حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَنْ أَعْتَقَ شِرْكًا لَهُ فِي عَبْدٍ فَكَانَ لَهُ مَالٌ يَبْلُغُ ثَمَنَ الْعَبْدِ قُوِّمَ عَلَيْهِ قِيمَةَ الْعَدْلِ فَأَعْطَى شُرَكَاءَهُ حِصَصَهُمْ وَعَتَقَ عَلَيْهِ الْعَبْدُ وَإِلاَّ فَقَدْ عَتَقَ مِنْهُ مَا عَتَقَ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim bir qulda oʻziga tegishli ulushni ozod qilsa va oʻsha qulning bahosiga yetadigan moli boʻlsa, unga adolatli baho belgilanadi, u sheriklariga ularning ulushlarini beradi va qul u tomonidan toʻliq ozod qilinadi. Aks holda, u ozod qilgan miqdorigina ozod boʻladi», dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бир қулда ўзига тегишли улушни озод қилса ва ўша қулнинг баҳосига етадиган моли бўлса, унга адолатли баҳо белгиланади, у шерикларига уларнинг улушларини беради ва қул у томонидан тўлиқ озод қилинади. Акс ҳолда, у озод қилган миқдоригина озод бўлади», дедилар.

حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، وَعَنْ غَيْرِ، وَاحِدٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبِي الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ، وَعَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، أَنَّ رَجُلاً، فِي زَمَانِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَعْتَقَ عَبِيدًا لَهُ سِتَّةً عِنْدَ مَوْتِهِ فَأَسْهَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُمْ فَأَعْتَقَ ثُلُثَ تِلْكَ الْعَبِيدِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَبَلَغَنِي أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِذَلِكَ الرَّجُلِ مَالٌ غَيْرُهُمْ ‏.‏

Molik menga Yahyo ibn Saiddan, yana bir necha kishidan — ular al-Hasan ibn Abul-Hasan al-Basriydan hamda Muhammad ibn Siyriyndan (rivoyat qildilar): Rasululloh ﷺ zamonida bir kishi oʻlimi oldidan oʻzining oltita qulini ozod qildi. Shunda Rasululloh ﷺ ular oʻrtasida qurʼa (chek) tashladilar va oʻsha qullarning uchdan birini ozod qildilar. Molik aytdi: Menga yetib kelishicha, oʻsha kishining ulardan boshqa moli yoʻq edi.Молик менга Яҳё ибн Саиддан, яна бир неча кишидан — улар ал-Ҳасан ибн Абул-Ҳасан ал-Басрийдан ҳамда Муҳаммад ибн Сийрийндан (ривоят қилдилар): Расулуллоҳ ﷺ замонида бир киши ўлими олдидан ўзининг олтита қулини озод қилди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ улар ўртасида қуръа (чек) ташладилар ва ўша қулларнинг учдан бирини озод қилдилар. Молик айтди: Менга етиб келишича, ўша кишининг улардан бошқа моли йўқ эди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ رَجُلاً، فِي إِمَارَةِ أَبَانَ بْنِ عُثْمَانَ أَعْتَقَ رَقِيقًا لَهُ كُلَّهُمْ جَمِيعًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ غَيْرُهُمْ فَأَمَرَ أَبَانُ بْنُ عُثْمَانَ بِتِلْكَ الرَّقِيقِ فَقُسِمَتْ أَثْلاَثًا ثُمَّ أَسْهَمَ عَلَى أَيِّهِمْ يَخْرُجُ سَهْمُ الْمَيِّتِ فَيَعْتِقُونَ فَوَقَعَ السَّهْمُ عَلَى أَحَدِ الأَثْلاَثِ فَعَتَقَ الثُّلُثُ الَّذِي وَقَعَ عَلَيْهِ السَّهْمُ ‏.‏

Molik Rabiʼa ibn Abu Abdurrahmon (rahimahulloh)dan rivoyat qiladi: Abon ibn Usmonning amirligi davrida bir kishi barcha qullarini birdaniga ozod qildi, ammo uning ulardan boshqa moli yoʻq edi. Shunda Abon ibn Usmon oʻsha qullar haqida buyruq berdi va ular uch qismga boʻlindi. Soʻng u qaysi biriga marhumning ulushi (qura) chiqib, oʻshalar ozod boʻlishi uchun qura tashladi. Qura uchdan biriga tushdi va qura tushgan oʻsha uchdan bir qism ozod qilindi.Молик Рабиъа ибн Абу Абдурраҳмон (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилади: Абон ибн Усмоннинг амирлиги даврида бир киши барча қулларини бирданига озод қилди, аммо унинг улардан бошқа моли йўқ эди. Шунда Абон ибн Усмон ўша қуллар ҳақида буйруқ берди ва улар уч қисмга бўлинди. Сўнг у қайси бирига марҳумнинг улуши (қура) чиқиб, ўшалар озод бўлиши учун қура ташлади. Қура учдан бирига тушди ва қура тушган ўша учдан бир қисм озод қилинди.

حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّهُ سَمِعَهُ يَقُولُ مَضَتِ السُّنَّةُ أَنَّ الْعَبْدَ إِذَا عَتَقَ تَبِعَهُ مَالُهُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمِمَّا يُبَيِّنُ ذَلِكَ أَنَّ الْعَبْدَ إِذَا عَتَقَ تَبِعَهُ مَالُهُ أَنَّ الْمُكَاتَبَ إِذَا كُوتِبَ تَبِعَهُ مَالُهُ وَإِنْ لَمْ يَشْتَرِطْهُ وَذَلِكَ أَنَّ عَقْدَ الْكِتَابَةِ هُوَ عَقْدُ الْوَلاَءِ إِذَا تَمَّ ذَلِكَ وَلَيْسَ مَالُ الْعَبْدِ وَالْمُكَاتَبِ بِمَنْزِلَةِ مَا كَانَ لَهُمَا مِنْ وَلَدٍ إِنَّمَا أَوْلاَدُهُمَا بِمَنْزِلَةِ رِقَابِهِمَا لَيْسُوا بِمَنْزِلَةِ أَمْوَالِهِمَا لأَنَّ السُّنَّةَ الَّتِي لاَ اخْتِلاَفَ فِيهَا أَنَّ الْعَبْدَ إِذَا عَتَقَ تَبِعَهُ مَالُهُ وَلَمْ يَتْبَعْهُ وَلَدُهُ وَأَنَّ الْمُكَاتَبَ إِذَا كُوتِبَ تَبِعَهُ مَالُهُ وَلَمْ يَتْبَعْهُ وَلَدُهُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمِمَّا يُبَيِّنُ ذَلِكَ أَيْضًا أَنَّ الْعَبْدَ وَالْمُكَاتَبَ إِذَا أَفْلَسَا أُخِذَتْ أَمْوَالُهُمَا وَأُمَّهَاتُ أَوْلاَدِهِمَا وَلَمْ تُؤْخَذْ أَوْلاَدُهُمَا لأَنَّهُمْ لَيْسُوا بِأَمْوَالٍ لَهُمَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمِمَّا يُبَيِّنُ ذَلِكَ أَيْضًا أَنَّ الْعَبْدَ إِذَا بِيعَ وَاشْتَرَطَ الَّذِي ابْتَاعَهُ مَالَهُ لَمْ يَدْخُلْ وَلَدُهُ فِي مَالِهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمِمَّا يُبَيِّنُ ذَلِكَ أَيْضًا أَنَّ الْعَبْدَ إِذَا جَرَحَ أُخِذَ هُوَ وَمَالُهُ وَلَمْ يُؤْخَذْ وَلَدُهُ ‏.‏

Ibn Shihob az-Zuhriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi, uning shunday deganini (Molik) eshitgan: «Sunnat shunga oʻtganki, qul ozod qilinsa, moli unga ergashib oʻtadi». Molik aytdi: «Qul ozod qilinganda moli unga ergashishini bayon qiladigan narsalardan biri shuki, mukotab (kitobat shartnomasini tuzgan qul) kitobat qilinsa, garchi buni shart qilib qoʻymagan boʻlsa-da, moli unga ergashadi. Buning sababi, kitobat aqdi — bu (u yakunlanganda) valo aqdidir. Qul va mukotabning moli ularning bolalari kabi emas. Ularning bolalari — bu ularning boʻyinlari (zotlari) darajasida, mollari darajasida emas. Chunki ixtilofsiz sunnat shuki, qul ozod qilinganda moli unga ergashadi, ammo bolasi ergashmaydi; mukotab kitobat qilinganda moli unga ergashadi, ammo bolasi ergashmaydi». Molik aytdi: «Buni yana bir bayon qiladigan narsa shuki, qul va mukotab sinsa (iflos boʻlsa), ularning mollari va umm valadlari (bola tuqqan choʻrilari) olinadi, ammo bolalari olinmaydi, chunki ular ularning mollari emas». Molik aytdi: «Buni yana bir bayon qiladigan narsa shuki, qul sotilib, uni sotib olgan kishi uning molini shart qilsa, bolasi uning moliga kirmaydi». Molik aytdi: «Buni yana bir bayon qiladigan narsa shuki, qul (birovni) jarohatlantirsa, uning oʻzi ham, moli ham olinadi, ammo bolasi olinmaydi».Ибн Шиҳоб аз-Зуҳрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади, унинг шундай деганини (Молик) эшитган: «Суннат шунга ўтганки, қул озод қилинса, моли унга эргашиб ўтади». Молик айтди: «Қул озод қилинганда моли унга эргашишини баён қиладиган нарсалардан бири шуки, мукотаб (китобат шартномасини тузган қул) китобат қилинса, гарчи буни шарт қилиб қўймаган бўлса-да, моли унга эргашади. Бунинг сабаби, китобат ақди — бу (у якунланганда) вало ақдидир. Қул ва мукотабнинг моли уларнинг болалари каби эмас. Уларнинг болалари — бу уларнинг бўйинлари (зотлари) даражасида, моллари даражасида эмас. Чунки ихтилофсиз суннат шуки, қул озод қилинганда моли унга эргашади, аммо боласи эргашмайди; мукотаб китобат қилинганда моли унга эргашади, аммо боласи эргашмайди». Молик айтди: «Буни яна бир баён қиладиган нарса шуки, қул ва мукотаб синса (ифлос бўлса), уларнинг моллари ва умм валадлари (бола туққан чўрилари) олинади, аммо болалари олинмайди, чунки улар уларнинг моллари эмас». Молик айтди: «Буни яна бир баён қиладиган нарса шуки, қул сотилиб, уни сотиб олган киши унинг молини шарт қилса, боласи унинг молига кирмайди». Молик айтди: «Буни яна бир баён қиладиган нарса шуки, қул (бировни) жароҳатлантирса, унинг ўзи ҳам, моли ҳам олинади, аммо боласи олинмайди».

حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَالَ أَيُّمَا وَلِيدَةٍ وَلَدَتْ مِنْ سَيِّدِهَا فَإِنَّهُ لاَ يَبِيعُهَا وَلاَ يَهَبُهَا وَلاَ يُوَرِّثُهَا وَهُوَ يَسْتَمْتِعُ بِهَا فَإِذَا مَاتَ فَهِيَ حُرَّةٌ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: «Qaysi choʻri oʻz xoʻjayinidan bola tugʻsa, u (xoʻjayin) uni sotmaydi, hadya qilmaydi va meros qilib qoldirmaydi; (tirikligida) u bilan bahramand boʻladi, oʻzi oʻlgach esa u (choʻri) ozoddir».Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: «Қайси чўри ўз хўжайинидан бола туғса, у (хўжайин) уни сотмайди, ҳадя қилмайди ва мерос қилиб қолдирмайди; (тириклигида) у билан баҳраманд бўлади, ўзи ўлгач эса у (чўри) озоддир».

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، أَتَتْهُ وَلِيدَةٌ قَدْ ضَرَبَهَا سَيِّدُهَا بِنَارٍ أَوْ أَصَابَهَا بِهَا فَأَعْتَقَهَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا أَنَّهُ لاَ تَجُوزُ عَتَاقَةُ رَجُلٍ وَعَلَيْهِ دَيْنٌ يُحِيطُ بِمَالِهِ وَأَنَّهُ لاَ تَجُوزُ عَتَاقَةُ الْغُلاَمِ حَتَّى يَحْتَلِمَ أَوْ يَبْلُغَ مَبْلَغَ الْمُحْتَلِمِ وَأَنَّهُ لاَ تَجُوزُ عَتَاقَةُ الْمُوَلَّى عَلَيْهِ فِي مَالِهِ وَإِنْ بَلَغَ الْحُلُمَ حَتَّى يَلِيَ مَالَهُ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Umar ibn al-Xattobning oldiga bir choʻri keldi — uni xoʻjayini oʻt (choʻgʻ) bilan urgan yoki oʻt bilan (kuydirib) jarohatlagan edi — shunda u (Umar) uni ozod qildi. Molik aytdi: «Bizning nazdimizda ittifoq qilingan ish shuki: zimmasida molini butunlay qamrab oladigan qarzi bor kishining (qulni) ozod qilishi joiz emas; gʻulom (bola) ehtilom (balogʻat) yoshiga yetmaguncha yoki ehtilom qiladiganlar darajasiga yetmaguncha uning ozod qilishi joiz emas; moli (birov tomonidan) vasiylikda boshqarilayotgan kishining oʻz molidan (qul) ozod qilishi — garchi balogʻatga yetgan boʻlsa-da — oʻz molini oʻzi boshqaradigan boʻlmaguncha joiz emas».Моликка етиб келишича, Умар ибн ал-Хаттобнинг олдига бир чўри келди — уни хўжайини ўт (чўғ) билан урган ёки ўт билан (куйдириб) жароҳатлаган эди — шунда у (Умар) уни озод қилди. Молик айтди: «Бизнинг наздимизда иттифоқ қилинган иш шуки: зиммасида молини бутунлай қамраб оладиган қарзи бор кишининг (қулни) озод қилиши жоиз эмас; ғулом (бола) эҳтилом (балоғат) ёшига етмагунча ёки эҳтилом қиладиганлар даражасига етмагунча унинг озод қилиши жоиз эмас; моли (биров томонидан) васийликда бошқарилаётган кишининг ўз молидан (қул) озод қилиши — гарчи балоғатга етган бўлса-да — ўз молини ўзи бошқарадиган бўлмагунча жоиз эмас».

حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ أُسَامَةَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْحَكَمِ، أَنَّهُ قَالَ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ جَارِيَةً لِي كَانَتْ تَرْعَى غَنَمًا لِي فَجِئْتُهَا وَقَدْ فُقِدَتْ شَاةٌ مِنَ الْغَنَمِ فَسَأَلْتُهَا عَنْهَا فَقَالَتْ أَكَلَهَا الذِّئْبُ فَأَسِفْتُ عَلَيْهَا وَكُنْتُ مِنْ بَنِي آدَمَ فَلَطَمْتُ وَجْهَهَا وَعَلَىَّ رَقَبَةٌ أَفَأُعْتِقُهَا فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَيْنَ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ فِي السَّمَاءِ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ مَنْ أَنَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ أَنْتَ رَسُولُ اللَّهِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَعْتِقْهَا ‏"‏ ‏.‏

Umar ibn al-Hakam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: «Men Rasululloh ﷺ ning oldilariga kelib: ‹Yo Rasululloh, mening bir choʻrim qoʻylarimni boqib yurardi. Men uning oldiga borsam, qoʻylardan bittasi yoʻqolgan edi. Men undan uni soʻrasam, u: ‹Uni boʻri yeb ketdi›, dedi. Men undan xafa boʻldim — oʻzim ham odam bolasiman-da — shunda uning yuziga tarsaki tortdim. Mening zimmamda esa bir qul (ozod qilish burchi) bor. Uni ozod qilaveraymi?› dedim. Shunda Rasululloh ﷺ unga: ‹Alloh qayerda?› dedilar. U: ‹Osmonda›, dedi. U zot: ‹Men kimman?› dedilar. U: ‹Siz Rasulullohsiz›, dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Uni ozod qil›, dedilar».Умар ибн ал-Ҳакам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: «Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига келиб: ‹Ё Расулуллоҳ, менинг бир чўрим қўйларимни боқиб юрарди. Мен унинг олдига борсам, қўйлардан биттаси йўқолган эди. Мен ундан уни сўрасам, у: ‹Уни бўри еб кетди›, деди. Мен ундан хафа бўлдим — ўзим ҳам одам боласиман-да — шунда унинг юзига тарсаки тортдим. Менинг зиммамда эса бир қул (озод қилиш бурчи) бор. Уни озод қилаверайми?› дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: ‹Аллоҳ қаерда?› дедилар. У: ‹Осмонда›, деди. У зот: ‹Мен кимман?› дедилар. У: ‹Сиз Расулуллоҳсиз›, деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Уни озод қил›, дедилар».

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّ رَجُلاً، مِنَ الأَنْصَارِ جَاءَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِجَارِيَةٍ لَهُ سَوْدَاءَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ عَلَىَّ رَقَبَةً مُؤْمِنَةً فَإِنْ كُنْتَ تَرَاهَا مُؤْمِنَةً أُعْتِقُهَا ‏.‏ فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَتَشْهَدِينَ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَتَشْهَدِينَ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ قَالَتْ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَتُوقِنِينَ بِالْبَعْثِ بَعْدَ الْمَوْتِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ نَعَمْ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَعْتِقْهَا ‏"‏ ‏.‏

Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utba ibn Masʼud (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, ansorlardan bir kishi Rasululloh ﷺ huzurlariga oʻzining qora churi (jariya)si bilan kelib: «Yo Rasululloh, zimmamda bir moʻmin qulni ozod qilish (bor). Agar siz uni moʻmina deb koʻrsangiz, men uni ozod qilaman», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ u (churi)ga: «Allohdan oʻzga iloh yoʻqligiga guvohlik berasanmi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Muhammad Allohning Rasuli ekaniga guvohlik berasanmi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Oʻlimdan keyin qayta tirilishga ishonasanmi?» dedilar. U: «Ha», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Uni ozod qilgin», dedilar.Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утба ибн Масъуд (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, ансорлардан бир киши Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига ўзининг қора чури (жария)си билан келиб: «Ё Расулуллоҳ, зиммамда бир мўмин қулни озод қилиш (бор). Агар сиз уни мўмина деб кўрсангиз, мен уни озод қиламан», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ у (чури)га: «Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқлигига гувоҳлик берасанми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Муҳаммад Аллоҳнинг Расули эканига гувоҳлик берасанми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Ўлимдан кейин қайта тирилишга ишонасанми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Уни озод қилгин», дедилар.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ عَنِ الْمَقْبُرِيِّ، أَنَّهُ قَالَ سُئِلَ أَبُو هُرَيْرَةَ عَنِ الرَّجُلِ، تَكُونُ عَلَيْهِ رَقَبَةٌ هَلْ يُعْتِقُ فِيهَا ابْنَ زِنًا فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ نَعَمْ ذَلِكَ يُجْزِئُ عَنْهُ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, al-Maqburiy (rahimahulloh) shunday degan: Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan zimmasida raqaba (qul ozod qilish) vojib boʻlgan kishi haqida — u shu (kafforat) yoʻlida zinodan tugʻilgan bolani ozod qilsa boʻladimi, deb soʻralgan edi. Abu Hurayra (roziyallohu anhu): «Ha, bu undan kifoya qiladi», dedi.Моликка етиб келишича, ал-Мақбурий (раҳимаҳуллоҳ) шундай деган: Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан зиммасида рақаба (қул озод қилиш) вожиб бўлган киши ҳақида — у шу (каффорат) йўлида зинодан туғилган болани озод қилса бўладими, деб сўралган эди. Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу): «Ҳа, бу ундан кифоя қилади», деди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ الأَنْصَارِيِّ، وَكَانَ، مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الرَّجُلِ تَكُونُ عَلَيْهِ رَقَبَةٌ هَلْ يَجُوزُ لَهُ أَنْ يُعْتِقَ وَلَدَ زِنًا قَالَ نَعَمْ ذَلِكَ يُجْزِئُ عَنْهُ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Rasululloh ﷺ ning sahobalaridan boʻlgan Fazola ibn Ubayd al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan zimmasida bir qul (ozod qilish) boʻlgan kishi haqida — u zino farzandini ozod qilishi joizmi, deb soʻralgan edi. U: «Ha, bu undan (kaffarat sifatida) kifoya qiladi», dedi.Моликка етиб келишича, Расулуллоҳ ﷺ нинг саҳобаларидан бўлган Фазола ибн Убайд ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан зиммасида бир қул (озод қилиш) бўлган киши ҳақида — у зино фарзандини озод қилиши жоизми, деб сўралган эди. У: «Ҳа, бу ундан (каффарат сифатида) кифоя қилади», деди.

حَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، سُئِلَ عَنِ الرَّقَبَةِ الْوَاجِبَةِ، هَلْ تُشْتَرَى بِشَرْطٍ فَقَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَذَلِكَ أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ فِي الرِّقَابِ الْوَاجِبَةِ أَنَّهُ لاَ يَشْتَرِيهَا الَّذِي يُعْتِقُهَا فِيمَا وَجَبَ عَلَيْهِ بِشَرْطٍ عَلَى أَنْ يُعْتِقَهَا لأَنَّهُ إِذَا فَعَلَ ذَلِكَ فَلَيْسَتْ بِرَقَبَةٍ تَامَّةٍ لأَنَّهُ يَضَعُ مِنْ ثَمَنِهَا لِلَّذِي يَشْتَرِطُ مِنْ عِتْقِهَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَلاَ بَأْسَ أَنْ يَشْتَرِيَ الرَّقَبَةَ فِي التَّطَوُّعِ وَيَشْتَرِطَ أَنْ يُعْتِقَهَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ إِنَّ أَحْسَنَ مَا سُمِعَ فِي الرِّقَابِ الْوَاجِبَةِ أَنَّهُ لاَ يَجُوزُ أَنْ يُعْتَقَ فِيهَا نَصْرَانِيٌّ وَلاَ يَهُودِيٌّ وَلاَ يُعْتَقُ فِيهَا مُكَاتَبٌ وَلاَ مُدَبَّرٌ وَلاَ أُمُّ وَلَدٍ وَلاَ مُعْتَقٌ إِلَى سِنِينَ وَلاَ أَعْمَى وَلاَ بَأْسَ أَنْ يُعْتَقَ النَّصْرَانِيُّ وَالْيَهُودِيُّ وَالْمَجُوسِيُّ تَطَوُّعًا لأَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى قَالَ فِي كِتَابِهِ ‏{‏فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً‏}‏ فَالْمَنُّ الْعَتَاقَةُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فَأَمَّا الرِّقَابُ الْوَاجِبَةُ الَّتِي ذَكَرَ اللَّهُ فِي الْكِتَابِ فَإِنَّهُ لاَ يُعْتَقُ فِيهَا إِلاَّ رَقَبَةٌ مُؤْمِنَةٌ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَكَذَلِكَ فِي إِطْعَامِ الْمَسَاكِينِ فِي الْكَفَّارَاتِ لاَ يَنْبَغِي أَنْ يُطْعَمَ فِيهَا إِلاَّ الْمُسْلِمُونَ وَلاَ يُطْعَمُ فِيهَا أَحَدٌ عَلَى غَيْرِ دِينِ الإِسْلاَمِ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan vojib boʻlgan raqaba shart bilan sotib olinadimi, deb soʻralganda, u: «Yoʻq», dedi. Molik aytdi: «Vojib boʻlgan qullarni ozod qilish borasida men eshitgan eng toʻgʻri gap shuki, zimmasidagi vojibni ado etish uchun qulni ozod qilmoqchi boʻlgan kishi uni ‹ozod qilaman› degan shart bilan sotib olmaydi. Chunki u shunday qilsa, u toʻliq raqaba boʻlmaydi, negaki u qulni ozod qilish shartini qoʻygani sababli uning bahosidan kamaytirgan boʻladi». Molik aytdi: «Nafl (ixtiyoriy) yoʻlida qulni ozod qilish shartini qoʻyib sotib olishda esa hech qanday zarar yoʻq». Molik aytdi: «Vojib boʻlgan qullar borasida eshitilgan eng toʻgʻri gap shuki, ular yoʻlida nasroniy ham, yahudiy ham ozod qilinmaydi; mukotab (kelishuv bilan ozod boʻluvchi qul) ham, mudabbar (xoʻjayin oʻlimidan keyin ozod boʻluvchi qul) ham, umm valad (xoʻjayinidan bola koʻrgan choʻri) ham, muayyan yillardan soʻng ozod boʻlishi belgilangan qul ham, koʻr kishi ham ozod qilinmaydi. Nafl yoʻlida esa nasroniy, yahudiy va majusiyni ozod qilishda zarar yoʻq, chunki Alloh taboraka va taolo Oʻz Kitobida: {Yo (ularga) keyin marhamat koʻrsatib, yo tovon olib (ozod qiling)} (Muhammad 4), degan; marhamat esa — ozod qilishdir». Molik aytdi: «Alloh Kitobda zikr etgan vojib qullarga kelsak, ular yoʻlida faqat moʻmin qul ozod qilinadi». Molik aytdi: «Kafforatlarda miskinlarni taomlantirish ham xuddi shunday: ularda faqat musulmonlar taomlantiriladi, Islom dinidan boshqa dindagi hech kim taomlantirilmaydi».Моликка етиб келишича, Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан вожиб бўлган рақаба шарт билан сотиб олинадими, деб сўралганда, у: «Йўқ», деди. Молик айтди: «Вожиб бўлган қулларни озод қилиш борасида мен эшитган энг тўғри гап шуки, зиммасидаги вожибни адо этиш учун қулни озод қилмоқчи бўлган киши уни ‹озод қиламан› деган шарт билан сотиб олмайди. Чунки у шундай қилса, у тўлиқ рақаба бўлмайди, негаки у қулни озод қилиш шартини қўйгани сабабли унинг баҳосидан камайтирган бўлади». Молик айтди: «Нафл (ихтиёрий) йўлида қулни озод қилиш шартини қўйиб сотиб олишда эса ҳеч қандай зарар йўқ». Молик айтди: «Вожиб бўлган қуллар борасида эшитилган энг тўғри гап шуки, улар йўлида насроний ҳам, яҳудий ҳам озод қилинмайди; мукотаб (келишув билан озод бўлувчи қул) ҳам, мудаббар (хўжайин ўлимидан кейин озод бўлувчи қул) ҳам, умм валад (хўжайинидан бола кўрган чўри) ҳам, муайян йиллардан сўнг озод бўлиши белгиланган қул ҳам, кўр киши ҳам озод қилинмайди. Нафл йўлида эса насроний, яҳудий ва мажусийни озод қилишда зарар йўқ, чунки Аллоҳ таборака ва таоло Ўз Китобида: {Ё (уларга) кейин марҳамат кўрсатиб, ё товон олиб (озод қилинг)} (Муҳаммад 4), деган; марҳамат эса — озод қилишдир». Молик айтди: «Аллоҳ Китобда зикр этган вожиб қулларга келсак, улар йўлида фақат мўмин қул озод қилинади». Молик айтди: «Каффоратларда мискинларни таомлантириш ҳам худди шундай: уларда фақат мусулмонлар таомлантирилади, Ислом динидан бошқа диндаги ҳеч ким таомлантирилмайди».

حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي عَمْرَةَ الأَنْصَارِيِّ، أَنَّ أُمَّهُ، أَرَادَتْ أَنْ تُوصِيَ ثُمَّ أَخَّرَتْ ذَلِكَ إِلَى أَنْ تُصْبِحَ فَهَلَكَتْ وَقَدْ كَانَتْ هَمَّتْ بِأَنْ تُعْتِقَ فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ فَقُلْتُ لِلْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ أَيَنْفَعُهَا أَنْ أُعْتِقَ عَنْهَا فَقَالَ الْقَاسِمُ إِنَّ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنَّ أُمِّي هَلَكَتْ فَهَلْ يَنْفَعُهَا أَنْ أُعْتِقَ عَنْهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏

Molik menga Abdurrahmon ibn Abu Amra al-Ansoriydan (rivoyat qildi): Uning onasi vasiyat qilmoqchi boʻlib, buni tongga qoldirdi va (tongdan avval) vafot etdi. U (bir qulni) ozod qilmoqchi ham boʻlgan edi. Abdurrahmon aytdi: «Men Qosim ibn Muhammadga: ‹Men uning nomidan (qul) ozod qilsam, unga foyda beradimi?› dedim. Qosim: ‹Saʼd ibn Uboda (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺ ga: ‹Onam vafot etdi, men uning nomidan (qul) ozod qilsam, unga foyda beradimi?› deganida, Rasululloh ﷺ: ‹Ha›, dedilar›, dedi».Молик менга Абдурраҳмон ибн Абу Амра ал-Ансорийдан (ривоят қилди): Унинг онаси васият қилмоқчи бўлиб, буни тонгга қолдирди ва (тонгдан аввал) вафот этди. У (бир қулни) озод қилмоқчи ҳам бўлган эди. Абдурраҳмон айтди: «Мен Қосим ибн Муҳаммадга: ‹Мен унинг номидан (қул) озод қилсам, унга фойда берадими?› дедим. Қосим: ‹Саъд ибн Убода (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺ га: ‹Онам вафот этди, мен унинг номидан (қул) озод қилсам, унга фойда берадими?› деганида, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ҳа›, дедилар›, деди».

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، أَنَّهُ قَالَ تُوُفِّيَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ فِي نَوْمٍ نَامَهُ فَأَعْتَقَتْ عَنْهُ عَائِشَةُ زَوْجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم رِقَابًا كَثِيرَةً ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَهَذَا أَحَبُّ مَا سَمِعْتُ إِلَىَّ فِي ذَلِكَ ‏.‏

Molik Yahyo ibn Saʼid (rahimahulloh)dan rivoyat qiladi, u dedi: «Abdurrahmon ibn Abu Bakr (roziyallohu anhu) uyqusida vafot etdi. Shunda Nabiy ﷺ ning zavjalari Oisha (roziyallohu anho) uning nomidan koʻplab qullarni ozod qildi». Molik aytdi: «Bu masalada eshitganlarim ichida menga eng maʼqul boʻlgani shu (amal)dir».Молик Яҳё ибн Саъид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилади, у деди: «Абдурраҳмон ибн Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) уйқусида вафот этди. Шунда Набий ﷺ нинг завжалари Оиша (розияллоҳу анҳо) унинг номидан кўплаб қулларни озод қилди». Молик айтди: «Бу масалада эшитганларим ичида менга энг маъқул бўлгани шу (амал)дир».

حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سُئِلَ عَنِ الرِّقَابِ أَيُّهَا أَفْضَلُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَغْلاَهَا ثَمَنًا وَأَنْفَسُهَا عِنْدَ أَهْلِهَا ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) — Nabiy ﷺ ning zavjalari — dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ dan qaysi qulni ozod qilish afzalroq, deb soʻralgan edi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Bahosi eng qimmati va egalari nazdida eng nafisi», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо) — Набий ﷺ нинг завжалари — дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ дан қайси қулни озод қилиш афзалроқ, деб сўралган эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Баҳоси энг қиммати ва эгалари наздида энг нафиси», дедилар.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ أَعْتَقَ وَلَدَ زِنًا وَأُمَّهُ ‏.‏

Nofeʼ (rahimahulloh)dan rivoyat qilinishicha, Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) zino farzandini va uning onasini ozod qildi.Нофеъ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинишича, Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) зино фарзандини ва унинг онасини озод қилди.

حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهَا قَالَتْ جَاءَتْ بَرِيرَةُ فَقَالَتْ إِنِّي كَاتَبْتُ أَهْلِي عَلَى تِسْعِ أَوَاقٍ فِي كُلِّ عَامٍ أُوْقِيَّةٌ فَأَعِينِينِي ‏.‏ فَقَالَتْ عَائِشَةُ إِنْ أَحَبَّ أَهْلُكِ أَنْ أَعُدَّهَا لَهُمْ عَنْكِ عَدَدْتُهَا وَيَكُونَ لِي وَلاَؤُكِ فَعَلْتُ ‏.‏ فَذَهَبَتْ بَرِيرَةُ إِلَى أَهْلِهَا فَقَالَتْ لَهُمْ ذَلِكَ فَأَبَوْا عَلَيْهَا فَجَاءَتْ مِنْ عِنْدِ أَهْلِهَا وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ فَقَالَتْ لِعَائِشَةَ إِنِّي قَدْ عَرَضْتُ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ فَأَبَوْا عَلَىَّ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ الْوَلاَءُ لَهُمْ ‏.‏ فَسَمِعَ ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَهَا فَأَخْبَرَتْهُ عَائِشَةُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خُذِيهَا وَاشْتَرِطِي لَهُمُ الْوَلاَءَ فَإِنَّمَا الْوَلاَءُ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏ ‏.‏ فَفَعَلَتْ عَائِشَةُ ثُمَّ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي النَّاسِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَمَّا بَعْدُ فَمَا بَالُ رِجَالٍ يَشْتَرِطُونَ شُرُوطًا لَيْسَتْ فِي كِتَابِ اللَّهِ مَا كَانَ مِنْ شَرْطٍ لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ فَهُوَ بَاطِلٌ وَإِنْ كَانَ مِائَةَ شَرْطٍ قَضَاءُ اللَّهِ أَحَقُّ وَشَرْطُ اللَّهِ أَوْثَقُ وَإِنَّمَا الْوَلاَءُ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏ ‏.‏

Nabiy ﷺ ning zavjalari Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: «Barira kelib: ‹Men xoʻjalarim bilan har yili bir uqiyadan, toʻqqiz uqiyaga mukotaba (ozodlik shartnomasi) tuzdim, menga yordam bergin›, dedi. Men: ‹Agar xoʻjalaring uni sening nomingdan ularga sanab (toʻlab) berishimni va valo (merosxoʻrlik huquqi) meniki boʻlishini xohlasalar, shunday qilaman›, dedim. Barira xoʻjalarining oldiga borib, ularga shuni aytdi, biroq ular koʻnmadilar. U xoʻjalarining oldidan qaytib keldi, Rasululloh ﷺ esa oʻtirgan edilar. U menga: ‹Men ularga buni taklif qildim, biroq ular valo ularniki boʻlishidan boshqasiga koʻnmadilar›, dedi. Rasululloh ﷺ buni eshitib, undan soʻradilar, men u zotga xabar berdim. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Uni olgin va ularga valoni shart qilib qoʻyaver, chunki valo faqat ozod qilgan kishiga tegishlidir›, dedilar. Men shunday qildim. Soʻng Rasululloh ﷺ odamlar orasida turib, Allohga hamd va sano aytdilar, keyin: ‹Ammo baʼd, nega baʼzi kishilar Allohning Kitobida boʻlmagan shartlarni shart qiladilar?! Allohning Kitobida boʻlmagan har qanday shart botildir, garchi u yuzta shart boʻlsa ham. Allohning hukmi haqroq va Allohning sharti mustahkamroqdir. Valo esa faqat ozod qilgan kishiga tegishlidir›, dedilar».Набий ﷺ нинг завжалари Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: «Барира келиб: ‹Мен хўжаларим билан ҳар йили бир уқиядан, тўққиз уқияга мукотаба (озодлик шартномаси) туздим, менга ёрдам бергин›, деди. Мен: ‹Агар хўжаларинг уни сенинг номингдан уларга санаб (тўлаб) беришимни ва вало (меросхўрлик ҳуқуқи) меники бўлишини хоҳласалар, шундай қиламан›, дедим. Барира хўжаларининг олдига бориб, уларга шуни айтди, бироқ улар кўнмадилар. У хўжаларининг олдидан қайтиб келди, Расулуллоҳ ﷺ эса ўтирган эдилар. У менга: ‹Мен уларга буни таклиф қилдим, бироқ улар вало уларники бўлишидан бошқасига кўнмадилар›, деди. Расулуллоҳ ﷺ буни эшитиб, ундан сўрадилар, мен у зотга хабар бердим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Уни олгин ва уларга валони шарт қилиб қўявер, чунки вало фақат озод қилган кишига тегишлидир›, дедилар. Мен шундай қилдим. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ одамлар орасида туриб, Аллоҳга ҳамд ва сано айтдилар, кейин: ‹Аммо баъд, нега баъзи кишилар Аллоҳнинг Китобида бўлмаган шартларни шарт қиладилар?! Аллоҳнинг Китобида бўлмаган ҳар қандай шарт ботилдир, гарчи у юзта шарт бўлса ҳам. Аллоҳнинг ҳукми ҳақроқ ва Аллоҳнинг шарти мустаҳкамроқдир. Вало эса фақат озод қилган кишига тегишлидир›, дедилар».

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ عَائِشَةَ أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ، أَرَادَتْ أَنْ تَشْتَرِيَ جَارِيَةً تُعْتِقُهَا فَقَالَ أَهْلُهَا نَبِيعُكِهَا عَلَى أَنَّ وَلاَءَهَا لَنَا فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏ "‏ لاَ يَمْنَعَنَّكِ ذَلِكَ فَإِنَّمَا الْوَلاَءُ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, moʻminlar onasi Oisha (roziyallohu anho) bir choʻrini sotib olib, uni ozod qilmoqchi boʻldi. Uning egalari: «Uni senga, valosi bizga (tegishli) boʻlishi sharti bilan sotamiz», dedilar. U buni Rasululloh ﷺ ga aytdi. Shunda u zot: «Bu seni toʻsib qoʻymasin, chunki valo faqat ozod qilgan kishiga (tegishli)dir», dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, мўминлар онаси Оиша (розияллоҳу анҳо) бир чўрини сотиб олиб, уни озод қилмоқчи бўлди. Унинг эгалари: «Уни сенга, валоси бизга (тегишли) бўлиши шарти билан сотамиз», дедилар. У буни Расулуллоҳ ﷺ га айтди. Шунда у зот: «Бу сени тўсиб қўймасин, чунки вало фақат озод қилган кишига (тегишли)дир», дедилар.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَمْرَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ بَرِيرَةَ، جَاءَتْ تَسْتَعِينُ عَائِشَةَ أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَتْ عَائِشَةُ إِنْ أَحَبَّ أَهْلُكِ أَنْ أَصُبَّ لَهُمْ ثَمَنَكِ صَبَّةً وَاحِدَةً وَأُعْتِقَكِ فَعَلْتُ ‏.‏ فَذَكَرَتْ ذَلِكَ بَرِيرَةُ لأَهْلِهَا فَقَالُوا لاَ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ لَنَا وَلاَؤُكِ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ فَزَعَمَتْ عَمْرَةُ أَنَّ عَائِشَةَ ذَكَرَتْ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ اشْتَرِيهَا وَأَعْتِقِيهَا فَإِنَّمَا الْوَلاَءُ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏ ‏.‏

Amra bint Abdurrahmon (rahimahalloh)dan rivoyat qilinadiki, Barira moʻminlar onasi Oisha (roziyallohu anho)dan yordam soʻrab keldi. Shunda Oisha: «Agar egalaring narxingni bir yoʻla toʻlab, seni ozod qilishimni yoqtirsalar, men shuni qilaman», dedi. Barira buni oʻz egalariga aytdi. Ular esa: «Yoʻq, faqat valo (voris huquqi) bizga tegishli boʻlsagina», dedilar. Yahyo ibn Said aytdiki, Amra shunday deb gapirdi: Oisha buni Rasululloh ﷺga zikr qildi, shunda Rasululloh ﷺ: «Uni sotib olib, ozod qilaver. Zero valo faqat ozod qilgan kishiga tegishlidir», dedilar.Амра бинт Абдурраҳмон (раҳимаҳаллоҳ)дан ривоят қилинадики, Барира мўминлар онаси Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ёрдам сўраб келди. Шунда Оиша: «Агар эгаларинг нархингни бир йўла тўлаб, сени озод қилишимни ёқтирсалар, мен шуни қиламан», деди. Барира буни ўз эгаларига айтди. Улар эса: «Йўқ, фақат вало (ворис ҳуқуқи) бизга тегишли бўлсагина», дедилар. Яҳё ибн Саид айтдики, Амра шундай деб гапирди: Оиша буни Расулуллоҳ ﷺга зикр қилди, шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Уни сотиб олиб, озод қилавер. Зеро вало фақат озод қилган кишига тегишлидир», дедилар.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ الْوَلاَءِ وَعَنْ هِبَتِهِ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ valoni sotish va uni hadya qilishdan qaytardilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ валони сотиш ва уни ҳадя қилишдан қайтардилар.

حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، ‏.‏ أَنَّ الزُّبَيْرَ بْنَ الْعَوَّامِ، اشْتَرَى عَبْدًا فَأَعْتَقَهُ وَلِذَلِكَ الْعَبْدِ بَنُونَ مِنِ امْرَأَةٍ حُرَّةٍ فَلَمَّا أَعْتَقَهُ الزُّبَيْرُ قَالَ هُمْ مَوَالِيَّ ‏.‏ وَقَالَ مَوَالِي أُمِّهِمْ بَلْ هُمْ مَوَالِينَا ‏.‏ فَاخْتَصَمُوا إِلَى عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ فَقَضَى عُثْمَانُ لِلزُّبَيْرِ بِوَلاَئِهِمْ ‏.‏

Molik Rabiʼa ibn Abu Abdurrahmon (rahimahulloh)dan rivoyat qiladi: Zubayr ibn al-Avvom (roziyallohu anhu) bir qulni sotib olib, uni ozod qildi. Oʻsha qulning hur (ozod) ayoldan boʻlgan oʻgʻillari bor edi. Zubayr uni ozod qilganda: «Ular mening mavlolarim (valo egasi menman)», dedi. Onalarining mavlolari esa: «Yoʻq, ular bizning mavlolarimizdir», deyishdi. Ular Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu) huzurida daʼvolashdilar. Usmon ularning valosini Zubayrga hukm qilib berdi.Молик Рабиъа ибн Абу Абдурраҳмон (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилади: Зубайр ибн ал-Аввом (розияллоҳу анҳу) бир қулни сотиб олиб, уни озод қилди. Ўша қулнинг ҳур (озод) аёлдан бўлган ўғиллари бор эди. Зубайр уни озод қилганда: «Улар менинг мавлоларим (вало эгаси менман)», деди. Оналарининг мавлолари эса: «Йўқ, улар бизнинг мавлоларимиздир», дейишди. Улар Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу) ҳузурида даъволашдилар. Усмон уларнинг валосини Зубайрга ҳукм қилиб берди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، سُئِلَ عَنْ عَبْدٍ لَهُ، وَلَدٌ مِنِ امْرَأَةٍ حُرَّةٍ لِمَنْ وَلاَؤُهُمْ فَقَالَ سَعِيدٌ إِنْ مَاتَ أَبُوهُمْ وَهُوَ عَبْدٌ لَمْ يُعْتَقْ فَوَلاَؤُهُمْ لِمَوَالِي أُمِّهِمْ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمَثَلُ ذَلِكَ وَلَدُ الْمُلاَعَنَةِ مِنَ الْمَوَالِي يُنْسَبُ إِلَى مَوَالِي أُمِّهِ فَيَكُونُونَ هُمْ مَوَالِيَهُ إِنْ مَاتَ وَرِثُوهُ وَإِنْ جَرَّ جَرِيرَةً عَقَلُوا عَنْهُ فَإِنِ اعْتَرَفَ بِهِ أَبُوهُ أُلْحِقَ بِهِ وَصَارَ وَلاَؤُهُ إِلَى مَوَالِي أَبِيهِ وَكَانَ مِيرَاثُهُ لَهُمْ وَعَقْلُهُ عَلَيْهِمْ وَيُجْلَدُ أَبُوهُ الْحَدَّ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَكَذَلِكَ الْمَرْأَةُ الْمُلاَعِنَةُ مِنَ الْعَرَبِ إِذَا اعْتَرَفَ زَوْجُهَا الَّذِي لاَعَنَهَا بِوَلَدِهَا صَارَ بِمِثْلِ هَذِهِ الْمَنْزِلَةِ إِلاَّ أَنَّ بَقِيَّةَ مِيرَاثِهِ بَعْدَ مِيرَاثِ أُمِّهِ وَإِخْوَتِهِ لأُمِّهِ لِعَامَّةِ الْمُسْلِمِينَ مَا لَمْ يُلْحَقْ بِأَبِيهِ وَإِنَّمَا وَرَّثَ وَلَدُ الْمُلاَعَنَةِ الْمُوَالاَةَ مَوَالِيَ أُمِّهِ قَبْلَ أَنْ يَعْتَرِفَ بِهِ أَبُوهُ لأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لَهُ نَسَبٌ وَلاَ عَصَبَةٌ فَلَمَّا ثَبَتَ نَسَبُهُ صَارَ إِلَى عَصَبَتِهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا فِي وَلَدِ الْعَبْدِ مِنِ امْرَأَةٍ حُرَّةٍ وَأَبُو الْعَبْدِ حُرٌّ أَنَّ الْجَدَّ أَبَا الْعَبْدِ يَجُرُّ وَلاَءَ وَلَدِ ابْنِهِ الأَحْرَارِ مِنِ امْرَأَةٍ حُرَّةٍ يَرِثُهُمْ مَا دَامَ أَبُوهُمْ عَبْدًا فَإِنْ عَتَقَ أَبُوهُمْ رَجَعَ الْوَلاَءُ إِلَى مَوَالِيهِ وَإِنْ مَاتَ وَهُوَ عَبْدٌ كَانَ الْمِيرَاثُ وَالْوَلاَءُ لِلْجَدِّ وَإِنِ الْعَبْدُ كَانَ لَهُ ابْنَانِ حُرَّانِ فَمَاتَ أَحَدُهُمَا وَأَبُوهُ عَبْدٌ جَرَّ الْجَدُّ أَبُو الأَبِ الْوَلاَءَ وَالْمِيرَاثَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الأَمَةِ تُعْتَقُ وَهِيَ حَامِلٌ وَزَوْجُهَا مَمْلُوكٌ ثُمَّ يَعْتِقُ زَوْجُهَا قَبْلَ أَنْ تَضَعَ حَمْلَهَا أَوْ بَعْدَ مَا تَضَعُ إِنَّ وَلاَءَ مَا كَانَ فِي بَطْنِهَا لِلَّذِي أَعْتَقَ أُمَّهُ لأَنَّ ذَلِكَ الْوَلَدَ قَدْ كَانَ أَصَابَهُ الرِّقُّ قَبْلَ أَنْ تُعْتَقَ أُمُّهُ وَلَيْسَ هُوَ بِمَنْزِلَةِ الَّذِي تَحْمِلُ بِهِ أُمُّهُ بَعْدَ الْعَتَاقَةِ لأَنَّ الَّذِي تَحْمِلُ بِهِ أُمُّهُ بَعْدَ الْعَتَاقَةِ إِذَا أُعْتِقَ أَبُوهُ جَرَّ وَلاَءَهُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الْعَبْدِ يَسْتَأْذِنُ سَيِّدَهُ أَنْ يُعْتِقَ عَبْدًا لَهُ فَيَأْذَنَ لَهُ سَيِّدُهُ إِنَّ وَلاَءَ الْعَبْدِ الْمُعْتَقِ

Molikka yetib kelishicha, Saʼid ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan hur (ozod) ayoldan bolasi boʻlgan bir qul haqida — ularning valosi kimga tegishli, deb soʻralgan edi. Saʼid: «Agar otalari qul holida, ozod qilinmay vafot etsa, ularning valosi onalarining mavlolariga tegishli boʻladi», dedi. Molik aytdi: «Bunga oʻxshash narsa — mavlolardan boʻlgan liʼon (laʼnatlashuv orqali ajralish) farzandidir: u onasining mavlolariga nisbat beriladi va oʻshalar uning mavlolari boʻladi. Agar u oʻlsa, ular unga meros boʻladi; agar u jinoyat sodir etsa, ular uning tovonini toʻlaydilar. Agar otasi uni oʻziniki deb tan olsa, u otasiga qoʻshiladi, valosi otasining mavlolariga oʻtadi, merosi ularga, tovoni esa ularning zimmasiga boʻladi va otasiga had (jazo) uriladi». Molik aytdi: «Arablardan boʻlgan liʼon ayoli ham shunday: agar u bilan liʼon qilgan eri uning bolasini tan olsa, u ham shu darajaga oʻtadi — biroq uning merosi onasi va ona tomondan boʻlgan aka-ukalarining merosidan qolgan qismi, u otasiga qoʻshilmaguncha, umum musulmonlarga tegishli boʻladi. Liʼon farzandi otasi uni tan olishidan avval faqat onasining mavlolariga muvolot (valo) merosini bergan, chunki uning nasabi ham, asabasi (ota tomon qarindoshlari) ham boʻlmagan; nasabi sobit boʻlgach esa, u oʻz asabasiga oʻtadi». Molik aytdi: «Bizning nazdimizda ittifoq qilingan hukm shuki, otasi hur boʻlgan qulning hur ayoldan boʻlgan bolasi haqida — bobo, yaʼni qulning otasi, oʻgʻlining hur ayoldan boʻlgan hur farzandlarining valosini oʻziga tortadi va otalari qul boʻlib turgan ekan, ularga meros boʻladi. Agar otalari ozod qilinsa, valo uning (otaning) mavlolariga qaytadi; agar u qul holida oʻlsa, meros ham, valo ham boboga tegishli boʻladi. Agar qulning ikkita hur oʻgʻli boʻlib, otalari qul holidayoq ulardan biri oʻlsa, bobo — otaning otasi — valoni ham, merosni ham oʻziga tortadi». Molik homilador holida ozod qilingan, eri esa qul boʻlgan, soʻngra eri homilasini tugʻishidan avval yoki tugʻqanidan keyin ozod qilingan choʻri haqida aytdi: «Uning qornidagi bolaning valosi onasini ozod qilgan kishiga tegishlidir, chunki oʻsha bolaga onasi ozod qilinishidan avval qullik yetgan edi. U onasi ozod boʻlganidan keyin homilador boʻlgan bola kabi emas; chunki onasi ozodlikdan soʻng homilador boʻlgan bolaning valosini, otasi ozod qilinsa, ota oʻziga tortadi». Molik xoʻjayinidan oʻz qulini ozod qilishga izn soʻragan va xoʻjayini unga izn bergan qul haqida aytdi: «Ozod qilingan qulning valosi (xoʻjayinning xoʻjayiniga tegishli boʻladi; uni ozod qilgan qul oʻzi keyin ozod boʻlsa ham, valo unga qaytmaydi)».Моликка етиб келишича, Саъид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)дан ҳур (озод) аёлдан боласи бўлган бир қул ҳақида — уларнинг валоси кимга тегишли, деб сўралган эди. Саъид: «Агар оталари қул ҳолида, озод қилинмай вафот эца, уларнинг валоси оналарининг мавлоларига тегишли бўлади», деди. Молик айтди: «Бунга ўхшаш нарса — мавлолардан бўлган лиъон (лаънатлашув орқали ажралиш) фарзандидир: у онасининг мавлоларига нисбат берилади ва ўшалар унинг мавлолари бўлади. Агар у ўлса, улар унга мерос бўлади; агар у жиноят содир эца, улар унинг товонини тўлайдилар. Агар отаси уни ўзиники деб тан олса, у отасига қўшилади, валоси отасининг мавлоларига ўтади, мероси уларга, товони эса уларнинг зиммасига бўлади ва отасига ҳад (жазо) урилади». Молик айтди: «Араблардан бўлган лиъон аёли ҳам шундай: агар у билан лиъон қилган эри унинг боласини тан олса, у ҳам шу даражага ўтади — бироқ унинг мероси онаси ва она томондан бўлган ака-укаларининг меросидан қолган қисми, у отасига қўшилмагунча, умум мусулмонларга тегишли бўлади. Лиъон фарзанди отаси уни тан олишидан аввал фақат онасининг мавлоларига муволот (вало) меросини берган, чунки унинг насаби ҳам, асабаси (ота томон қариндошлари) ҳам бўлмаган; насаби собит бўлгач эса, у ўз асабасига ўтади». Молик айтди: «Бизнинг наздимизда иттифоқ қилинган ҳукм шуки, отаси ҳур бўлган қулнинг ҳур аёлдан бўлган боласи ҳақида — бобо, яъни қулнинг отаси, ўғлининг ҳур аёлдан бўлган ҳур фарзандларининг валосини ўзига тортади ва оталари қул бўлиб турган экан, уларга мерос бўлади. Агар оталари озод қилинса, вало унинг (отанинг) мавлоларига қайтади; агар у қул ҳолида ўлса, мерос ҳам, вало ҳам бобога тегишли бўлади. Агар қулнинг иккита ҳур ўғли бўлиб, оталари қул ҳолидаёқ улардан бири ўлса, бобо — отанинг отаси — валони ҳам, меросни ҳам ўзига тортади». Молик ҳомиладор ҳолида озод қилинган, эри эса қул бўлган, сўнгра эри ҳомиласини туғишидан аввал ёки туғқанидан кейин озод қилинган чўри ҳақида айтди: «Унинг қорнидаги боланинг валоси онасини озод қилган кишига тегишлидир, чунки ўша болага онаси озод қилинишидан аввал қуллик етган эди. У онаси озод бўлганидан кейин ҳомиладор бўлган бола каби эмас; чунки онаси озодликдан сўнг ҳомиладор бўлган боланинг валосини, отаси озод қилинса, ота ўзига тортади». Молик хўжайинидан ўз қулини озод қилишга изн сўраган ва хўжайини унга изн берган қул ҳақида айтди: «Озод қилинган қулнинг валоси (хўжайиннинг хўжайинига тегишли бўлади; уни озод қилган қул ўзи кейин озод бўлса ҳам, вало унга қайтмайди)».

حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ الْعَاصِيَ بْنَ هِشَامٍ هَلَكَ وَتَرَكَ بَنِينَ لَهُ ثَلاَثَةً اثْنَانِ لأُمٍّ وَرَجُلٌ لِعَلَّةٍ فَهَلَكَ أَحَدُ اللَّذَيْنِ لأُمٍّ وَتَرَكَ مَالاً وَمَوَالِيَ فَوَرِثَهُ أَخُوهُ لأَبِيهِ وَأُمِّهِ مَالَهُ وَوَلاَءَهُ مَوَالِيهِ ثُمَّ هَلَكَ الَّذِي وَرِثَ الْمَالَ وَوَلاَءَ الْمَوَالِي وَتَرَكَ ابْنَهُ وَأَخَاهُ لأَبِيهِ فَقَالَ ابْنُهُ قَدْ أَحْرَزْتُ مَا كَانَ أَبِي أَحْرَزَ مِنَ الْمَالِ وَوَلاَءِ الْمَوَالِي وَقَالَ أَخُوهُ لَيْسَ كَذَلِكَ إِنَّمَا أَحْرَزْتَ الْمَالَ وَأَمَّا وَلاَءُ الْمَوَالِي فَلاَ أَرَأَيْتَ لَوْ هَلَكَ أَخِي الْيَوْمَ أَلَسْتُ أَرِثُهُ أَنَا فَاخْتَصَمَا إِلَى عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ فَقَضَى لأَخِيهِ بِوَلاَءِ الْمَوَالِي ‏.‏

Abu Bakr ibn Abdurrahmon ibn al-Horis ibn Hishom (rahimahulloh)ning xabar berishicha, Osiy ibn Hishom vafot etib, uchta oʻgʻil qoldirdi: ulardan ikkitasi bir onadan, biri esa faqat ota tomonidan (boshqa onadan) edi. Bir onadan boʻlgan ikkovidan biri vafot etib, mol va mavolilar (ozod qilingan qullar) qoldirdi. Uni ota-ona bir akasi — ham molini, ham mavolilarining valosini — meros qilib oldi. Soʻng molni va mavolilarning valosini meros qilib olgan oʻsha kishi ham vafot etib, oʻgʻli bilan ota tomonidan boʻlgan ukasini qoldirdi. Uning oʻgʻli: «Otam qoʻlga kiritgan mol va mavolilarning valosini men egalladim», dedi. Ukasi esa: «Unday emas. Sen faqat molni egallading, ammo mavolilarning valosiga kelsak — yoʻq. Aytgin-chi, agar bugun akam vafot etsa, uni men meros qilib olmaymanmi?» dedi. Shunda ikkovi Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)ning huzurida daʼvolashdilar, u esa mavolilarning valosini ukasiga hukm qildi.Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишом (раҳимаҳуллоҳ)нинг хабар беришича, Осий ибн Ҳишом вафот этиб, учта ўғил қолдирди: улардан иккитаси бир онадан, бири эса фақат ота томонидан (бошқа онадан) эди. Бир онадан бўлган икковидан бири вафот этиб, мол ва маволилар (озод қилинган қуллар) қолдирди. Уни ота-она бир акаси — ҳам молини, ҳам маволиларининг валосини — мерос қилиб олди. Сўнг молни ва маволиларнинг валосини мерос қилиб олган ўша киши ҳам вафот этиб, ўғли билан ота томонидан бўлган укасини қолдирди. Унинг ўғли: «Отам қўлга киритган мол ва маволиларнинг валосини мен эгалладим», деди. Укаси эса: «Ундай эмас. Сен фақат молни эгалладинг, аммо маволиларнинг валосига келсак — йўқ. Айтгин-чи, агар бугун акам вафот эца, уни мен мерос қилиб олмайманми?» деди. Шунда иккови Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурида даъволашдилар, у эса маволиларнинг валосини укасига ҳукм қилди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ حَزْمٍ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَبُوهُ، أَنَّهُ كَانَ جَالِسًا عِنْدَ أَبَانَ بْنِ عُثْمَانَ فَاخْتَصَمَ إِلَيْهِ نَفَرٌ مِنْ جُهَيْنَةَ وَنَفَرٌ مِنْ بَنِي الْحَارِثِ بْنِ الْخَزْرَجِ وَكَانَتِ امْرَأَةٌ مِنْ جُهَيْنَةَ عِنْدَ رَجُلٍ مِنْ بَنِي الْحَارِثِ بْنِ الْخَزْرَجِ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ بْنُ كُلَيْبٍ فَمَاتَتِ الْمَرْأَةُ وَتَرَكَتْ مَالاً وَمَوَالِيَ فَوَرِثَهَا ابْنُهَا وَزَوْجُهَا ثُمَّ مَاتَ ابْنُهَا فَقَالَ وَرَثَتُهُ لَنَا وَلاَءُ الْمَوَالِي قَدْ كَانَ ابْنُهَا أَحْرَزَهُ فَقَالَ الْجُهَنِيُّونَ لَيْسَ كَذَلِكَ إِنَّمَا هُمْ مَوَالِي صَاحِبَتِنَا فَإِذَا مَاتَ وَلَدُهَا فَلَنَا وَلاَؤُهُمْ وَنَحْنُ نَرِثُهُمْ فَقَضَى أَبَانُ بْنُ عُثْمَانَ لِلْجُهَنِيِّينَ بِوَلاَءِ الْمَوَالِي ‏.‏

Molik menga Abdulloh ibn Abu Bakr ibn Hazmdan (rivoyat qildi): Unga otasi xabar berishicha, u Abon ibn Usmonning huzurida oʻtirgan edi, uning oldiga Juhayna qabilasidan boʻlgan bir necha kishi bilan Banu Horis ibn al-Xazrajdan boʻlgan bir necha kishi daʼvolashib keldilar. Juhaynadan boʻlgan bir ayol Banu Horis ibn al-Xazrajdan Ibrohim ibn Kulayb deb atalgan bir kishining nikohida edi. Ayol vafot etib, moli va mavoliylarini (ozod qilgan qullarini) qoldirdi. Unga oʻgʻli va eri meros boʻlishdi. Soʻng oʻgʻli vafot etdi. Shunda uning (oʻgʻlining) vorislari: «Mavoliylarning valosi bizga tegishli, chunki uni oʻgʻli qoʻlga kiritgan edi», dedilar. Juhaynaliklar esa: «Bunday emas, ular bizning sohibamizning (ayolning) mavoliylaridir; uning farzandi vafot etganda, ularning valosi bizga tegishli boʻladi va biz ularga meros boʻlamiz», dedilar. Shunda Abon ibn Usmon mavoliylarning valosini juhaynaliklar foydasiga hukm qildi.Молик менга Абдуллоҳ ибн Абу Бакр ибн Ҳазмдан (ривоят қилди): Унга отаси хабар беришича, у Абон ибн Усмоннинг ҳузурида ўтирган эди, унинг олдига Жуҳайна қабиласидан бўлган бир неча киши билан Бану Ҳорис ибн ал-Хазраждан бўлган бир неча киши даъволашиб келдилар. Жуҳайнадан бўлган бир аёл Бану Ҳорис ибн ал-Хазраждан Иброҳим ибн Кулайб деб аталган бир кишининг никоҳида эди. Аёл вафот этиб, моли ва маволийларини (озод қилган қулларини) қолдирди. Унга ўғли ва эри мерос бўлишди. Сўнг ўғли вафот этди. Шунда унинг (ўғлининг) ворислари: «Маволийларнинг валоси бизга тегишли, чунки уни ўғли қўлга киритган эди», дедилар. Жуҳайналиклар эса: «Бундай эмас, улар бизнинг соҳибамизнинг (аёлнинг) маволийларидир; унинг фарзанди вафот этганда, уларнинг валоси бизга тегишли бўлади ва биз уларга мерос бўламиз», дедилар. Шунда Абон ибн Усмон маволийларнинг валосини жуҳайналиклар фойдасига ҳукм қилди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، قَالَ فِي رَجُلٍ هَلَكَ وَتَرَكَ بَنِينَ لَهُ ثَلاَثَةً وَتَرَكَ مَوَالِيَ أَعْتَقَهُمْ هُوَ عَتَاقَةً ثُمَّ إِنَّ الرَّجُلَيْنِ مِنْ بَنِيهِ هَلَكَا وَتَرَكَا أَوْلاَدًا ‏.‏ فَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ يَرِثُ الْمَوَالِيَ الْبَاقِي مِنَ الثَّلاَثَةِ فَإِذَا هَلَكَ هُوَ فَوَلَدُهُ وَوَلَدُ إِخْوَتِهِ فِي وَلاَءِ الْمَوَالِي شَرَعٌ سَوَاءٌ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Said ibn al-Musayyab (rahimahulloh) vafot etib, ortidan uchta oʻgʻil hamda oʻzi ozod qilgan mavlolarni (ozod qilingan qullarni) qoldirgan bir kishi haqida shunday dedi: keyin uning oʻgʻillaridan ikkitasi vafot etib, ortidan farzandlar qoldirdi. Said ibn al-Musayyab: «Mavlolarga uch (oʻgʻil)dan tirik qolgani voris boʻladi. U (ham) vafot etganda, uning farzandlari va aka-ukalarining farzandlari mavlolarning valosida barobar (teng) boʻladilar», dedi.Моликка етиб келишича, Саид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ) вафот этиб, ортидан учта ўғил ҳамда ўзи озод қилган мавлоларни (озод қилинган қулларни) қолдирган бир киши ҳақида шундай деди: кейин унинг ўғилларидан иккитаси вафот этиб, ортидан фарзандлар қолдирди. Саид ибн ал-Мусайяб: «Мавлоларга уч (ўғил)дан тирик қолгани ворис бўлади. У (ҳам) вафот этганда, унинг фарзандлари ва ака-укаларининг фарзандлари мавлоларнинг валосида баробар (тенг) бўладилар», деди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ سَأَلَ ابْنَ شِهَابٍ عَنِ السَّائِبَةِ، قَالَ يُوَالِي مَنْ شَاءَ فَإِنْ مَاتَ وَلَمْ يُوَالِ أَحَدًا فَمِيرَاثُهُ لِلْمُسْلِمِينَ وَعَقْلُهُ عَلَيْهِمْ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ إِنَّ أَحْسَنَ مَا سُمِعَ فِي السَّائِبَةِ أَنَّهُ لاَ يُوَالِي أَحَدًا وَأَنَّ مِيرَاثَهُ لِلْمُسْلِمِينَ وَعَقْلَهُ عَلَيْهِمْ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ يُسْلِمُ عَبْدُ أَحَدِهِمَا فَيُعْتِقُهُ قَبْلَ أَنْ يُبَاعَ عَلَيْهِ إِنَّ وَلاَءَ الْعَبْدِ الْمُعْتَقِ لِلْمُسْلِمِينَ وَإِنْ أَسْلَمَ الْيَهُودِيُّ أَوِ النَّصْرَانِيُّ بَعْدَ ذَلِكَ لَمْ يَرْجِعْ إِلَيْهِ الْوَلاَءُ أَبَدًا ‏.‏ قَالَ وَلَكِنْ إِذَا أَعْتَقَ الْيَهُودِيُّ أَوِ النَّصْرَانِيُّ عَبْدًا عَلَى دِينِهِمَا ثُمَّ أَسْلَمَ الْمُعْتَقُ قَبْلَ أَنْ يُسْلِمَ الْيَهُودِيُّ أَوِ النَّصْرَانِيُّ الَّذِي أَعْتَقَهُ ثُمَّ أَسْلَمَ الَّذِي أَعْتَقَهُ رَجَعَ إِلَيْهِ الْوَلاَءُ لأَنَّهُ قَدْ كَانَ ثَبَتَ لَهُ الْوَلاَءُ يَوْمَ أَعْتَقَهُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَإِنْ كَانَ لِلْيَهُودِيِّ أَوِ النَّصْرَانِيِّ وَلَدٌ مُسْلِمٌ وَرِثَ مَوَالِيَ أَبِيهِ الْيَهُودِيِّ أَوِ النَّصْرَانِيِّ إِذَا أَسْلَمَ الْمَوْلَى الْمُعْتَقُ قَبْلَ أَنْ يُسْلِمَ الَّذِي أَعْتَقَهُ وَإِنْ كَانَ الْمُعْتَقُ حِينَ أُعْتِقَ مُسْلِمًا لَمْ يَكُنْ لِوَلَدِ النَّصْرَانِيِّ أَوِ الْيَهُودِيِّ الْمُسْلِمَيْنِ مِنْ وَلاَءِ الْعَبْدِ الْمُسْلِمِ شَىْءٌ لأَنَّهُ لَيْسَ لِلْيَهُودِيِّ وَلاَ لِلنَّصْرَانِيِّ وَلاَءٌ فَوَلاَءُ الْعَبْدِ الْمُسْلِمِ لِجَمَاعَةِ الْمُسْلِمِينَ ‏.‏

Molik oʻzi Ibn Shihobdan soiba (valosi ozod qoldirilgan, ozod qilingan qul) haqida soʻraganini (naql qiladi). U (Ibn Shihob): «U xohlagan kishisi bilan valo (bogʻlanish) tuzadi; agar oʻlsa-yu, hech kim bilan valo tuzmagan boʻlsa, uning merosi musulmonlarga, aqli (xun toʻlovi) esa ular zimmasiga boʻladi», dedi. Molik aytdi: «Soiba haqida eshitilgan eng yaxshi (soʻz) shuki, u hech kim bilan valo tuzmaydi, uning merosi musulmonlarga, aqli esa ular zimmasiga boʻladi». Molik yahudiy va nasroniy haqida shunday dedi: «Ularning birining quli musulmon boʻlsa-yu, u (xoʻja) uni sotishga qoʻyilishidan avval ozod qilsa, ozod qilingan qulning valosi musulmonlarga tegishli boʻladi. Agar yahudiy yoki nasroniy bundan keyin musulmon boʻlsa ham, valo hech qachon unga qaytmaydi». U aytdi: «Lekin yahudiy yoki nasroniy oʻz dinidagi bir qulni ozod qilsa, soʻng ozod qilingan kishi uni ozod qilgan yahudiy yoki nasroniydan avval musulmon boʻlsa, keyin uni ozod qilgan (xoʻja ham) musulmon boʻlsa, valo unga qaytadi; chunki uni ozod qilgan kunidayoq valo unga sobit boʻlgan edi». Molik aytdi: «Agar yahudiy yoki nasroniyning musulmon farzandi boʻlsa, ozod qilingan mavlo uni ozod qilgan (xoʻja)dan avval musulmon boʻlgan taqdirda, u (farzand) yahudiy yoki nasroniy otasining mavlolariga voris boʻladi. Agar ozod qilingan kishi ozod qilingan vaqtida musulmon boʻlgan boʻlsa, nasroniy yoki yahudiyning musulmon farzandlariga oʻsha musulmon qulning valosidan hech narsa tegmaydi; chunki yahudiy uchun ham, nasroniy uchun ham valo yoʻqdir. Bas, musulmon qulning valosi butun musulmonlar jamoasiga tegishlidir».Молик ўзи Ибн Шиҳобдан соиба (валоси озод қолдирилган, озод қилинган қул) ҳақида сўраганини (нақл қилади). У (Ибн Шиҳоб): «У хоҳлаган кишиси билан вало (боғланиш) тузади; агар ўлса-ю, ҳеч ким билан вало тузмаган бўлса, унинг мероси мусулмонларга, ақли (хун тўлови) эса улар зиммасига бўлади», деди. Молик айтди: «Соиба ҳақида эшитилган энг яхши (сўз) шуки, у ҳеч ким билан вало тузмайди, унинг мероси мусулмонларга, ақли эса улар зиммасига бўлади». Молик яҳудий ва насроний ҳақида шундай деди: «Уларнинг бирининг қули мусулмон бўлса-ю, у (хўжа) уни сотишга қўйилишидан аввал озод қилса, озод қилинган қулнинг валоси мусулмонларга тегишли бўлади. Агар яҳудий ёки насроний бундан кейин мусулмон бўлса ҳам, вало ҳеч қачон унга қайтмайди». У айтди: «Лекин яҳудий ёки насроний ўз динидаги бир қулни озод қилса, сўнг озод қилинган киши уни озод қилган яҳудий ёки насронийдан аввал мусулмон бўлса, кейин уни озод қилган (хўжа ҳам) мусулмон бўлса, вало унга қайтади; чунки уни озод қилган кунидаёқ вало унга собит бўлган эди». Молик айтди: «Агар яҳудий ёки насронийнинг мусулмон фарзанди бўлса, озод қилинган мавло уни озод қилган (хўжа)дан аввал мусулмон бўлган тақдирда, у (фарзанд) яҳудий ёки насроний отасининг мавлоларига ворис бўлади. Агар озод қилинган киши озод қилинган вақтида мусулмон бўлган бўлса, насроний ёки яҳудийнинг мусулмон фарзандларига ўша мусулмон қулнинг валосидан ҳеч нарса тегмайди; чунки яҳудий учун ҳам, насроний учун ҳам вало йўқдир. Бас, мусулмон қулнинг валоси бутун мусулмонлар жамоасига тегишлидир».