حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ الْمِصْرِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى { وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ } قَالَتْ يَا ابْنَ أُخْتِي هِيَ الْيَتِيمَةُ تَكُونُ فِي حِجْرِ وَلِيِّهَا فَتُشَارِكُهُ فِي مَالِهِ فَيُعْجِبُهُ مَالُهَا وَجَمَالُهَا فَيُرِيدُ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا بِغَيْرِ أَنْ يُقْسِطَ فِي صَدَاقِهَا فَيُعْطِيَهَا مِثْلَ مَا يُعْطِيهَا غَيْرُهُ فَنُهُوا أَنْ يَنْكِحُوهُنَّ إِلاَّ أَنْ يُقْسِطُوا لَهُنَّ وَيَبْلُغُوا بِهِنَّ أَعْلَى سُنَّتِهِنَّ مِنَ الصَّدَاقِ وَأُمِرُوا أَنْ يَنْكِحُوا مَا طَابَ لَهُمْ مِنَ النِّسَاءِ سِوَاهُنَّ . قَالَ عُرْوَةُ قَالَتْ عَائِشَةُ ثُمَّ إِنَّ النَّاسَ اسْتَفْتَوْا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ هَذِهِ الآيَةِ فِيهِنَّ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ { وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ اللاَّتِي لاَ تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ } قَالَتْ وَالَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ أَنَّهُ يُتْلَى عَلَيْهِمْ فِي الْكِتَابِ الآيَةُ الأُولَى الَّتِي قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى { وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ } قَالَتْ عَائِشَةُ وَقَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فِي الآيَةِ الآخِرَةِ { وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ } هِيَ رَغْبَةُ أَحَدِكُمْ عَنْ يَتِيمَتِهِ الَّتِي تَكُونُ فِي حِجْرِهِ حِينَ تَكُونُ قَلِيلَةَ الْمَالِ وَالْجَمَالِ فَنُهُوا أَنْ يَنْكِحُوا مَا رَغِبُوا فِي مَالِهَا وَجَمَالِهَا مِنْ يَتَامَى النِّسَاءِ إِلاَّ بِالْقِسْطِ مِنْ أَجْلِ رَغْبَتِهِمْ عَنْهُنَّ . قَالَ يُونُسُ وَقَالَ رَبِيعَةُ فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ { وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى } قَالَ يَقُولُ اتْرُكُوهُنَّ إِنْ خِفْتُمْ فَقَدْ أَحْلَلْتُ لَكُمْ أَرْبَعًا .
Ibn Shihob (az-Zuhriy) (rahimahulloh) aytadi: Menga Urva ibn Zubayr xabar berdiki, u Nabiy ﷺning rafiqalari Oisha (roziyallohu anho)dan Alloh taoloning {Agar yetimlar (haqi)da adolat qila olmasligingizdan qoʻrqsangiz, oʻzingizga maʼqul boshqa ayollardan nikohlab olinglar} degan soʻzi haqida soʻradi. U (Oisha): «Ey jiyanim, bu (oyat) oʻz vasiysining qaramogʻida boʻlgan yetim qiz haqida. U (qiz) vasiyning molida sherik boʻladi, vasiyga uning moli va goʻzalligi yoqib qoladi, shunda u qizning mahrida adolat qilmasdan, yaʼni boshqalar bergan mahr miqdorini bermasdan unga uylanishni xohlaydi. Ana shunday qizlarga adolat qilib, mahrning eng yuqori meʼyoriga yetkazmasalar, ularni nikohlashdan qaytarildilar va ulardan boshqa oʻzlariga maʼqul ayollarni nikohlashga buyurildilar» dedi. Urva aytadi: Oisha (roziyallohu anho) dedi: «Soʻng odamlar bu oyatdan keyin Rasululloh ﷺdan ular (yetim qizlar) haqida soʻrab fatvo talab qildilar. Shunda Alloh azza va jalla {(Ey Muhammad,) sizdan ayollar haqida fatvo soʻraydilar. Ayting: ‹Alloh ular haqida sizlarga fatvo beradi va Kitobda sizlarga oʻqib eshittiriladigan, oʻzlariga belgilab qoʻyilgan (mahr)ni bermayotgan, lekin ularga uylanishni istayotgan yetim ayollar (haqidagi oyat ham fatvo beradi)›} (oyatini) nozil qildi.» U (Oisha) dedi: «Allohning Kitobda ularga oʻqib eshittiriladi deb zikr etgani esa, Alloh subhanahu va taolo aytgan birinchi oyatdir: {Agar yetimlar (haqi)da adolat qila olmasligingizdan qoʻrqsangiz, oʻzingizga maʼqul ayollardan nikohlab olinglar}.» Oisha (roziyallohu anho) dedi: «Allohning oxirgi oyatdagi {ularga uylanishni istaysizlar} degan soʻzi esa, biringizning oʻz qaramogʻidagi moli va goʻzalligi kam boʻlgan yetim qizidan yuz oʻgirishidir. Demak, yetim qizlardan moli va goʻzalligini istaganlarini adolat qilmasdan nikohlashdan qaytarildilar — ularga (mol-goʻzalligi kam boʻlganlariga esa) raghbatsizliklari sababli (yuz oʻgirishdan ham qaytarildilar).» Yunus aytadi: Robia Alloh azza va jalalning {Agar yetimlar (haqi)da adolat qila olmasligingizdan qoʻrqsangiz} degan soʻzi haqida shunday dedi: «(Bu oyat) ‹Agar qoʻrqsangiz, ularni tark eting, men sizlarga toʻrt (ayol)ni halol qildim› demoqdadir.»Ибн Шиҳоб (аз-Зуҳрий) (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Менга Урва ибн Зубайр хабар бердики, у Набий ﷺнинг рафиқалари Оиша (розияллоҳу анҳо)дан Аллоҳ таолонинг {Агар етимлар (ҳақи)да адолат қила олмаслигингиздан қўрқсангиз, ўзингизга маъқул бошқа аёллардан никоҳлаб олинглар} деган сўзи ҳақида сўради. У (Оиша): «Эй жияним, бу (оят) ўз васийсининг қарамоғида бўлган етим қиз ҳақида. У (қиз) васийнинг молида шерик бўлади, васийга унинг моли ва гўзаллиги ёқиб қолади, шунда у қизнинг маҳрида адолат қилмасдан, яъни бошқалар берган маҳр миқдорини бермасдан унга уйланишни хоҳлайди. Ана шундай қизларга адолат қилиб, маҳрнинг энг юқори меъёрига етказмасалар, уларни никоҳлашдан қайтарилдилар ва улардан бошқа ўзларига маъқул аёлларни никоҳлашга буюрилдилар» деди. Урва айтади: Оиша (розияллоҳу анҳо) деди: «Сўнг одамлар бу оятдан кейин Расулуллоҳ ﷺдан улар (етим қизлар) ҳақида сўраб фатво талаб қилдилар. Шунда Аллоҳ азза ва жалла {(Эй Муҳаммад,) сиздан аёллар ҳақида фатво сўрайдилар. Айтинг: ‹Аллоҳ улар ҳақида сизларга фатво беради ва Китобда сизларга ўқиб эшиттириладиган, ўзларига белгилаб қўйилган (маҳр)ни бермаётган, лекин уларга уйланишни истаётган етим аёллар (ҳақидаги оят ҳам фатво беради)›} (оятини) нозил қилди.» У (Оиша) деди: «Аллоҳнинг Китобда уларга ўқиб эшиттирилади деб зикр этгани эса, Аллоҳ субҳанаҳу ва таоло айтган биринчи оятдир: {Агар етимлар (ҳақи)да адолат қила олмаслигингиздан қўрқсангиз, ўзингизга маъқул аёллардан никоҳлаб олинглар}.» Оиша (розияллоҳу анҳо) деди: «Аллоҳнинг охирги оятдаги {уларга уйланишни истайсизлар} деган сўзи эса, бирингизнинг ўз қарамоғидаги моли ва гўзаллиги кам бўлган етим қизидан юз ўгиришидир. Демак, етим қизлардан моли ва гўзаллигини истаганларини адолат қилмасдан никоҳлашдан қайтарилдилар — уларга (мол-гўзаллиги кам бўлганларига эса) рагҳбатсизликлари сабабли (юз ўгиришдан ҳам қайтарилдилар).» Юнус айтади: Робиа Аллоҳ азза ва жалалнинг {Агар етимлар (ҳақи)да адолат қила олмаслигингиздан қўрқсангиз} деган сўзи ҳақида шундай деди: «(Бу оят) ‹Агар қўрқсангиз, уларни тарк этинг, мен сизларга тўрт (аёл)ни ҳалол қилдим› демоқдадир.»