وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، سُئِلَ عَنْ عَبْدٍ لَهُ، وَلَدٌ مِنِ امْرَأَةٍ حُرَّةٍ لِمَنْ وَلاَؤُهُمْ فَقَالَ سَعِيدٌ إِنْ مَاتَ أَبُوهُمْ وَهُوَ عَبْدٌ لَمْ يُعْتَقْ فَوَلاَؤُهُمْ لِمَوَالِي أُمِّهِمْ . قَالَ مَالِكٌ وَمَثَلُ ذَلِكَ وَلَدُ الْمُلاَعَنَةِ مِنَ الْمَوَالِي يُنْسَبُ إِلَى مَوَالِي أُمِّهِ فَيَكُونُونَ هُمْ مَوَالِيَهُ إِنْ مَاتَ وَرِثُوهُ وَإِنْ جَرَّ جَرِيرَةً عَقَلُوا عَنْهُ فَإِنِ اعْتَرَفَ بِهِ أَبُوهُ أُلْحِقَ بِهِ وَصَارَ وَلاَؤُهُ إِلَى مَوَالِي أَبِيهِ وَكَانَ مِيرَاثُهُ لَهُمْ وَعَقْلُهُ عَلَيْهِمْ وَيُجْلَدُ أَبُوهُ الْحَدَّ . قَالَ مَالِكٌ وَكَذَلِكَ الْمَرْأَةُ الْمُلاَعِنَةُ مِنَ الْعَرَبِ إِذَا اعْتَرَفَ زَوْجُهَا الَّذِي لاَعَنَهَا بِوَلَدِهَا صَارَ بِمِثْلِ هَذِهِ الْمَنْزِلَةِ إِلاَّ أَنَّ بَقِيَّةَ مِيرَاثِهِ بَعْدَ مِيرَاثِ أُمِّهِ وَإِخْوَتِهِ لأُمِّهِ لِعَامَّةِ الْمُسْلِمِينَ مَا لَمْ يُلْحَقْ بِأَبِيهِ وَإِنَّمَا وَرَّثَ وَلَدُ الْمُلاَعَنَةِ الْمُوَالاَةَ مَوَالِيَ أُمِّهِ قَبْلَ أَنْ يَعْتَرِفَ بِهِ أَبُوهُ لأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لَهُ نَسَبٌ وَلاَ عَصَبَةٌ فَلَمَّا ثَبَتَ نَسَبُهُ صَارَ إِلَى عَصَبَتِهِ . قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا فِي وَلَدِ الْعَبْدِ مِنِ امْرَأَةٍ حُرَّةٍ وَأَبُو الْعَبْدِ حُرٌّ أَنَّ الْجَدَّ أَبَا الْعَبْدِ يَجُرُّ وَلاَءَ وَلَدِ ابْنِهِ الأَحْرَارِ مِنِ امْرَأَةٍ حُرَّةٍ يَرِثُهُمْ مَا دَامَ أَبُوهُمْ عَبْدًا فَإِنْ عَتَقَ أَبُوهُمْ رَجَعَ الْوَلاَءُ إِلَى مَوَالِيهِ وَإِنْ مَاتَ وَهُوَ عَبْدٌ كَانَ الْمِيرَاثُ وَالْوَلاَءُ لِلْجَدِّ وَإِنِ الْعَبْدُ كَانَ لَهُ ابْنَانِ حُرَّانِ فَمَاتَ أَحَدُهُمَا وَأَبُوهُ عَبْدٌ جَرَّ الْجَدُّ أَبُو الأَبِ الْوَلاَءَ وَالْمِيرَاثَ . قَالَ مَالِكٌ فِي الأَمَةِ تُعْتَقُ وَهِيَ حَامِلٌ وَزَوْجُهَا مَمْلُوكٌ ثُمَّ يَعْتِقُ زَوْجُهَا قَبْلَ أَنْ تَضَعَ حَمْلَهَا أَوْ بَعْدَ مَا تَضَعُ إِنَّ وَلاَءَ مَا كَانَ فِي بَطْنِهَا لِلَّذِي أَعْتَقَ أُمَّهُ لأَنَّ ذَلِكَ الْوَلَدَ قَدْ كَانَ أَصَابَهُ الرِّقُّ قَبْلَ أَنْ تُعْتَقَ أُمُّهُ وَلَيْسَ هُوَ بِمَنْزِلَةِ الَّذِي تَحْمِلُ بِهِ أُمُّهُ بَعْدَ الْعَتَاقَةِ لأَنَّ الَّذِي تَحْمِلُ بِهِ أُمُّهُ بَعْدَ الْعَتَاقَةِ إِذَا أُعْتِقَ أَبُوهُ جَرَّ وَلاَءَهُ . قَالَ مَالِكٌ فِي الْعَبْدِ يَسْتَأْذِنُ سَيِّدَهُ أَنْ يُعْتِقَ عَبْدًا لَهُ فَيَأْذَنَ لَهُ سَيِّدُهُ إِنَّ وَلاَءَ الْعَبْدِ الْمُعْتَقِ
Molikka yetib kelishicha, Saʼid ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan hur (ozod) ayoldan bolasi boʻlgan bir qul haqida — ularning valosi kimga tegishli, deb soʻralgan edi. Saʼid: «Agar otalari qul holida, ozod qilinmay vafot etsa, ularning valosi onalarining mavlolariga tegishli boʻladi», dedi. Molik aytdi: «Bunga oʻxshash narsa — mavlolardan boʻlgan liʼon (laʼnatlashuv orqali ajralish) farzandidir: u onasining mavlolariga nisbat beriladi va oʻshalar uning mavlolari boʻladi. Agar u oʻlsa, ular unga meros boʻladi; agar u jinoyat sodir etsa, ular uning tovonini toʻlaydilar. Agar otasi uni oʻziniki deb tan olsa, u otasiga qoʻshiladi, valosi otasining mavlolariga oʻtadi, merosi ularga, tovoni esa ularning zimmasiga boʻladi va otasiga had (jazo) uriladi». Molik aytdi: «Arablardan boʻlgan liʼon ayoli ham shunday: agar u bilan liʼon qilgan eri uning bolasini tan olsa, u ham shu darajaga oʻtadi — biroq uning merosi onasi va ona tomondan boʻlgan aka-ukalarining merosidan qolgan qismi, u otasiga qoʻshilmaguncha, umum musulmonlarga tegishli boʻladi. Liʼon farzandi otasi uni tan olishidan avval faqat onasining mavlolariga muvolot (valo) merosini bergan, chunki uning nasabi ham, asabasi (ota tomon qarindoshlari) ham boʻlmagan; nasabi sobit boʻlgach esa, u oʻz asabasiga oʻtadi». Molik aytdi: «Bizning nazdimizda ittifoq qilingan hukm shuki, otasi hur boʻlgan qulning hur ayoldan boʻlgan bolasi haqida — bobo, yaʼni qulning otasi, oʻgʻlining hur ayoldan boʻlgan hur farzandlarining valosini oʻziga tortadi va otalari qul boʻlib turgan ekan, ularga meros boʻladi. Agar otalari ozod qilinsa, valo uning (otaning) mavlolariga qaytadi; agar u qul holida oʻlsa, meros ham, valo ham boboga tegishli boʻladi. Agar qulning ikkita hur oʻgʻli boʻlib, otalari qul holidayoq ulardan biri oʻlsa, bobo — otaning otasi — valoni ham, merosni ham oʻziga tortadi». Molik homilador holida ozod qilingan, eri esa qul boʻlgan, soʻngra eri homilasini tugʻishidan avval yoki tugʻqanidan keyin ozod qilingan choʻri haqida aytdi: «Uning qornidagi bolaning valosi onasini ozod qilgan kishiga tegishlidir, chunki oʻsha bolaga onasi ozod qilinishidan avval qullik yetgan edi. U onasi ozod boʻlganidan keyin homilador boʻlgan bola kabi emas; chunki onasi ozodlikdan soʻng homilador boʻlgan bolaning valosini, otasi ozod qilinsa, ota oʻziga tortadi». Molik xoʻjayinidan oʻz qulini ozod qilishga izn soʻragan va xoʻjayini unga izn bergan qul haqida aytdi: «Ozod qilingan qulning valosi (xoʻjayinning xoʻjayiniga tegishli boʻladi; uni ozod qilgan qul oʻzi keyin ozod boʻlsa ham, valo unga qaytmaydi)».Моликка етиб келишича, Саъид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)дан ҳур (озод) аёлдан боласи бўлган бир қул ҳақида — уларнинг валоси кимга тегишли, деб сўралган эди. Саъид: «Агар оталари қул ҳолида, озод қилинмай вафот эца, уларнинг валоси оналарининг мавлоларига тегишли бўлади», деди. Молик айтди: «Бунга ўхшаш нарса — мавлолардан бўлган лиъон (лаънатлашув орқали ажралиш) фарзандидир: у онасининг мавлоларига нисбат берилади ва ўшалар унинг мавлолари бўлади. Агар у ўлса, улар унга мерос бўлади; агар у жиноят содир эца, улар унинг товонини тўлайдилар. Агар отаси уни ўзиники деб тан олса, у отасига қўшилади, валоси отасининг мавлоларига ўтади, мероси уларга, товони эса уларнинг зиммасига бўлади ва отасига ҳад (жазо) урилади». Молик айтди: «Араблардан бўлган лиъон аёли ҳам шундай: агар у билан лиъон қилган эри унинг боласини тан олса, у ҳам шу даражага ўтади — бироқ унинг мероси онаси ва она томондан бўлган ака-укаларининг меросидан қолган қисми, у отасига қўшилмагунча, умум мусулмонларга тегишли бўлади. Лиъон фарзанди отаси уни тан олишидан аввал фақат онасининг мавлоларига муволот (вало) меросини берган, чунки унинг насаби ҳам, асабаси (ота томон қариндошлари) ҳам бўлмаган; насаби собит бўлгач эса, у ўз асабасига ўтади». Молик айтди: «Бизнинг наздимизда иттифоқ қилинган ҳукм шуки, отаси ҳур бўлган қулнинг ҳур аёлдан бўлган боласи ҳақида — бобо, яъни қулнинг отаси, ўғлининг ҳур аёлдан бўлган ҳур фарзандларининг валосини ўзига тортади ва оталари қул бўлиб турган экан, уларга мерос бўлади. Агар оталари озод қилинса, вало унинг (отанинг) мавлоларига қайтади; агар у қул ҳолида ўлса, мерос ҳам, вало ҳам бобога тегишли бўлади. Агар қулнинг иккита ҳур ўғли бўлиб, оталари қул ҳолидаёқ улардан бири ўлса, бобо — отанинг отаси — валони ҳам, меросни ҳам ўзига тортади». Молик ҳомиладор ҳолида озод қилинган, эри эса қул бўлган, сўнгра эри ҳомиласини туғишидан аввал ёки туғқанидан кейин озод қилинган чўри ҳақида айтди: «Унинг қорнидаги боланинг валоси онасини озод қилган кишига тегишлидир, чунки ўша болага онаси озод қилинишидан аввал қуллик етган эди. У онаси озод бўлганидан кейин ҳомиладор бўлган бола каби эмас; чунки онаси озодликдан сўнг ҳомиладор бўлган боланинг валосини, отаси озод қилинса, ота ўзига тортади». Молик хўжайинидан ўз қулини озод қилишга изн сўраган ва хўжайини унга изн берган қул ҳақида айтди: «Озод қилинган қулнинг валоси (хўжайиннинг хўжайинига тегишли бўлади; уни озод қилган қул ўзи кейин озод бўлса ҳам, вало унга қайтмайди)».