حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ ، ثنا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مَرْزُوقٍ فِي آخَرِينَ , وَحَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ , ثنا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى , وَالْفَضْلُ بْنُ سَهْلٍ , قَالُوا : ثنا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ , حَدَّثَنِي أَبِي , عَنْ ثُمَامَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ , عَنْ أَنَسٍ , أَنَّ أَبَا بَكْرٍ لَمَّا اسْتُخْلِفَ وَجَّهَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ إِلَى الْبَحْرَيْنِ فَكَتَبَ لَهُ هَذَا الْكِتَابَ " هَذِهِ فَرِيضَةُ الصَّدَقَةِ الَّتِي فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ بِهَا رَسُولَهُ , فَمَنْ سُئِلَهَا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى وَجْهِهَا فَلْيُعْطِهَا , وَمَنْ سُئِلَ فَوْقَهَا فَلا يُعْطِهِ , فِي أَرْبَعٍ وَعِشْرِينَ مِنَ الإِبِلِ فَمَا دُونَهَا الْغَنَمُ فَفِيهَا فِي كُلِّ خَمْسٍ شَاةٌ , فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْسًا وَعِشْرِينَ إِلَى خَمْسٍ وَثَلاثِينَ فَفِيهَا بِنْتُ مَخَاضٍ أُنْثَى , فَإِذَا بَلَغَتْ سِتًّا وَثَلاثِينَ إِلَى خَمْسٍ وَأَرْبَعِينَ فَفِيهَا ابْنَةُ لَبُونٍ أُنْثَى , فَإِذَا بَلَغَتْ سِتًّا وَأَرْبَعِينَ إِلَى سِتِّينَ فَفِيهَا حِقَّةٌ طَرُوقَةُ الْجَمَلِ , فَإِذَا بَلَغَتْ إِحْدَى وَسِتِّينَ إِلَى خَمْسٍ وَسَبْعِينَ فَفِيهَا جَذَعَةٌ , فَإِذَا بَلَغَتْ سِتًّا وَسَبْعِينَ إِلَى تِسْعِينَ فَفِيهَا ابْنَتَا لَبُونٍ , فَإِذَا بَلَغَتْ إِحْدَى وَتِسْعِينَ إِلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ فَفِيهَا حِقَّتَانِ طَرُوقَتَا الْجَمَلِ , فَإِذَا زَادَتْ عَلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ فَفِي كُلِّ أَرْبَعِينَ بِنْتُ لَبُونٍ وَفِي كُلِّ خَمْسِينَ حِقَّةٌ وَإِنْ تَبَايَنَ أَسْنَانُ الإِبِلِ فِي فَرَائِضِ الصَّدَقَاتِ , فَمَنْ بَلَغَتْ عِنْدَهُ مِنَ الإِبِلِ صَدَقَةُ الْجَذَعَةِ وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ جَذَعَةٌ وَعِنْدَهُ حِقَّةٌ فَإِنَّهَا تُقْبَلُ مِنْهُ الْحِقَّةُ , وَيَجْعَلُ مَعَهَا شَاتَيْنِ إِنْ تَيَسَّرْنَا لَهُ أَوْ عِشْرِينَ دِرْهَمًا , وَمَنْ بَلَغَتْ عِنْدَهُ صَدَقَةُ الْحِقَّةِ وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ حِقَّةٌ وَعِنْدَهُ جَذَعَةٌ فَإِنَّهَا تُقْبَلُ مِنْهُ الْجَذَعَةُ وَيُعْطِيهِ الْمُصَّدِّقُ عِشْرِينَ دِرْهَمًا أَوْ شَاتَيْنِ , وَمَنْ بَلَغَتْ عِنْدَهُ صَدَقَةُ الْحِقَّةِ وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ إِلا ابْنَةُ لَبُونٍ فَإِنَّهَا تُقْبَلُ مِنْهُ ابْنَةُ لَبُونٍ , وَيُعْطَى مَعَهَا شَاتَيْنِ أَوْ عِشْرِينَ دِرْهَمًا , وَمَنْ بَلَغَتْ عِنْدَهُ صَدَقَةُ ابْنَةِ لَبُونٍ وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ وَعِنْدَهُ حِقَّةٌ فَإِنَّهَا تُقْبَلُ مِنْهُ الْحِقَّةُ وَيُعْطِيهِ الْمُصَّدِّقُ عِشْرِينَ دِرْهَمًا أَوْ شَاتَيْنِ , وَمَنْ بَلَغَتْ صَدَقَتُهُ ابْنَةَ لَبُونٍ وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ وَعِنْدَهُ ابْنَةُ مَخَاضٍ فَإِنَّهَا تُقْبَلُ مِنْهُ ابْنَةُ مَخَاضٍ وَيُعْطَى مَعَهَا عِشْرِينَ دِرْهَمًا أَوْ شَاتَيْنِ , وَمَنْ بَلَغَتْ صَدَقَتُهُ ابْنَةَ مَخَاضٍ وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ وَعِنْدَهُ ابْنَةُ لَبُونٍ فَإِنَّهَا تُقْبَلُ مِنْهُ ابْنَةُ لَبُونٍ وَيُعْطِيهِ الْمُصَّدِّقُ عِشْرِينَ دِرْهَمًا أَوْ شَاتَيْنِ , فَإِنْ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ ابْنَةُ مَخَاضٍ عَلَى وَجْهِهَا وَعِنْدَهُ ابْنُ لَبُونٍ ذَكَرٌ فَإِنَّهُ يَقْبَلُ مِنْهُ وَلَيْسَ مَعَهُ شَيْءٌ , وَمَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ إِلا أَرْبَعٌ مِنَ الإِبِلِ فَلَيْسَ فِيهَا صَدَقَةٌ إِلا أَنْ يَشَاءَ رَبُّهَا , فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْسًا مِنَ الإِبِلِ فَفِيهَا شَاةٌ , وَصَدَقَةُ الْغَنَمِ فِي سَائِمَتِهَا إِذَا كَانَتْ أَرْبَعِينَ إِلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ فَفِيهَا شَاةٌ , فَإِذَا زَادَتْ عَلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ إِلَى أَنْ تَبْلُغَ مِائَتَيْنِ فَفِيهَا شَاتَانِ , فَإِذَا زَادَتْ عَلَى مِائَتَيْنِ إِلَى ثَلاثِمِائَةٍ فَفِيهَا ثَلاثُ شِيَاهٍ , فَإِذَا زَادَتْ عَلَى ثَلاثِمِائَةٍ فَفِي كُلِّ مِائَةِ شَاةٍ شَاةٌ , وَلا يُخْرَجُ فِي الصَّدَقَةِ هَرِمَةٌ وَلا ذَاتُ عَوَارٍ وَلا تَيْسٌ إِلا أَنْ يَشَاءَ الْمُصَّدِّقُ , وَلا يَجْمَعُ بَيْنَ مُتَفَرِّقٍ وَلا يُفَرِّقُ بَيْنَ مُجْتَمِعٍ خَشْيَةَ الصَّدَقَةِ , وَمَا كَانَ مِنْ خَلِيطَيْنِ فَإِنَّهُمَا يَتَرَاجَعَانِ بَيْنَهُمَا بِالسَّوِيَّةِ , وَإِذَا كَانَتْ سَائِمَةُ الرَّجُلِ نَاقِصَةً مِنْ أَرْبَعِينَ شَاةً وَاحِدَةٌ فَلَيْسَ فِيهَا صَدَقَةٌ إِلا أَنْ يَشَاءَ رَبُّهَا , وَفِي الرِّقَةِ رُبْعُ الْعُشُورِ , فَإِذَا لَمْ يَكُنْ مَالُهُ إِلا تِسْعِينَ وَمِائَةً فَلَيْسَ فِيهِ صَدَقَةٌ إِلا أَنْ يَشَاءَ رَبُّهَا " . وَقَالَ يُوسُفُ فِي حَدِيثِهِ : إِنَّ أَبَا بَكْرٍ الصِّدِّيقِ كَتَبَ لَهُ هَذَا الْكِتَابَ لَمَّا وَجَّهَهُ إِلَى الْبَحْرَيْنِ : بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ , هَذِهِ فَرِيضَةُ الصَّدَقَةِ , وَقَالَ الْفَضْلُ بْنُ سَهْلٍ : إِنَّ أَبَا بَكْرٍ لَمَّا اسْتُخْلِفَ وَجَّهَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ إِلَى الْبَحْرَيْنِ وَكَتَبَ لَهُ هَذَا الْكِتَابَ وَخَتَمَهُ بِخَاتَمِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , وَكَانَ نَقْشُ خَاتَمِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُحَمَّدٌ سَطْرٌ , وَرَسُولٌ سَطْرٌ , وَاللَّهُ سَطْرٌ , هَذِهِ فَرِيضَةُ الصَّدَقَةِ الَّتِي فَرَضَ اللَّهُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ , الَّتِي أَمَرَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Abu Bakr xalifa qilinganida Anas ibn Molikni Bahraynga joʻnatdi va unga bu maktubni yozib berdi: «Bu — Rasululloh ﷺ musulmonlarga farz qilgan, Alloh Oʻz Rasuliga buyurgan sadaqa farizasidir. Muminlardan kimdan u oʻz holicha soʻralsa, uni bersin; kimdan bundan ortigʻi soʻralsa, unga bermasin. Yigirma toʻrt va undan kam tuyada qoʻy (beriladi): har beshtasiga bir qoʻy. Yigirma beshtaga yetsa, oʻttiz beshtagacha urgʻochi bint maxod; oʻttiz oltitaga yetsa, qirq beshtagacha urgʻochi bint labun; qirq oltitaga yetsa, oltmishtagacha erkak tuya bilan juftlashadigan hiqqa; oltmish bittaga yetsa, yetmish beshtagacha jazaʼa; yetmish oltitaga yetsa, toʻqsontagacha ikkita bint labun; toʻqson bittaga yetsa, bir yuz yigirmatagacha erkak tuya bilan juftlashadigan ikkita hiqqa (beriladi). Bir yuz yigirmatadan ziyoda boʻlsa, har qirqtasiga bint labun va har elliktasiga hiqqa (beriladi). Sadaqa farizalarida tuyalarning yoshi har xil boʻlsa: kimning tuyalari jazaʼa (beradigan) darajaga yetgan boʻlsa-yu, unda jazaʼa boʻlmay, hiqqa boʻlsa, undan hiqqa qabul qilinadi va u bilan birga, agar muyassar boʻlsa, ikkita qoʻy yoki yigirma dirham qoʻshib beradi. Kimning zakoti hiqqaga yetgan boʻlsa-yu, unda hiqqa boʻlmay, jazaʼa boʻlsa, undan jazaʼa qabul qilinadi va zakot yigʻuvchi unga yigirma dirham yoki ikkita qoʻy beradi. Kimning zakoti hiqqaga yetgan boʻlsa-yu, unda faqat bint labun boʻlsa, undan bint labun qabul qilinadi va u bilan birga ikkita qoʻy yoki yigirma dirham beriladi. Kimning zakoti bint labunga yetgan boʻlsa-yu, unda u boʻlmay, hiqqa boʻlsa, undan hiqqa qabul qilinadi va zakot yigʻuvchi unga yigirma dirham yoki ikkita qoʻy beradi. Kimning zakoti bint labunga yetgan boʻlsa-yu, unda u boʻlmay, bint maxod boʻlsa, undan bint maxod qabul qilinadi va u bilan birga yigirma dirham yoki ikkita qoʻy beriladi. Kimning zakoti bint maxodga yetgan boʻlsa-yu, unda u boʻlmay, bint labun boʻlsa, undan bint labun qabul qilinadi va zakot yigʻuvchi unga yigirma dirham yoki ikkita qoʻy beradi. Agar unda oʻz holicha bint maxod boʻlmay, erkak ibn labun boʻlsa, undan u qabul qilinadi va u bilan birga hech narsa (qoʻshilmaydi). Kimda toʻrttadan boshqa tuya boʻlmasa, unda zakot yoʻq, magar egasi xohlasa. Beshta tuyaga yetsa, unda bir qoʻy (bor). Qoʻyning zakoti esa yaylovda boqiladiganida: qirqtadan bir yuz yigirmatagacha boʻlsa, unda bir qoʻy; bir yuz yigirmatadan ziyoda boʻlib, ikki yuztaga yetguncha ikkita qoʻy; ikki yuztadan ziyoda boʻlib, uch yuztaga yetguncha uchta qoʻy; uch yuztadan ziyoda boʻlsa, har yuz qoʻyga bir qoʻy (beriladi). Sadaqada qarib qolgani ham, aybi bori ham, taka ham chiqarilmaydi, magar zakot yigʻuvchi xohlasa. Sadaqadan qoʻrqib ajratilgan narsa qoʻshilmaydi va qoʻshilgan narsa ajratilmaydi. Ikki sherikning (moli) boʻlsa, ular oʻzaro teng ravishda hisob-kitob qiladilar. Kishining yaylovda boqiladigan qoʻyi qirqtadan bittaga kam boʻlsa, unda zakot yoʻq, magar egasi xohlasa. Kumushda esa oʻndan birning choragi (bor). Agar molidan bir yuz toʻqsondan boshqasi boʻlmasa, unda zakot yoʻq, magar egasi xohlasa». Yusuf oʻz hadisida shunday dedi: Abu Bakr as-Siddiq uni Bahraynga joʻnatganida unga bu maktubni yozdi: «Rahmonu Rahim boʻlgan Alloh nomi bilan. Bu sadaqa farizasidir». Fazl ibn Sahl esa shunday dedi: Abu Bakr xalifa qilinganida Anas ibn Molikni Bahraynga joʻnatdi, unga bu maktubni yozdi va uni Nabiy ﷺning muhrlari bilan muhrladi. Nabiy ﷺning muhrlarining naqshi: bir satrda «Muhammad», bir satrda «rasul», bir satrda «Alloh» edi. «Bu — Alloh musulmonlarga farz qilgan, Rasululloh ﷺ buyurgan sadaqa farizasidir».Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Абу Бакр халифа қилинганида Анас ибн Моликни Баҳрайнга жўнатди ва унга бу мактубни ёзиб берди: «Бу — Расулуллоҳ ﷺ мусулмонларга фарз қилган, Аллоҳ Ўз Расулига буюрган садақа фаризасидир. Муминлардан кимдан у ўз ҳолича сўралса, уни берсин; кимдан бундан ортиғи сўралса, унга бермасин. Йигирма тўрт ва ундан кам туяда қўй (берилади): ҳар бештасига бир қўй. Йигирма бештага етса, ўттиз бештагача урғочи бинт маход; ўттиз олтитага етса, қирқ бештагача урғочи бинт лабун; қирқ олтитага етса, олтмиштагача эркак туя билан жуфтлашадиган ҳиққа; олтмиш биттага етса, етмиш бештагача жазаъа; етмиш олтитага етса, тўқсонтагача иккита бинт лабун; тўқсон биттага етса, бир юз йигирматагача эркак туя билан жуфтлашадиган иккита ҳиққа (берилади). Бир юз йигирматадан зиёда бўлса, ҳар қирқтасига бинт лабун ва ҳар элликтасига ҳиққа (берилади). Садақа фаризаларида туяларнинг ёши ҳар хил бўлса: кимнинг туялари жазаъа (берадиган) даражага етган бўлса-ю, унда жазаъа бўлмай, ҳиққа бўлса, ундан ҳиққа қабул қилинади ва у билан бирга, агар муяссар бўлса, иккита қўй ёки йигирма дирҳам қўшиб беради. Кимнинг закоти ҳиққага етган бўлса-ю, унда ҳиққа бўлмай, жазаъа бўлса, ундан жазаъа қабул қилинади ва закот йиғувчи унга йигирма дирҳам ёки иккита қўй беради. Кимнинг закоти ҳиққага етган бўлса-ю, унда фақат бинт лабун бўлса, ундан бинт лабун қабул қилинади ва у билан бирга иккита қўй ёки йигирма дирҳам берилади. Кимнинг закоти бинт лабунга етган бўлса-ю, унда у бўлмай, ҳиққа бўлса, ундан ҳиққа қабул қилинади ва закот йиғувчи унга йигирма дирҳам ёки иккита қўй беради. Кимнинг закоти бинт лабунга етган бўлса-ю, унда у бўлмай, бинт маход бўлса, ундан бинт маход қабул қилинади ва у билан бирга йигирма дирҳам ёки иккита қўй берилади. Кимнинг закоти бинт маходга етган бўлса-ю, унда у бўлмай, бинт лабун бўлса, ундан бинт лабун қабул қилинади ва закот йиғувчи унга йигирма дирҳам ёки иккита қўй беради. Агар унда ўз ҳолича бинт маход бўлмай, эркак ибн лабун бўлса, ундан у қабул қилинади ва у билан бирга ҳеч нарса (қўшилмайди). Кимда тўрттадан бошқа туя бўлмаса, унда закот йўқ, магар эгаси хоҳласа. Бешта туяга етса, унда бир қўй (бор). Қўйнинг закоти эса яйловда боқиладиганида: қирқтадан бир юз йигирматагача бўлса, унда бир қўй; бир юз йигирматадан зиёда бўлиб, икки юзтага етгунча иккита қўй; икки юзтадан зиёда бўлиб, уч юзтага етгунча учта қўй; уч юзтадан зиёда бўлса, ҳар юз қўйга бир қўй (берилади). Садақада қариб қолгани ҳам, айби бори ҳам, така ҳам чиқарилмайди, магар закот йиғувчи хоҳласа. Садақадан қўрқиб ажратилган нарса қўшилмайди ва қўшилган нарса ажратилмайди. Икки шерикнинг (моли) бўлса, улар ўзаро тенг равишда ҳисоб-китоб қиладилар. Кишининг яйловда боқиладиган қўйи қирқтадан биттага кам бўлса, унда закот йўқ, магар эгаси хоҳласа. Кумушда эса ўндан бирнинг чораги (бор). Агар молидан бир юз тўқсондан бошқаси бўлмаса, унда закот йўқ, магар эгаси хоҳласа». Юсуф ўз ҳадисида шундай деди: Абу Бакр ас-Сиддиқ уни Баҳрайнга жўнатганида унга бу мактубни ёзди: «Раҳмону Раҳим бўлган Аллоҳ номи билан. Бу садақа фаризасидир». Фазл ибн Саҳл эса шундай деди: Абу Бакр халифа қилинганида Анас ибн Моликни Баҳрайнга жўнатди, унга бу мактубни ёзди ва уни Набий ﷺнинг муҳрлари билан муҳрлади. Набий ﷺнинг муҳрларининг нақши: бир сатрда «Муҳаммад», бир сатрда «расул», бир сатрда «Аллоҳ» эди. «Бу — Аллоҳ мусулмонларга фарз қилган, Расулуллоҳ ﷺ буюрган садақа фаризасидир».