وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ سَأَلَ ابْنَ شِهَابٍ عَنِ الرَّجُلِ، يَعْتَكِفُ هَلْ يَدْخُلُ لِحَاجَتِهِ تَحْتَ سَقْفٍ فَقَالَ نَعَمْ لاَ بَأْسَ بِذَلِكَ . قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ عِنْدَنَا الَّذِي لاَ اخْتِلاَفَ فِيهِ أَنَّهُ لاَ يُكْرَهُ الاِعْتِكَافُ فِي كُلِّ مَسْجِدٍ يُجَمَّعُ فِيهِ وَلاَ أُرَاهُ كُرِهَ الاِعْتِكَافُ فِي الْمَسَاجِدِ الَّتِي لاَ يُجَمَّعُ فِيهَا إِلاَّ كَرَاهِيَةَ أَنْ يَخْرُجَ الْمُعْتَكِفُ مِنْ مَسْجِدِهِ الَّذِي اعْتَكَفَ فِيهِ إِلَى الْجُمُعَةِ أَوْ يَدَعَهَا فَإِنْ كَانَ مَسْجِدًا لاَ يُجَمَّعُ فِيهِ الْجُمُعَةُ وَلاَ يَجِبُ عَلَى صَاحِبِهِ إِتْيَانُ الْجُمُعَةِ فِي مَسْجِدٍ سِوَاهُ فَإِنِّي لاَ أَرَى بَأْسًا بِالاِعْتِكَافِ فِيهِ لأَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى قَالَ {وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ} فَعَمَّ اللَّهُ الْمَسَاجِدَ كُلَّهَا وَلَمْ يَخُصَّ شَيْئًا مِنْهَا . قَالَ مَالِكٌ فَمِنْ هُنَالِكَ جَازَ لَهُ أَنْ يَعْتَكِفَ فِي الْمَسَاجِدِ الَّتِي لاَ يُجَمَّعُ فِيهَا الْجُمُعَةُ إِذَا كَانَ لاَ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَخْرُجَ مِنْهُ إِلَى الْمَسْجِدِ الَّذِي تُجَمَّعُ فِيهِ الْجُمُعَةُ . قَالَ مَالِكٌ وَلاَ يَبِيتُ الْمُعْتَكِفُ إِلاَّ فِي الْمَسْجِدِ الَّذِي اعْتَكَفَ فِيهِ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ خِبَاؤُهُ فِي رَحَبَةٍ مِنْ رِحَابِ الْمَسْجِدِ وَلَمْ أَسْمَعْ أَنَّ الْمُعْتَكِفَ يَضْرِبُ بِنَاءً يَبِيتُ فِيهِ إِلاَّ فِي الْمَسْجِدِ أَوْ فِي رَحَبَةٍ مِنْ رِحَابِ الْمَسْجِدِ وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لاَ يَبِيتُ إِلاَّ فِي الْمَسْجِدِ قَوْلُ عَائِشَةَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا اعْتَكَفَ لاَ يَدْخُلُ الْبَيْتَ إِلاَّ لِحَاجَةِ الإِنْسَانِ . وَلاَ يَعْتَكِفُ فَوْقَ ظَهْرِ الْمَسْجِدِ وَلاَ فِي الْمَنَارِ يَعْنِي الصَّوْمَعَةَ . وَقَالَ مَالِكٌ يَدْخُلُ الْمُعْتَكِفُ الْمَكَانَ الَّذِي يُرِيدُ أَنْ يَعْتَكِفَ فِيهِ قَبْلَ غُرُوبِ الشَّمْسِ مِنَ اللَّيْلَةِ الَّتِي يُرِيدُ أَنْ يَعْتَكِفَ فِيهَا حَتَّى يَسْتَقْبِلَ بِاعْتِكَافِهِ أَوَّلَ اللَّيْلَةِ الَّتِي يُرِيدُ أَنْ يَعْتَكِفَ فِيهَا وَالْمُعْتَكِفُ مُشْتَغِلٌ بِاعْتِكَافِهِ لاَ يَعْرِضُ لِغَيْرِهِ مِمَّا يَشْتَغِلُ بِهِ مِنَ التِّجَارَاتِ أَوْ غَيْرِهَا وَلاَ بَأْسَ بِأَنْ يَأْمُرَ الْمُعْتَكِفُ بِبَعْضِ حَاجَتِهِ بِضَيْعَتِهِ وَمَصْلَحَةِ أَهْلِهِ وَأَنْ يَأْمُرَ بِبَيْعِ مَالِهِ أَوْ بِشَىْءٍ لاَ يَشْغَلُهُ فِي نَفْسِهِ فَلاَ بَأْسَ بِذَلِكَ إِذَا كَانَ خَفِيفًا أَنْ يَأْمُرَ بِذَلِكَ مَنْ يَكْفِيهِ إِيَّاهُ . قَالَ مَالِكٌ لَمْ أَسْمَعْ أَحَدًا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يَذْكُرُ فِي الاِعْتِكَافِ شَرْطًا وَإِنَّمَا الاِعْتِكَافُ عَمَلٌ مِنَ الأَعْمَالِ مِثْلُ الصَّلاَةِ وَالصِّيَامِ وَالْحَجِّ وَمَا أَشْبَهَ ذَلِكَ مِنَ الأَعْمَالِ مَا كَانَ مِنْ ذَلِكَ فَرِيضَةً أَوْ نَافِلَةً فَمَنْ دَخَلَ فِي شَىْءٍ مِنْ ذَلِكَ فَإِنَّمَا يَعْمَلُ بِمَا مَضَى مِنَ السُّنَّةِ وَلَيْسَ لَهُ أَنْ يُحْدِثَ فِي ذَلِكَ غَيْرَ مَا مَضَى عَلَيْهِ الْمُسْلِمُونَ لاَ مِنْ شَرْطٍ يَشْتَرِطُهُ وَلاَ يَبْتَدِعُهُ وَقَدِ اعْتَكَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَعَرَفَ الْمُسْلِمُونَ سُنَّةَ الاِعْتِكَافِ . قَالَ مَالِكٌ وَالاِعْتِكَافَ وَالْجِوَارُ سَوَاءٌ وَالاِعْتِكَافُ لِلْقَرَوِيِّ وَالْبَدَوِيِّ سَوَاءٌ .
Molik rivoyat qiladiki, u Ibn Shihobdan eʼtikofdagi kishi hojati uchun tom (bino) ostiga kirsa boʻladimi, deb soʻradi. U: «Ha, bunda hech qanday zarar yoʻq», dedi. Molik aytdi: «Bizning nazdimizda ixtilofsiz (barcha qabul qilgan) narsa shuki, jumʼa oʻqiladigan har qanday masjidda eʼtikof qilish makruh emas. Jumʼa oʻqilmaydigan masjidlarda eʼtikof qilish makruh deyilishini esa men faqat shu sababdan (bilaman): eʼtikof qiluvchi oʻzi eʼtikof qilayotgan masjididan jumʼaga chiqishiga yoki jumʼani tark etishiga toʻgʻri keladi. Agar (u eʼtikof qilayotgan) masjidda jumʼa oʻqilmasa va uning egasiga (eʼtikof qiluvchiga) boshqa masjidga jumʼaga borish vojib boʻlmasa, men unda eʼtikof qilishda hech zarar koʻrmayman. Zero, Alloh tabaraka va taolo: {Masjidlarda eʼtikofda boʻlgan holingizda} deb, barcha masjidlarni umumiy zikr qildi va ulardan birortasini xoslamadi». Molik aytdi: «Mana shu (oyat) sababli, agar jumʼa oʻqiladigan masjidga chiqishi vojib boʻlmasa, unga jumʼa oʻqilmaydigan masjidlarda eʼtikof qilish joizdir». Molik aytdi: «Eʼtikof qiluvchi faqat oʻzi eʼtikof qilayotgan masjidda tunab qolsin, faqat uning chodiri masjid hovlilaridan bir hovlida boʻlsa (bundan mustasno). Men eʼtikof qiluvchi tunash uchun masjidning oʻzidan yoki masjid hovlilaridan bir hovlidan boshqa joyda bino (chodir) tikishini eshitmadim. Uning faqat masjidda tunashiga Oishaning: ‹Rasululloh ﷺ eʼtikofda boʻlganlarida, faqat inson hojati uchungina uyga kirar edilar› degan soʻzi ham dalildir. (Eʼtikof qiluvchi) masjidning tomida ham, minorada — yaʼni savmaʼada ham eʼtikof qilmaydi». Molik aytdi: «Eʼtikof qiluvchi eʼtikof qilmoqchi boʻlgan tunining avvalini eʼtikof bilan qarshi olishi uchun, oʻsha tun quyoshi botishidan avval eʼtikof qilmoqchi boʻlgan joyiga kirsin. Eʼtikof qiluvchi eʼtikofi bilan mashgʻul boʻladi, savdo-sotiq yoki boshqasi kabi (uni) band qiladigan narsalarga urinmaydi. Eʼtikof qiluvchining oʻz mol-mulki, oilasi manfaati borasidagi baʼzi hojatlarini (biror kishiga) buyurishida, molini sotishni yoki oʻzini (koʻnglini) band qilmaydigan bir narsani buyurishida zarar yoʻq. Agar u yengil (ish) boʻlsa, buni oʻrniga bajaruvchi kishiga buyurishida zarar yoʻq». Molik aytdi: «Men ilm ahlidan birortasi eʼtikofda (biror) shart borligini eslatganini eshitmadim. Eʼtikof — namoz, roʻza, haj va shularga oʻxshash amallar kabi, farz yoki nafl boʻlishidan qatʼi nazar, amallardan bir amaldir. Kim bulardan biriga kirishsa, u faqat oʻtgan sunnat boʻyicha amal qiladi; unda musulmonlar oʻtgan (yoʻl)dan boshqa — na oʻzi shart qoʻyadigan, na oʻzi bidʼat qiladigan biror yangilik kiritishga haqli emas. Rasululloh ﷺ eʼtikof qilganlar va musulmonlar eʼtikof sunnatini bilganlar». Molik aytdi: «Eʼtikof va jivor (masjidga yaqin turish) bir xildir; eʼtikof qishloqlik uchun ham, badaviy (koʻchmanchi) uchun ham bir xildir».Молик ривоят қиладики, у Ибн Шиҳобдан эътикофдаги киши ҳожати учун том (бино) остига кирса бўладими, деб сўради. У: «Ҳа, бунда ҳеч қандай зарар йўқ», деди. Молик айтди: «Бизнинг наздимизда ихтилофсиз (барча қабул қилган) нарса шуки, жумъа ўқиладиган ҳар қандай масжидда эътикоф қилиш макруҳ эмас. Жумъа ўқилмайдиган масжидларда эътикоф қилиш макруҳ дейилишини эса мен фақат шу сабабдан (биламан): эътикоф қилувчи ўзи эътикоф қилаётган масжидидан жумъага чиқишига ёки жумъани тарк этишига тўғри келади. Агар (у эътикоф қилаётган) масжидда жумъа ўқилмаса ва унинг эгасига (эътикоф қилувчига) бошқа масжидга жумъага бориш вожиб бўлмаса, мен унда эътикоф қилишда ҳеч зарар кўрмайман. Зеро, Аллоҳ табарака ва таоло: {Масжидларда эътикофда бўлган ҳолингизда} деб, барча масжидларни умумий зикр қилди ва улардан бирортасини хосламади». Молик айтди: «Мана шу (оят) сабабли, агар жумъа ўқиладиган масжидга чиқиши вожиб бўлмаса, унга жумъа ўқилмайдиган масжидларда эътикоф қилиш жоиздир». Молик айтди: «Эътикоф қилувчи фақат ўзи эътикоф қилаётган масжидда тунаб қолсин, фақат унинг чодири масжид ҳовлиларидан бир ҳовлида бўлса (бундан мустасно). Мен эътикоф қилувчи тунаш учун масжиднинг ўзидан ёки масжид ҳовлиларидан бир ҳовлидан бошқа жойда бино (чодир) тикишини эшитмадим. Унинг фақат масжидда тунашига Оишанинг: ‹Расулуллоҳ ﷺ эътикофда бўлганларида, фақат инсон ҳожати учунгина уйга кирар эдилар› деган сўзи ҳам далилдир. (Эътикоф қилувчи) масжиднинг томида ҳам, минорада — яъни савмаъада ҳам эътикоф қилмайди». Молик айтди: «Эътикоф қилувчи эътикоф қилмоқчи бўлган тунининг аввалини эътикоф билан қарши олиши учун, ўша тун қуёши ботишидан аввал эътикоф қилмоқчи бўлган жойига кирсин. Эътикоф қилувчи эътикофи билан машғул бўлади, савдо-сотиқ ёки бошқаси каби (уни) банд қиладиган нарсаларга уринмайди. Эътикоф қилувчининг ўз мол-мулки, оиласи манфаати борасидаги баъзи ҳожатларини (бирор кишига) буюришида, молини сотишни ёки ўзини (кўнглини) банд қилмайдиган бир нарсани буюришида зарар йўқ. Агар у енгил (иш) бўлса, буни ўрнига бажарувчи кишига буюришида зарар йўқ». Молик айтди: «Мен илм аҳлидан бирортаси эътикофда (бирор) шарт борлигини эслатганини эшитмадим. Эътикоф — намоз, рўза, ҳаж ва шуларга ўхшаш амаллар каби, фарз ёки нафл бўлишидан қатъи назар, амаллардан бир амалдир. Ким булардан бирига киришса, у фақат ўтган суннат бўйича амал қилади; унда мусулмонлар ўтган (йўл)дан бошқа — на ўзи шарт қўядиган, на ўзи бидъат қиладиган бирор янгилик киритишга ҳақли эмас. Расулуллоҳ ﷺ эътикоф қилганлар ва мусулмонлар эътикоф суннатини билганлар». Молик айтди: «Эътикоф ва живор (масжидга яқин туриш) бир хилдир; эътикоф қишлоқлик учун ҳам, бадавий (кўчманчи) учун ҳам бир хилдир».