حَدَّثَنِي أَبُو الطَّاهِرِ، أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ سَرْحٍ وَحَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى التُّجِيبِيُّ - قَالَ أَبُو الطَّاهِرِ حَدَّثَنَا وَقَالَ، حَرْمَلَةُ أَخْبَرَنَا - ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ، { وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ، تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلاَثَ وَرُبَاعَ} قَالَتْ يَا ابْنَ أُخْتِي هِيَ الْيَتِيمَةُ تَكُونُ فِي حَجْرِ وَلِيِّهَا تُشَارِكُهُ فِي مَالِهِ فَيُعْجِبُهُ مَالُهَا وَجَمَالُهَا فَيُرِيدُ وَلِيُّهَا أَنْ يَتَزَوَّجَهَا بِغَيْرِ أَنْ يُقْسِطَ فِي صَدَاقِهَا فَيُعْطِيَهَا مِثْلَ مَا يُعْطِيهَا غَيْرُهُ فَنُهُوا أَنْ يَنْكِحُوهُنَّ إِلاَّ أَنْ يُقْسِطُوا لَهُنَّ وَيَبْلُغُوا بِهِنَّ أَعْلَى سُنَّتِهِنَّ مِنَ الصَّدَاقِ وَأُمِرُوا أَنْ يَنْكِحُوا مَا طَابَ لَهُمْ مِنَ النِّسَاءِ سِوَاهُنَّ . قَالَ عُرْوَةُ قَالَتْ عَائِشَةُ ثُمَّ إِنَّ النَّاسَ اسْتَفْتَوْا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ هَذِهِ الآيَةِ فِيهِنَّ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ { وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ اللاَّتِي لاَ تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ} . قَالَتْ وَالَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ الآيَةُ الأُولَى الَّتِي قَالَ اللَّهُ فِيهَا { وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} . قَالَتْ عَائِشَةُ وَقَوْلُ اللَّهِ فِي الآيَةِ الأُخْرَى { وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ} رَغْبَةَ أَحَدِكُمْ عَنِ الْيَتِيمَةِ الَّتِي تَكُونُ فِي حَجْرِهِ حِينَ تَكُونُ قَلِيلَةَ الْمَالِ وَالْجَمَالِ فَنُهُوا أَنْ يَنْكِحُوا مَا رَغِبُوا فِي مَالِهَا وَجَمَالِهَا مِنْ يَتَامَى النِّسَاءِ إِلاَّ بِالْقِسْطِ مِنْ أَجْلِ رَغْبَتِهِمْ عَنْهُنَّ .
Urva ibn Zubayrdan rivoyat qilinadiki, u Oisha (roziyallohu anho)dan Allohning {Agar yetimlar (haqida) adolat qila olmaslikdan qoʻrqsangiz, sizlarga maʼqul boʻlgan ayollardan ikkitadan, uchtadan, toʻrttadan nikohlab olinglar} degan soʻzi haqida soʻradi. (Oisha): «Ey jiyanim, u (oyatdagi yetim) — vasiysining tarbiyasida boʻlib, uning molida sherik boʻlgan yetim qizdir. Uning moli va goʻzalligi vasiysini qiziqtirib qoladi-da, vasiysi unga mahrida adolat qilmasdan, boshqalar beradigan miqdorda mahr bermasdan uni xotinlikka olmoqchi boʻladi. Shunda ularga adolat qilib, mahrning eng yuqori meʼyorini bermaguncha bunday qizlarni nikohlashlari taqiqlandi va ulardan boshqa, oʻzlariga maʼqul boʻlgan ayollarni nikohlashga buyurildi», dedi. Urva dedi: Oisha dedi: «Soʻngra bu oyatdan keyin odamlar Rasululloh ﷺ dan ular (yetim qizlar) haqida fatvo soʻrashdi. Shunda Alloh azza va jalla {(Ey Muhammad,) sendan ayollar haqida fatvo soʻraydilar. Ayt: Alloh sizlarga ular haqida fatvo beradi va Kitobda sizlarga oʻqib eshittiriladigan, oʻzlariga belgilab qoʻyilgan (haq)ni bermayotgan va nikohlashni istayotganingiz yetim ayollar haqidagi (oyatlar ham shundaydir)} (oyatini) nozil qildi», dedi. (Oisha): «Alloh taolo zikr qilgan ‹Kitobda sizlarga oʻqib eshittiriladigan› narsa — bu Allohning shu haqda aytgan birinchi oyatidir: {Agar yetimlar (haqida) adolat qila olmaslikdan qoʻrqsangiz, sizlarga maʼqul boʻlgan ayollardan nikohlab olinglar}», dedi. Oisha (yana): «Allohning boshqa oyatdagi {nikohlashni istayotganingiz} degan soʻzi — biringizning moli va goʻzalligi kam boʻlgan, tarbiyasidagi yetim qizdan yuz oʻgirishini bildiradi. Shunday qilib, ulardan yuz oʻgirayotganlari sababli, moli va goʻzalligiga qiziqqan yetim ayollarni adolatdan boshqa (yoʻl bilan) nikohlashlari taqiqlandi», dedi.Урва ибн Зубайрдан ривоят қилинадики, у Оиша (розияллоҳу анҳо)дан Аллоҳнинг {Агар етимлар (ҳақида) адолат қила олмасликдан қўрқсангиз, сизларга маъқул бўлган аёллардан иккитадан, учтадан, тўрттадан никоҳлаб олинглар} деган сўзи ҳақида сўради. (Оиша): «Эй жияним, у (оятдаги етим) — васийсининг тарбиясида бўлиб, унинг молида шерик бўлган етим қиздир. Унинг моли ва гўзаллиги васийсини қизиқтириб қолади-да, васийси унга маҳрида адолат қилмасдан, бошқалар берадиган миқдорда маҳр бермасдан уни хотинликка олмоқчи бўлади. Шунда уларга адолат қилиб, маҳрнинг энг юқори меъёрини бермагунча бундай қизларни никоҳлашлари тақиқланди ва улардан бошқа, ўзларига маъқул бўлган аёлларни никоҳлашга буюрилди», деди. Урва деди: Оиша деди: «Сўнгра бу оятдан кейин одамлар Расулуллоҳ ﷺ дан улар (етим қизлар) ҳақида фатво сўрашди. Шунда Аллоҳ азза ва жалла {(Эй Муҳаммад,) сендан аёллар ҳақида фатво сўрайдилар. Айт: Аллоҳ сизларга улар ҳақида фатво беради ва Китобда сизларга ўқиб эшиттириладиган, ўзларига белгилаб қўйилган (ҳақ)ни бермаётган ва никоҳлашни истаётганингиз етим аёллар ҳақидаги (оятлар ҳам шундайдир)} (оятини) нозил қилди», деди. (Оиша): «Аллоҳ таоло зикр қилган ‹Китобда сизларга ўқиб эшиттириладиган› нарса — бу Аллоҳнинг шу ҳақда айтган биринчи оятидир: {Агар етимлар (ҳақида) адолат қила олмасликдан қўрқсангиз, сизларга маъқул бўлган аёллардан никоҳлаб олинглар}», деди. Оиша (яна): «Аллоҳнинг бошқа оятдаги {никоҳлашни истаётганингиз} деган сўзи — бирингизнинг моли ва гўзаллиги кам бўлган, тарбиясидаги етим қиздан юз ўгиришини билдиради. Шундай қилиб, улардан юз ўгираётганлари сабабли, моли ва гўзаллигига қизиққан етим аёлларни адолатдан бошқа (йўл билан) никоҳлашлари тақиқланди», деди.