حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَا حَقُّ امْرِئٍ مُسْلِمٍ لَهُ شَىْءٌ يُوصَى فِيهِ يَبِيتُ لَيْلَتَيْنِ إِلاَّ وَوَصِيَّتُهُ عِنْدَهُ مَكْتُوبَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Molik menga Nofeʼdan, u Abdulloh ibn Umardan rivoyat qilishicha, Rasululloh ﷺ: «Vasiyat qilishga arziydigan biror narsasi boʻlgan musulmon kishining, vasiyati yozilgan holda oldida (tayyor) turmasdan, ikki kecha (boʻlsa ham) tunashi durust emas», dedilar.Молик менга Нофеъдан, у Абдуллоҳ ибн Умардан ривоят қилишича, Расулуллоҳ ﷺ: «Васият қилишга арзийдиган бирор нарсаси бўлган мусулмон кишининг, васияти ёзилган ҳолда олдида (тайёр) турмасдан, икки кеча (бўлса ҳам) тунаши дуруст эмас», дедилар.

حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ حَزْمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ عَمْرَو بْنَ سُلَيْمٍ الزُّرَقِيَّ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، قِيلَ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ إِنَّ هَا هُنَا غُلاَمًا يَفَاعًا لَمْ يَحْتَلِمْ مِنْ غَسَّانَ وَوَارِثُهُ بِالشَّامِ وَهُوَ ذُو مَالٍ وَلَيْسَ لَهُ هَا هُنَا إِلاَّ ابْنَةُ عَمٍّ لَهُ ‏.‏ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَلْيُوصِ لَهَا ‏.‏ قَالَ فَأَوْصَى لَهَا بِمَالٍ يُقَالُ لَهُ بِئْرُ جُشَمٍ قَالَ عَمْرُو بْنُ سُلَيْمٍ فَبِيعَ ذَلِكَ الْمَالُ بِثَلاَثِينَ أَلْفَ دِرْهَمٍ وَابْنَةُ عَمِّهِ الَّتِي أَوْصَى لَهَا هِيَ أُمُّ عَمْرِو بْنِ سُلَيْمٍ الزُّرَقِيِّ ‏.‏

Molik menga Abdulloh ibn Abu Bakr ibn Hazmdan, u otasidan rivoyat qilishicha, Amr ibn Sulaym az-Zuraqiy unga xabar berdiki, Umar ibn al-Xattobga: «Bu yerda Gʻassondan boʻlgʻan, hali balogʻatga yetmagan bir oʻsmir bola bor. Uning vorisi Shomda. Oʻzi mol-mulk egasi, bu yerda esa uning amakisining qizidan boshqa (qarindoshi) yoʻq», deyildi. Umar ibn al-Xattob: «Unga (amaki qiziga) vasiyat qilsin», dedi. (Amr) dedi: Shunda u (bola) unga Biʼr Jusham deb atalgan bir molni vasiyat qildi. Amr ibn Sulaym aytdi: Bas, oʻsha mol oʻttiz ming dirhamga sotildi. U vasiyat qilgan amakisining qizi esa — Amr ibn Sulaym az-Zuraqiyning onasi edi.Молик менга Абдуллоҳ ибн Абу Бакр ибн Ҳазмдан, у отасидан ривоят қилишича, Амр ибн Сулайм аз-Зурақий унга хабар бердики, Умар ибн ал-Хаттобга: «Бу ерда Ғассондан бўлған, ҳали балоғатга етмаган бир ўсмир бола бор. Унинг вориси Шомда. Ўзи мол-мулк эгаси, бу ерда эса унинг амакисининг қизидан бошқа (қариндоши) йўқ», дейилди. Умар ибн ал-Хаттоб: «Унга (амаки қизига) васият қилсин», деди. (Амр) деди: Шунда у (бола) унга Биър Жушам деб аталган бир молни васият қилди. Амр ибн Сулайм айтди: Бас, ўша мол ўттиз минг дирҳамга сотилди. У васият қилган амакисининг қизи эса — Амр ибн Сулайм аз-Зурақийнинг онаси эди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ حَزْمٍ، أَنَّ غُلاَمًا، مِنْ غَسَّانَ حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ بِالْمَدِينَةِ وَوَارِثُهُ بِالشَّامِ فَذُكِرَ ذَلِكَ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَقِيلَ لَهُ إِنَّ فُلاَنًا يَمُوتُ أَفَيُوصِي قَالَ فَلْيُوصِ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ قَالَ أَبُو بَكْرٍ وَكَانَ الْغُلاَمُ ابْنَ عَشْرِ سِنِينَ أَوِ اثْنَتَىْ عَشْرَةَ سَنَةً ‏.‏ قَالَ فَأَوْصَى بِبِئْرِ جُشَمٍ فَبَاعَهَا أَهْلُهَا بِثَلاَثِينَ أَلْفَ دِرْهَمٍ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى سَمِعْتُ مَالِكًا يَقُولُ الأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا أَنَّ الضَّعِيفَ فِي عَقْلِهِ وَالسَّفِيهَ وَالْمُصَابَ الَّذِي يُفِيقُ أَحْيَانًا تَجُوزُ وَصَايَاهُمْ إِذَا كَانَ مَعَهُمْ مِنْ عُقُولِهِمْ مَا يَعْرِفُونَ مَا يُوصُونَ بِهِ فَأَمَّا مَنْ لَيْسَ مَعَهُ مِنْ عَقْلِهِ مَا يَعْرِفُ بِذَلِكَ مَا يُوصِي بِهِ وَكَانَ مَغْلُوبًا عَلَى عَقْلِهِ فَلاَ وَصِيَّةَ لَهُ ‏.‏

Molik menga Yahyo ibn Saʼiddan, u Abu Bakr ibn Hazmdan rivoyat qilishicha, Gʻassondan boʻlgan bir oʻsmirning Madinada vafoti yaqinlashdi, uning vorisi esa Shomda edi. Bu haqda Umar ibn al-Xattobga aytilib: «Falonchi oʻlyapti, vasiyat qilsinmi?» deyildi. U: «Vasiyat qilsin», dedi. Yahyo ibn Saʼid aytdi: Abu Bakr: «Oʻsha oʻsmir oʻn yoki oʻn ikki yoshda edi», dedi. (Abu Bakr) dedi: Shunda u Biʼr Jushamni vasiyat qildi, uning egalari (vorislari) uni oʻttiz ming dirhamga sotdilar. Yahyo aytdi: Men Molikning shunday deganini eshitdim: «Bizning oldimizda ittifoq qilingan ish shuki, aqli zaif, safeh (isrofgar) va baʼzan hushiga keladigan telba (majnun) kishilarning vasiyatlari — ular vasiyat qilayotgan narsasini anglaydigan darajada aqllari boʻlsa — joizdir. Ammo aqli oʻzida boʻlmagan, vasiyat qilayotganini anglamaydigan, aqli yengilgan kishining esa vasiyati yoʻqdir».Молик менга Яҳё ибн Саъиддан, у Абу Бакр ибн Ҳазмдан ривоят қилишича, Ғассондан бўлган бир ўсмирнинг Мадинада вафоти яқинлашди, унинг вориси эса Шомда эди. Бу ҳақда Умар ибн ал-Хаттобга айтилиб: «Фалончи ўляпти, васият қилсинми?» дейилди. У: «Васият қилсин», деди. Яҳё ибн Саъид айтди: Абу Бакр: «Ўша ўсмир ўн ёки ўн икки ёшда эди», деди. (Абу Бакр) деди: Шунда у Биър Жушамни васият қилди, унинг эгалари (ворислари) уни ўттиз минг дирҳамга сотдилар. Яҳё айтди: Мен Моликнинг шундай деганини эшитдим: «Бизнинг олдимизда иттифоқ қилинган иш шуки, ақли заиф, сафеҳ (исрофгар) ва баъзан ҳушига келадиган телба (мажнун) кишиларнинг васиятлари — улар васият қилаётган нарсасини англайдиган даражада ақллари бўлса — жоиздир. Аммо ақли ўзида бўлмаган, васият қилаётганини англамайдиган, ақли енгилган кишининг эса васияти йўқдир».

حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ جَاءَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعُودُنِي عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ مِنْ وَجَعٍ اشْتَدَّ بِي فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَدْ بَلَغَ بِي مِنَ الْوَجَعِ مَا تَرَى وَأَنَا ذُو مَالٍ وَلاَ يَرِثُنِي إِلاَّ ابْنَةٌ لِي أَفَأَتَصَدَّقُ بِثُلُثَىْ مَالِي قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ فَالشَّطْرُ قَالَ ‏"‏ لاَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الثُّلُثُ وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ إِنَّكَ أَنْ تَذَرَ وَرَثَتَكَ أَغْنِيَاءَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَذَرَهُمْ عَالَةً يَتَكَفَّفُونَ النَّاسَ وَإِنَّكَ لَنْ تُنْفِقَ نَفَقَةً تَبْتَغِي بِهَا وَجْهَ اللَّهِ إِلاَّ أُجِرْتَ حَتَّى مَا تَجْعَلُ فِي فِي امْرَأَتِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَأُخَلَّفُ بَعْدَ أَصْحَابِي فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّكَ لَنْ تُخَلَّفَ فَتَعْمَلَ عَمَلاً صَالِحًا إِلاَّ ازْدَدْتَ بِهِ دَرَجَةً وَرِفْعَةً وَلَعَلَّكَ أَنْ تُخَلَّفَ حَتَّى يَنْتَفِعَ بِكَ أَقْوَامٌ وَيُضَرَّ بِكَ آخَرُونَ اللَّهُمَّ أَمْضِ لأَصْحَابِي هِجْرَتَهُمْ وَلاَ تَرُدَّهُمْ عَلَى أَعْقَابِهِمْ لَكِنِ الْبَائِسُ سَعْدُ ابْنُ خَوْلَةَ يَرْثِي لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ مَاتَ بِمَكَّةَ ‏"‏ ‏.‏

Molik menga Ibn Shihobdan, u Omir ibn Saʼd ibn Abu Vaqqosdan, u otasidan rivoyat qilishicha, u shunday dedi: Vidoʼ haji yili Rasululloh ﷺ meni zoʻrayib ketgan bir ogʻriq (kasallik) sababli koʻrgani keldilar. Men: «Yo Rasululloh, ogʻriq meni koʻrib turganingizdek (holga) yetkazdi. Men mol-mulk egasiman, menga bir qizimdan boshqa voris yoʻq. Molimning uchdan ikkisini sadaqa qilaymi?» dedim. Rasululloh ﷺ: «Yoʻq», dedilar. Men: «Yarmini-chi?» dedim. U zot: «Yoʻq», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Uchdan biri (boʻlsin), uchdan biri ham koʻp. Sen vorislaringni boy (holda) qoldirishing, ularni odamlarga qoʻl ochib (tilanchilik qilib) yuradigan muhtoj holda qoldirishingdan yaxshiroqdir. Sen Allohning yuzini (rozoligini) koʻzlab qilgan har qanday xarajating uchun, hatto xotiningning ogʻziga solgan (luqmang) uchun ham albatta ajr olasan», dedilar. Men: «Yo Rasululloh, sheriklarimdan (safdoshlarimdan) keyin (Makkada) qoldirilamanmi?» dedim. Rasululloh ﷺ: «Sen (bu yerda) qoldirilib, biror solih amal qilsang, u bilan albatta daraja va martabang ortadi. Ehtimol, sen (uzoq umr koʻrib) qoldirilarsan, natijada baʼzi qavmlar sendan foyda koʻrar, boshqalar esa sendan zarar koʻrar. Ey Alloh, ashoblarimning hijratini (savobini) davom ettirgin, ularni ortlariga (orqaga) qaytarmagin. Lekin bechora Saʼd ibn Xavla (boshqa gap)» — Rasululloh ﷺ uning Makkada vafot etganiga achinardilar.Молик менга Ибн Шиҳобдан, у Омир ибн Саъд ибн Абу Ваққосдан, у отасидан ривоят қилишича, у шундай деди: Видоъ ҳажи йили Расулуллоҳ ﷺ мени зўрайиб кетган бир оғриқ (касаллик) сабабли кўргани келдилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, оғриқ мени кўриб турганингиздэк (ҳолга) етказди. Мен мол-мулк эгасиман, менга бир қизимдан бошқа ворис йўқ. Молимнинг учдан иккисини садақа қилайми?» дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Йўқ», дедилар. Мен: «Ярмини-чи?» дедим. У зот: «Йўқ», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Учдан бири (бўлсин), учдан бири ҳам кўп. Сен ворисларингни бой (ҳолда) қолдиришинг, уларни одамларга қўл очиб (тиланчилик қилиб) юрадиган муҳтож ҳолда қолдиришингдан яхшироқдир. Сен Аллоҳнинг юзини (розолигини) кўзлаб қилган ҳар қандай харажатинг учун, ҳатто хотинингнинг оғзига солган (луқманг) учун ҳам албатта ажр оласан», дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, шерикларимдан (сафдошларимдан) кейин (Маккада) қолдириламанми?» дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Сен (бу ерда) қолдирилиб, бирор солиҳ амал қилсанг, у билан албатта даража ва мартабанг ортади. Эҳтимол, сен (узоқ умр кўриб) қолдириларсан, натижада баъзи қавмлар сендан фойда кўрар, бошқалар эса сендан зарар кўрар. Эй Аллоҳ, ашобларимнинг ҳижратини (савобини) давом эттиргин, уларни ортларига (орқага) қайтармагин. Лекин бечора Саъд ибн Хавла (бошқа гап)» — Расулуллоҳ ﷺ унинг Маккада вафот этганига ачинардилар.

حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ مُخَنَّثًا، كَانَ عِنْدَ أُمِّ سَلَمَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أُمَيَّةَ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسْمَعُ يَا عَبْدَ اللَّهِ إِنْ فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ الطَّائِفَ غَدًا فَأَنَا أَدُلُّكَ عَلَى ابْنَةِ غَيْلاَنَ فَإِنَّهَا تُقْبِلُ بِأَرْبَعٍ وَتُدْبِرُ بِثَمَانٍ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لاَ يَدْخُلَنَّ هَؤُلاَءِ عَلَيْكُمْ ‏"‏ ‏.‏

Molik menga Hishom ibn Urvadan, u otasidan rivoyat qilishicha, Nabiy ﷺning zavjalari Ummu Salama huzurida bir muxannas (ayolsimon erkak) bor edi. U — Rasululloh ﷺ eshitib turgan holda — Abdulloh ibn Abu Umayyaga: «Ey Abdulloh, agar Alloh ertaga sizlarga Toifni fath qilib bersa, men senga Gʻaylonning qizini koʻrsataman: u (semizligidan) old tomonidan toʻrt (burma) bilan keladi, orqa tomonidan sakkiz (burma) bilan qaytadi», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Bu (kabi erkak)lar sizlarning oldingizga (uylaringizga) kirmasin», dedilar.Молик менга Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан ривоят қилишича, Набий ﷺнинг завжалари Умму Салама ҳузурида бир муханнас (аёлсимон эркак) бор эди. У — Расулуллоҳ ﷺ эшитиб турган ҳолда — Абдуллоҳ ибн Абу Умайяга: «Эй Абдуллоҳ, агар Аллоҳ эртага сизларга Тоифни фатҳ қилиб берса, мен сенга Ғайлоннинг қизини кўрсатаман: у (семизлигидан) олд томонидан тўрт (бурма) билан келади, орқа томонидан саккиз (бурма) билан қайтади», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Бу (каби эркак)лар сизларнинг олдингизга (уйларингизга) кирмасин», дедилар.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، أَنَّهُ قَالَ سَمِعْتُ الْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ، يَقُولُ كَانَتْ عِنْدَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ امْرَأَةٌ مِنَ الأَنْصَارِ فَوَلَدَتْ لَهُ عَاصِمَ بْنَ عُمَرَ ثُمَّ إِنَّهُ فَارَقَهَا فَجَاءَ عُمَرُ قُبَاءً فَوَجَدَ ابْنَهُ عَاصِمًا يَلْعَبُ بِفِنَاءِ الْمَسْجِدِ فَأَخَذَ بِعَضُدِهِ فَوَضَعَهُ بَيْنَ يَدَيْهِ عَلَى الدَّابَّةِ فَأَدْرَكَتْهُ جَدَّةُ الْغُلاَمِ فَنَازَعَتْهُ إِيَّاهُ حَتَّى أَتَيَا أَبَا بَكْرٍ الصِّدِّيقَ فَقَالَ عُمَرُ ابْنِي ‏.‏ وَقَالَتِ الْمَرْأَةُ ابْنِي ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ خَلِّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ ‏.‏ قَالَ فَمَا رَاجَعَهُ عُمَرُ الْكَلاَمَ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مَالِكًا يَقُولُ وَهَذَا الأَمْرُ الَّذِي آخُذُ بِهِ فِي ذَلِكَ ‏.‏

Molik menga Yahyo ibn Saʼiddan rivoyat qilishicha, u shunday dedi: Men Qosim ibn Muhammadning shunday deganini eshitdim: Umar ibn al-Xattobning nikohida Ansorlardan bir ayol bor edi, u undan Osim ibn Umarni tugʻib berdi. Soʻng Umar undan ajrashdi. (Bir kuni) Umar Quboga kelib, oʻgʻli Osimni masjid sahnida oʻynayotgan holda topdi. Uning bilagidan ushlab, oldiga — ulovga oʻtqazib oldi. Shunda bolaning buvisi unga yetib kelib, bola uchun u bilan tortishdi, hatto ikkovi Abu Bakr as-Siddiqning oldiga bordilar. Umar: «Oʻgʻlim», dedi. Ayol esa: «Oʻgʻlim», dedi. Abu Bakr: «Uni (bolani) u (ayol) bilan qoʻyib ber (ayolga ber)», dedi. (Rivoyatchi) dedi: Umar unga (bu haqda) qayta gapirmadi (eʼtiroz bildirmadi). (Yahyo) dedi: Men Molikning shunday deganini eshitdim: «Men bu masalada shu (hukm)ni olaman».Молик менга Яҳё ибн Саъиддан ривоят қилишича, у шундай деди: Мен Қосим ибн Муҳаммаднинг шундай деганини эшитдим: Умар ибн ал-Хаттобнинг никоҳида Ансорлардан бир аёл бор эди, у ундан Осим ибн Умарни туғиб берди. Сўнг Умар ундан ажрашди. (Бир куни) Умар Қубога келиб, ўғли Осимни масжид саҳнида ўйнаётган ҳолда топди. Унинг билагидан ушлаб, олдига — уловга ўтқазиб олди. Шунда боланинг бувиси унга етиб келиб, бола учун у билан тортишди, ҳатто иккови Абу Бакр ас-Сиддиқнинг олдига бордилар. Умар: «Ўғлим», деди. Аёл эса: «Ўғлим», деди. Абу Бакр: «Уни (болани) у (аёл) билан қўйиб бер (аёлга бер)», деди. (Ривоятчи) деди: Умар унга (бу ҳақда) қайта гапирмади (эътироз билдирмади). (Яҳё) деди: Мен Моликнинг шундай деганини эшитдим: «Мен бу масалада шу (ҳукм)ни оламан».

حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، أَنَّ أَبَا الدَّرْدَاءِ، كَتَبَ إِلَى سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ أَنْ هَلُمَّ إِلَى الأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ فَكَتَبَ إِلَيْهِ سَلْمَانُ إِنَّ الأَرْضَ لاَ تُقَدِّسُ أَحَدًا وَإِنَّمَا يُقَدِّسُ الإِنْسَانَ عَمَلُهُ وَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّكَ جُعِلْتَ طَبِيبًا تُدَاوِي فَإِنْ كُنْتَ تُبْرِئُ فَنِعِمَّا لَكَ وَإِنْ كُنْتَ مُتَطَبِّبًا فَاحْذَرْ أَنْ تَقْتُلَ إِنْسَانًا فَتَدْخُلَ النَّارَ ‏.‏ فَكَانَ أَبُو الدَّرْدَاءِ إِذَا قَضَى بَيْنَ اثْنَيْنِ ثُمَّ أَدْبَرَا عَنْهُ نَظَرَ إِلَيْهِمَا وَقَالَ ارْجِعَا إِلَىَّ أَعِيدَا عَلَىَّ قِصَّتَكُمَا مُتَطَبِّبٌ وَاللَّهِ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مَالِكًا يَقُولُ مَنِ اسْتَعَانَ عَبْدًا بِغَيْرِ إِذْنِ سَيِّدِهِ فِي شَىْءٍ لَهُ بَالٌ وَلِمِثْلِهِ إِجَارَةٌ فَهُوَ ضَامِنٌ لِمَا أَصَابَ الْعَبْدَ إِنْ أُصِيبَ الْعَبْدُ بِشَىْءٍ وَإِنْ سَلِمَ الْعَبْدُ فَطَلَبَ سَيِّدُهُ إِجَارَتَهُ لِمَا عَمِلَ فَذَلِكَ لِسَيِّدِهِ وَهُوَ الأَمْرُ عِنْدَنَا ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مَالِكًا يَقُولُ فِي الْعَبْدِ يَكُونُ بَعْضُهُ حُرًّا وَبَعْضُهُ مُسْتَرَقًّا إِنَّهُ يُوقَفُ مَالُهُ بِيَدِهِ وَلَيْسَ لَهُ أَنْ يُحْدِثَ فِيهِ شَيْئًا وَلَكِنَّهُ يَأْكُلُ فِيهِ وَيَكْتَسِي بِالْمَعْرُوفِ فَإِذَا هَلَكَ فَمَالُهُ لِلَّذِي بَقِيَ لَهُ فِيهِ الرِّقُّ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مَالِكًا يَقُولُ الأَمْرُ عِنْدَنَا أَنَّ الْوَالِدَ يُحَاسِبُ وَلَدَهُ بِمَا أَنْفَقَ عَلَيْهِ مِنْ يَوْمِ يَكُونُ لِلْوَلَدِ مَالٌ - نَاضًّا كَانَ أَوْ عَرْضًا - إِنْ أَرَادَ الْوَالِدُ ذَلِكَ ‏.‏

Molik menga Yahyo ibn Saʼiddan rivoyat qilishicha, Abu Dardo Salmon al-Forsiyga: «Muqaddas yerga (Baytul-Maqdisga) kelgin», deb xat yozdi. Salmon unga javoban: «Yer hech kimni muqaddas (pok) qilmaydi. Insonni faqat oʻz amali muqaddas qiladi. Menga yetishicha, seni odamlarni davolaydigan tabib qilib qoʻyishibdi. Agar (haqiqatan) shifo bersang, marhabo senga! Agar tabiblikka daʼvo qilguvchi (uquvsiz) boʻlsang, ehtiyot boʻl, biror insonni oʻldirib, doʻzaxga kirib qolmagin!» deb yozdi. Abu Dardo ikki kishi orasida hukm chiqarib, ular undan yuz oʻgirib ketayotganlarida, ularga qarab: «Menga qaytinglar, voqeangizni menga qaytadan aytib beringlar. Allohga qasam, (men) tabiblikka daʼvo qilguvchiman (shoshib hukm qilmayin)», derdi. (Yahyo) dedi: Men Molikning shunday deganini eshitdim: «Kim bir qulni xoʻjayining ruxsatisiz biror muhim ishda — misliga (odatda) haq (ijara) toʻlanadigan ishda — ishlatsa, agar qulga biror zarar yetsa, unga yetgan zararga u zomin boʻladi. Agar qul sogʻ-salomat qolsa-yu, xoʻjayini qilingan ish uchun ijara haqqini talab qilsa, u (haq) xoʻjayininiki boʻladi. Bizning oldimizda ish shundaydir». (Yahyo) dedi: Men Molikning bir qismi ozod, bir qismi qul boʻlgʻan (qisman ozod) qul haqida shunday deganini eshitdim: «Uning moli oʻz qoʻlida toʻxtatib qoʻyiladi, u unda biror (tasarruf) yangilashga haqli emas. Lekin u undan yaxshilik bilan (odob doirasida) yeydi va kiyinadi. Vafot etsa, uning moli — unda qulligi qolgan (egasiga) tegishli boʻladi». (Yahyo) dedi: Men Molikning shunday deganini eshitdim: «Bizning oldimizda ish shuki, ota — agar xohlasa — farzandiga sarflagan xarajatini, farzandning mol-mulki (naqd pul yoki mol) boʻlgʻan kundan boshlab, undan hisob-kitob qilib (qaytarib) olishi mumkin».Молик менга Яҳё ибн Саъиддан ривоят қилишича, Абу Дардо Салмон ал-Форсийга: «Муқаддас ерга (Байтул-Мақдисга) келгин», деб хат ёзди. Салмон унга жавобан: «Ер ҳеч кимни муқаддас (пок) қилмайди. Инсонни фақат ўз амали муқаддас қилади. Менга етишича, сени одамларни даволайдиган табиб қилиб қўйишибди. Агар (ҳақиқатан) шифо берсанг, марҳабо сенга! Агар табибликка даъво қилгувчи (уқувсиз) бўлсанг, эҳтиёт бўл, бирор инсонни ўлдириб, дўзахга кириб қолмагин!» деб ёзди. Абу Дардо икки киши орасида ҳукм чиқариб, улар ундан юз ўгириб кетаётганларида, уларга қараб: «Менга қайтинглар, воқеангизни менга қайтадан айтиб беринглар. Аллоҳга қасам, (мен) табибликка даъво қилгувчиман (шошиб ҳукм қилмайин)», дерди. (Яҳё) деди: Мен Моликнинг шундай деганини эшитдим: «Ким бир қулни хўжайининг рухсатисиз бирор муҳим ишда — мислига (одатда) ҳақ (ижара) тўланадиган ишда — ишлатса, агар қулга бирор зарар етса, унга етган зарарга у зомин бўлади. Агар қул соғ-саломат қолса-ю, хўжайини қилинган иш учун ижара ҳаққини талаб қилса, у (ҳақ) хўжайининики бўлади. Бизнинг олдимизда иш шундайдир». (Яҳё) деди: Мен Моликнинг бир қисми озод, бир қисми қул бўлған (қисман озод) қул ҳақида шундай деганини эшитдим: «Унинг моли ўз қўлида тўхтатиб қўйилади, у унда бирор (тасарруф) янгилашга ҳақли эмас. Лекин у ундан яхшилик билан (одоб доирасида) ейди ва кийинади. Вафот этса, унинг моли — унда қуллиги қолган (эгасига) тегишли бўлади». (Яҳё) деди: Мен Моликнинг шундай деганини эшитдим: «Бизнинг олдимизда иш шуки, ота — агар хоҳласа — фарзандига сарфлаган харажатини, фарзанднинг мол-мулки (нақд пул ёки мол) бўлған кундан бошлаб, ундан ҳисоб-китоб қилиб (қайтариб) олиши мумкин».

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ دَلاَفٍ الْمُزَنِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَجُلاً، مِنْ جُهَيْنَةَ كَانَ يَسْبِقُ الْحَاجَّ فَيَشْتَرِي الرَّوَاحِلَ فَيُغْلِي بِهَا ثُمَّ يُسْرِعُ السَّيْرَ فَيَسْبِقُ الْحَاجَّ فَأَفْلَسَ فَرُفِعَ أَمْرُهُ إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَقَالَ أَمَّا بَعْدُ أَيُّهَا النَّاسُ فَإِنَّ الأُسَيْفِعَ أُسَيْفِعَ جُهَيْنَةَ رَضِيَ مِنْ دِينِهِ وَأَمَانَتِهِ بِأَنْ يُقَالَ سَبَقَ الْحَاجَّ أَلاَ وَإِنَّهُ قَدْ دَانَ مُعْرِضًا فَأَصْبَحَ قَدْ رِينَ بِهِ فَمَنْ كَانَ لَهُ عَلَيْهِ دَيْنٌ فَلْيَأْتِنَا بِالْغَدَاةِ نَقْسِمُ مَالَهُ بَيْنَهُمْ وَإِيَّاكُمْ وَالدَّيْنَ فَإِنَّ أَوَّلَهُ هَمٌّ وَآخِرَهُ حَرْبٌ ‏.‏

Molik menga Umar ibn Abdurahmon ibn Daloʼf al-Muzaniydan, u otasidan rivoyat qilishicha, Juhayna (qabilasi)dan boʻlgʻan bir kishi hoji(lar)dan oldin (yoʻlga chiqib), ulov-tuyalarni sotib olar, ularni qimmatga qoʻyib (sotardi), soʻng tez yurib, hojilardan oldin (Makkaga) yetib borardi. Oxiri u sinib (qarzga botib), muflis boʻldi. Uning ishi Umar ibn al-Xattobga koʻtarildi. Umar: «Ammo baʼd, ey odamlar! Usayfiʼ — Juhaynaning Usayfiʼsi — oʻz dini va omonatidan koʻra, ‹u hojilardan oldin yetib bordi› deb aytilishiga rozi boʻldi. Ogoh boʻlingki, u (toʻlashga) qasd qilmagan holda qarz olib, natijada qarzga botib qoldi. Kimning undan haqqi (qarzi) boʻlsa, ertaga bizning oldimizga kelsin, uning molini ular (qarzdorlar) oʻrtasida taqsimlaymiz. Qarzdan ehtiyot boʻlinglar! Chunki uning avvali gʻam, oxiri esa urush (halokat)dir», dedi.Молик менга Умар ибн Абдураҳмон ибн Далоъф ал-Музанийдан, у отасидан ривоят қилишича, Жуҳайна (қабиласи)дан бўлған бир киши ҳожи(лар)дан олдин (йўлга чиқиб), улов-туяларни сотиб олар, уларни қимматга қўйиб (сотарди), сўнг тез юриб, ҳожилардан олдин (Маккага) етиб борарди. Охири у синиб (қарзга ботиб), муфлис бўлди. Унинг иши Умар ибн ал-Хаттобга кўтарилди. Умар: «Аммо баъд, эй одамлар! Усайфиъ — Жуҳайнанинг Усайфиъси — ўз дини ва омонатидан кўра, ‹у ҳожилардан олдин етиб борди› деб айтилишига рози бўлди. Огоҳ бўлингки, у (тўлашга) қасд қилмаган ҳолда қарз олиб, натижада қарзга ботиб қолди. Кимнинг ундан ҳаққи (қарзи) бўлса, эртага бизнинг олдимизга келсин, унинг молини улар (қарздорлар) ўртасида тақсимлаймиз. Қарздан эҳтиёт бўлинглар! Чунки унинг аввали ғам, охири эса уруш (ҳалокат)дир», деди.

حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ، قَالَ مَنْ نَحَلَ وَلَدًا لَهُ صَغِيرًا لَمْ يَبْلُغْ أَنْ يَحُوزَ نُحْلَهُ فَأَعْلَنَ ذَلِكَ لَهُ وَأَشْهَدَ عَلَيْهَا فَهِيَ جَائِزَةٌ وَإِنْ وَلِيَهَا أَبُوهُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ عِنْدَنَا أَنَّ مَنْ نَحَلَ ابْنًا لَهُ صَغِيرًا ذَهَبًا أَوْ وَرِقًا ثُمَّ هَلَكَ وَهُوَ يَلِيهِ إِنَّهُ لاَ شَىْءَ لِلاِبْنِ مِنْ ذَلِكَ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ الأَبُ عَزَلَهَا بِعَيْنِهَا أَوْ دَفَعَهَا إِلَى رَجُلٍ وَضَعَهَا لاِبْنِهِ عِنْدَ ذَلِكَ الرَّجُلِ فَإِنْ فَعَلَ ذَلِكَ فَهُوَ جَائِزٌ لِلاِبْنِ ‏.‏

Said ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan rivoyat qilinishicha, Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu) shunday dedi: «Kim voyaga yetmagan, hadyani oʻzi qabza qilishga (egallashga) qodir boʻlmagan kichik farzandiga biror narsa hadya qilsa-yu, buni oshkor eʼlon qilib, unga guvohlar keltirsa, u hadya — otasi uni oʻz tasarrufida saqlab tursa ham — joizdir». Molik aytdi: «Bizdagi hukm shuki, kim kichik oʻgʻliga oltin yoki kumush hadya qilib, soʻng uni oʻz qoʻlida saqlab turgan holida vafot etsa, oʻgʻilga bundan hech narsa tegmaydi; magar ota uni aynan alohida ajratib qoʻygan yoki uni bir kishiga topshirib, oʻsha kishining oldida oʻgʻli uchun qoʻygan boʻlsa, bundan mustasno. Agar shunday qilgan boʻlsa, u oʻgʻil uchun joizdir».Саид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинишича, Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу) шундай деди: «Ким вояга етмаган, ҳадяни ўзи қабза қилишга (эгаллашга) қодир бўлмаган кичик фарзандига бирор нарса ҳадя қилса-ю, буни ошкор эълон қилиб, унга гувоҳлар келтирса, у ҳадя — отаси уни ўз тасарруфида сақлаб турса ҳам — жоиздир». Молик айтди: «Биздаги ҳукм шуки, ким кичик ўғлига олтин ёки кумуш ҳадя қилиб, сўнг уни ўз қўлида сақлаб турган ҳолида вафот эца, ўғилга бундан ҳеч нарса тегмайди; магар ота уни айнан алоҳида ажратиб қўйган ёки уни бир кишига топшириб, ўша кишининг олдида ўғли учун қўйган бўлса, бундан мустасно. Агар шундай қилган бўлса, у ўғил учун жоиздир».