْ بَرِيرَةَ، لِتُعْتِقَهَا، وَاشْتَرَطَ أَهْلُهَا وَلاَءَهَا فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي اشْتَرَيْتُ بَرِيرَةَ لأُعْتِقَهَا، وَإِنَّ أَهْلَهَا يَشْتَرِطُونَ وَلاَءَهَا‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَعْتِقِيهَا فَإِنَّمَا الْوَلاَءُ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏‏.‏ أَوْ قَالَ ‏"‏ أَعْطَى الثَّمَنَ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَاشْتَرَتْهَا فَأَعْتَقَتْهَا‏.‏ قَالَ وَخُيِّرَتْ فَاخْتَارَتْ نَفْسَهَا وَقَالَتْ لَوْ أُعْطِيتُ كَذَا وَكَذَا مَا كُنْتُ مَعَهُ‏.‏ قَالَ الأَسْوَدُ وَكَانَ زَوْجُهَا حُرًّا‏.‏ قَوْلُ الأَسْوَدِ مُنْقَطِعٌ، وَقَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ رَأَيْتُهُ عَبْدًا‏.‏ أَصَحُّ‏.‏

(Asvad rivoyat qildiki,) Oisha (roziyallohu anho) Barirani ozod qilish uchun sotib oldi; (Barira)ning egalari esa valosini (oʻzlariga qoldirishni) shart qildilar. (Oisha): «Yo Rasululloh, men Barirani ozod qilish uchun sotib oldim, egalari esa valosini shart qilmoqdalar», dedi. U zot: «Uni ozod qil, chunki valoʼ ozod qilgan kishinikidir» — yoki: «(narxni) bergan kishinikidir» — dedilar. Bas, (Oisha) uni sotib olib, ozod qildi. Soʻng (Bariraga erining oldida qolish yoki qolmaslik) ixtiyori berilib, u oʻzini tanladi (erdan voz kechdi) va: «Menga shuncha-shuncha (mol) berilsa ham, men u bilan turmasdim», dedi. (Asvad aytdi: Uning eri hur edi. Asvadning soʻzi munqatedir; Ibn Abbosning ‹Men uni qul holida koʻrdim› degan soʻzi esa sahihroqdir.)(Асвад ривоят қилдики,) Оиша (розияллоҳу анҳо) Барирани озод қилиш учун сотиб олди; (Барира)нинг эгалари эса валосини (ўзларига қолдиришни) шарт қилдилар. (Оиша): «Ё Расулуллоҳ, мен Барирани озод қилиш учун сотиб олдим, эгалари эса валосини шарт қилмоқдалар», деди. У зот: «Уни озод қил, чунки валў озод қилган кишиникидир» — ёки: «(нархни) берган кишиникидир» — дедилар. Бас, (Оиша) уни сотиб олиб, озод қилди. Сўнг (Барирага эрининг олдида қолиш ёки қолмаслик) ихтиёри берилиб, у ўзини танлади (эрдан воз кечди) ва: «Менга шунча-шунча (мол) берилса ҳам, мен у билан турмасдим», деди. (Асвад айтди: Унинг эри ҳур эди. Асваднинг сўзи мунқатедир; Ибн Аббоснинг ‹Мен уни қул ҳолида кўрдим› деган сўзи эса саҳиҳроқдир.)

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ عَلِيٌّ ـ رضى الله عنه مَا عِنْدَنَا كِتَابٌ نَقْرَؤُهُ إِلاَّ كِتَابُ اللَّهِ، غَيْرَ هَذِهِ الصَّحِيفَةِ‏.‏ قَالَ فَأَخْرَجَهَا فَإِذَا فِيهَا أَشْيَاءُ مِنَ الْجِرَاحَاتِ وَأَسْنَانِ الإِبِلِ‏.‏ قَالَ وَفِيهَا الْمَدِينَةُ حَرَمٌ مَا بَيْنَ عَيْرٍ إِلَى ثَوْرٍ، فَمَنْ أَحْدَثَ فِيهَا حَدَثًا، أَوْ آوَى مُحْدِثًا، فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلاَئِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ، لاَ يُقْبَلُ مِنْهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ صَرْفٌ وَلاَ عَدْلٌ، وَمَنْ وَالَى قَوْمًا بِغَيْرِ إِذْنِ مَوَالِيهِ، فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلاَئِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ، لاَ يُقْبَلُ مِنْهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ صَرْفٌ وَلاَ عَدْلٌ، وَذِمَّةُ الْمُسْلِمِينَ وَاحِدَةٌ، يَسْعَى بِهَا أَدْنَاهُمْ فَمَنْ أَخْفَرَ مُسْلِمًا فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلاَئِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ، لاَ يُقْبَلُ مِنْهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ صَرْفٌ وَلاَ عَدْلٌ‏.‏

(Ibrohim at-Taymiy otasidan rivoyat qildiki, u aytdi:) Ali (roziyallohu anhu): «Bizning oldimizda Allohning Kitobidan va mana shu sahifadan boshqa oʻqiydigan kitob yoʻq», dedi-da, uni (sahifani) chiqardi. Unda jarohatlar (diyati) va tuya (zakoti)ning yoshlari haqida narsalar (yozilgan) edi. Unda yana (shunday yozilgan) edi: «Madina — Ayr (togʻi)dan Savr (togʻi)gacha boʻlgan haram (qoʻriqxona)dir. Kim unda bidʼat (dinga yangilik) sodir qilsa yoki bidʼatchini (jinoyatchini) panoh bersa, unga Alloh, farishtalar va barcha odamlarning laʼnati boʻladi; Qiyomat kuni undan na farz, na nafl (amal) qabul qilinadi. Kim oʻz xojalarining iznisiz boshqa bir qavmni (oʻziga) maula (homiy) tutsa, unga ham Alloh, farishtalar va barcha odamlarning laʼnati boʻladi; Qiyomat kuni undan na farz, na nafl qabul qilinadi. Musulmonlarning zimmasi (omonlik ahdi) bittadir, uni ularning eng past(martaba)lisi ham (berishga) haqlidir. Kim bir musulmonning (bergan) omonligini buzsa, unga Alloh, farishtalar va barcha odamlarning laʼnati boʻladi; Qiyomat kuni undan na farz, na nafl qabul qilinadi», (deb yozilgan edi).(Иброҳим ат-Таймий отасидан ривоят қилдики, у айтди:) Али (розияллоҳу анҳу): «Бизнинг олдимизда Аллоҳнинг Китобидан ва мана шу саҳифадан бошқа ўқийдиган китоб йўқ», деди-да, уни (саҳифани) чиқарди. Унда жароҳатлар (дияти) ва туя (закоти)нинг ёшлари ҳақида нарсалар (ёзилган) эди. Унда яна (шундай ёзилган) эди: «Мадина — Айр (тоғи)дан Савр (тоғи)гача бўлган ҳарам (қўриқхона)дир. Ким унда бидъат (динга янгилик) содир қилса ёки бидъатчини (жиноятчини) паноҳ берса, унга Аллоҳ, фаришталар ва барча одамларнинг лаънати бўлади; Қиёмат куни ундан на фарз, на нафл (амал) қабул қилинади. Ким ўз хожаларининг изнисиз бошқа бир қавмни (ўзига) маула (ҳомий) туца, унга ҳам Аллоҳ, фаришталар ва барча одамларнинг лаънати бўлади; Қиёмат куни ундан на фарз, на нафл қабул қилинади. Мусулмонларнинг зиммаси (омонлик аҳди) биттадир, уни уларнинг энг паст(мартаба)лиси ҳам (беришга) ҳақлидир. Ким бир мусулмоннинг (берган) омонлигини бузса, унга Аллоҳ, фаришталар ва барча одамларнинг лаънати бўлади; Қиёмат куни ундан на фарз, на нафл қабул қилинади», (деб ёзилган эди).

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ نَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَيْعِ الْوَلاَءِ وَعَنْ هِبَتِهِ‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki, u aytdi:) Paygʻambar ﷺ valoʼni sotishdan va uni hadya qilishdan qaytardilar (man etdilar).(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики, у айтди:) Пайғамбар ﷺ валўни сотишдан ва уни ҳадя қилишдан қайтардилар (ман этдилар).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ عَائِشَةَ أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ، أَرَادَتْ أَنْ تَشْتَرِيَ جَارِيَةً تُعْتِقُهَا فَقَالَ أَهْلُهَا نَبِيعُكِهَا عَلَى أَنَّ وَلاَءَهَا لَنَا‏.‏ فَذَكَرَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ لاَ يَمْنَعُكِ ذَلِكِ، فَإِنَّمَا الْوَلاَءُ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki,) Mominlarning onasi Oisha bir choʻri (qiz)ni sotib olib, uni ozod qilmoqchi boʻldi. Egalari: «Uni senga, valosi bizniki boʻlishi sharti bilan sotamiz», dedilar. (Oisha) buni Rasululloh ﷺga aytganida, U zot: «Bu seni (sotib olishdan) toʻsmasin; valoʼ faqat ozod qilgan kishinikidir», dedilar.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики,) Моминларнинг онаси Оиша бир чўри (қиз)ни сотиб олиб, уни озод қилмоқчи бўлди. Эгалари: «Уни сенга, валоси бизники бўлиши шарти билан сотамиз», дедилар. (Оиша) буни Расулуллоҳ ﷺга айтганида, У зот: «Бу сени (сотиб олишдан) тўсмасин; валў фақат озод қилган кишиникидир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتِ اشْتَرَيْتُ بَرِيرَةَ فَاشْتَرَطَ أَهْلُهَا وَلاَءَهَا، فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ أَعْتِقِيهَا فَإِنَّ الْوَلاَءَ لِمَنْ أَعْطَى الْوَرِقَ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ فَأَعْتَقْتُهَا ـ قَالَتْ ـ فَدَعَاهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَخَيَّرَهَا مِنْ زَوْجِهَا فَقَالَتْ لَوْ أَعْطَانِي كَذَا وَكَذَا مَا بِتُّ عِنْدَهُ‏.‏ فَاخْتَارَتْ نَفْسَهَا‏.‏

(Asvad Oishadan rivoyat qildiki, Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Men Barirani sotib oldim, egalari esa valosini shart qildilar. Buni Paygʻambar ﷺga aytganimda, U zot: «Uni ozod qil, chunki valoʼ kumush (narx)ni bergan kishinikidir», dedilar. (Oisha aytdi:) Bas, men uni ozod qildim. Soʻng Rasululloh ﷺ uni chaqirib, eri (bilan qolish yoki qolmaslik) borasida ixtiyor berdilar. U: «(Erim) menga shuncha-shuncha (mol) bersa ham, men uning huzurida tunamasdim», dedi va oʻzini tanladi (erdan voz kechdi).(Асвад Оишадан ривоят қилдики, Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Мен Барирани сотиб олдим, эгалари эса валосини шарт қилдилар. Буни Пайғамбар ﷺга айтганимда, У зот: «Уни озод қил, чунки валў кумуш (нарх)ни берган кишиникидир», дедилар. (Оиша айтди:) Бас, мен уни озод қилдим. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ уни чақириб, эри (билан қолиш ёки қолмаслик) борасида ихтиёр бердилар. У: «(Эрим) менга шунча-шунча (мол) берса ҳам, мен унинг ҳузурида тунамасдим», деди ва ўзини танлади (эрдан воз кечди).

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أَرَادَتْ عَائِشَةُ أَنْ تَشْتَرِيَ بَرِيرَةَ فَقَالَتْ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِنَّهُمْ يَشْتَرِطُونَ الْوَلاَءَ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اشْتَرِيهَا، فَإِنَّمَا الْوَلاَءُ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki, u aytdi:) Oisha Barirani sotib olmoqchi boʻldi-da, Paygʻambar ﷺga: «Ular (Bariraning egalari) valoʼni (oʻzlariga) shart qilmoqdalar», dedi. Paygʻambar ﷺ: «Uni sotib ol, chunki valoʼ faqat ozod qilgan kishinikidir», dedilar.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики, у айтди:) Оиша Барирани сотиб олмоқчи бўлди-да, Пайғамбар ﷺга: «Улар (Бариранинг эгалари) валўни (ўзларига) шарт қилмоқдалар», деди. Пайғамбар ﷺ: «Уни сотиб ол, чунки валў фақат озод қилган кишиникидир», дедилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ سَلاَمٍ، أَخْبَرَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْوَلاَءُ لِمَنْ أَعْطَى الْوَرِقَ، وَوَلِيَ النِّعْمَةَ ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ: «Valoʼ kumush (narx)ni bergan va (ozod qilib) neʼmat koʻrsatgan kishinikidir», dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Валў кумуш (нарх)ни берган ва (озод қилиб) неъмат кўрсатган кишиникидир», дедилар.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ قُرَّةَ، وَقَتَادَةُ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَوْلَى الْقَوْمِ مِنْ أَنْفُسِهِمْ ‏"‏‏.‏ أَوْ كَمَا قَالَ‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Qavmning mavlosi (ozod qilingani) oʻzlaridandir», dedilar — yoki shunga oʻxshash aytdilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Қавмнинг мавлоси (озод қилингани) ўзларидандир», дедилар — ёки шунга ўхшаш айтдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ ابْنُ أُخْتِ الْقَوْمِ مِنْهُمْ ‏"‏‏.‏ أَوْ ‏"‏ مِنْ أَنْفُسِهِمْ ‏"‏‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Bir qavmning singlisining oʻgʻli (jiyani) oʻzlaridandir» — yoki: «oʻzlaridan (biri)dir» — dedilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Бир қавмнинг синглисининг ўғли (жияни) ўзларидандир» — ёки: «ўзларидан (бири)дир» — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَدِيٍّ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ تَرَكَ مَالاً فَلِوَرَثَتِهِ، وَمَنْ تَرَكَ كَلاًّ فَإِلَيْنَا ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Kim (oʻzidan) mol qoldirsa, u merosxoʻrlariga (tegishli); kim qarz yoki ojiz (boquvchisiz) oila qoldirsa, u bizga (tegishli)dir», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Ким (ўзидан) мол қолдирса, у меросхўрларига (тегишли); ким қарз ёки ожиз (боқувчисиз) оила қолдирса, у бизга (тегишли)дир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَرِثُ الْمُسْلِمُ الْكَافِرَ، وَلاَ الْكَافِرُ الْمُسْلِمَ ‏"‏‏.‏

(Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo) rivoyat qiladiki,) Paygʻambar ﷺ: «Musulmon kofirga merosxoʻr boʻlmaydi, kofir ham musulmonga merosxoʻr boʻlmaydi», dedilar.(Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо) ривоят қиладики,) Пайғамбар ﷺ: «Мусулмон кофирга меросхўр бўлмайди, кофир ҳам мусулмонга меросхўр бўлмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّهَا قَالَتِ اخْتَصَمَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ وَعَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ فِي غُلاَمٍ فَقَالَ سَعْدٌ هَذَا يَا رَسُولَ اللَّهِ ابْنُ أَخِي عُتْبَةَ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ عَهِدَ إِلَىَّ أَنَّهُ ابْنُهُ، انْظُرْ إِلَى شَبَهِهِ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ هَذَا أَخِي يَا رَسُولَ اللَّهِ، وُلِدَ عَلَى فِرَاشِ أَبِي مِنْ وَلِيدَتِهِ‏.‏ فَنَظَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى شَبَهِهِ فَرَأَى شَبَهًا بَيِّنًا بِعُتْبَةَ فَقَالَ ‏"‏ هُوَ لَكَ يَا عَبْدُ، الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ، وَاحْتَجِبِي مِنْهُ يَا سَوْدَةُ بِنْتَ زَمْعَةَ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ فَلَمْ يَرَ سَوْدَةَ قَطُّ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) rivoyat qildiki, u aytdi:) Saʼd ibn Abu Vaqqos va Abd ibn Zamʼa bir bola haqida talashib qoldilar. Saʼd: «Yo Rasululloh, bu — akam Utba ibn Abu Vaqqosning oʻgʻli; (akam) bu uning oʻgʻli ekanini menga vasiyat qilgan. Uning oʻxshashligiga qarang», dedi. Abd ibn Zamʼa esa: «Yo Rasululloh, bu mening akam; otamning toʻshagida, uning choʻrisidan tugʻilgan», dedi. Rasululloh ﷺ uning oʻxshashligiga qarab, Utbaga ochiq-oydin oʻxshashlikni koʻrdilar-da: «U senikidir, ey Abd; bola toʻshak egasinikidir, zinokorga esa tosh (mahrumlik). Sen esa undan parda tut, ey Savda bint Zamʼa», dedilar. (Oisha) aytdi: Shundan (keyin Savda) uni hech qachon koʻrmadi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) ривоят қилдики, у айтди:) Саъд ибн Абу Ваққос ва Абд ибн Замъа бир бола ҳақида талашиб қолдилар. Саъд: «Ё Расулуллоҳ, бу — акам Утба ибн Абу Ваққоснинг ўғли; (акам) бу унинг ўғли эканини менга васият қилган. Унинг ўхшашлигига қаранг», деди. Абд ибн Замъа эса: «Ё Расулуллоҳ, бу менинг акам; отамнинг тўшагида, унинг чўрисидан туғилган», деди. Расулуллоҳ ﷺ унинг ўхшашлигига қараб, Утбага очиқ-ойдин ўхшашликни кўрдилар-да: «У сеникидир, эй Абд; бола тўшак эгасиникидир, зинокорга эса тош (маҳрумлик). Сен эса ундан парда тут, эй Савда бинт Замъа», дедилар. (Оиша) айтди: Шундан (кейин Савда) уни ҳеч қачон кўрмади.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ ـ هُوَ ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ ـ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، عَنْ سَعْدٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنِ ادَّعَى إِلَى غَيْرِ أَبِيهِ، وَهْوَ يَعْلَمُ أَنَّهُ غَيْرُ أَبِيهِ، فَالْجَنَّةُ عَلَيْهِ حَرَامٌ ‏"‏‏.‏ فَذَكَرْتُهُ لأَبِي بَكْرَةَ فَقَالَ وَأَنَا سَمِعَتْهُ أُذُنَاىَ، وَوَعَاهُ، قَلْبِي مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Saʼd (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki, u aytdi:) Men Paygʻambar ﷺning: «Kim otasidan boshqasini — uning otasi emasligini bila turib — (oʻziga) ota deb daʼvo qilsa, unga jannat harom boʻladi», deganlarini eshitdim. Men buni Abu Bakraga aytganimda, u: «Buni mening ikki qulogʻim Rasululloh ﷺdan eshitgan va qalbim yodda saqlagan», dedi.(Саъд (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики, у айтди:) Мен Пайғамбар ﷺнинг: «Ким отасидан бошқасини — унинг отаси эмаслигини била туриб — (ўзига) ота деб даъво қилса, унга жаннат ҳаром бўлади», деганларини эшитдим. Мен буни Абу Бакрага айтганимда, у: «Буни менинг икки қулоғим Расулуллоҳ ﷺдан эшитган ва қалбим ёдда сақлаган», деди.

حَدَّثَنَا أَصْبَغُ بْنُ الْفَرَجِ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَمْرٌو، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ عِرَاكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَرْغَبُوا عَنْ آبَائِكُمْ، فَمَنْ رَغِبَ عَنْ أَبِيهِ فَهُوَ كُفْرٌ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Otalaringizdan yuz oʻgirmanglar; kim otasidan yuz oʻgirsa, bu kufrdir», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Оталарингиздан юз ўгирманглар; ким отасидан юз ўгирса, бу куфрдир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ كَانَتِ امْرَأَتَانِ مَعَهُمَا ابْنَاهُمَا، جَاءَ الذِّئْبُ فَذَهَبَ بِابْنِ إِحْدَاهُمَا فَقَالَتْ لِصَاحِبَتِهَا إِنَّمَا ذَهَبَ بِابْنِكِ‏.‏ وَقَالَتِ الأُخْرَى إِنَّمَا ذَهَبَ بِابْنِكِ‏.‏ فَتَحَاكَمَتَا إِلَى دَاوُدَ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ فَقَضَى بِهِ لِلْكُبْرَى، فَخَرَجَتَا عَلَى سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ ـ عَلَيْهِمَا السَّلاَمُ ـ فَأَخْبَرَتَاهُ فَقَالَ ائْتُونِي بِالسِّكِّينِ أَشُقُّهُ بَيْنَهُمَا‏.‏ فَقَالَتِ الصُّغْرَى لاَ تَفْعَلْ يَرْحَمُكَ اللَّهُ‏.‏ هُوَ ابْنُهَا‏.‏ فَقَضَى بِهِ لِلصُّغْرَى ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ وَاللَّهِ إِنْ سَمِعْتُ بِالسِّكِّينِ قَطُّ إِلاَّ يَوْمَئِذٍ، وَمَا كُنَّا نَقُولُ إِلاَّ الْمُدْيَةَ‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ: «Ikki ayol bor edi, ular bilan oʻzlarining ikki oʻgʻli bor edi. Boʻri kelib, ulardan birining oʻgʻlini olib ketdi. Shunda (biri) sherigiga: ‹Boʻri sening oʻgʻlingni olib ketdi›, dedi. Boshqasi esa: ‹Yoʻq, sening oʻgʻlingni olib ketdi›, dedi. Ular Dovud (alayhissalom)dan hakamlik soʻradilar; u (bolani) kattasiga hukm qildi. Soʻng ular Sulaymon ibn Dovud (alayhimassalom)ning oldiga chiqib, unga (voqeani) aytdilar. U: ‹Menga pichoq keltiringlar, men uni ikkovingiz oʻrtasida boʻlay›, dedi. Kichigi: ‹Yoʻq, qilma, Alloh senga rahm qilsin! U (bola) uning oʻgʻli›, dedi. Shunda (Sulaymon bolani) kichigiga hukm qildi», dedilar. Abu Hurayra aytdi: Vallohi, men ‹sikkin› (degan soʻzni) faqat oʻsha kuni eshitdim; biz (uni doimo) ‹mudya› deb atar edik.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Икки аёл бор эди, улар билан ўзларининг икки ўғли бор эди. Бўри келиб, улардан бирининг ўғлини олиб кетди. Шунда (бири) шеригига: ‹Бўри сенинг ўғлингни олиб кетди›, деди. Бошқаси эса: ‹Йўқ, сенинг ўғлингни олиб кетди›, деди. Улар Довуд (алайҳиссалом)дан ҳакамлик сўрадилар; у (болани) каттасига ҳукм қилди. Сўнг улар Сулаймон ибн Довуд (алайҳимассалом)нинг олдига чиқиб, унга (воқеани) айтдилар. У: ‹Менга пичоқ келтиринглар, мен уни икковингиз ўртасида бўлай›, деди. Кичиги: ‹Йўқ, қилма, Аллоҳ сенга раҳм қилсин! У (бола) унинг ўғли›, деди. Шунда (Сулаймон болани) кичигига ҳукм қилди», дедилар. Абу Ҳурайра айтди: Валлоҳи, мен ‹сиккин› (деган сўзни) фақат ўша куни эшитдим; биз (уни доимо) ‹мудя› деб атар эдик.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ عَلَىَّ مَسْرُورًا تَبْرُقُ أَسَارِيرُ وَجْهِهِ فَقَالَ ‏"‏ أَلَمْ تَرَىْ أَنَّ مُجَزِّزًا نَظَرَ آنِفًا إِلَى زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ وَأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، فَقَالَ إِنَّ هَذِهِ الأَقْدَامَ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) rivoyat qildiki, u aytdi:) Rasululloh ﷺ huzurimga xursand holda, yuzlari porlab kirdilar-da: «Mujazziz (degan qoif) hozir Zayd ibn Horisa va Usoma ibn Zaydga qarab: ‹Bu oyoqlarning baʼzisi baʼzisidandir (ular bir-biriga qarindosh)›, deganini koʻrmadingmi?» dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) ривоят қилдики, у айтди:) Расулуллоҳ ﷺ ҳузуримга хурсанд ҳолда, юзлари порлаб кирдилар-да: «Мужаззиз (деган қоиф) ҳозир Зайд ибн Ҳориса ва Усома ибн Зайдга қараб: ‹Бу оёқларнинг баъзиси баъзисидандир (улар бир-бирига қариндош)›, деганини кўрмадингми?» дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ دَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَاتَ يَوْمٍ وَهْوَ مَسْرُورٌ فَقَالَ ‏"‏ يَا عَائِشَةُ أَلَمْ تَرَىْ أَنَّ مُجَزِّزًا الْمُدْلِجِيَّ دَخَلَ فَرَأَى أُسَامَةَ وَزَيْدًا وَعَلَيْهِمَا قَطِيفَةٌ، قَدْ غَطَّيَا رُءُوسَهُمَا وَبَدَتْ أَقْدَامُهُمَا، فَقَالَ إِنَّ هَذِهِ الأَقْدَامَ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) rivoyat qildiki, u aytdi:) Bir kuni Rasululloh ﷺ huzurimga xursand holda kirdilar-da: «Ey Oisha, Mujazziz al-Mudlijiy kirib, Usoma va Zaydni — ustlarida bir choyshab boʻlib, boshlarini yopgan, oyoqlari ochilib qolgan holda — koʻrib: ‹Bu oyoqlarning baʼzisi baʼzisidandir›, deganini koʻrmadingmi?» dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) ривоят қилдики, у айтди:) Бир куни Расулуллоҳ ﷺ ҳузуримга хурсанд ҳолда кирдилар-да: «Эй Оиша, Мужаззиз ал-Мудлижий кириб, Усома ва Зайдни — устларида бир чойшаб бўлиб, бошларини ёпган, оёқлари очилиб қолган ҳолда — кўриб: ‹Бу оёқларнинг баъзиси баъзисидандир›, деганини кўрмадингми?» дедилар.