(Abu Qilaba rivoyat qildiki:) Umar ibn Abdulaziz bir kuni odamlar uchun (hovlisida) soʻrisini (taxtini) chiqartirdi, soʻng ularga izn berdi va ular kirdilar. U: «Qasama haqida nima deysizlar?» dedi. Ular: «Biz: ‹Qasama — unga asoslangan qasos (qavad) haqdir; xalifalar (ham) unga koʻra qasos joriy qilganlar›, deymiz», dedilar. U menga: «Sen nima deysan, ey Abu Qilaba?» dedi va meni odamlar oldida (gapirishga) qoʻydi. Men: «Yo amiral-moʻminin, sening huzuringda qoʻshin boshliqlari va arablarning ashroflari (bor). Aytginchi, agar ulardan ellik (kishi) Damashqda bir muhsan (uylangan) kishi haqida — uni (zino qilayotganini) koʻrmay turib — ‹u zino qildi›, deb guvohlik bersa, sen uni rajm qilarmiding?» dedim. U: «Yoʻq», dedi. Men: «Aytginchi, agar ulardan ellik (kishi) Himsda bir kishi haqida — uni (oʻgʻirlik qilayotganini) koʻrmay turib — ‹u oʻgʻirlik qildi›, deb guvohlik bersa, sen uning (qoʻlini) kesarmiding?» dedim. U: «Yoʻq», dedi. Men: «Vallohi, Rasululloh ﷺ hech qachon — uch (holat)ning biridan boshqa (vaziyatda) — hech kimni oʻldirmaganlar: oʻz jinoyati sababli (odam) oʻldirib, (qasosan) oʻldirilgan kishi; yoki ihsondan (uylanganidan) keyin zino qilgan kishi; yoki Alloh va Rasuliga qarshi urush qilib, islomdan murtad boʻlgan kishi», dedim. Shunda qavm: «Axir Anas ibn Molik: ‹Rasululloh ﷺ oʻgʻirlik (qilganlar)ning (qoʻlini) kesib, koʻzlarini (qizdirilgan temir bilan) dogʻlab, soʻng ularni quyoshga tashladilar›, deb rivoyat qilmaganmidi?» dedilar. Men: «Sizlarga Anasning hadisini aytib beray. Anas menga aytdiki, Ukl (qabilasi)dan sakkiz kishi Rasululloh ﷺning huzurlariga kelib, islomga bayʼat berdilar. Soʻng (Madina) yeri ularga yoqmadi (havosi kelishmadi) va badanlari kasallandi. Ular buni Rasululloh ﷺga shikoyat qildilar. U zot: ‹Bizning choʻponimiz bilan (uning) tuyalari orasiga chiqib, ularning suti va siydigidan (ichib davolansa) boʻlmaydimi?› dedilar. Ular: ‹Ha (boʻladi)›, dedilar. Bas, ular chiqib, (tuyalarning) suti va siydigidan ichdilar-da, sogʻaydilar. Soʻng Rasululloh ﷺning choʻponini oʻldirib, podani (tuyalarni) haydab ketdilar. Bu (xabar) Rasululloh ﷺga yetdi va U zot ularning izidan (quvgʻun) yubordilar; ular tutib keltirildi. U zot (buyruq berdilar) va ularning qoʻl-oyoqlari kesildi, koʻzlari dogʻlandi, soʻng oʻlguncha quyoshga tashlandi›, dedi. Men: ‹Bular qilgan (ish)dan koʻra qaysi narsa ogʻirroq?! Ular islomdan murtad boʻldi, odam oʻldirdi va oʻgʻirlik qildi›, dedim. Shunda Anbasa ibn Said: «Vallohi, men bugungidek (hadisni) hech qachon eshitmagan edim», dedi. Men: «Sen mening hadisimni rad qilyapsanmi, ey Anbasa?» dedim. U: «Yoʻq; balki sen hadisni oʻz (asl) yuzasi bilan keltirding. Vallohi, mana shu shayx (Abu Qilaba) ularning orasida tirik ekan, bu qoʻshin yaxshilikda boʻlaveradi», dedi. Men: «Darhaqiqat, bu (masala)da Rasululloh ﷺdan bir sunnat (oʻrnak) bor. Ansordan bir necha kishi U zotning huzurlariga kirib, (U zotning) oldida suhbatlashdilar. Soʻng ulardan bir kishi ularning oldidan (avval) chiqib ketdi va (yoʻlda) oʻldirildi. Ular undan keyin chiqsalar, mana, sheriklari qonga belanib yotibdi. Bas, ular Rasululloh ﷺning huzurlariga qaytib: ‹Yo Rasululloh, sherigimiz biz bilan suhbatlashayotgan edi, soʻng oldimizdan chiqib ketdi; mana, biz uni qonga belangan holda topdik›, dedilar. Rasululloh ﷺ (tashqariga) chiqib: ‹Uni kim oʻldirgan deb gumon qilasiz yoki oʻylaysiz?› dedilar. Ular: ‹Bizningcha, uni yahudiylar oʻldirgan›, dedilar. Bas, U zot yahudiylarni chaqirtirib: ‹Buni sizlar oʻldirdingizmi?› dedilar. Ular: ‹Yoʻq›, dedilar. U zot: ‹Yahudiylardan ellik (kishi) ‹biz uni oʻldirmadik› deb (qasam ichishiga) rozimisiz?› dedilar. Ular (ansor): ‹Ular bizning hammamizni oʻldirib, soʻng (bemalol) qasam ichishdan (parvo) qilmaydilar›, dedilar. U zot: ‹Unday boʻlsa, oʻzingizdan ellik kishining qasami bilan diyatga haqli boʻlasizmi?› dedilar. Ular: ‹Biz qasam ichmaymiz›, dedilar. Bas, U zot uning (diyatini) oʻz (mol)idan toʻladilar›, dedim. Men: «Huzayl (qabilasi) johiliyatda oʻzlarining bir (yomon) odamini (xalini) tark etgan (undan voz kechgan) edi. U Batho(da) Yamanlik bir uy-oilaning ustiga (tunda oʻgʻirlik uchun) bostirib kirdi. Ulardan bir kishi (uygʻonib) uni sezdi va qilich bilan urib, uni oʻldirdi. Bas, Huzayl kelib, Yamanlikni (qotilni) ushlab, haj mavsumida Umarning huzuriga olib bordi va: ‹Bu bizning sherigimizni oʻldirdi›, dedilar. U (Yamanlik): ‹Axir ular undan voz kechgan (uni tark etgan) edilar-ku›, dedi. Umar: ‹Huzayldan ellik (kishi) ‹biz undan voz kechmaganmiz› deb qasam ichsin›, dedi. Bas, ulardan qirq toʻqqiz kishi qasam ichdi. Ulardan (yana) bir kishi Shomdan keldi; ular undan qasam ichishni soʻradilar, lekin u qasamini ulardan ming dirhamga (toʻlab) qutqarib oldi va uning oʻrniga boshqa bir kishini (qoʻshib) kiritdilar. (Umar qotilni) oʻldirilganning ukasiga topshirdi va (qotilning) qoʻli uning (ukaning) qoʻliga (zanjir bilan) bogʻlandi. (Roviylar) aytdilar: Ikkovi (bogʻlangan holda) va qasam ichgan haligi ellik (kishi) yoʻlga chiqdi; toki Naxla(ga) yetganlarida, ularni yomgʻir tutdi va ular togʻdagi bir gʻorga kirdilar. Bas, gʻor qasam ichgan oʻsha ellik kishining ustiga qulab tushdi va ularning hammasi oʻldi; (zanjirband) ikki kishi esa qutuldi, lekin ularning izidan bir tosh (dumalab) kelib, oʻldirilganning ukasining oyogʻini sindirdi. U (shu holda) bir yil yashab, soʻng vafot etdi», dedim. Men: «Abdulmalik ibn Marvon (ham) bir kishini qasama (asosida) qasosan oʻldirgan, soʻng qilgan ishidan pushaymon boʻlgan edi. Bas, u qasam ichgan oʻsha ellik kishini (buyruq berib) devondan (roʻyxatdan) oʻchirtirdi va ularni Shomga surgun qildi», dedim.(Абу Қилаба ривоят қилдики:) Умар ибн Абдулазиз бир куни одамлар учун (ҳовлисида) сўрисини (тахтини) чиқартирди, сўнг уларга изн берди ва улар кирдилар. У: «Қасама ҳақида нима дейсизлар?» деди. Улар: «Биз: ‹Қасама — унга асосланган қасос (қавад) ҳақдир; халифалар (ҳам) унга кўра қасос жорий қилганлар›, деймиз», дедилар. У менга: «Сен нима дейсан, эй Абу Қилаба?» деди ва мени одамлар олдида (гапиришга) қўйди. Мен: «Ё амирал-мўминин, сенинг ҳузурингда қўшин бошлиқлари ва арабларнинг ашрофлари (бор). Айтгинчи, агар улардан эллик (киши) Дамашқда бир муҳсан (уйланган) киши ҳақида — уни (зино қилаётганини) кўрмай туриб — ‹у зино қилди›, деб гувоҳлик берса, сен уни ражм қилармидинг?» дедим. У: «Йўқ», деди. Мен: «Айтгинчи, агар улардан эллик (киши) Ҳимсда бир киши ҳақида — уни (ўғирлик қилаётганини) кўрмай туриб — ‹у ўғирлик қилди›, деб гувоҳлик берса, сен унинг (қўлини) кесармидинг?» дедим. У: «Йўқ», деди. Мен: «Валлоҳи, Расулуллоҳ ﷺ ҳеч қачон — уч (ҳолат)нинг биридан бошқа (вазиятда) — ҳеч кимни ўлдирмаганлар: ўз жинояти сабабли (одам) ўлдириб, (қасосан) ўлдирилган киши; ёки иҳсондан (уйланганидан) кейин зино қилган киши; ёки Аллоҳ ва Расулига қарши уруш қилиб, исломдан муртад бўлган киши», дедим. Шунда қавм: «Ахир Анас ибн Молик: ‹Расулуллоҳ ﷺ ўғирлик (қилганлар)нинг (қўлини) кесиб, кўзларини (қиздирилган темир билан) доғлаб, сўнг уларни қуёшга ташладилар›, деб ривоят қилмаганмиди?» дедилар. Мен: «Сизларга Анаснинг ҳадисини айтиб берай. Анас менга айтдики, Укл (қабиласи)дан саккиз киши Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келиб, исломга байъат бердилар. Сўнг (Мадина) ери уларга ёқмади (ҳавоси келишмади) ва баданлари касалланди. Улар буни Расулуллоҳ ﷺга шикоят қилдилар. У зот: ‹Бизнинг чўпонимиз билан (унинг) туялари орасига чиқиб, уларнинг сути ва сийдигидан (ичиб даволанса) бўлмайдими?› дедилар. Улар: ‹Ҳа (бўлади)›, дедилар. Бас, улар чиқиб, (туяларнинг) сути ва сийдигидан ичдилар-да, соғайдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺнинг чўпонини ўлдириб, подани (туяларни) ҳайдаб кетдилар. Бу (хабар) Расулуллоҳ ﷺга етди ва У зот уларнинг изидан (қувғун) юбордилар; улар тутиб келтирилди. У зот (буйруқ бердилар) ва уларнинг қўл-оёқлари кесилди, кўзлари доғланди, сўнг ўлгунча қуёшга ташланди›, деди. Мен: ‹Булар қилган (иш)дан кўра қайси нарса оғирроқ?! Улар исломдан муртад бўлди, одам ўлдирди ва ўғирлик қилди›, дедим. Шунда Анбаса ибн Саид: «Валлоҳи, мен бугунгидек (ҳадисни) ҳеч қачон эшитмаган эдим», деди. Мен: «Сен менинг ҳадисимни рад қиляпсанми, эй Анбаса?» дедим. У: «Йўқ; балки сен ҳадисни ўз (асл) юзаси билан келтирдинг. Валлоҳи, мана шу шайх (Абу Қилаба) уларнинг орасида тирик экан, бу қўшин яхшиликда бўлаверади», деди. Мен: «Дарҳақиқат, бу (масала)да Расулуллоҳ ﷺдан бир суннат (ўрнак) бор. Ансордан бир неча киши У зотнинг ҳузурларига кириб, (У зотнинг) олдида суҳбатлашдилар. Сўнг улардан бир киши уларнинг олдидан (аввал) чиқиб кетди ва (йўлда) ўлдирилди. Улар ундан кейин чиқсалар, мана, шериклари қонга беланиб ётибди. Бас, улар Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига қайтиб: ‹Ё Расулуллоҳ, шеригимиз биз билан суҳбатлашаётган эди, сўнг олдимиздан чиқиб кетди; мана, биз уни қонга беланган ҳолда топдик›, дедилар. Расулуллоҳ ﷺ (ташқарига) чиқиб: ‹Уни ким ўлдирган деб гумон қиласиз ёки ўйлайсиз?› дедилар. Улар: ‹Бизнингча, уни яҳудийлар ўлдирган›, дедилар. Бас, У зот яҳудийларни чақиртириб: ‹Буни сизлар ўлдирдингизми?› дедилар. Улар: ‹Йўқ›, дедилар. У зот: ‹Яҳудийлардан эллик (киши) ‹биз уни ўлдирмадик› деб (қасам ичишига) розимисиз?› дедилар. Улар (ансор): ‹Улар бизнинг ҳаммамизни ўлдириб, сўнг (бемалол) қасам ичишдан (парво) қилмайдилар›, дедилар. У зот: ‹Ундай бўлса, ўзингиздан эллик кишининг қасами билан диятга ҳақли бўласизми?› дедилар. Улар: ‹Биз қасам ичмаймиз›, дедилар. Бас, У зот унинг (диятини) ўз (мол)идан тўладилар›, дедим. Мен: «Ҳузайл (қабиласи) жоҳилиятда ўзларининг бир (ёмон) одамини (халини) тарк этган (ундан воз кечган) эди. У Батҳо(да) Яманлик бир уй-оиланинг устига (тунда ўғирлик учун) бостириб кирди. Улардан бир киши (уйғониб) уни сезди ва қилич билан уриб, уни ўлдирди. Бас, Ҳузайл келиб, Яманликни (қотилни) ушлаб, ҳаж мавсумида Умарнинг ҳузурига олиб борди ва: ‹Бу бизнинг шеригимизни ўлдирди›, дедилар. У (Яманлик): ‹Ахир улар ундан воз кечган (уни тарк этган) эдилар-ку›, деди. Умар: ‹Ҳузайлдан эллик (киши) ‹биз ундан воз кечмаганмиз› деб қасам ичсин›, деди. Бас, улардан қирқ тўққиз киши қасам ичди. Улардан (яна) бир киши Шомдан келди; улар ундан қасам ичишни сўрадилар, лекин у қасамини улардан минг дирҳамга (тўлаб) қутқариб олди ва унинг ўрнига бошқа бир кишини (қўшиб) киритдилар. (Умар қотилни) ўлдирилганнинг укасига топширди ва (қотилнинг) қўли унинг (уканинг) қўлига (занжир билан) боғланди. (Ровийлар) айтдилар: Иккови (боғланган ҳолда) ва қасам ичган ҳалиги эллик (киши) йўлга чиқди; токи Нахла(га) етганларида, уларни ёмғир тутди ва улар тоғдаги бир ғорга кирдилар. Бас, ғор қасам ичган ўша эллик кишининг устига қулаб тушди ва уларнинг ҳаммаси ўлди; (занжирбанд) икки киши эса қутулди, лекин уларнинг изидан бир тош (думалаб) келиб, ўлдирилганнинг укасининг оёғини синдирди. У (шу ҳолда) бир йил яшаб, сўнг вафот этди», дедим. Мен: «Абдулмалик ибн Марвон (ҳам) бир кишини қасама (асосида) қасосан ўлдирган, сўнг қилган ишидан пушаймон бўлган эди. Бас, у қасам ичган ўша эллик кишини (буйруқ бериб) девондан (рўйхатдан) ўчиртирди ва уларни Шомга сургун қилди», дедим.