حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ وَإِنَّكُمْ تَخْتَصِمُونَ إِلَىَّ فَلَعَلَّ بَعْضَكُمْ أَنْ يَكُونَ أَلْحَنَ بِحُجَّتِهِ مِنْ بَعْضٍ فَأَقْضِيَ لَهُ عَلَى نَحْوِ مَا أَسْمَعُ مِنْهُ فَمَنْ قَضَيْتُ لَهُ بِشَىْءٍ مِنْ حَقِّ أَخِيهِ فَلاَ يَأْخُذَنَّ مِنْهُ شَيْئًا فَإِنَّمَا أَقْطَعُ لَهُ قِطْعَةً مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏

Nabiy ﷺ ning zavjalari Umm Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Men faqat bir insonman, sizlar esa oldimga nizolaringizni olib kelasizlar. Ehtimol, baʼzingiz oʻz hujjatini (dalilini) boshqasidan koʻra ustaroq (chiroyliroq) bayon qilar, men esa undan eshitganimga koʻra uning foydasiga hukm qilarman. Bas, kimga birodarining haqqidan biror narsani (nohaq) hukm qilib bersam, u undan hech narsa olmasin, chunki men unga faqat doʻzaxdan bir boʻlak kesib berayotgan boʻlaman», dedilar.Набий ﷺ нинг завжалари Умм Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Мен фақат бир инсонман, сизлар эса олдимга низоларингизни олиб келасизлар. Эҳтимол, баъзингиз ўз ҳужжатини (далилини) бошқасидан кўра устароқ (чиройлироқ) баён қилар, мен эса ундан эшитганимга кўра унинг фойдасига ҳукм қиларман. Бас, кимга биродарининг ҳаққидан бирор нарсани (ноҳақ) ҳукм қилиб берсам, у ундан ҳеч нарса олмасин, чунки мен унга фақат дўзахдан бир бўлак кесиб бераётган бўламан», дедилар.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، اخْتَصَمَ إِلَيْهِ مُسْلِمٌ وَيَهُودِيٌّ فَرَأَى عُمَرُ أَنَّ الْحَقَّ لِلْيَهُودِيِّ فَقَضَى لَهُ فَقَالَ لَهُ الْيَهُودِيُّ وَاللَّهِ لَقَدْ قَضَيْتَ بِالْحَقِّ ‏.‏ فَضَرَبَهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ بِالدِّرَّةِ ثُمَّ قَالَ وَمَا يُدْرِيكَ فَقَالَ لَهُ الْيَهُودِيُّ إِنَّا نَجِدُ أَنَّهُ لَيْسَ قَاضٍ يَقْضِي بِالْحَقِّ إِلاَّ كَانَ عَنْ يَمِينِهِ مَلَكٌ وَعَنْ شِمَالِهِ مَلَكٌ يُسَدِّدَانِهِ وَيُوَفِّقَانِهِ لِلْحَقِّ مَادَامَ مَعَ الْحَقِّ فَإِذَا تَرَكَ الْحَقَّ عَرَجَا وَتَرَكَاهُ ‏.‏

Saʼid ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning huzurida bir musulmon bilan bir yahudiy daʼvolashdi. Umar haq yahudiyniki ekanini koʻrib, uning foydasiga hukm qildi. Shunda yahudiy unga: ‹Allohga qasamki, sen haq bilan hukm qilding›, dedi. Umar ibn al-Xattob uni dirra (qamchi) bilan urib: ‹Buni sen qayoqdan bilding?› dedi. Yahudiy unga: ‹Biz (kitoblarimizda) shuni topamizki, haq bilan hukm qiladigan har bir qozining oʻng tomonida bir farishta, chap tomonida bir farishta boʻlib, u haq bilan boʻlgan ekan, ular uni toʻgʻrilab, haqqa muvaffaq qilib turadilar; qachonki u haqni tark etsa, ular (osmonga) koʻtarilib, uni tark etadilar›, dedi.Саъид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурида бир мусулмон билан бир яҳудий даъволашди. Умар ҳақ яҳудийники эканини кўриб, унинг фойдасига ҳукм қилди. Шунда яҳудий унга: ‹Аллоҳга қасамки, сен ҳақ билан ҳукм қилдинг›, деди. Умар ибн ал-Хаттоб уни дирра (қамчи) билан уриб: ‹Буни сен қаёқдан билдинг?› деди. Яҳудий унга: ‹Биз (китобларимизда) шуни топамизки, ҳақ билан ҳукм қиладиган ҳар бир қозининг ўнг томонида бир фаришта, чап томонида бир фаришта бўлиб, у ҳақ билан бўлган экан, улар уни тўғрилаб, ҳаққа муваффақ қилиб турадилар; қачонки у ҳақни тарк этса, улар (осмонга) кўтарилиб, уни тарк этадилар›, деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ أَبِي عَمْرَةَ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِخَيْرِ الشُّهَدَاءِ الَّذِي يَأْتِي بِشَهَادَتِهِ قَبْلَ أَنْ يُسْأَلَهَا أَوْ يُخْبِرُ بِشَهَادَتِهِ قَبْلَ أَنْ يُسْأَلَهَا ‏"‏ ‏.‏

Zayd ibn Xolid al-Juhaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sizlarga guvohlarning eng yaxshisi haqida xabar bermaymi? U — guvohlik soʻralishidan oldin guvohligini keltirib beradigan kishidir», dedilar.Зайд ибн Холид ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизларга гувоҳларнинг энг яхшиси ҳақида хабар бермайми? У — гувоҳлик сўралишидан олдин гувоҳлигини келтириб берадиган кишидир», дедилар.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّهُ قَالَ قَدِمَ عَلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ فَقَالَ لَقَدْ جِئْتُكَ لأَمْرٍ مَا لَهُ رَأْسٌ وَلاَ ذَنَبٌ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ مَا هُوَ قَالَ شَهَادَاتُ الزُّورِ ظَهَرَتْ بِأَرْضِنَا ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ أَوَقَدْ كَانَ ذَلِكَ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ وَاللَّهِ لاَ يُؤْسَرُ رَجُلٌ فِي الإِسْلاَمِ بِغَيْرِ الْعُدُولِ ‏.‏

Rabiʼa ibn Abu Abdurrahmon (rahimahulloh) aytdi: Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning huzuriga Iroq ahlidan bir kishi keldi va: ‹Men senga boshi ham, oxiri ham yoʻq bir ish uchun keldim›, dedi. Umar: ‹U nima?› dedi. U: ‹Bizning yurtimizda yolgʻon guvohliklar paydo boʻldi›, dedi. Umar: ‹Rostdan ham shunday boʻldimi?› dedi. U: ‹Ha›, dedi. Shunda Umar: ‹Allohga qasamki, Islomda hech bir kishi odil (adolatli) guvohlarsiz band qilinmaydi (mahkum etilmaydi)›, dedi.Рабиъа ибн Абу Абдурраҳмон (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига Ироқ аҳлидан бир киши келди ва: ‹Мен сенга боши ҳам, охири ҳам йўқ бир иш учун келдим›, деди. Умар: ‹У нима?› деди. У: ‹Бизнинг юртимизда ёлғон гувоҳликлар пайдо бўлди›, деди. Умар: ‹Ростдан ҳам шундай бўлдими?› деди. У: ‹Ҳа›, деди. Шунда Умар: ‹Аллоҳга қасамки, Исломда ҳеч бир киши одил (адолатли) гувоҳларсиз банд қилинмайди (маҳкум этилмайди)›, деди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَالَ لاَ تَجُوزُ شَهَادَةُ خَصْمٍ وَلاَ ظَنِينٍ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu): ‹Xasm (raqib-daʼvogar)ning va gumon ostidagi (zanin) kishining guvohligi joiz emas›, dedi.Моликка етиб келишича, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу): ‹Хасм (рақиб-даъвогар)нинг ва гумон остидаги (занин) кишининг гувоҳлиги жоиз эмас›, деди.

قَالَ يَحْيَى عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، وَغَيْرِهِ، أَنَّهُمْ سُئِلُوا عَنْ رَجُلٍ، جُلِدَ الْحَدَّ أَتَجُوزُ شَهَادَتُهُ فَقَالُوا نَعَمْ إِذَا ظَهَرَتْ مِنْهُ التَّوْبَةُ ‏.‏

Molikka Sulaymon ibn Yasor (rahimahulloh) va boshqalardan yetib kelishicha, ulardan hadd (jazosi) urilgan (kaltaklangan) bir kishi haqida — uning guvohligi joizmi, deb soʻralgan edi. Ular: ‹Ha, agar undan tavba (belgilari) zohir boʻlsa, joizdir›, dedilar.Моликка Сулаймон ибн Ясор (раҳимаҳуллоҳ) ва бошқалардан етиб келишича, улардан ҳадд (жазоси) урилган (калтакланган) бир киши ҳақида — унинг гувоҳлиги жоизми, деб сўралган эди. Улар: ‹Ҳа, агар ундан тавба (белгилари) зоҳир бўлса, жоиздир›, дедилар.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ شِهَابٍ، يُسْأَلُ عَنْ ذَلِكَ، فَقَالَ مِثْلَ مَا قَالَ سُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَذَلِكَ الأَمْرُ عِنْدَنَا وَذَلِكَ لِقَوْلِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى ‏{‏وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً وَلاَ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَدًا وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ * إِلاَّ الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ‏}‏‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فَالأَمْرُ الَّذِي لاَ اخْتِلاَفَ فِيهِ عِنْدَنَا أَنَّ الَّذِي يُجْلَدُ الْحَدَّ ثُمَّ تَابَ وَأَصْلَحَ تَجُوزُ شَهَادَتُهُ وَهُوَ أَحَبُّ مَا سَمِعْتُ إِلَىَّ فِي ذَلِكَ ‏.‏

Molik Ibn Shihob (rahimahulloh)dan shu haqda soʻralganini eshitgan; u ham Sulaymon ibn Yasor aytganidek javob berdi. Molik aytdi: «Bu bizning nazdimizdagi (hukm)dir, va bu Alloh taboraka va taoloning shu soʻzi sababidandir: {Iffatli (poqiza) ayollarga (zino) tuhmatini qilib, soʻng toʻrt guvoh keltirmaganlarni sakson darra uringlar va ularning guvohligini hech qachon qabul qilmanglar — ana oʻshalar fosiqlardir * (bu hukmdan) shundan keyin tavba qilib, oʻzini tuzatganlar mustasno; albatta, Alloh Magʻfiratli, Rahmlidir} (Nur 4–5). Molik aytdi: «Bizning nazdimizda ixtilofsiz boʻlgan narsa shuki, hadd urilgach, tavba qilib, oʻzini tuzatgan kishining guvohligi joizdir; bu — men bu borada eshitgan (soʻz)larning menga eng maʼqulidir».Молик Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан шу ҳақда сўралганини эшитган; у ҳам Сулаймон ибн Ясор айтганидек жавоб берди. Молик айтди: «Бу бизнинг наздимиздаги (ҳукм)дир, ва бу Аллоҳ таборака ва таолонинг шу сўзи сабабидандир: {Иффатли (поқиза) аёлларга (зино) туҳматини қилиб, сўнг тўрт гувоҳ келтирмаганларни саксон дарра уринглар ва уларнинг гувоҳлигини ҳеч қачон қабул қилманглар — ана ўшалар фосиқлардир * (бу ҳукмдан) шундан кейин тавба қилиб, ўзини тузатганлар мустасно; албатта, Аллоҳ Мағфиратли, Раҳмлидир} (Нур 4–5). Молик айтди: «Бизнинг наздимизда ихтилофсиз бўлган нарса шуки, ҳадд урилгач, тавба қилиб, ўзини тузатган кишининг гувоҳлиги жоиздир; бу — мен бу борада эшитган (сўз)ларнинг менга энг маъқулидир».

قَالَ يَحْيَى قَالَ مَالِكٌ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضَى بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ ‏.‏

Jaʼfar ibn Muhammad (rahimahulloh) otasi (rahimahulloh)dan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ bitta guvoh bilan birga (daʼvogarning) qasami asosida hukm qildilar.Жаъфар ибн Муҳаммад (раҳимаҳуллоҳ) отаси (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ битта гувоҳ билан бирга (даъвогарнинг) қасами асосида ҳукм қилдилар.

وَعَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ، كَتَبَ إِلَى عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ الْخَطَّابِ وَهُوَ عَامِلٌ عَلَى الْكُوفَةِ أَنِ اقْضِ بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ ‏.‏

Molik Abu Zinod (rahimahulloh)dan rivoyat qiladiki, Umar ibn Abdulaziz (rahimahulloh) Kufa ustidan voliy boʻlgan Abdulhamid ibn Abdurrahmon ibn Zayd ibn al-Xattobga: ‹Bitta guvoh bilan birga qasam asosida hukm qilgin›, deb yozdi.Молик Абу Зинод (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қиладики, Умар ибн Абдулазиз (раҳимаҳуллоҳ) Куфа устидан волий бўлган Абдулҳамид ибн Абдурраҳмон ибн Зайд ибн ал-Хаттобга: ‹Битта гувоҳ билан бирга қасам асосида ҳукм қилгин›, деб ёзди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ أَبَا سَلَمَةَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَسُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ، سُئِلاَ هَلْ يُقْضَى بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ فَقَالاَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ مَضَتِ السُّنَّةُ فِي الْقَضَاءِ بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ الْوَاحِدِ يَحْلِفُ صَاحِبُ الْحَقِّ مَعَ شَاهِدِهِ وَيَسْتَحِقُّ حَقَّهُ فَإِنْ نَكَلَ وَأَبَى أَنْ يَحْلِفَ أُحْلِفَ الْمَطْلُوبُ فَإِنْ حَلَفَ سَقَطَ عَنْهُ ذَلِكَ الْحَقُّ وَإِنْ أَبَى أَنْ يَحْلِفَ ثَبَتَ عَلَيْهِ الْحَقُّ لِصَاحِبِهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَإِنَّمَا يَكُونُ ذَلِكَ فِي الأَمْوَالِ خَاصَّةً وَلاَ يَقَعُ ذَلِكَ فِي شَىْءٍ مِنَ الْحُدُودِ وَلاَ فِي نِكَاحٍ وَلاَ فِي طَلاَقٍ وَلاَ فِي عَتَاقَةٍ وَلاَ فِي سَرِقَةٍ وَلاَ فِي فِرْيَةٍ فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ فَإِنَّ الْعَتَاقَةَ مِنَ الأَمْوَالِ ‏.‏ فَقَدْ أَخْطَأَ لَيْسَ ذَلِكَ عَلَى مَا قَالَ وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ عَلَى مَا قَالَ لَحَلَفَ الْعَبْدُ مَعَ شَاهِدِهِ إِذَا جَاءَ بِشَاهِدٍ أَنَّ سَيِّدَهُ أَعْتَقَهُ وَأَنَّ الْعَبْدَ إِذَا جَاءَ بِشَاهِدٍ عَلَى مَالٍ مِنَ الأَمْوَالِ ادَّعَاهُ حَلَفَ مَعَ شَاهِدِهِ وَاسْتَحَقَّ حَقَّهُ كَمَا يَحْلِفُ الْحُرُّ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فَالسُّنَّةُ عِنْدَنَا أَنَّ الْعَبْدَ إِذَا جَاءَ بِشَاهِدٍ عَلَى عَتَاقَتِهِ اسْتُحْلِفَ سَيِّدُهُ مَا أَعْتَقَهُ وَبَطَلَ ذَلِكَ عَنْهُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَكَذَلِكَ السُّنَّةُ عِنْدَنَا أَيْضًا فِي الطَّلاَقِ إِذَا جَاءَتِ الْمَرْأَةُ بِشَاهِدٍ أَنَّ زَوْجَهَا طَلَّقَهَا أُحْلِفَ زَوْجُهَا مَا طَلَّقَهَا فَإِذَا حَلَفَ لَمْ يَقَعْ عَلَيْهِ الطَّلاَقُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فَسُنَّةُ الطَّلاَقِ وَالْعَتَاقَةِ فِي الشَّاهِدِ الْوَاحِدِ وَاحِدَةٌ إِنَّمَا يَكُونُ الْيَمِينُ عَلَى زَوْجِ الْمَرْأَةِ وَعَلَى سَيِّدِ الْعَبْدِ وَإِنَّمَا الْعَتَاقَةُ حَدٌّ مِنَ الْحُدُودِ لاَ تَجُوزُ فِيهَا شَهَادَةُ النِّسَاءِ لأَنَّهُ إِذَا عَتَقَ الْعَبْدُ ثَبَتَتْ حُرْمَتُهُ وَوَقَعَتْ لَهُ الْحُدُودُ وَوَقَعَتْ عَلَيْهِ وَإِنْ زَنَى وَقَدْ أُحْصِنَ رُجِمَ وَإِنْ قَتَلَ الْعَبْدَ قُتِلَ بِهِ وَثَبَتَ لَهُ الْمِيرَاثُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ مَنْ يُوَارِثُهُ فَإِنِ احْتَجَّ مُحْتَجٌّ فَقَالَ لَوْ أَنَّ رَجُلاً أَعْتَقَ عَبْدَهُ وَجَاءَ رَجُلٌ يَطْلُبُ سَيِّدَ الْعَبْدِ بِدَيْنٍ لَهُ عَلَيْهِ فَشَهِدَ لَهُ عَلَى حَقِّهِ ذَلِكَ رَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ فَإِنَّ ذَلِكَ يُثْبِتُ الْحَقَّ عَلَى سَيِّدِ الْعَبْدِ حَتَّى تُرَدَّ بِهِ عَتَاقَتُهُ إِذَا لَمْ يَكُنْ لِسَيِّدِ الْعَبْدِ مَالٌ غَيْرُ الْعَبْدِ يُرِيدُ أَنْ يُجِيزَ بِذَلِكَ شَهَادَةَ النِّسَاءِ فِي الْعَتَاقَةِ فَإِنَّ ذَلِكَ لَيْسَ عَلَى مَا قَالَ وَإِنَّمَا مَثَلُ ذَلِكَ الرَّجُلُ يَعْتِقُ عَبْدَهُ ثُمَّ يَأْتِي طَالِبُ الْحَقِّ عَلَى سَيِّدِهِ بِشَاهِدٍ وَاحِدٍ فَيَحْلِفُ مَعَ شَاهِدِهِ ثُمَّ يَسْتَحِقُّ حَقَّهُ وَتُرَدُّ بِذَلِكَ عَتَاقَةُ الْعَبْدِ أَوْ يَأْتِي الرَّجُلُ قَدْ كَانَتْ بَيْنَهُ وَبَيْنَ سَيِّدِ الْعَبْدِ مُخَالَطَةٌ وَمُلاَبَسَةٌ فَيَزْعُمُ أَنَّ لَهُ عَلَى سَيِّدِ الْعَبْدِ مَالاً فَيُقَالُ لِسَيِّدِ الْعَبْدِ احْلِفْ مَا عَلَيْكَ مَا ادَّعَى فَإِنْ نَكَلَ وَأَبَى أَنْ يَحْلِفَ حُلِّفَ صَاحِبُ الْحَقِّ وَثَبَتَ حَقُّهُ عَلَى سَيِّدِ الْعَبْدِ فَيَكُونُ ذَلِكَ يَرُدُّ عَتَاقَةَ الْعَبْدِ إِذَا ثَبَتَ الْمَالُ عَلَى سَيِّدِهِ ‏.‏ قَالَ وَكَذَلِكَ أَيْضًا الرَّجُلُ يَنْكِحُ الأَمَةَ فَتَكُونُ امْرَأَتَهُ فَيَأْتِي سَيِّدُ الأَمَةِ إِلَى الرَّجُلِ الَّذِي تَزَوَّجَهَا فَيَقُولُ ابْتَعْتَ مِنِّي جَارِيَتِي فُلاَنَةَ أَنْتَ وَفُلاَنٌ بِكَذَا وَكَذَا دِينَارًا ‏.‏ فَيُنْكِرُ ذَلِكَ زَوْجُ الأَمَةِ فَيَأْتِي سَيِّدُ الأَمَةِ بِرَجُلٍ وَامْرَأَتَيْنِ فَيَشْهَدُونَ عَلَى مَا قَالَ فَيَثْبُتُ بَيْعُهُ وَيَحِقُّ حَقُّهُ وَتَحْرُمُ الأَمَةُ عَلَى زَوْجِهَا وَيَكُونُ ذَلِكَ فِرَاقًا بَيْنَهُمَا وَشَهَادَةُ النِّسَاءِ لاَ تَجُوزُ فِي الطَّلاَقِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمِنْ ذَلِكَ أَيْضًا الرَّجُلُ يَفْتَرِي عَلَى الرَّجُلِ الْحُرِّ فَيَقَعُ عَلَيْهِ الْحَدُّ فَيَأْتِي رَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ فَيَشْهَدُونَ أَنَّ الَّذِي افْتُرِيَ عَلَيْهِ عَبْدٌ مَمْلُوكٌ فَيَضَعُ ذَلِكَ الْحَدَّ عَنِ الْمُفْتَرِي بَعْدَ أَنْ وَقَعَ عَلَيْهِ وَشَهَادَةُ النِّسَاءِ لاَ تَجُوزُ فِي الْفِرْيَةِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمِمَّا يُشْبِهُ ذَلِكَ أَيْضًا مِمَّا يَفْتَرِقُ فِيهِ الْقَضَاءُ وَمَا مَضَى مِنَ السُّنَّةِ أَنَّ الْمَرْأَتَيْنِ يَشْهَدَانِ عَلَى اسْتِهْلاَلِ الصَّبِيِّ فَيَجِبُ بِذَلِكَ مِيرَاثُهُ حَتَّى يَرِثَ وَيَكُونُ مَالُهُ لِمَنْ يَرِثُهُ إِنْ مَاتَ الصَّبِيُّ وَلَيْسَ مَعَ الْمَرْأَتَيْنِ اللَّتَيْنِ شَهِدَتَا رَجُلٌ وَلاَ يَمِينٌ وَقَدْ يَكُونُ ذَلِكَ فِي الأَمْوَالِ الْعِظَامِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْوَرِقِ وَالرِّبَاعِ وَالْحَوَائِطِ وَالرَّقِيقِ وَمَا سِوَى ذَلِكَ مِنَ الأَمْوَالِ وَلَوْ شَهِدَتِ امْرَأَتَانِ عَلَى دِرْهَمٍ وَاحِدٍ أَوْ أَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ أَوْ أَكْثَرَ لَمْ تَقْطَعْ شَهَادَتُهُمَا شَيْئًا وَلَمْ تَجُزْ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ مَعَهُمَا شَاهِدٌ أَوْ يَمِينٌ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ لاَ تَكُونُ الْيَمِينُ مَعَ الشَّاهِدِ الْوَاحِدِ ‏.‏ وَيَحْتَجُّ بِقَوْلِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى وَقَوْلُهُ الْحَقُّ ‏{‏وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ‏}‏ يَقُولُ فَإِنْ لَمْ يَأْتِ بِرَجُلٍ وَامْرَأَتَيْنِ فَلاَ شَىْءَ لَهُ وَلاَ يُحَلَّفُ مَعَ شَاهِدِهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فَمِنَ الْحُجَّةِ عَلَى مَنْ قَالَ ذَلِكَ الْقَوْلَ أَنْ يُقَالَ لَهُ أَرَأَيْتَ لَوْ أَنَّ رَجُلاً ادَّعَى عَلَى رَجُلٍ مَالاً أَلَيْسَ يَحْلِفُ الْمَطْلُوبُ مَا ذَلِكَ الْحَقُّ عَلَيْهِ فَإِنْ حَلَفَ بَطَلَ ذَلِكَ عَنْهُ وَإِنْ نَكَلَ عَنِ الْيَمِينِ حُلِّفَ صَاحِبُ الْحَقِّ إِنَّ حَقَّهُ لَحَقٌّ ‏.‏ وَثَبَتَ حَقُّهُ عَلَى صَاحِبِهِ فَهَذَا مَا لاَ اخْتِلاَفَ فِيهِ عِنْدَ أَحَدٍ مِنَ النَّاسِ وَلاَ بِبَلَدٍ مِنَ الْبُلْدَانِ فَبِأَىِّ شَىْءٍ أَخَذَ هَذَا أَوْ فِي أَىِّ مَوْضِعٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَجَدَهُ فَإِنْ أَقَرَّ بِهَذَا فَلْيُقْرِرْ بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَأَنَّهُ لَيَكْفِي مِنْ ذَلِكَ مَا مَضَى مِنَ السُّنَّةِ وَلَكِنِ الْمَرْءُ قَدْ يُحِبُّ أَنْ يَعْرِفَ وَجْهَ الصَّوَابِ وَمَوْقِعَ الْحُجَّةِ فَفِي هَذَا بَيَانُ مَا أَشْكَلَ مِنْ ذَلِكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Abu Salama ibn Abdurrahmon (rahimahulloh) va Sulaymon ibn Yasor (rahimahulloh)dan: ‹Bitta guvoh bilan birga qasam asosida hukm qilinadimi?› deb soʻralgan edi. Ular: ‹Ha›, dedilar. Molik aytdi: «Bitta guvoh bilan birga qasam asosida hukm qilish borasida sunnat oʻtgan (barqaror boʻlgan): haq egasi oʻz guvohi bilan birga qasam ichadi va oʻz haqqini oladi. Agar u (qasamdan) bosh tortib, qasam ichishdan tonsa, javobgar (matlub)ga qasam ichtiriladi; agar u qasam ichsa, oʻsha haq undan soqit boʻladi; agar qasam ichishdan bosh tortsa, haq uning zimmasida egasi foydasiga sobit boʻladi». Molik aytdi: «Bu faqat mol-mulklarda boʻladi, xolos; u hech bir hadlarda ham, nikohda ham, taloqda ham, ozod qilish (ataqa)da ham, oʻgʻrilikda ham, (zino) tuhmatida (firya) ham voqe boʻlmaydi. Agar bir soʻzlovchi: ‹Ozod qilish ham mol-mulklardandir›, desa, u xato qilibdi; bu u aytgandek emas. Agar u aytganidek boʻlganida, qul oʻz xoʻjasi uni ozod qilganiga guvoh keltirsa, oʻz guvohi bilan qasam ichardi; va qul mol-mulklardan bir molni daʼvo qilib guvoh keltirsa, xuddi hur (ozod) kishi qasam ichgani kabi, oʻz guvohi bilan qasam ichib, haqqini olardi». Molik aytdi: «Bizning nazdimizdagi sunnat shuki, qul oʻz ozodligiga guvoh keltirsa, xoʻjasiga ‹uni ozod qilmadim› deb qasam ichtiriladi va bu (daʼvo) undan botil boʻladi». Molik aytdi: «Bizning nazdimizda taloqda ham sunnat xuddi shunday: ayol eri uni taloq qilganiga guvoh keltirsa, eriga ‹uni taloq qilmadim› deb qasam ichtiriladi; agar u qasam ichsa, unga taloq voqe boʻlmaydi». Molik aytdi: «Bitta guvoh borasida taloq va ozod qilishning sunnati bir xil: qasam faqat ayolning eriga va qulning xoʻjasiga (yuklatiladi). Ozod qilish esa hadlardan bir hadd boʻlib, unda ayollarning guvohligi joiz emas; chunki qul ozod boʻlsa, uning hurmati sobit boʻladi, hadlar uning foydasiga ham, ziyoniga ham voqe boʻladi: agar muhsan boʻla turib zino qilsa — toshboʻron qilinadi, agar (birovning) qulini oʻldirsa — uning evaziga oʻldiriladi, oʻzi bilan unga meros qoldiradiganlar oʻrtasida meros ham sobit boʻladi». Molik aytdi: «Agar bir hujjat keltiruvchi: ‹Bir kishi qulini ozod qilsa-yu, keyin bir kishi qul xoʻjasidan zimmasidagi qarzini talab qilib kelsa va uning shu haqqiga bir erkak va ikki ayol guvohlik bersa — bu, qul xoʻjasining boshqa moli boʻlmasa, uning zimmasida haqni sobit qilib, shu bilan qulning ozodligini bekor qiladi›, deb — bu bilan ozod qilishda ayollarning guvohligini joiz qilmoqchi boʻlsa — bu u aytgandek emas. Balki uning misoli shuki: bir kishi qulini ozod qiladi, soʻng haq talabgori uning xoʻjasiga qarshi bitta guvoh keltirib, oʻz guvohi bilan qasam ichadi va haqqini oladi, shu bilan qulning ozodligi bekor boʻladi; yoki qul xoʻjasi bilan oʻrtasida muomala-aloqasi boʻlgan bir kishi kelib, qul xoʻjasi zimmasida moli borligini daʼvo qiladi, shunda qul xoʻjasiga: ‹U daʼvo qilayotgan narsa zimmangda yoʻqligiga qasam ich›, deyiladi; agar u (qasamdan) tonib, qasam ichmasa, haq egasiga qasam ichtiriladi va haqqi qul xoʻjasi zimmasida sobit boʻladi — mol xoʻja zimmasida sobit boʻlgach, bu qulning ozodligini bekor qiladi». Molik aytdi: «Xuddi shuningdek, bir kishi choʻriga uylanib, u uning xotini boʻladi; soʻng choʻrining xoʻjasi unga uylangan kishining oldiga kelib: ‹Sen va falonchi mendan falon choʻrimni shuncha-shuncha dinorga sotib olgan edingiz›, deydi; choʻrining eri buni inkor qiladi; choʻri xoʻjasi bir erkak va ikki ayol keltirib, ular u aytgan narsaga guvohlik beradilar — shu bilan sotuvi sobit boʻlib, haqqi haqqoniy boʻladi, choʻri eriga harom boʻladi va bu ular oʻrtasida ajralish boʻladi; holbuki taloqda ayollarning guvohligi joiz emas». Molik aytdi: «Yana shundan biri — bir kishi hur kishiga (zino) tuhmatini qiladi va unga had (jazo) tushadi; soʻng bir erkak va ikki ayol kelib, tuhmat qilingan kishi mamluk (birovning) quli ekaniga guvohlik beradilar — shu bilan tuhmatchidan, unga had tushganidan keyin, had koʻtariladi; holbuki (zino) tuhmatida ayollarning guvohligi joiz emas». Molik aytdi: «Bunga oʻxshash, hukm bilan oʻtgan sunnat ayriladigan yana bir narsa: ikki ayol chaqaloqning tugʻilib qichqirganiga (tirik tugʻilganiga) guvohlik beradilar — shu bilan uning merosi vojib boʻlib, u meros oladi, agar chaqaloq oʻlsa, uning moli unga meros boʻluvchilarga oʻtadi; holbuki guvohlik bergan ikki ayol bilan birga na erkak, na qasam bor. Bu esa oltin, kumush, hovli-joylar, bogʻlar, qullar va boshqa katta mol-mulklarda ham boʻlishi mumkin. Ammo ikki ayol bitta dirham yoki undan kam yoki koʻp haqqa guvohlik bersa, ularning guvohligi hech narsani kesmaydi va joiz boʻlmaydi — magar ular bilan birga bir guvoh yoki qasam boʻlsa (bundan mustasno)». Molik aytdi: «Odamlardan baʼzilari: ‹Bitta guvoh bilan qasam boʻlmaydi›, deydi va Alloh taboraka va taoloning — Uning soʻzi haqdir — shu soʻzi bilan hujjat keltiradi: {Erkaklaringizdan ikki guvohni guvoh qiling; agar ikki erkak boʻlmasa, oʻzingiz rozi boʻladigan guvohlardan bir erkak va ikki ayol (guvoh boʻlsin)} (Baqara 282); u: ‹Agar bir erkak va ikki ayol keltirmasa, unga hech narsa yoʻq va u oʻz guvohi bilan qasam ichmaydi›, deydi». Molik aytdi: «Shu soʻzni aytganga qarshi hujjatlardan biri — unga shunday deyiladi: ‹Aytgin-chi, agar bir kishi bir kishiga qarshi mol daʼvo qilsa — javobgar oʻsha haq zimmasida yoʻqligiga qasam ichmaydimi? Agar qasam ichsa, u undan botil boʻladi; agar qasamdan tonsa, haq egasiga — haqqi haqiqatan haq ekaniga — qasam ichtiriladi va haqqi sherigi zimmasida sobit boʻladi. Bu — odamlardan birortasida ham, biror yurtda ham ixtilof yoʻq boʻlgan narsadir. Xoʻsh, buni u qaysi narsadan oldi yoki Allohning Kitobidan qaysi joyda topdi?› Agar u buni tan olsa, guvoh bilan birga qasamni ham tan olsin. Agar bu Alloh azza va jallaning Kitobida boʻlmasa — bunga oʻtgan sunnatning oʻzi kifoya qiladi; lekin inson toʻgʻrilik yoʻnalishini va hujjatning oʻrnini bilishni yoqtirishi mumkin, bas, mana shunda bundagi mushkul boʻlgan narsaning bayoni bordir, Alloh taolo xohlasa».Моликка етиб келишича, Абу Салама ибн Абдурраҳмон (раҳимаҳуллоҳ) ва Сулаймон ибн Ясор (раҳимаҳуллоҳ)дан: ‹Битта гувоҳ билан бирга қасам асосида ҳукм қилинадими?› деб сўралган эди. Улар: ‹Ҳа›, дедилар. Молик айтди: «Битта гувоҳ билан бирга қасам асосида ҳукм қилиш борасида суннат ўтган (барқарор бўлган): ҳақ эгаси ўз гувоҳи билан бирга қасам ичади ва ўз ҳаққини олади. Агар у (қасамдан) бош тортиб, қасам ичишдан тонса, жавобгар (матлуб)га қасам ичтирилади; агар у қасам ичса, ўша ҳақ ундан соқит бўлади; агар қасам ичишдан бош тортса, ҳақ унинг зиммасида эгаси фойдасига собит бўлади». Молик айтди: «Бу фақат мол-мулкларда бўлади, холос; у ҳеч бир ҳадларда ҳам, никоҳда ҳам, талоқда ҳам, озод қилиш (атақа)да ҳам, ўғриликда ҳам, (зино) туҳматида (фиря) ҳам воқе бўлмайди. Агар бир сўзловчи: ‹Озод қилиш ҳам мол-мулклардандир›, деса, у хато қилибди; бу у айтгандек эмас. Агар у айтганидек бўлганида, қул ўз хўжаси уни озод қилганига гувоҳ келтирса, ўз гувоҳи билан қасам ичарди; ва қул мол-мулклардан бир молни даъво қилиб гувоҳ келтирса, худди ҳур (озод) киши қасам ичгани каби, ўз гувоҳи билан қасам ичиб, ҳаққини оларди». Молик айтди: «Бизнинг наздимиздаги суннат шуки, қул ўз озодлигига гувоҳ келтирса, хўжасига ‹уни озод қилмадим› деб қасам ичтирилади ва бу (даъво) ундан ботил бўлади». Молик айтди: «Бизнинг наздимизда талоқда ҳам суннат худди шундай: аёл эри уни талоқ қилганига гувоҳ келтирса, эрига ‹уни талоқ қилмадим› деб қасам ичтирилади; агар у қасам ичса, унга талоқ воқе бўлмайди». Молик айтди: «Битта гувоҳ борасида талоқ ва озод қилишнинг суннати бир хил: қасам фақат аёлнинг эрига ва қулнинг хўжасига (юклатилади). Озод қилиш эса ҳадлардан бир ҳадд бўлиб, унда аёлларнинг гувоҳлиги жоиз эмас; чунки қул озод бўлса, унинг ҳурмати собит бўлади, ҳадлар унинг фойдасига ҳам, зиёнига ҳам воқе бўлади: агар муҳсан бўла туриб зино қилса — тошбўрон қилинади, агар (бировнинг) қулини ўлдирса — унинг эвазига ўлдирилади, ўзи билан унга мерос қолдирадиганлар ўртасида мерос ҳам собит бўлади». Молик айтди: «Агар бир ҳужжат келтирувчи: ‹Бир киши қулини озод қилса-ю, кейин бир киши қул хўжасидан зиммасидаги қарзини талаб қилиб келса ва унинг шу ҳаққига бир эркак ва икки аёл гувоҳлик берса — бу, қул хўжасининг бошқа моли бўлмаса, унинг зиммасида ҳақни собит қилиб, шу билан қулнинг озодлигини бекор қилади›, деб — бу билан озод қилишда аёлларнинг гувоҳлигини жоиз қилмоқчи бўлса — бу у айтгандек эмас. Балки унинг мисоли шуки: бир киши қулини озод қилади, сўнг ҳақ талабгори унинг хўжасига қарши битта гувоҳ келтириб, ўз гувоҳи билан қасам ичади ва ҳаққини олади, шу билан қулнинг озодлиги бекор бўлади; ёки қул хўжаси билан ўртасида муомала-алоқаси бўлган бир киши келиб, қул хўжаси зиммасида моли борлигини даъво қилади, шунда қул хўжасига: ‹У даъво қилаётган нарса зиммангда йўқлигига қасам ич›, дейилади; агар у (қасамдан) тониб, қасам ичмаса, ҳақ эгасига қасам ичтирилади ва ҳаққи қул хўжаси зиммасида собит бўлади — мол хўжа зиммасида собит бўлгач, бу қулнинг озодлигини бекор қилади». Молик айтди: «Худди шунингдек, бир киши чўрига уйланиб, у унинг хотини бўлади; сўнг чўрининг хўжаси унга уйланган кишининг олдига келиб: ‹Сен ва фалончи мендан фалон чўримни шунча-шунча динорга сотиб олган эдингиз›, дейди; чўрининг эри буни инкор қилади; чўри хўжаси бир эркак ва икки аёл келтириб, улар у айтган нарсага гувоҳлик берадилар — шу билан сотуви собит бўлиб, ҳаққи ҳаққоний бўлади, чўри эрига ҳаром бўлади ва бу улар ўртасида ажралиш бўлади; ҳолбуки талоқда аёлларнинг гувоҳлиги жоиз эмас». Молик айтди: «Яна шундан бири — бир киши ҳур кишига (зино) туҳматини қилади ва унга ҳад (жазо) тушади; сўнг бир эркак ва икки аёл келиб, туҳмат қилинган киши мамлук (бировнинг) қули эканига гувоҳлик берадилар — шу билан туҳматчидан, унга ҳад тушганидан кейин, ҳад кўтарилади; ҳолбуки (зино) туҳматида аёлларнинг гувоҳлиги жоиз эмас». Молик айтди: «Бунга ўхшаш, ҳукм билан ўтган суннат айриладиган яна бир нарса: икки аёл чақалоқнинг туғилиб қичқирганига (тирик туғилганига) гувоҳлик берадилар — шу билан унинг мероси вожиб бўлиб, у мерос олади, агар чақалоқ ўлса, унинг моли унга мерос бўлувчиларга ўтади; ҳолбуки гувоҳлик берган икки аёл билан бирга на эркак, на қасам бор. Бу эса олтин, кумуш, ҳовли-жойлар, боғлар, қуллар ва бошқа катта мол-мулкларда ҳам бўлиши мумкин. Аммо икки аёл битта дирҳам ёки ундан кам ёки кўп ҳаққа гувоҳлик берса, уларнинг гувоҳлиги ҳеч нарсани кесмайди ва жоиз бўлмайди — магар улар билан бирга бир гувоҳ ёки қасам бўлса (бундан мустасно)». Молик айтди: «Одамлардан баъзилари: ‹Битта гувоҳ билан қасам бўлмайди›, дейди ва Аллоҳ таборака ва таолонинг — Унинг сўзи ҳақдир — шу сўзи билан ҳужжат келтиради: {Эркакларингиздан икки гувоҳни гувоҳ қилинг; агар икки эркак бўлмаса, ўзингиз рози бўладиган гувоҳлардан бир эркак ва икки аёл (гувоҳ бўлсин)} (Бақара 282); у: ‹Агар бир эркак ва икки аёл келтирмаса, унга ҳеч нарса йўқ ва у ўз гувоҳи билан қасам ичмайди›, дейди». Молик айтди: «Шу сўзни айтганга қарши ҳужжатлардан бири — унга шундай дейилади: ‹Айтгин-чи, агар бир киши бир кишига қарши мол даъво қилса — жавобгар ўша ҳақ зиммасида йўқлигига қасам ичмайдими? Агар қасам ичса, у ундан ботил бўлади; агар қасамдан тонса, ҳақ эгасига — ҳаққи ҳақиқатан ҳақ эканига — қасам ичтирилади ва ҳаққи шериги зиммасида собит бўлади. Бу — одамлардан бирортасида ҳам, бирор юртда ҳам ихтилоф йўқ бўлган нарсадир. Хўш, буни у қайси нарсадан олди ёки Аллоҳнинг Китобидан қайси жойда топди?› Агар у буни тан олса, гувоҳ билан бирга қасамни ҳам тан олсин. Агар бу Аллоҳ азза ва жалланинг Китобида бўлмаса — бунга ўтган суннатнинг ўзи кифоя қилади; лекин инсон тўғрилик йўналишини ва ҳужжатнинг ўрнини билишни ёқтириши мумкин, бас, мана шунда бундаги мушкул бўлган нарсанинг баёни бордир, Аллоҳ таоло хоҳласа».

قَالَ يَحْيَى قَالَ مَالِكٌ عَنْ جَمِيلِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُؤَذِّنِ، أَنَّهُ كَانَ يَحْضُرُ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَهُوَ يَقْضِي بَيْنَ النَّاسِ فَإِذَا جَاءَهُ الرَّجُلُ يَدَّعِي عَلَى الرَّجُلِ حَقًّا نَظَرَ فَإِنْ كَانَتْ بَيْنَهُمَا مُخَالَطَةٌ أَوْ مُلاَبَسَةٌ أَحْلَفَ الَّذِي ادُّعِيَ عَلَيْهِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ شَىْءٌ مِنْ ذَلِكَ لَمْ يُحَلِّفْهُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَعَلَى ذَلِكَ الأَمْرُ عِنْدَنَا أَنَّهُ مَنِ ادَّعَى عَلَى رَجُلٍ بِدَعْوَى نُظِرَ فَإِنْ كَانَتْ بَيْنَهُمَا مُخَالَطَةٌ أَوْ مُلاَبَسَةٌ أُحْلِفَ الْمُدَّعَى عَلَيْهِ فَإِنْ حَلَفَ بَطَلَ ذَلِكَ الْحَقُّ عَنْهُ وَإِنْ أَبَى أَنْ يَحْلِفَ وَرَدَّ الْيَمِينَ عَلَى الْمُدَّعِي فَحَلَفَ طَالِبُ الْحَقِّ أَخَذَ حَقَّهُ ‏.‏

Jamil ibn Abdurrahmon al-Muazzin (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u Umar ibn Abdulaziz (rahimahulloh) odamlar oʻrtasida hukm qilayotganda uning huzurida hozir boʻlar edi. Bir kishi boshqa kishiga qarshi biror haq daʼvo qilib kelsa, u qarardi: agar ular oʻrtasida muomala-aloqa boʻlsa, daʼvo qilingan kishiga qasam ichtirar edi; agar bunday narsa boʻlmasa, unga qasam ichtirmas edi. Molik aytdi: «Bizning nazdimizda ish shunday: kim bir kishiga qarshi biror daʼvo qilsa, (holatga) qaraladi: agar ular oʻrtasida muomala-aloqa boʻlsa, daʼvo qilingan kishiga qasam ichtiriladi; agar u qasam ichsa, oʻsha haq undan botil boʻladi; agar qasam ichishdan bosh tortib, qasamni daʼvogarga qaytarsa, haq talabgori qasam ichib, haqqini oladi».Жамил ибн Абдурраҳмон ал-Муаззин (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у Умар ибн Абдулазиз (раҳимаҳуллоҳ) одамлар ўртасида ҳукм қилаётганда унинг ҳузурида ҳозир бўлар эди. Бир киши бошқа кишига қарши бирор ҳақ даъво қилиб келса, у қарарди: агар улар ўртасида муомала-алоқа бўлса, даъво қилинган кишига қасам ичтирар эди; агар бундай нарса бўлмаса, унга қасам ичтирмас эди. Молик айтди: «Бизнинг наздимизда иш шундай: ким бир кишига қарши бирор даъво қилса, (ҳолатга) қаралади: агар улар ўртасида муомала-алоқа бўлса, даъво қилинган кишига қасам ичтирилади; агар у қасам ичса, ўша ҳақ ундан ботил бўлади; агар қасам ичишдан бош тортиб, қасамни даъвогарга қайтарса, ҳақ талабгори қасам ичиб, ҳаққини олади».

قَالَ يَحْيَى قَالَ مَالِكٌ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ، كَانَ يَقْضِي بِشَهَادَةِ الصِّبْيَانِ فِيمَا بَيْنَهُمْ مِنَ الْجِرَاحِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا أَنَّ شَهَادَةَ الصِّبْيَانِ تَجُوزُ فِيمَا بَيْنَهُمْ مِنَ الْجِرَاحِ وَلاَ تَجُوزُ عَلَى غَيْرِهِمْ وَإِنَّمَا تَجُوزُ شَهَادَتُهُمْ فِيمَا بَيْنَهُمْ مِنَ الْجِرَاحِ وَحْدَهَا لاَ تَجُوزُ فِي غَيْرِ ذَلِكَ إِذَا كَانَ ذَلِكَ قَبْلَ أَنْ يَتَفَرَّقُوا أَوْ يُخَبَّبُوا أَوْ يُعَلَّمُوا فَإِنِ افْتَرَقُوا فَلاَ شَهَادَةَ لَهُمْ إِلاَّ أَنْ يَكُونُوا قَدْ أَشْهَدُوا الْعُدُولَ عَلَى شَهَادَتِهِمْ قَبْلَ أَنْ يَفْتَرِقُوا ‏.‏

Hishom ibn Urva (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo) oʻzaro jarohatlar borasida bolalarning guvohligi bilan hukm qilardi. Molik aytdi: «Bizning nazdimizda ittifoq qilingan ish shuki, bolalarning guvohligi ularning oʻzaro jarohatlarida joizdir, boshqalarga qarshi esa joiz emas; ularning guvohligi faqat oʻzaro jarohatlarida joiz, boshqasida joiz emas — bu ular (bir-biridan) ajralib ketishidan yoki (gapga) undalib buzilishidan yoxud (soʻz) oʻrgatib qoʻyilishidan avval boʻlsa (shunday). Agar ular ajralib ketsalar, ular uchun guvohlik yoʻq — magar ajralishdan avval odil (kishilar)ni oʻz guvohliklariga guvoh qilib qoʻygan boʻlsalar (bundan mustasno)».Ҳишом ибн Урва (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо) ўзаро жароҳатлар борасида болаларнинг гувоҳлиги билан ҳукм қиларди. Молик айтди: «Бизнинг наздимизда иттифоқ қилинган иш шуки, болаларнинг гувоҳлиги уларнинг ўзаро жароҳатларида жоиздир, бошқаларга қарши эса жоиз эмас; уларнинг гувоҳлиги фақат ўзаро жароҳатларида жоиз, бошқасида жоиз эмас — бу улар (бир-биридан) ажралиб кетишидан ёки (гапга) ундалиб бузилишидан ёхуд (сўз) ўргатиб қўйилишидан аввал бўлса (шундай). Агар улар ажралиб кетсалар, улар учун гувоҳлик йўқ — магар ажралишдан аввал одил (кишилар)ни ўз гувоҳликларига гувоҳ қилиб қўйган бўлсалар (бундан мустасно)».

قَالَ يَحْيَى حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ هَاشِمِ بْنِ هَاشِمِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نِسْطَاسٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَنْ حَلَفَ عَلَى مِنْبَرِي آثِمًا تَبَوَّأَ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh al-Ansoriy (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim mening minbarimda gunohkorona (yolgʻon) qasam ichsa, oʻzining oʻrnini doʻzaxdan tayyorlabdi (egallabdi)», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ ал-Ансорий (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким менинг минбаримда гуноҳкорона (ёлғон) қасам ичса, ўзининг ўрнини дўзахдан тайёрлабди (эгаллабди)», дедилар.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ مَعْبَدِ بْنِ كَعْبٍ السَّلَمِيِّ، عَنْ أَخِيهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنِ اقْتَطَعَ حَقَّ امْرِئٍ مُسْلِمٍ بِيَمِينِهِ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَأَوْجَبَ لَهُ النَّارَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا وَإِنْ كَانَ شَيْئًا يَسِيرًا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ وَإِنْ كَانَ قَضِيبًا مِنْ أَرَاكٍ وَإِنْ كَانَ قَضِيبًا مِنْ أَرَاكٍ وَإِنْ كَانَ قَضِيبًا مِنْ أَرَاكٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَهَا ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ‏.‏

Abu Umoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim (yolgʻon) qasami bilan bir musulmon kishining haqqini kesib olsa (oʻzlashtirsa), Alloh unga jannatni harom qiladi va doʻzaxni vojib qiladi», dedilar. Ular: «Agar u arzimas bir narsa boʻlsa ham-a, yo Rasululloh?» dedilar. U zot: «Arak (misvok) daraxtining bir novdasi boʻlsa ham, arak daraxtining bir novdasi boʻlsa ham, arak daraxtining bir novdasi boʻlsa ham», dedilar. Buni uch marta aytdilar.Абу Умома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким (ёлғон) қасами билан бир мусулмон кишининг ҳаққини кесиб олса (ўзлаштирса), Аллоҳ унга жаннатни ҳаром қилади ва дўзахни вожиб қилади», дедилар. Улар: «Агар у арзимас бир нарса бўлса ҳам-а, ё Расулуллоҳ?» дедилар. У зот: «Арак (мисвок) дарахтининг бир новдаси бўлса ҳам, арак дарахтининг бир новдаси бўлса ҳам, арак дарахтининг бир новдаси бўлса ҳам», дедилар. Буни уч марта айтдилар.

قَالَ يَحْيَى قَالَ مَالِكٌ عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا غَطَفَانَ بْنَ طَرِيفٍ الْمُرِّيَّ، يَقُولُ اخْتَصَمَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ الأَنْصَارِيُّ وَابْنُ مُطِيعٍ فِي دَارٍ كَانَتْ بَيْنَهُمَا إِلَى مَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ وَهُوَ أَمِيرٌ عَلَى الْمَدِينَةِ فَقَضَى مَرْوَانُ عَلَى زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ بِالْيَمِينِ عَلَى الْمِنْبَرِ ‏.‏ فَقَالَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ أَحْلِفُ لَهُ مَكَانِي ‏.‏ قَالَ فَقَالَ مَرْوَانُ لاَ وَاللَّهِ إِلاَّ عِنْدَ مَقَاطِعِ الْحُقُوقِ ‏.‏ قَالَ فَجَعَلَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ يَحْلِفُ أَنَّ حَقَّهُ لَحَقٌّ ‏.‏ وَيَأْبَى أَنْ يَحْلِفَ عَلَى الْمِنْبَرِ - قَالَ - فَجَعَلَ مَرْوَانُ بْنُ الْحَكَمِ يَعْجَبُ مِنْ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ لاَ أَرَى أَنْ يُحَلَّفَ أَحَدٌ عَلَى الْمِنْبَرِ عَلَى أَقَلَّ مِنْ رُبُعِ دِينَارٍ وَذَلِكَ ثَلاَثَةُ دَرَاهِمَ ‏.‏

Dovud ibn al-Husayn (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u Abu Gʻatafon ibn Torif al-Murriyning shunday deganini eshitgan: Zayd ibn Sobit al-Ansoriy (roziyallohu anhu) bilan Ibn Mutiʼ oʻzaro (nizoli) bir uy haqida Madina amiri boʻlmish Marvon ibn al-Hakamning huzurida daʼvolashdilar. Marvon Zayd ibn Sobitning zimmasiga minbar ustida qasam ichishni hukm qildi. Zayd ibn Sobit: ‹Men unga oʻz joyimda qasam ichaman›, dedi. Marvon: ‹Yoʻq, Allohga qasamki, faqat huquqlar kesiladigan joyda (minbarda)›, dedi. Shunda Zayd ibn Sobit oʻz haqqi haqiqatan haq ekaniga qasam icha boshladi, biroq minbar ustida qasam ichishdan bosh tortdi. Marvon ibn al-Hakam esa bundan taajjublana boshladi. Molik aytdi: «Men hech kimni chorak dinordan — bu esa uch dirhamdir — kamroq (mol) uchun minbar ustida qasam ichtirmaslik (kerak), deb bilaman».Довуд ибн ал-Ҳусайн (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у Абу Ғатафон ибн Ториф ал-Муррийнинг шундай деганини эшитган: Зайд ибн Собит ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу) билан Ибн Мутиъ ўзаро (низоли) бир уй ҳақида Мадина амири бўлмиш Марвон ибн ал-Ҳакамнинг ҳузурида даъволашдилар. Марвон Зайд ибн Собитнинг зиммасига минбар устида қасам ичишни ҳукм қилди. Зайд ибн Собит: ‹Мен унга ўз жойимда қасам ичаман›, деди. Марвон: ‹Йўқ, Аллоҳга қасамки, фақат ҳуқуқлар кесиладиган жойда (минбарда)›, деди. Шунда Зайд ибн Собит ўз ҳаққи ҳақиқатан ҳақ эканига қасам ича бошлади, бироқ минбар устида қасам ичишдан бош тортди. Марвон ибн ал-Ҳакам эса бундан таажжублана бошлади. Молик айтди: «Мен ҳеч кимни чорак динордан — бу эса уч дирҳамдир — камроқ (мол) учун минбар устида қасам ичтирмаслик (керак), деб биламан».

قَالَ يَحْيَى حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ يَغْلَقُ الرَّهْنُ ‏"‏ ‏.‏

Saʼid ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Garov (rahn) (egasidan tortib olib) yopiq qilinmaydi (yaʼni qarzdor toʻlay olmasa ham, garov garovga oluvchining mulki boʻlib qolmaydi)», dedilar.Саъид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Гаров (раҳн) (эгасидан тортиб олиб) ёпиқ қилинмайди (яъни қарздор тўлай олмаса ҳам, гаров гаровга олувчининг мулки бўлиб қолмайди)», дедилар.

حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ عَبْدَ الْمَلِكِ بْنَ مَرْوَانَ، قَضَى فِي امْرَأَةٍ أُصِيبَتْ مُسْتَكْرَهَةً بِصَدَاقِهَا عَلَى مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ بِهَا ‏.‏ قَالَ يَحْيَى سَمِعْتُ مَالِكًا يَقُولُ الأَمْرُ عِنْدَنَا فِي الرَّجُلِ يَغْتَصِبُ الْمَرْأَةَ بِكْرًا كَانَتْ أَوْ ثَيِّبًا إِنَّهَا إِنْ كَانَتْ حُرَّةً فَعَلَيْهِ صَدَاقُ مِثْلِهَا وَإِنْ كَانَتْ أَمَةً فَعَلَيْهِ مَا نَقَصَ مِنْ ثَمَنِهَا وَالْعُقُوبَةُ فِي ذَلِكَ عَلَى الْمُغْتَصِبِ وَلاَ عُقُوبَةَ عَلَى الْمُغْتَصَبَةِ فِي ذَلِكَ كُلِّهِ وَإِنْ كَانَ الْمُغْتَصِبُ عَبْدًا فَذَلِكَ عَلَى سَيِّدِهِ إِلاَّ أَنْ يَشَاءَ أَنْ يُسَلِّمَهُ ‏.‏

Molik Ibn Shihob (rahimahulloh)dan rivoyat qiladiki, Abdulmalik ibn Marvon zoʻrlab nomusiga tegilgan (majburlangan) bir ayol haqida — unga shu ishni qilgan kishi zimmasiga uning mahrini (toʻlashni) hukm qildi. Yahyo aytdi: Men Molikning shunday deganini eshitdim: «Bizning nazdimizda bir kishi ayolni — u bokira boʻladimi yoki tul (erga tekkan) boʻladimi — zoʻrlagan (holat)da: agar u hur (ozod) boʻlsa, unga (ayolga) uning mislining mahri lozim boʻladi; agar u choʻri boʻlsa, unga (choʻri egasiga) uning bahosidan kamaygan miqdorni (toʻlash) lozim boʻladi; bundagi jazo esa zoʻravonning zimmasidadir, bularning barchasida zoʻrlangan ayolga esa hech qanday jazo yoʻq. Agar zoʻravon qul boʻlsa, bu (mahr) uning xoʻjasi zimmasidadir — magar u (xoʻjasi) qulni (jabrdiyadaga) topshirishni xohlasa (bundan mustasno)».Молик Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қиладики, Абдулмалик ибн Марвон зўрлаб номусига тегилган (мажбурланган) бир аёл ҳақида — унга шу ишни қилган киши зиммасига унинг маҳрини (тўлашни) ҳукм қилди. Яҳё айтди: Мен Моликнинг шундай деганини эшитдим: «Бизнинг наздимизда бир киши аёлни — у бокира бўладими ёки тул (эрга теккан) бўладими — зўрлаган (ҳолат)да: агар у ҳур (озод) бўлса, унга (аёлга) унинг мислининг маҳри лозим бўлади; агар у чўри бўлса, унга (чўри эгасига) унинг баҳосидан камайган миқдорни (тўлаш) лозим бўлади; бундаги жазо эса зўравоннинг зиммасидадир, буларнинг барчасида зўрланган аёлга эса ҳеч қандай жазо йўқ. Агар зўравон қул бўлса, бу (маҳр) унинг хўжаси зиммасидадир — магар у (хўжаси) қулни (жабрдиядага) топширишни хоҳласа (бундан мустасно)».

حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ غَيَّرَ دِينَهُ فَاضْرِبُوا عُنُقَهُ ‏"‏ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِيمَا نُرَى - وَاللَّهُ أَعْلَمُ - ‏"‏ مَنْ غَيَّرَ دِينَهُ فَاضْرِبُوا عُنُقَهُ ‏"‏ ‏.‏ أَنَّهُ مَنْ خَرَجَ مِنَ الإِسْلاَمِ إِلَى غَيْرِهِ مِثْلُ الزَّنَادِقَةِ وَأَشْبَاهِهِمْ فَإِنَّ أُولَئِكَ إِذَا ظُهِرَ عَلَيْهِمْ قُتِلُوا وَلَمْ يُسْتَتَابُوا لأَنَّهُ لاَ تُعْرَفُ تَوْبَتُهُمْ وَأَنَّهُمْ كَانُوا يُسِرُّونَ الْكُفْرَ وَيُعْلِنُونَ الإِسْلاَمَ فَلاَ أَرَى أَنْ يُسْتَتَابَ هَؤُلاَءِ وَلاَ يُقْبَلُ مِنْهُمْ قَوْلُهُمْ وَأَمَّا مَنْ خَرَجَ مِنَ الإِسْلاَمِ إِلَى غَيْرِهِ وَأَظْهَرَ ذَلِكَ فَإِنَّهُ يُسْتَتَابُ فَإِنْ تَابَ وَإِلاَّ قُتِلَ وَذَلِكَ لَوْ أَنَّ قَوْمًا كَانُوا عَلَى ذَلِكَ رَأَيْتُ أَنْ يُدْعَوْا إِلَى الإِسْلاَمِ وَيُسْتَتَابُوا فَإِنْ تَابُوا قُبِلَ ذَلِكَ مِنْهُمْ وَإِنْ لَمْ يَتُوبُوا قُتِلُوا وَلَمْ يُعْنَ بِذَلِكَ فِيمَا نُرَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ مَنْ خَرَجَ مِنَ الْيَهُودِيَّةِ إِلَى النَّصْرَانِيَّةِ وَلاَ مِنَ النَّصْرَانِيَّةِ إِلَى الْيَهُودِيَّةِ وَلاَ مَنْ يُغَيِّرُ دِينَهُ مِنْ أَهْلِ الأَدْيَانِ كُلِّهَا إِلاَّ الإِسْلاَمَ فَمَنْ خَرَجَ مِنَ الإِسْلاَمِ إِلَى غَيْرِهِ وَأَظْهَرَ ذَلِكَ فَذَلِكَ الَّذِي عُنِيَ بِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ ‏.‏

Zayd ibn Aslam (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Kim dinini oʻzgartirsa, boʻynini uring (oʻldiring)», dedilar. Nabiy ﷺ ning ushbu: «Kim dinini oʻzgartirsa, boʻynini uring» degan soʻzlarining maʼnosi — bizningcha, Alloh yaxshi biluvchi — shuki, kim Islomdan boshqasiga chiqsa — zanadiqa (munofiq-mulhidlar) va ularga oʻxshaganlar kabi — ana oʻshalar (qilmishlari) fosh boʻlsa, tavbaga chorlanmay oʻldiriladi; chunki ularning tavbasi (rostligini) bilib boʻlmaydi va ular kufrni yashirib, Islomni oshkor qilib yurardilar. Shuning uchun men bularning tavbaga chorlanishini va soʻzlari qabul qilinishini (durust) deb bilmayman. Ammo Islomdan boshqasiga chiqib, buni oshkor qilgan kishi esa tavbaga chorlanadi: agar tavba qilsa (yaxshi), boʻlmasa oʻldiriladi. Yaʼni, agar bir qavm shu (holat)da boʻlsa, men ularni Islomga chaqirib, tavbaga undash kerak deb bilaman: agar tavba qilsalar, bu ulardan qabul qilinadi, tavba qilmasalar oʻldiriladilar. Bu bilan — bizningcha, Alloh yaxshi biluvchi — yahudiylikdan nasroniylikka yoki nasroniylikdan yahudiylikka chiqqan, yoxud barcha din ahlidan dinini oʻzgartirgan kishi nazarda tutilmagan; faqat Islom (mustasno). Bas, kim Islomdan boshqasiga chiqib, buni oshkor qilsa — mana shu nazarda tutilgandir, Alloh yaxshi biluvchi.Зайд ибн Аслам (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким динини ўзгартирса, бўйнини уринг (ўлдиринг)», дедилар. Набий ﷺ нинг ушбу: «Ким динини ўзгартирса, бўйнини уринг» деган сўзларининг маъноси — бизнингча, Аллоҳ яхши билувчи — шуки, ким Исломдан бошқасига чиқса — занадиқа (мунофиқ-мулҳидлар) ва уларга ўхшаганлар каби — ана ўшалар (қилмишлари) фош бўлса, тавбага чорланмай ўлдирилади; чунки уларнинг тавбаси (ростлигини) билиб бўлмайди ва улар куфрни яшириб, Исломни ошкор қилиб юрардилар. Шунинг учун мен буларнинг тавбага чорланишини ва сўзлари қабул қилинишини (дуруст) деб билмайман. Аммо Исломдан бошқасига чиқиб, буни ошкор қилган киши эса тавбага чорланади: агар тавба қилса (яхши), бўлмаса ўлдирилади. Яъни, агар бир қавм шу (ҳолат)да бўлса, мен уларни Исломга чақириб, тавбага ундаш керак деб биламан: агар тавба қилсалар, бу улардан қабул қилинади, тавба қилмасалар ўлдириладилар. Бу билан — бизнингча, Аллоҳ яхши билувчи — яҳудийликдан насронийликка ёки насронийликдан яҳудийликка чиққан, ёхуд барча дин аҳлидан динини ўзгартирган киши назарда тутилмаган; фақат Ислом (мустасно). Бас, ким Исломдан бошқасига чиқиб, буни ошкор қилса — мана шу назарда тутилгандир, Аллоҳ яхши билувчи.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدٍ الْقَارِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ قَدِمَ عَلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رَجُلٌ مِنْ قِبَلِ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ فَسَأَلَهُ عَنِ النَّاسِ، فَأَخْبَرَهُ ثُمَّ، قَالَ لَهُ عُمَرُ هَلْ كَانَ فِيكُمْ مِنْ مُغَرِّبَةِ خَبَرٍ فَقَالَ نَعَمْ رَجُلٌ كَفَرَ بَعْدَ إِسْلاَمِهِ ‏.‏ قَالَ فَمَا فَعَلْتُمْ بِهِ قَالَ قَرَّبْنَاهُ فَضَرَبْنَا عُنُقَهُ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ أَفَلاَ حَبَسْتُمُوهُ ثَلاَثًا وَأَطْعَمْتُمُوهُ كُلَّ يَوْمٍ رَغِيفًا وَاسْتَتَبْتُمُوهُ لَعَلَّهُ يَتُوبُ وَيُرَاجِعُ أَمْرَ اللَّهِ ثُمَّ قَالَ عُمَرُ اللَّهُمَّ إِنِّي لَمْ أَحْضُرْ وَلَمْ آمُرْ وَلَمْ أَرْضَ إِذْ بَلَغَنِي ‏.‏

Abdurrahmon ibn Muhammad ibn Abdulloh ibn Abdul-Qoriy otasidan rivoyat qiladiki, u shunday dedi: Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning huzuriga Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu) tarafidan bir kishi keldi. Umar undan odamlarning (ahvoli) haqida soʻradi, u ham xabar berdi. Soʻng Umar unga: ‹Sizlarda biror gʻaroyib xabar boʻldimi?› dedi. U: ‹Ha, bir kishi Islomni qabul qilganidan keyin kofir boʻldi›, dedi. Umar: ‹Uni nima qildingiz?› dedi. U: ‹Uni (oldga) yaqinlashtirib, boʻynini urdik›, dedi. Shunda Umar: ‹Uni uch kun ushlab, har kuni bir non yedirib, tavbaga undamadingizmi — shoyad u tavba qilib, Allohning amriga qaytsa?› dedi. Soʻng Umar: ‹Ey Alloh, men (bu ishda) hozir boʻlmadim, buyurmadim va menga yetganda rozi ham boʻlmadim›, dedi.Абдурраҳмон ибн Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Абдул-Қорий отасидан ривоят қиладики, у шундай деди: Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу) тарафидан бир киши келди. Умар ундан одамларнинг (аҳволи) ҳақида сўради, у ҳам хабар берди. Сўнг Умар унга: ‹Сизларда бирор ғаройиб хабар бўлдими?› деди. У: ‹Ҳа, бир киши Исломни қабул қилганидан кейин кофир бўлди›, деди. Умар: ‹Уни нима қилдингиз?› деди. У: ‹Уни (олдга) яқинлаштириб, бўйнини урдик›, деди. Шунда Умар: ‹Уни уч кун ушлаб, ҳар куни бир нон едириб, тавбага ундамадингизми — шояд у тавба қилиб, Аллоҳнинг амрига қайтса?› деди. Сўнг Умар: ‹Эй Аллоҳ, мен (бу ишда) ҳозир бўлмадим, буюрмадим ва менга етганда рози ҳам бўлмадим›, деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ السَّمَّانِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ، قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَرَأَيْتَ إِنْ وَجَدْتُ مَعَ امْرَأَتِي رَجُلاً أَأُمْهِلُهُ حَتَّى آتِيَ بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Saʼd ibn Uboda Rasululloh ﷺga: «Agar xotinim yonida bir erkakni topsam, toʻrt guvoh keltirgunimcha unga muhlat beraymi?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Ha», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Саъд ибн Убода Расулуллоҳ ﷺга: «Агар хотиним ёнида бир эркакни топсам, тўрт гувоҳ келтиргунимча унга муҳлат берайми?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳа», дедилар.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ رَجُلاً، مِنْ أَهْلِ الشَّامِ - يُقَالُ لَهُ ابْنُ خَيْبَرِيٍّ - وَجَدَ مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلاً فَقَتَلَهُ أَوْ قَتَلَهُمَا مَعًا فَأَشْكَلَ عَلَى مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ الْقَضَاءُ فِيهِ فَكَتَبَ إِلَى أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ يَسْأَلُ لَهُ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عَنْ ذَلِكَ فَسَأَلَ أَبُو مُوسَى عَنْ ذَلِكَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ إِنَّ هَذَا الشَّىْءَ مَا هُوَ بِأَرْضِي عَزَمْتُ عَلَيْكَ لَتُخْبِرَنِّي ‏.‏ فَقَالَ لَهُ أَبُو مُوسَى كَتَبَ إِلَىَّ مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ أَنْ أَسْأَلَكَ عَنْ ذَلِكَ ‏.‏ فَقَالَ عَلِيٌّ أَنَا أَبُو حَسَنٍ إِنْ لَمْ يَأْتِ بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَلْيُعْطَ بِرُمَّتِهِ ‏.‏

Molik menga Yahyo ibn Saʼiddan, u Saʼid ibn al-Musayyabdan rivoyat qildi: Shom ahlidan Ibn Xaybariy deb atalgan bir kishi xotini yonida bir erkakni topib, uni oʻldirdi — yoki ikkovini birga oʻldirdi. Muoviya ibn Abu Sufyonga bu haqda hukm chiqarish mushkul boʻldi, shunda u Abu Muso al-Ashʼariyga xat yozib, u orqali Ali ibn Abu Tolibdan bu haqda soʻrashini iltimos qildi. Abu Muso bu haqda Ali ibn Abu Tolibdan soʻradi. Ali unga: «Bu narsa mening yurtimda boʻlgan emas. Menga aytishingni qatʼiy talab qilaman», dedi. Abu Muso unga: «Muoviya ibn Abu Sufyon menga sendan bu haqda soʻrashimni yozgan edi», dedi. Ali: «Men Abu Hasanman. Agar u toʻrt guvoh keltirmasa, u (oʻldirilgan kishining egalariga) toʻliq topshirilsin», dedi.Молик менга Яҳё ибн Саъиддан, у Саъид ибн ал-Мусайябдан ривоят қилди: Шом аҳлидан Ибн Хайбарий деб аталган бир киши хотини ёнида бир эркакни топиб, уни ўлдирди — ёки икковини бирга ўлдирди. Муовия ибн Абу Суфёнга бу ҳақда ҳукм чиқариш мушкул бўлди, шунда у Абу Мусо ал-Ашъарийга хат ёзиб, у орқали Али ибн Абу Толибдан бу ҳақда сўрашини илтимос қилди. Абу Мусо бу ҳақда Али ибн Абу Толибдан сўради. Али унга: «Бу нарса менинг юртимда бўлган эмас. Менга айтишингни қатъий талаб қиламан», деди. Абу Мусо унга: «Муовия ибн Абу Суфён менга сендан бу ҳақда сўрашимни ёзган эди», деди. Али: «Мен Абу Ҳасанман. Агар у тўрт гувоҳ келтирмаса, у (ўлдирилган кишининг эгаларига) тўлиқ топширилсин», деди.

قَالَ يَحْيَى قَالَ مَالِكٌ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سُنَيْنٍ أَبِي جَمِيلَةَ، رَجُلٌ مِنْ بَنِي سُلَيْمٍ أَنَّهُ وَجَدَ مَنْبُوذًا فِي زَمَانِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ فَجِئْتُ بِهِ إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَقَالَ مَا حَمَلَكَ عَلَى أَخْذِ هَذِهِ النَّسَمَةِ فَقَالَ وَجَدْتُهَا ضَائِعَةً فَأَخَذْتُهَا ‏.‏ فَقَالَ لَهُ عَرِيفُهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّهُ رَجُلٌ صَالِحٌ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ أَكَذَلِكَ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ اذْهَبْ فَهُوَ حُرٌّ وَلَكَ وَلاَؤُهُ وَعَلَيْنَا نَفَقَتُهُ ‏.‏

Molik Ibn Shihobdan, u Banu Sulaymdan boʻlgan Sunayn Abu Jamiladan rivoyat qilishicha, u Umar ibn al-Xattob zamonida bir tashlandiq bolani topib oldi. U aytdi: «Men uni Umar ibn al-Xattobning oldiga olib keldim. U: ‹Bu jonni (bolani) olishingga nima sabab boʻldi?› dedi. Men: ‹Uni zoye (tashlab qoʻyilgan) holda topib oldim›, dedim. Uning boshligʻi (orifi): ‹Ey amiral-moʻʼminin, u solih kishi›, dedi. Umar unga: ‹Shundaymi?› dedi. U: ‹Ha›, dedi. Shunda Umar ibn al-Xattob: ‹Bor, u ozod; uning valosi (merosi) senga, nafaqasi esa bizning zimmamizda›, dedi.»Молик Ибн Шиҳобдан, у Бану Сулаймдан бўлган Сунайн Абу Жамиладан ривоят қилишича, у Умар ибн ал-Хаттоб замонида бир ташландиқ болани топиб олди. У айтди: «Мен уни Умар ибн ал-Хаттобнинг олдига олиб келдим. У: ‹Бу жонни (болани) олишингга нима сабаб бўлди?› деди. Мен: ‹Уни зое (ташлаб қўйилган) ҳолда топиб олдим›, дедим. Унинг бошлиғи (орифи): ‹Эй амирал-мўъминин, у солиҳ киши›, деди. Умар унга: ‹Шундайми?› деди. У: ‹Ҳа›, деди. Шунда Умар ибн ал-Хаттоб: ‹Бор, у озод; унинг валоси (мероси) сенга, нафақаси эса бизнинг зиммамизда›, деди.»

قَالَ يَحْيَى عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهَا قَالَتْ كَانَ عُتْبَةُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ عَهِدَ إِلَى أَخِيهِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ أَنَّ ابْنَ وَلِيدَةِ زَمْعَةَ مِنِّي فَاقْبِضْهُ إِلَيْكَ ‏.‏ قَالَتْ فَلَمَّا كَانَ عَامُ الْفَتْحِ أَخَذَهُ سَعْدٌ وَقَالَ ابْنُ أَخِي قَدْ كَانَ عَهِدَ إِلَىَّ فِيهِ ‏.‏ فَقَامَ إِلَيْهِ عَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ فَقَالَ أَخِي وَابْنُ وَلِيدَةِ أَبِي وُلِدَ عَلَى فِرَاشِهِ ‏.‏ فَتَسَاوَقَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ سَعْدٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ ابْنُ أَخِي قَدْ كَانَ عَهِدَ إِلَىَّ فِيهِ ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ أَخِي وَابْنُ وَلِيدَةِ أَبِي وُلِدَ عَلَى فِرَاشِهِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هُوَ لَكَ يَا عَبْدُ بْنَ زَمْعَةَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِسَوْدَةَ بِنْتِ زَمْعَةَ ‏"‏ احْتَجِبِي مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏ لِمَا رَأَى مِنْ شَبَهِهِ بِعُتْبَةَ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ قَالَتْ فَمَا رَآهَا حَتَّى لَقِيَ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Utba ibn Abu Vaqqos oʻz ukasi Saʼd ibn Abu Vaqqosga: «Zamʼaning choʻrisining oʻgʻli — mendandir (mening oʻgʻlimdir); bas, uni oʻzingga (egallab) ol», deb vasiyat qilgan edi. Fath yili (Makka fathida) Saʼd uni (oʻsha bolani) oldi-da: «Bu — mening jiyanim; (akam) bu haqda menga vasiyat qilgan edi», dedi. Shunda Abd ibn Zamʼa unga qarshi turib: «(Bu) — mening ukam va otamning choʻrisining oʻgʻli, otamning toʻshagida tugʻilgan», dedi. Ikkovi Rasululloh ﷺning huzurlariga (birga) bordilar. Saʼd: «Yo Rasululloh, (bu) — mening jiyanim; (akam) bu haqda menga vasiyat qilgan», dedi. Abd ibn Zamʼa esa: «(Bu) — mening ukam va otamning choʻrisining oʻgʻli, otamning toʻshagida tugʻilgan», dedi. Rasululloh ﷺ: «U — seniki, ey Abd ibn Zamʼa», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Bola — toʻshak (egasi)niki, zinokorga esa — tosh (mahrumlik)», dedilar. Soʻng U zot Savda bint Zamʼaga: «Undan (oʻzingni) toʻs (parda tut)», dedilar — uning Utbaga oʻxshashligini koʻrganlari uchun. Bas, u (oʻsha bola) — toki Alloh taologa yoʻliqquncha (oʻlguncha) — uni (Savdani) koʻrmadi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Утба ибн Абу Ваққос ўз укаси Саъд ибн Абу Ваққосга: «Замъанинг чўрисининг ўғли — мендандир (менинг ўғлимдир); бас, уни ўзингга (эгаллаб) ол», деб васият қилган эди. Фатҳ йили (Макка фатҳида) Саъд уни (ўша болани) олди-да: «Бу — менинг жияним; (акам) бу ҳақда менга васият қилган эди», деди. Шунда Абд ибн Замъа унга қарши туриб: «(Бу) — менинг укам ва отамнинг чўрисининг ўғли, отамнинг тўшагида туғилган», деди. Иккови Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига (бирга) бордилар. Саъд: «Ё Расулуллоҳ, (бу) — менинг жияним; (акам) бу ҳақда менга васият қилган», деди. Абд ибн Замъа эса: «(Бу) — менинг укам ва отамнинг чўрисининг ўғли, отамнинг тўшагида туғилган», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «У — сеники, эй Абд ибн Замъа», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Бола — тўшак (эгаси)ники, зинокорга эса — тош (маҳрумлик)», дедилар. Сўнг У зот Савда бинт Замъага: «Ундан (ўзингни) тўс (парда тут)», дедилар — унинг Утбага ўхшашлигини кўрганлари учун. Бас, у (ўша бола) — токи Аллоҳ таолога йўлиққунча (ўлгунча) — уни (Савдани) кўрмади.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْهَادِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ التَّيْمِيِّ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أُمَيَّةَ، أَنَّ امْرَأَةً، هَلَكَ عَنْهَا زَوْجُهَا فَاعْتَدَّتْ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ثُمَّ تَزَوَّجَتْ حِينَ حَلَّتْ فَمَكَثَتْ عِنْدَ زَوْجِهَا أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَنِصْفَ شَهْرٍ ثُمَّ وَلَدَتْ وَلَدًا تَامًّا فَجَاءَ زَوْجُهَا إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُ فَدَعَا عُمَرُ نِسْوَةً مِنْ نِسَاءِ الْجَاهِلِيَّةِ قُدَمَاءَ فَسَأَلَهُنَّ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَتِ امْرَأَةٌ مِنْهُنَّ أَنَا أُخْبِرُكَ عَنْ هَذِهِ الْمَرْأَةِ هَلَكَ عَنْهَا زَوْجُهَا حِينَ حَمَلَتْ مِنْهُ فَأُهْرِيقَتْ عَلَيْهِ الدِّمَاءُ فَحَشَّ وَلَدُهَا فِي بَطْنِهَا فَلَمَّا أَصَابَهَا زَوْجُهَا الَّذِي نَكَحَهَا وَأَصَابَ الْوَلَدَ الْمَاءُ تَحَرَّكَ الْوَلَدُ فِي بَطْنِهَا وَكَبِرَ ‏.‏ فَصَدَّقَهَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَفَرَّقَ بَيْنَهُمَا وَقَالَ عُمَرُ أَمَا إِنَّهُ لَمْ يَبْلُغْنِي عَنْكُمَا إِلاَّ خَيْرٌ وَأَلْحَقَ الْوَلَدَ بِالأَوَّلِ ‏.‏

Molik menga Yazid ibn Abdulloh ibn al-Hodiydan, u Muhammad ibn Ibrohim ibn al-Horis at-Taymiydan, u Sulaymon ibn Yasordan, u Abdulloh ibn Abu Umayyadan rivoyat qildi: Bir ayolning eri vafot etib, u toʻrt oyu oʻn kun idda tutdi. Soʻng idda tugab halol boʻlgach turmushga chiqdi. U eri huzurida toʻrt yarim oy turgach, toʻliq (yetuk) bola tugʻdi. Uning eri Umar ibn al-Xattob oldiga kelib, bu haqda unga aytdi. Umar johiliyat ayollaridan yoshi ulugʻlarini chaqirib, ulardan bu haqda soʻradi. Ulardan bir ayol: «Men senga bu ayol haqida xabar beray. Eri vafot etganda u undan homilador edi. Soʻng (erining oʻlimi tufayli) unga qon quyilib, qornidagi bolasi qurib (rivojlanmay) qoldi. Yangi eri unga yaqinlik qilib, bolaga (uning) suvi yetgach, bola qornida harakatga kelib, oʻsdi», dedi. Umar ibn al-Xattob uni tasdiqlab, ikkovini (idda tugaguncha) ajratib qoʻydi va: «Sizlar haqingizda menga faqat yaxshilik yetib kelgan», dedi. Bolani esa birinchi (er)ga qoʻshdi.Молик менга Язид ибн Абдуллоҳ ибн ал-Ҳодийдан, у Муҳаммад ибн Иброҳим ибн ал-Ҳорис ат-Таймийдан, у Сулаймон ибн Ясордан, у Абдуллоҳ ибн Абу Умайядан ривоят қилди: Бир аёлнинг эри вафот этиб, у тўрт ою ўн кун идда тутди. Сўнг идда тугаб ҳалол бўлгач турмушга чиқди. У эри ҳузурида тўрт ярим ой тургач, тўлиқ (етук) бола туғди. Унинг эри Умар ибн ал-Хаттоб олдига келиб, бу ҳақда унга айтди. Умар жоҳилият аёлларидан ёши улуғларини чақириб, улардан бу ҳақда сўради. Улардан бир аёл: «Мен сенга бу аёл ҳақида хабар берай. Эри вафот этганда у ундан ҳомиладор эди. Сўнг (эрининг ўлими туфайли) унга қон қуйилиб, қорнидаги боласи қуриб (ривожланмай) қолди. Янги эри унга яқинлик қилиб, болага (унинг) суви етгач, бола қорнида ҳаракатга келиб, ўсди», деди. Умар ибн ал-Хаттоб уни тасдиқлаб, икковини (идда тугагунча) ажратиб қўйди ва: «Сизлар ҳақингизда менга фақат яхшилик етиб келган», деди. Болани эса биринчи (эр)га қўшди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، كَانَ يُلِيطُ أَوْلاَدَ الْجَاهِلِيَّةِ بِمَنِ ادَّعَاهُمْ فِي الإِسْلاَمِ فَأَتَى رَجُلاَنِ كِلاَهُمَا يَدَّعِي وَلَدَ امْرَأَةٍ فَدَعَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ قَائِفًا فَنَظَرَ إِلَيْهِمَا فَقَالَ الْقَائِفُ لَقَدِ اشْتَرَكَا فِيهِ فَضَرَبَهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ بِالدِّرَّةِ ثُمَّ دَعَا الْمَرْأَةَ فَقَالَ أَخْبِرِينِي خَبَرَكِ فَقَالَتْ كَانَ هَذَا - لأَحَدِ الرَّجُلَيْنِ - يَأْتِينِي ‏.‏ وَهِيَ فِي إِبِلٍ لأَهْلِهَا فَلاَ يُفَارِقُهَا حَتَّى يَظُنَّ وَتَظُنَّ أَنَّهُ قَدِ اسْتَمَرَّ بِهَا حَبَلٌ ثُمَّ انْصَرَفَ عَنْهَا فَأُهْرِيقَتْ عَلَيْهِ دِمَاءٌ ثُمَّ خَلَفَ عَلَيْهَا هَذَا - تَعْنِي الآخَرَ - فَلاَ أَدْرِي مِنْ أَيِّهِمَا هُوَ قَالَ فَكَبَّرَ الْقَائِفُ فَقَالَ عُمَرُ لِلْغُلاَمِ وَالِ أَيَّهُمَا شِئْتَ ‏.‏

Molik menga Yahyo ibn Saʼiddan, u Sulaymon ibn Yasordan rivoyat qildi: Umar ibn al-Xattob johiliyatda tugʻilgan bolalarni Islomda ularni (oʻzimniki deb) daʼvo qilgan kishilarga qoʻshib berardi. Bir kuni ikki kishi kelib, ikkovi ham bir ayolning bolasini daʼvo qildi. Umar ibn al-Xattob bir qiyofashunosni (qoifni) chaqirdi, u ikkoviga qaradi-da: «Ikkovi ham unda (bolaning tugʻilishida) sherik boʻlishgan», dedi. Shunda Umar ibn al-Xattob uni (qoifni) qamchi bilan urdi. Soʻng ayolni chaqirib: «Menga oʻz voqeangni aytib ber», dedi. Ayol: «Bu (ikki kishidan birini nazarda tutib) mening oldimga kelib turardi — men oilamning tuyalari yonida (choʻlda) edim. U men homilador boʻldim deb oʻylagunimizcha va u ham shunday deb oʻylaguncha mendan ajralmadi. Soʻng u mendan ketdi va menga qon quyildi (hayz koʻrdim). Keyin bu (ikkinchisi) uning oʻrniga menga (yaqinlik qilib) qoʻshildi. Endi bilmayman, u qay biridan», dedi. (Rivoyatchi) dedi: Shunda qoif takbir aytdi. Umar bolaga: «Ikkovidan qaysi birini xohlasang, oʻshanga (ota deb) qoʻshil», dedi.Молик менга Яҳё ибн Саъиддан, у Сулаймон ибн Ясордан ривоят қилди: Умар ибн ал-Хаттоб жоҳилиятда туғилган болаларни Исломда уларни (ўзимники деб) даъво қилган кишиларга қўшиб берарди. Бир куни икки киши келиб, иккови ҳам бир аёлнинг боласини даъво қилди. Умар ибн ал-Хаттоб бир қиёфашуносни (қоифни) чақирди, у икковига қаради-да: «Иккови ҳам унда (боланинг туғилишида) шерик бўлишган», деди. Шунда Умар ибн ал-Хаттоб уни (қоифни) қамчи билан урди. Сўнг аёлни чақириб: «Менга ўз воқеангни айтиб бер», деди. Аёл: «Бу (икки кишидан бирини назарда тутиб) менинг олдимга келиб турарди — мен оиламнинг туялари ёнида (чўлда) эдим. У мен ҳомиладор бўлдим деб ўйлагунимизча ва у ҳам шундай деб ўйлагунча мендан ажралмади. Сўнг у мендан кетди ва менга қон қуйилди (ҳайз кўрдим). Кейин бу (иккинчиси) унинг ўрнига менга (яқинлик қилиб) қўшилди. Энди билмайман, у қай биридан», деди. (Ривоятчи) деди: Шунда қоиф такбир айтди. Умар болага: «Икковидан қайси бирини хоҳласанг, ўшанга (ота деб) қўшил», деди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، أَوْ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ قَضَى أَحَدُهُمَا فِي امْرَأَةٍ غَرَّتْ رَجُلاً بِنَفْسِهَا وَذَكَرَتْ أَنَّهَا حُرَّةٌ فَتَزَوَّجَهَا فَوَلَدَتْ لَهُ أَوْلاَدًا فَقَضَى أَنْ يَفْدِيَ وَلَدَهُ بِمِثْلِهِمْ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى سَمِعْتُ مَالِكًا يَقُولُ وَالْقِيمَةُ أَعْدَلُ فِي هَذَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ ‏.‏

Molik menga rivoyat qilishicha, unga yetib kelishicha, Umar ibn al-Xattob yoki Usmon ibn Affon — ikkovidan biri — bir kanizak haqida hukm chiqargan: u kanizak oʻzini erkin (hurra) deb aytib, bir kishini aldagan, u esa unga uylangan, ayol undan bolalar tugʻib bergan. Shunda (hukmdor) u oʻz bolalarini ularning misli (oʻxshashi boʻlgan qullar) bilan fido qilishiga hukm qildi. Yahyo aytdi: Men Molikning shunday deganini eshitdim: «Bu masalada (bolaning) qiymatini toʻlash adolatliroqdir, inshaalloh».Молик менга ривоят қилишича, унга етиб келишича, Умар ибн ал-Хаттоб ёки Усмон ибн Аффон — икковидан бири — бир канизак ҳақида ҳукм чиқарган: у канизак ўзини эркин (ҳурра) деб айтиб, бир кишини алдаган, у эса унга уйланган, аёл ундан болалар туғиб берган. Шунда (ҳукмдор) у ўз болаларини уларнинг мисли (ўхшаши бўлган қуллар) билан фидо қилишига ҳукм қилди. Яҳё айтди: Мен Моликнинг шундай деганини эшитдим: «Бу масалада (боланинг) қийматини тўлаш адолатлироқдир, иншааллоҳ».

قَالَ يَحْيَى قَالَ مَالِكٌ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَالَ مَا بَالُ رِجَالٍ يَطَئُونَ وَلاَئِدَهُمْ ثُمَّ يَعْزِلُوهُنَّ لاَ تَأْتِينِي وَلِيدَةٌ يَعْتَرِفُ سَيِّدُهَا أَنْ قَدْ أَلَمَّ بِهَا إِلاَّ أَلْحَقْتُ بِهِ وَلَدَهَا فَاعْزِلُوا بَعْدُ أَوِ اتْرُكُوا ‏.‏

Molik Ibn Shihobdan, u Solim ibn Abdulloh ibn Umardan, u otasidan rivoyat qilishicha, Umar ibn al-Xattob: «Ayrim kishilarga nima boʻlyaptiki, oʻz choʻrilariga yaqinlik qiladilar-da, soʻng ulardan azl qiladilar (jimoʼni yarim tashlaydilar)? Menga qaysi bir choʻri kelsa-yu, uning xoʻjayini unga yaqinlik qilganini eʼtirof etsa, men albatta uning bolasini oʻshanga qoʻshaman. Shundan keyin xohlasangiz azl qilinglar, xohlasangiz (butunlay) tark qilinglar», dedi.Молик Ибн Шиҳобдан, у Солим ибн Абдуллоҳ ибн Умардан, у отасидан ривоят қилишича, Умар ибн ал-Хаттоб: «Айрим кишиларга нима бўляптики, ўз чўриларига яқинлик қиладилар-да, сўнг улардан азл қиладилар (жимоъни ярим ташлайдилар)? Менга қайси бир чўри келса-ю, унинг хўжайини унга яқинлик қилганини эътироф этса, мен албатта унинг боласини ўшанга қўшаман. Шундан кейин хоҳласангиз азл қилинглар, хоҳласангиз (бутунлай) тарк қилинглар», деди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ صَفِيَّةَ بِنْتِ أَبِي عُبَيْدٍ، أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ قَالَ مَا بَالُ رِجَالٍ يَطَئُونَ وَلاَئِدَهُمْ ثُمَّ يَدَعُوهُنَّ يَخْرُجْنَ لاَ تَأْتِينِي وَلِيدَةٌ يَعْتَرِفُ سَيِّدُهَا أَنْ قَدْ أَلَمَّ بِهَا إِلاَّ قَدْ أَلْحَقْتُ بِهِ وَلَدَهَا فَأَرْسِلُوهُنَّ بَعْدُ أَوْ أَمْسِكُوهُنَّ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى سَمِعْتُ مَالِكًا يَقُولُ الأَمْرُ عِنْدَنَا فِي أُمِّ الْوَلَدِ إِذَا جَنَتْ جِنَايَةً ضَمِنَ سَيِّدُهَا مَا بَيْنَهَا وَبَيْنَ قِيمَتِهَا وَلَيْسَ لَهُ أَنْ يُسَلِّمَهَا وَلَيْسَ عَلَيْهِ أَنْ يَحْمِلَ مِنْ جِنَايَتِهَا أَكْثَرَ مِنْ قِيمَتِهَا ‏.‏

Molik menga Nofeʼdan, u Safiyya bint Abu Ubayddan rivoyat qilishicha, u (Safiyya) unga xabar berdiki, Umar ibn al-Xattob: «Ayrim kishilarga nima boʻlyaptiki, oʻz choʻrilariga yaqinlik qiladilar, soʻng ularni (talab qilmay) chiqib ketishlariga qoʻyib beradilar? Menga qaysi bir choʻri kelsa-yu, uning xoʻjayini unga yaqinlik qilganini eʼtirof etsa, men albatta uning bolasini oʻshanga qoʻshaman. Shundan keyin xohlasangiz ularni qoʻyib yuboringlar, xohlasangiz ushlab qolinglar», dedi. Yahyo aytdi: Men Molikning shunday deganini eshitdim: «Bizning oldimizda ummul-valad (xoʻjayinidan bola koʻrgan choʻri) bir jinoyat qilsa, uning xoʻjayini uning (jinoyati miqdori) bilan qiymati oʻrtasidagi (kamrogʻini) toʻlaydi. Uning oʻzini (jabrlanganga) topshirishga haqqi yoʻq, uning jinoyati uchun qiymatidan koʻprogʻini koʻtarish ham uning zimmasiga yuklanmaydi».Молик менга Нофеъдан, у Сафийя бинт Абу Убайддан ривоят қилишича, у (Сафийя) унга хабар бердики, Умар ибн ал-Хаттоб: «Айрим кишиларга нима бўляптики, ўз чўриларига яқинлик қиладилар, сўнг уларни (талаб қилмай) чиқиб кетишларига қўйиб берадилар? Менга қайси бир чўри келса-ю, унинг хўжайини унга яқинлик қилганини эътироф этса, мен албатта унинг боласини ўшанга қўшаман. Шундан кейин хоҳласангиз уларни қўйиб юборинглар, хоҳласангиз ушлаб қолинглар», деди. Яҳё айтди: Мен Моликнинг шундай деганини эшитдим: «Бизнинг олдимизда уммул-валад (хўжайинидан бола кўрган чўри) бир жиноят қилса, унинг хўжайини унинг (жинояти миқдори) билан қиймати ўртасидаги (камроғини) тўлайди. Унинг ўзини (жабрланганга) топширишга ҳаққи йўқ, унинг жинояти учун қийматидан кўпроғини кўтариш ҳам унинг зиммасига юкланмайди».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَنْ أَحْيَا أَرْضًا مَيِّتَةً فَهِيَ لَهُ وَلَيْسَ لِعِرْقٍ ظَالِمٍ حَقٌّ ‏"‏ ‏.‏

Yahyo menga Molikdan, u Hishom ibn Urvadan, u otasidan rivoyat qilishicha, Rasululloh ﷺ: «Kim oʻlik (egasiz, tashlandiq) yerni obod qilsa, u oʻshaniki. Zolim tomirga (nohaq egallashga) esa haq yoʻq», dedilar.Яҳё менга Моликдан, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан ривоят қилишича, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким ўлик (эгасиз, ташландиқ) ерни обод қилса, у ўшаники. Золим томирга (ноҳақ эгаллашга) эса ҳақ йўқ», дедилар.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَالَ مَنْ أَحْيَا أَرْضًا مَيِّتَةً فَهِيَ لَهُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَعَلَى ذَلِكَ الأَمْرُ عِنْدَنَا ‏.‏

Molik menga Ibn Shihobdan, u Solim ibn Abdullohdan, u otासidan rivoyat qilishicha, Umar ibn al-Xattob: «Kim oʻlik yerni obod qilsa, u oʻshaniki», dedi. Molik aytdi: «Bizning oldimizda ish shunga (amal qilinadi)».Молик менга Ибн Шиҳобдан, у Солим ибн Абдуллоҳдан, у отासидан ривоят қилишича, Умар ибн ал-Хаттоб: «Ким ўлик ерни обод қилса, у ўшаники», деди. Молик айтди: «Бизнинг олдимизда иш шунга (амал қилинади)».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِي سَيْلِ مَهْزُورٍ وَمُذَيْنِبٍ ‏ "‏ يُمْسَكُ حَتَّى الْكَعْبَيْنِ ثُمَّ يُرْسِلُ الأَعْلَى عَلَى الأَسْفَلِ ‏"‏ ‏.‏

Yahyo menga Molikdan, u Abdulloh ibn Abu Bakr ibn Muhammad ibn Amr ibn Hazmdan rivoyat qilishicha, unga yetib kelishicha, Rasululloh ﷺ Mahzur va Muzaynib soylarining (Madinadagi ikki suv oʻzani) suvi haqida: «Suv toʻpiqqacha toʻsib turiladi, soʻng yuqoridagisi (yuqori yer egasi) pastdagisiga (suvni) qoʻyib yuboradi», dedilar.Яҳё менга Моликдан, у Абдуллоҳ ибн Абу Бакр ибн Муҳаммад ибн Амр ибн Ҳазмдан ривоят қилишича, унга етиб келишича, Расулуллоҳ ﷺ Маҳзур ва Музайниб сойларининг (Мадинадаги икки сув ўзани) суви ҳақида: «Сув тўпиққача тўсиб турилади, сўнг юқоридагиси (юқори ер эгаси) пастдагисига (сувни) қўйиб юборади», дедилар.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ يُمْنَعُ فَضْلُ الْمَاءِ لِيُمْنَعَ بِهِ الْكَلأُ ‏"‏ ‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ: «Suvning ortigʻi (ortib qolgani) — u (suv) bilan oʻtning (oʻtloqning) ortigʻini (foydasini) man qilish uchun — man qilinmaydi (taʼqiqlanmaydi)», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Сувнинг ортиғи (ортиб қолгани) — у (сув) билан ўтнинг (ўтлоқнинг) ортиғини (фойдасини) ман қилиш учун — ман қилинмайди (таъқиқланмайди)», дедилар.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ أَبِي الرِّجَالِ، مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أُمِّهِ، عَمْرَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ يُمْنَعُ نَقْعُ بِئْرٍ ‏"‏ ‏.‏

Molik menga Abur-Rijol Muhammad ibn Abdurrahmondan, u onasi Amra bint Abdurrahmondan rivoyat qilishicha, u (Amra) unga xabar berdiki, Rasululloh ﷺ: «Quduqning (ortiqcha) suvi man qilinmaydi», dedilar.Молик менга Абур-Рижол Муҳаммад ибн Абдурраҳмондан, у онаси Амра бинт Абдурраҳмондан ривоят қилишича, у (Амра) унга хабар бердики, Расулуллоҳ ﷺ: «Қудуқнинг (ортиқча) суви ман қилинмайди», дедилар.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى الْمَازِنِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ ضَرَرَ وَلاَ ضِرَارَ ‏"‏ ‏.‏

Yahyo menga Molikdan, u Amr ibn Yahyo al-Moziniydan, u otासidan rivoyat qilishicha, Rasululloh ﷺ: «Zarar (yetkazish) ham, zararga zarar bilan javob qaytarish ham yoʻq», dedilar.Яҳё менга Моликдан, у Амр ибн Яҳё ал-Мозинийдан, у отासидан ривоят қилишича, Расулуллоҳ ﷺ: «Зарар (етказиш) ҳам, зарарга зарар билан жавоб қайтариш ҳам йўқ», дедилар.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ يَمْنَعُ أَحَدُكُمْ جَارَهُ خَشَبَةً يَغْرِزُهَا فى جِدَارِهِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ يَقُولُ أَبُو هُرَيْرَةَ مَا لِي أَرَاكُمْ عَنْهَا مُعْرِضِينَ وَاللَّهِ لأَرْمِيَنَّ بِهَا بَيْنَ أَكْتَافِكُمْ ‏.‏

Molik menga Ibn Shihobdan, u al-Aʼrajdan, u Abu Hurayradan rivoyat qilishicha, Rasululloh ﷺ: «Biror kishi qoʻshnisiga devoriga yogʻoch (xoda) qadab olishni man qilmasin», dedilar. Soʻng Abu Hurayra: «Nega sizlarni bundan yuz oʻgirayotgan holda koʻraman? Allohga qasamki, men buni yelkalaringiz orasiga albatta tashlayveraman (bu hukmni eslatishdan toʻxtamayman)», derdi.Молик менга Ибн Шиҳобдан, у ал-Аъраждан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилишича, Расулуллоҳ ﷺ: «Бирор киши қўшнисига деворига ёғоч (хода) қадаб олишни ман қилмасин», дедилар. Сўнг Абу Ҳурайра: «Нега сизларни бундан юз ўгираётган ҳолда кўраман? Аллоҳга қасамки, мен буни елкаларингиз орасига албатта ташлайвераман (бу ҳукмни эслатишдан тўхтамайман)», дерди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى الْمَازِنِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ الضَّحَّاكَ بْنَ خَلِيفَةَ، سَاقَ خَلِيجًا لَهُ مِنَ الْعُرَيْضِ فَأَرَادَ أَنْ يَمُرَّ بِهِ فِي أَرْضِ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ فَأَبَى مُحَمَّدٌ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ الضَّحَّاكُ لِمَ تَمْنَعُنِي وَهُوَ لَكَ مَنْفَعَةٌ تَشْرَبُ بِهِ أَوَّلاً وَآخِرًا وَلاَ يَضُرُّكَ ‏.‏ فَأَبَى مُحَمَّدٌ فَكَلَّمَ فِيهِ الضَّحَّاكُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ فَدَعَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ مُحَمَّدَ بْنَ مَسْلَمَةَ فَأَمَرَهُ أَنْ يُخَلِّيَ سَبِيلَهُ فَقَالَ مُحَمَّدٌ لاَ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ لِمَ تَمْنَعُ أَخَاكَ مَا يَنْفَعُهُ وَهُوَ لَكَ نَافِعٌ تَسْقِي بِهِ أَوَّلاً وَآخِرًا وَهُوَ لاَ يَضُرُّكَ ‏.‏ فَقَالَ مُحَمَّدٌ لاَ وَاللَّهِ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ وَاللَّهِ لَيَمُرَّنَّ بِهِ وَلَوْ عَلَى بَطْنِكَ ‏.‏ فَأَمَرَهُ عُمَرُ أَنْ يَمُرَّ بِهِ فَفَعَلَ الضَّحَّاكُ ‏.‏

Molik menga Amr ibn Yahyo al-Moziniydan, u otasidan rivoyat qilishicha, Zahhok ibn Xalifa oʻzining ariqini Urayzdan tortib keldi va uni Muhammad ibn Maslamaning yeridan oʻtkazmoqchi boʻldi, ammo Muhammad koʻnmadi. Zahhok unga: «Nega meni man qiläyapsan? Bu senga foyda-ku: undan avval ham, keyin ham suv icharsan, u senga zarar qilmaydi», dedi. Muhammad baribir koʻnmadi. Shunda Zahhok bu haqda Umar ibn al-Xattobga gapirdi. Umar ibn al-Xattob Muhammad ibn Maslamani chaqirib, unga (ariqqa) yoʻl berishni buyurdi. Muhammad: «Yoʻq», dedi. Umar: «Nega birodaringni oʻziga foydali boʻlgan narsadan man qilasan? Axir u senga ham foydali-ku: undan avval ham, keyin ham suv icharsan, u senga zarar qilmaydi», dedi. Muhammad: «Yoʻq, Allohga qasam», dedi. Umar: «Allohga qasamki, u (ariq) undan, hatto qorningdan boʻlsa ham, albatta oʻtadi!» dedi. Umar unga (ariqni) oʻtkazishni buyurdi va Zahhok shunday qildi.Молик менга Амр ибн Яҳё ал-Мозинийдан, у отасидан ривоят қилишича, Заҳҳок ибн Халифа ўзининг ариқини Урайздан тортиб келди ва уни Муҳаммад ибн Масламанинг еридан ўтказмоқчи бўлди, аммо Муҳаммад кўнмади. Заҳҳок унга: «Нега мени ман қилäяпсан? Бу сенга фойда-ку: ундан аввал ҳам, кейин ҳам сув ичарсан, у сенга зарар қилмайди», деди. Муҳаммад барибир кўнмади. Шунда Заҳҳок бу ҳақда Умар ибн ал-Хаттобга гапирди. Умар ибн ал-Хаттоб Муҳаммад ибн Масламани чақириб, унга (ариққа) йўл беришни буюрди. Муҳаммад: «Йўқ», деди. Умар: «Нега биродарингни ўзига фойдали бўлган нарсадан ман қиласан? Ахир у сенга ҳам фойдали-ку: ундан аввал ҳам, кейин ҳам сув ичарсан, у сенга зарар қилмайди», деди. Муҳаммад: «Йўқ, Аллоҳга қасам», деди. Умар: «Аллоҳга қасамки, у (ариқ) ундан, ҳатто қорнингдан бўлса ҳам, албатта ўтади!» деди. Умар унга (ариқни) ўтказишни буюрди ва Заҳҳок шундай қилди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى الْمَازِنِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ كَانَ فِي حَائِطِ جَدِّهِ رَبِيعٌ لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ فَأَرَادَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ أَنْ يُحَوِّلَهُ إِلَى نَاحِيَةٍ مِنَ الْحَائِطِ هِيَ أَقْرَبُ إِلَى أَرْضِهِ فَمَنَعَهُ صَاحِبُ الْحَائِطِ فَكَلَّمَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ فِي ذَلِكَ فَقَضَى لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ بِتَحْوِيلِهِ ‏.‏

Molik menga Amr ibn Yahyo al-Moziniydan, u otasidan rivoyat qilishicha, u shunday dedi: Bobomning bogʻida Abdurahmon ibn Avfga tegishli bir ariq (suv joʻyagi) bor edi. Abdurahmon ibn Avf uni bogʻning oʻz yeriga yaqinroq boʻlgan bir tomoniga koʻchirmoqchi boʻldi, ammo bogʻ egasi uni man qildi. Abdurahmon ibn Avf bu haqda Umar ibn al-Xattobga gapirdi, u esa Abdurahmon ibn Avf foydasiga — uni koʻchirishga hukm qildi.Молик менга Амр ибн Яҳё ал-Мозинийдан, у отасидан ривоят қилишича, у шундай деди: Бобомнинг боғида Абдураҳмон ибн Авфга тегишли бир ариқ (сув жўйаги) бор эди. Абдураҳмон ибн Авф уни боғнинг ўз ерига яқинроқ бўлган бир томонига кўчирмоқчи бўлди, аммо боғ эгаси уни ман қилди. Абдураҳмон ибн Авф бу ҳақда Умар ибн ал-Хаттобга гапирди, у эса Абдураҳмон ибн Авф фойдасига — уни кўчиришга ҳукм қилди.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ ثَوْرِ بْنِ زَيْدٍ الدِّيلِيِّ، أَنَّهُ قَالَ بَلَغَنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ أَيُّمَا دَارٍ أَوْ أَرْضٍ قُسِمَتْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَهِيَ عَلَى قَسْمِ الْجَاهِلِيَّةِ وَأَيُّمَا دَارٍ أَوْ أَرْضٍ أَدْرَكَهَا الإِسْلاَمُ وَلَمْ تُقْسَمْ فَهِيَ عَلَى قَسْمِ الإِسْلاَمِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى سَمِعْتُ مَالِكًا يَقُولُ فِيمَنْ هَلَكَ وَتَرَكَ أَمْوَالاً بِالْعَالِيَةِ وَالسَّافِلَةِ إِنَّ الْبَعْلَ لاَ يُقْسَمُ مَعَ النَّضْحِ إِلاَّ أَنْ يَرْضَى أَهْلُهُ بِذَلِكَ وَإِنَّ الْبَعْلَ يُقْسَمُ مَعَ الْعَيْنِ إِذَا كَانَ يُشْبِهُهَا وَأَنَّ الأَمْوَالَ إِذَا كَانَتْ بِأَرْضٍ وَاحِدَةٍ الَّذِي بَيْنَهُمَا مُتَقَارِبٌ أَنَّهُ يُقَامُ كُلُّ مَالٍ مِنْهَا ثُمَّ يُقْسَمُ بَيْنَهُمْ وَالْمَسَاكِنُ وَالدُّورُ بِهَذِهِ الْمَنْزِلَةِ ‏.‏

Yahyo menga Molikdan, u Savr ibn Zayd ad-Diliydan rivoyat qilishicha, u shunday dedi: Menga yetib kelishicha, Rasululloh ﷺ: «Qaysi bir uy yoki yer johiliyatda taqsim qilingan boʻlsa, u johiliyat taqsimoti boʻyicha (qoladi); qaysi bir uy yoki yerni Islom (davri) topib, u hali taqsimlanmagan boʻlsa, u Islom taqsimoti boʻyicha (taqsimlanadi)», dedilar. Yahyo aytdi: Men Molikning vafot etib, Oliya va Sofilada (Madina atrofidagi joylar) mol-mulk qoldirgan kishi haqida shunday deganini eshitdim: «Yomgʻir bilan sugʻoriladigan (baʼl) yer nazh (dalv bilan sugʻoriladigan) yer bilan birga taqsimlanmaydi, magar egalari bunga rozi boʻlsa. Baʼl yer buloq (ayn) suvi bilan sugʻoriladigan yerga oʻxshasa, u bilan birga taqsimlanadi. Mol-mulk bir yerda boʻlib, ular oʻzaro yaqin joylashgan boʻlsa, ularning har biri baholanib, soʻng (vorislar) oʻrtasida taqsimlanadi. Maskanlar va uylar ham shu darajada (shunga oʻxshash)».Яҳё менга Моликдан, у Савр ибн Зайд ад-Дилийдан ривоят қилишича, у шундай деди: Менга етиб келишича, Расулуллоҳ ﷺ: «Қайси бир уй ёки ер жоҳилиятда тақсим қилинган бўлса, у жоҳилият тақсимоти бўйича (қолади); қайси бир уй ёки ерни Ислом (даври) топиб, у ҳали тақсимланмаган бўлса, у Ислом тақсимоти бўйича (тақсимланади)», дедилар. Яҳё айтди: Мен Моликнинг вафот этиб, Олия ва Софилада (Мадина атрофидаги жойлар) мол-мулк қолдирган киши ҳақида шундай деганини эшитдим: «Ёмғир билан суғориладиган (баъл) ер назҳ (далв билан суғориладиган) ер билан бирга тақсимланмайди, магар эгалари бунга рози бўлса. Баъл ер булоқ (айн) суви билан суғориладиган ерга ўхшаса, у билан бирга тақсимланади. Мол-мулк бир ерда бўлиб, улар ўзаро яқин жойлашган бўлса, уларнинг ҳар бири баҳоланиб, сўнг (ворислар) ўртасида тақсимланади. Масканлар ва уйлар ҳам шу даражада (шунга ўхшаш)».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ حَرَامِ بْنِ سَعْدِ بْنِ مُحَيِّصَةَ، أَنَّ نَاقَةً، لِلْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ دَخَلَتْ حَائِطَ رَجُلٍ فَأَفْسَدَتْ فِيهِ فَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّ عَلَى أَهْلِ الْحَوَائِطِ حِفْظَهَا بِالنَّهَارِ وَأَنَّ مَا أَفْسَدَتِ الْمَوَاشِي بِاللَّيْلِ ضَامِنٌ عَلَى أَهْلِهَا ‏.‏

Yahyo menga Molikdan, u Ibn Shihobdan, u Harom ibn Saʼd ibn Muhayyisadan rivoyat qilishicha, Baro ibn Ozibning bir urgʻochi tuyasi bir kishining bogʻiga kirib, unda (ekinlarni) buzib tashladi. Shunda Rasululloh ﷺ bogʻ egalariga kunduzi (bogʻni) qoʻriqlash (majburiyati) borligini, chorva mollari kechasi buzgan narsaga esa ularning egasi zomin (masʼul) boʻlishini hukm qildilar.Яҳё менга Моликдан, у Ибн Шиҳобдан, у Ҳаром ибн Саъд ибн Муҳаййисадан ривоят қилишича, Баро ибн Озибнинг бир урғочи туйаси бир кишининг боғига кириб, унда (экинларни) бузиб ташлади. Шунда Расулуллоҳ ﷺ боғ эгаларига кундузи (боғни) қўриқлаш (мажбурияти) борлигини, чорва моллари кечаси бузган нарсага эса уларнинг эгаси зомин (масъул) бўлишини ҳукм қилдилар.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَاطِبٍ، أَنَّ رَقِيقًا، لِحَاطِبٍ سَرَقُوا نَاقَةً لِرَجُلٍ مِنْ مُزَيْنَةَ فَانْتَحَرُوهَا فَرُفِعَ ذَلِكَ إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَأَمَرَ عُمَرُ كَثِيرَ بْنَ الصَّلْتِ أَنْ يَقْطَعَ أَيْدِيَهُمْ ثُمَّ قَالَ عُمَرُ أَرَاكَ تُجِيعُهُمْ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ عُمَرُ وَاللَّهِ لأُغَرِّمَنَّكَ غُرْمًا يَشُقُّ عَلَيْكَ ثُمَّ قَالَ لِلْمُزَنِيِّ كَمْ ثَمَنُ نَاقَتِكَ فَقَالَ الْمُزَنِيُّ قَدْ كُنْتُ وَاللَّهِ أَمْنَعُهَا مِنْ أَرْبَعِمِائَةِ دِرْهَمٍ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ أَعْطِهِ ثَمَانَمِائَةِ دِرْهَمٍ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى سَمِعْتُ مَالِكًا يَقُولُ وَلَيْسَ عَلَى هَذَا الْعَمَلُ عِنْدَنَا فِي تَضْعِيفِ الْقِيمَةِ وَلَكِنْ مَضَى أَمْرُ النَّاسِ عِنْدَنَا عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا يَغْرَمُ الرَّجُلُ قِيمَةَ الْبَعِيرِ أَوِ الدَّابَّةِ يَوْمَ يَأْخُذُهَا ‏.‏

Molik menga Hishom ibn Urvadan, u otasidan, u Yahyo ibn Abdurahmon ibn Hotibdan rivoyat qilishicha, Hotibning baʼzi qullari Muzayna qabilasidan boʻlgan bir kishining urgʻochi tuyasini oʻgʻirlab, uni soʻyib yubordilar. Bu ish Umar ibn al-Xattobga koʻtarildi. Umar Kasir ibn as-Saltga ularning qoʻllarini kesishni buyurdi. Soʻng Umar (Hotibga): «Menimcha, sen ularni och qoldiryapsan (shuning uchun oʻgʻirlashgan)», dedi. Keyin Umar: «Allohga qasam, men senga sen uchun ogʻir boʻladigan bir tovon solaman», dedi. Soʻng Muzaynalik kishiga: «Tuyangning narxi qancha?» dedi. Muzaniy: «Allohga qasam, men uni toʻrt yuz dirhamga ham sotmasdim», dedi. Umar: «Unga sakkiz yuz dirham ber», dedi. Yahyo aytdi: Men Molikning shunday deganini eshitdim: «Bizning oldimizda qiymatni ikki barobar (qilib toʻlash) boʻyicha bunga amal qilinmaydi. Balki bizning oldimizda odamlarning ishi shunga (amal qilib) oʻtganki, kishi tuya yoki hayvonni olgan kunidagi qiymatinigina toʻlaydi».Молик менга Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Яҳё ибн Абдураҳмон ибн Ҳотибдан ривоят қилишича, Ҳотибнинг баъзи қуллари Музайна қабиласидан бўлган бир кишининг урғочи туйасини ўғирлаб, уни сўйиб юбордилар. Бу иш Умар ибн ал-Хаттобга кўтарилди. Умар Касир ибн ас-Салтга уларнинг қўлларини кесишни буюрди. Сўнг Умар (Ҳотибга): «Менимча, сен уларни оч қолдиряпсан (шунинг учун ўғирлашган)», деди. Кейин Умар: «Аллоҳга қасам, мен сенга сен учун оғир бўладиган бир товон соламан», деди. Сўнг Музайналик кишига: «Туйангнинг нархи қанча?» деди. Музаний: «Аллоҳга қасам, мен уни тўрт юз дирҳамга ҳам сотмасдим», деди. Умар: «Унга саккиз юз дирҳам бер», деди. Яҳё айтди: Мен Моликнинг шундай деганини эшитдим: «Бизнинг олдимизда қийматни икки баробар (қилиб тўлаш) бўйича бунга амал қилинмайди. Балки бизнинг олдимизда одамларнинг иши шунга (амал қилиб) ўтганки, киши туя ёки ҳайвонни олган кунидаги қийматинигина тўлайди».

حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، وَعَنْ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ، أَنَّهُمَا حَدَّثَاهُ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ، أَنَّهُ قَالَ إِنَّ أَبَاهُ بَشِيرًا أَتَى بِهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنِّي نَحَلْتُ ابْنِي هَذَا غُلاَمًا كَانَ لِي ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَكُلَّ وَلَدِكَ نَحَلْتَهُ مِثْلَ هَذَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَارْتَجِعْهُ ‏"‏ ‏.‏

Yahyo menga Molikdan, u Ibn Shihobdan, u Humayd ibn Abdurahmon ibn Avfdan va Muhammad ibn an-Nuʼmon ibn Bashirdan — ikkovi unga an-Nuʼmon ibn Bashirdan rivoyat qilishicha, u shunday dedi: Otam Bashir meni Rasululloh ﷺning oldilariga olib borib: «Men bu oʻgʻlimga oʻzimning bir qulimni (inʼom qilib) berdim», dedi. Rasululloh ﷺ: «Har bir farzandinga ham shunga oʻxshash (narsa) berdingmi?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. Rasululloh ﷺ: «Unda uni qaytarib ol», dedilar.Яҳё менга Моликдан, у Ибн Шиҳобдан, у Ҳумайд ибн Абдураҳмон ибн Авфдан ва Муҳаммад ибн ан-Нуъмон ибн Баширдан — иккови унга ан-Нуъмон ибн Баширдан ривоят қилишича, у шундай деди: Отам Башир мени Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига олиб бориб: «Мен бу ўғлимга ўзимнинг бир қулимни (инъом қилиб) бердим», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳар бир фарзандинга ҳам шунга ўхшаш (нарса) бердингми?» дедилар. У: «Йўқ», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Унда уни қайтариб ол», дедилар.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهَا قَالَتْ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ الصِّدِّيقَ كَانَ نَحَلَهَا جَادَّ عِشْرِينَ وَسْقًا مِنْ مَالِهِ بِالْغَابَةِ فَلَمَّا حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ قَالَ وَاللَّهِ يَا بُنَيَّةُ مَا مِنَ النَّاسِ أَحَدٌ أَحَبُّ إِلَىَّ غِنًى بَعْدِي مِنْكِ وَلاَ أَعَزُّ عَلَىَّ فَقْرًا بَعْدِي مِنْكِ وَإِنِّي كُنْتُ نَحَلْتُكِ جَادَّ عِشْرِينَ وَسْقًا فَلَوْ كُنْتِ جَدَدْتِيهِ وَاحْتَزْتِيهِ كَانَ لَكِ وَإِنَّمَا هُوَ الْيَوْمَ مَالُ وَارِثٍ وَإِنَّمَا هُمَا أَخَوَاكِ وَأُخْتَاكِ فَاقْتَسِمُوهُ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ فَقُلْتُ يَا أَبَتِ وَاللَّهِ لَوْ كَانَ كَذَا وَكَذَا لَتَرَكْتُهُ إِنَّمَا هِيَ أَسْمَاءُ فَمَنِ الأُخْرَى فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ ذُو بَطْنِ بِنْتِ خَارِجَةَ ‏.‏ أُرَاهَا جَارِيَةً ‏.‏

Molik menga Ibn Shihobdan, u Urva ibn az-Zubayrdan, u Nabiy ﷺning zavjalari Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilishicha, u shunday dedi: Abu Bakr as-Siddiq unga oʻzining Gʻoba (deb nomlangan joy)dagi molidan hosili yigirma vasq (boʻladigan xurmozor)ni inʼom qilgan edi. Uning vafoti yaqinlashganda u: «Allohga qasam, ey qizginam, mendan keyin men uchun boy (yashashi) sendan koʻra sevimliroq boʻlgan kishi yoʻq, mendan keyin men uchun kambagʻal (qolishi) sendan koʻra ogʻirroq boʻlgan kishi ham yoʻq. Men senga hosili yigirma vasq (boʻladigan xurmozor)ni inʼom qilgan edim. Agar sen uni uzib olib, egallab olganingda, u seniki boʻlardi. Ammo bugun u — vorislarning moli. Ular esa ikki ogʻa-ining va ikki opa-singling. Bas, uni Allohning Kitobi (hukmi) boʻyicha taqsim qilib olinglar», dedi. Oisha aytdi: Men: «Ey otajon, Allohga qasam, u yana shuncha va shuncha boʻlganda ham, men uni tark qilardim. (Opa-singillarim) faqat Asmo bor. Boshqasi kim?» dedim. Abu Bakr: «Xorija qizining qornidagi (homila). Menimcha, u qiz bola boʻlsa kerak», dedi.Молик менга Ибн Шиҳобдан, у Урва ибн аз-Зубайрдан, у Набий ﷺнинг завжалари Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилишича, у шундай деди: Абу Бакр ас-Сиддиқ унга ўзининг Ғоба (деб номланган жой)даги молидан ҳосили йигирма васқ (бўладиган хурмозор)ни инъом қилган эди. Унинг вафоти яқинлашганда у: «Аллоҳга қасам, эй қизгинам, мендан кейин мен учун бой (яшаши) сендан кўра севимлироқ бўлган киши йўқ, мендан кейин мен учун камбағал (қолиши) сендан кўра оғирроқ бўлган киши ҳам йўқ. Мен сенга ҳосили йигирма васқ (бўладиган хурмозор)ни инъом қилган эдим. Агар сен уни узиб олиб, эгаллаб олганингда, у сеники бўларди. Аммо бугун у — ворисларнинг моли. Улар эса икки оға-ининг ва икки опа-синглинг. Бас, уни Аллоҳнинг Китоби (ҳукми) бўйича тақсим қилиб олинглар», деди. Оиша айтди: Мен: «Эй отажон, Аллоҳга қасам, у яна шунча ва шунча бўлганда ҳам, мен уни тарк қилардим. (Опа-сингилларим) фақат Асмо бор. Бошқаси ким?» дедим. Абу Бакр: «Хорижа қизининг қорнидаги (ҳомила). Менимча, у қиз бола бўлса керак», деди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدٍ الْقَارِيِّ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَالَ مَا بَالُ رِجَالٍ يَنْحَلُونَ أَبْنَاءَهُمْ نُحْلاً ثُمَّ يُمْسِكُونَهَا فَإِنْ مَاتَ ابْنُ أَحَدِهِمْ قَالَ مَالِي بِيَدِي لَمْ أُعْطِهِ أَحَدًا ‏.‏ وَإِنْ مَاتَ هُوَ قَالَ هُوَ لاِبْنِي قَدْ كُنْتُ أَعْطَيْتُهُ إِيَّاهُ ‏.‏ مَنْ نَحَلَ نِحْلَةً فَلَمْ يَحُزْهَا الَّذِي نُحِلَهَا - حَتَّى يَكُونَ إِنْ مَاتَ لِوَرَثَتِهِ - فَهِيَ بَاطِلٌ ‏.‏

Molik menga Ibn Shihobdan, u Urva ibn az-Zubayrdan, u Abdurahmon ibn Abd al-Qoriydan rivoyat qilishicha, Umar ibn al-Xattob: «Ayrim kishilarga nima boʻlib, oʻgʻillariga biror narsa inʼom qiladilar-da, soʻng uni oʻzlarida ushlab turadilar? Agar oʻgʻli oʻlib qolsa: ‹Molim oʻz qoʻlimda, uni hech kimga bermaganman›, deydi. Agar oʻzi oʻlsa: ‹U oʻgʻlimniki, men uni unga bergan edim›, deydi. Kim bir narsani inʼom qilsa-yu, uni inʼom qilingan kishi (oʻz qoʻliga) olib olmasa — hatto (inʼom qiluvchi) oʻlsa, u vorislariga (qoladigan) boʻlsa — u (inʼom) botildir (behuda)», dedi.Молик менга Ибн Шиҳобдан, у Урва ибн аз-Зубайрдан, у Абдураҳмон ибн Абд ал-Қорийдан ривоят қилишича, Умар ибн ал-Хаттоб: «Айрим кишиларга нима бўлиб, ўғилларига бирор нарса инъом қиладилар-да, сўнг уни ўзларида ушлаб турадилар? Агар ўғли ўлиб қолса: ‹Молим ўз қўлимда, уни ҳеч кимга бермаганман›, дейди. Агар ўзи ўлса: ‹У ўғлимники, мен уни унга берган эдим›, дейди. Ким бир нарсани инъом қилса-ю, уни инъом қилинган киши (ўз қўлига) олиб олмаса — ҳатто (инъом қилувчи) ўлса, у ворисларига (қоладиган) бўлса — у (инъом) ботилдир (беҳуда)», деди.

حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ، عَنْ أَبِي غَطَفَانَ بْنِ طَرِيفٍ الْمُرِّيِّ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَالَ مَنْ وَهَبَ هِبَةً لِصِلَةِ رَحِمٍ أَوْ عَلَى وَجْهِ صَدَقَةٍ فَإِنَّهُ لاَ يَرْجِعُ فِيهَا وَمَنْ وَهَبَ هِبَةً يَرَى أَنَّهُ إِنَّمَا أَرَادَ بِهَا الثَّوَابَ فَهُوَ عَلَى هِبَتِهِ يَرْجِعُ فِيهَا إِذَا لَمْ يُرْضَ مِنْهَا ‏.‏ قَالَ يَحْيَى سَمِعْتُ مَالِكًا يَقُولُ الأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا أَنَّ الْهِبَةَ إِذَا تَغَيَّرَتْ عِنْدَ الْمَوْهُوبِ لَهُ لِلثَّوَابِ بِزِيَادَةٍ أَوْ نُقْصَانٍ فَإِنَّ عَلَى الْمَوْهُوبِ لَهُ أَنْ يُعْطِيَ صَاحِبَهَا قِيمَتَهَا يَوْمَ قَبَضَهَا ‏.‏

Molik menga Dovud ibn al-Husayndan, u Abu Gʻatafon ibn Tarif al-Murriydan rivoyat qilishicha, Umar ibn al-Xattob: «Kim qarindoshlik rishtasini ulash uchun yoki sadaqa yoʻlida biror narsa hadya qilsa, u undan qaytib olmaydi. Kim esa hadya qilib, u bilan (dunyoviy) evaz koʻzlaganini bilib turib bergan boʻlsa, u oʻz hadyasi ustida (haqli); agar undan (evazidan) rozi boʻlmasa, uni qaytarib olishi mumkin», dedi. Yahyo aytdi: Men Molikning shunday deganini eshitdim: «Bizning oldimizda ittifoq qilingan ish shuki, evaz uchun berilgan hadya, inʼom olgan kishining qoʻlida — koʻpayish yoki kamayish bilan — oʻzgargan boʻlsa, inʼom olgan kishi uning egasiga (hadyani) qoʻlga olgan kunidagi qiymatini beradi».Молик менга Довуд ибн ал-Ҳусайндан, у Абу Ғатафон ибн Тариф ал-Муррийдан ривоят қилишича, Умар ибн ал-Хаттоб: «Ким қариндошлик риштасини улаш учун ёки садақа йўлида бирор нарса ҳадя қилса, у ундан қайтиб олмайди. Ким эса ҳадя қилиб, у билан (дунёвий) эваз кўзлаганини билиб туриб берган бўлса, у ўз ҳадяси устида (ҳақли); агар ундан (эвазидан) рози бўлмаса, уни қайтариб олиши мумкин», деди. Яҳё айтди: Мен Моликнинг шундай деганини эшитдим: «Бизнинг олдимизда иттифоқ қилинган иш шуки, эваз учун берилган ҳадя, инъом олган кишининг қўлида — кўпайиш ёки камайиш билан — ўзгарган бўлса, инъом олган киши унинг эгасига (ҳадяни) қўлга олган кунидаги қийматини беради».

حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ أَيُّمَا رَجُلٍ أُعْمِرَ عُمْرَى لَهُ وَلِعَقِبِهِ فَإِنَّهَا لِلَّذِي يُعْطَاهَا لاَ تَرْجِعُ إِلَى الَّذِي أَعْطَاهَا أَبَدًا ‏"‏ ‏.‏ لأَنَّهُ أَعْطَى عَطَاءً وَقَعَتْ فِيهِ الْمَوَارِيثُ ‏.‏

Molik menga Ibn Shihobdan, u Abu Salama ibn Abdurahmon ibn Avfdan, u Jobir ibn Abdulloh al-Ansoriydan rivoyat qilishicha, Rasululloh ﷺ: «Qaysi bir kishiga (bir narsa) umro qilinsa — oʻziga va zurriyotiga (umrbod) berilsa — u oʻsha berilgan kishiniki (boʻlib qoladi), hech qachon uni bergan kishiga qaytmaydi», dedilar. Chunki u meros (hukmi) tushadigan bir ato qildi.Молик менга Ибн Шиҳобдан, у Абу Салама ибн Абдураҳмон ибн Авфдан, у Жобир ибн Абдуллоҳ ал-Ансорийдан ривоят қилишича, Расулуллоҳ ﷺ: «Қайси бир кишига (бир нарса) умро қилинса — ўзига ва зурриётига (умрбод) берилса — у ўша берилган кишиники (бўлиб қолади), ҳеч қачон уни берган кишига қайтмайди», дедилар. Чунки у мерос (ҳукми) тушадиган бир ато қилди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، أَنَّهُ سَمِعَ مَكْحُولاً الدِّمَشْقِيَّ، يَسْأَلُ الْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ عَنِ الْعُمْرَى، وَمَا يَقُولُ النَّاسُ فِيهَا فَقَالَ الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ مَا أَدْرَكْتُ النَّاسَ إِلاَّ وَهُمْ عَلَى شُرُوطِهِمْ فِي أَمْوَالِهِمْ وَفِيمَا أُعْطُوا ‏.‏ قَالَ يَحْيَى سَمِعْتُ مَالِكًا يَقُولُ وَعَلَى ذَلِكَ الأَمْرُ عِنْدَنَا أَنَّ الْعُمْرَى تَرْجِعُ إِلَى الَّذِي أَعْمَرَهَا إِذَا لَمْ يَقُلْ هِيَ لَكَ وَلِعَقِبِكَ ‏.‏

Molik menga Yahyo ibn Saʼiddan, u Abdurahmon ibn al-Qosimdan rivoyat qilishicha, u Makhul ad-Dimashqiyning Qosim ibn Muhammaddan umro haqida va odamlar bu haqda nima deyishi haqida soʻraganini eshitdi. Qosim ibn Muhammad: «Men odamlarni oʻz mol-mulklari va bergan narsalari borasidagi shartlariga (rioya qilib turgan) holda topganman (koʻrganman)», dedi. Yahyo aytdi: Men Molikning shunday deganini eshitdim: «Bizning oldimizda ish shungaki, umro — agar (beruvchi) ‹u sen va zurriyotingniki› demagan boʻlsa — uni umro qilib bergan kishiga (oʻlimidan keyin) qaytadi».Молик менга Яҳё ибн Саъиддан, у Абдураҳмон ибн ал-Қосимдан ривоят қилишича, у Макҳул ад-Димашқийнинг Қосим ибн Муҳаммаддан умро ҳақида ва одамлар бу ҳақда нима дейиши ҳақида сўраганини эшитди. Қосим ибн Муҳаммад: «Мен одамларни ўз мол-мулклари ва берган нарсалари борасидаги шартларига (риоя қилиб турган) ҳолда топганман (кўрганман)», деди. Яҳё айтди: Мен Моликнинг шундай деганини эшитдим: «Бизнинг олдимизда иш шунгаки, умро — агар (берувчи) ‹у сен ва зурриётингники› демаган бўлса — уни умро қилиб берган кишига (ўлимидан кейин) қайтади».

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، ‏.‏ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، وَرِثَ مِنْ حَفْصَةَ بِنْتِ عُمَرَ دَارَهَا قَالَ وَكَانَتْ حَفْصَةُ قَدْ أَسْكَنَتْ بِنْتَ زَيْدِ بْنِ الْخَطَّابِ مَا عَاشَتْ فَلَمَّا تُوُفِّيَتْ بِنْتُ زَيْدٍ قَبَضَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْمَسْكَنَ وَرَأَى أَنَّهُ لَهُ ‏.‏

Molik menga Nofeʼdan rivoyat qilishicha, Abdulloh ibn Umar Hafsa bint Umardan uning uyini meros qilib oldi. (Nofeʼ) dedi: Hafsa Zayd ibn al-Xattobning qizini u tirik ekan (shu uyda) yashashga qoʻygan edi. Zaydning qizi vafot etgach, Abdulloh ibn Umar maskanni (oʻz) qoʻliga oldi va uni oʻziniki deb bildi.Молик менга Нофеъдан ривоят қилишича, Абдуллоҳ ибн Умар Ҳафса бинт Умардан унинг уйини мерос қилиб олди. (Нофеъ) деди: Ҳафса Зайд ибн ал-Хаттобнинг қизини у тирик экан (шу уйда) яшашга қўйган эди. Зайднинг қизи вафот этгач, Абдуллоҳ ибн Умар масканни (ўз) қўлига олди ва уни ўзиники деб билди.

حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ يَزِيدَ، مَوْلَى الْمُنْبَعِثِ عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ، أَنَّهُ قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَهُ عَنِ اللُّقَطَةِ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ اعْرِفْ عِفَاصَهَا وَوِكَاءَهَا ثُمَّ عَرِّفْهَا سَنَةً فَإِنْ جَاءَ صَاحِبُهَا وَإِلاَّ فَشَأْنَكَ بِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَضَالَّةُ الْغَنَمِ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ هِيَ لَكَ أَوْ لأَخِيكَ أَوْ لِلذِّئْبِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَضَالَّةُ الإِبِلِ قَالَ ‏"‏ مَا لَكَ وَلَهَا مَعَهَا سِقَاؤُهَا وَحِذَاؤُهَا تَرِدُ الْمَاءَ وَتَأْكُلُ الشَّجَرَ حَتَّى يَلْقَاهَا رَبُّهَا ‏"‏ ‏.‏

Zayd ibn Xolid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi kelib, Allohning Rasuli ﷺ dan luqta (topib olish) haqida soʻradi. Paygʻambar ﷺ: «Uning idishi va — u bilan bogʻlangan — ipning tavsifini eslab qol va uni bir yil davomida (elga) eʼlon qil. Agar egasi kelsa, uni unga ber; aks holda, uni bilan xohlaganingni qil», — dedilar. Soʻng u: «Yoʻqolgan qoʻy-chi?» — deb soʻradi. Paygʻambar ﷺ: «U — sen uchun, birodaring (yaʼni egasi) uchun, yoki boʻri uchun(dir)», — dedilar. U yana: «Yoʻqolgan tuya-chi?» — deb soʻradi. Paygʻambar ﷺ: «Uning senga hech aloqang yoʻq. Uning oʻz suv idishi (zaxirasi) va oʻz oyoqlari bor; u — to egasi uni topguncha — suvga yetib boradi, (suv) ichadi va daraxtlardan yeydi», — dedilar.Зайд ибн Холид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши келиб, Аллоҳнинг Расули ﷺ дан луқта (топиб олиш) ҳақида сўради. Пайғамбар ﷺ: «Унинг идиши ва — у билан боғланган — ипнинг тавсифини эслаб қол ва уни бир йил давомида (элга) эълон қил. Агар эгаси келса, уни унга бер; акс ҳолда, уни билан хоҳлаганингни қил», — дедилар. Сўнг у: «Йўқолган қўй-чи?» — деб сўради. Пайғамбар ﷺ: «У — сен учун, биродаринг (яъни эгаси) учун, ёки бўри учун(дир)», — дедилар. У яна: «Йўқолган туя-чи?» — деб сўради. Пайғамбар ﷺ: «Унинг сенга ҳеч алоқанг йўқ. Унинг ўз сув идиши (захираси) ва ўз оёқлари бор; у — то эгаси уни топгунча — сувга етиб боради, (сув) ичади ва дарахтлардан ейди», — дедилар.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ مُوسَى، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَدْرٍ الْجُهَنِيِّ، أَنَّ أَبَاهُ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، نَزَلَ مَنْزِلَ قَوْمٍ بِطَرِيقِ الشَّامِ فَوَجَدَ صُرَّةً فِيهَا ثَمَانُونَ دِينَارًا فَذَكَرَهَا لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ عَرِّفْهَا عَلَى أَبْوَابِ الْمَسَاجِدِ وَاذْكُرْهَا لِكُلِّ مَنْ يَأْتِي مِنَ الشَّأْمِ سَنَةً فَإِذَا مَضَتِ السَّنَةُ فَشَأْنَكَ بِهَا ‏.‏

Molik menga Ayyub ibn Musodan, u Muoviya ibn Abdulloh ibn Badr al-Juhaniydan rivoyat qilishicha, otasi unga xabar berdiki, u Shom yoʻlida bir qavmning manziliga tushib, ichida sakson dinor boʻlgan bir hamyonni topib oldi. Buni Umar ibn al-Xattobga aytdi. Umar unga: «Uni masjidlarning eshiklari oldida eʼlon qil, Shomdan kelgan har bir kishiga bir yil (davomida) eslatib tur. Bir yil oʻtgach, u sening ixtiyoringda», dedi.Молик менга Айюб ибн Мусодан, у Муовия ибн Абдуллоҳ ибн Бадр ал-Жуҳанийдан ривоят қилишича, отаси унга хабар бердики, у Шом йўлида бир қавмнинг манзилига тушиб, ичида саксон динор бўлган бир ҳамённи топиб олди. Буни Умар ибн ал-Хаттобга айтди. Умар унга: «Уни масжидларнинг эшиклари олдида эълон қил, Шомдан келган ҳар бир кишига бир йил (давомида) эслатиб тур. Бир йил ўтгач, у сенинг ихтиёрингда», деди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ رَجُلاً، وَجَدَ لُقَطَةً فَجَاءَ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ فَقَالَ لَهُ إِنِّي وَجَدْتُ لُقَطَةً فَمَاذَا تَرَى فِيهَا فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ عَرِّفْهَا ‏.‏ قَالَ قَدْ فَعَلْتُ ‏.‏ قَالَ زِدْ ‏.‏ قَالَ قَدْ فَعَلْتُ ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لاَ آمُرُكَ أَنْ تَأْكُلَهَا وَلَوْ شِئْتَ لَمْ تَأْخُذْهَا ‏.‏

Molik menga Nofeʼdan rivoyat qilishicha, bir kishi bir luqatani topib oldi va Abdulloh ibn Umarning oldiga kelib: «Men bir luqata topib oldim, bu haqda nima deysiz?» dedi. Abdulloh ibn Umar unga: «Uni eʼlon qil», dedi. U: «Eʼlon qildim», dedi. (Ibn Umar): «Yana (koʻproq) qil», dedi. U: «Qildim», dedi. Shunda Abdulloh: «Men senga uni yeyishingni buyurmayman. Xohlaganingda uni olmasliging (ham) mumkin edi», dedi.Молик менга Нофеъдан ривоят қилишича, бир киши бир луқатани топиб олди ва Абдуллоҳ ибн Умарнинг олдига келиб: «Мен бир луқата топиб олдим, бу ҳақда нима дейсиз?» деди. Абдуллоҳ ибн Умар унга: «Уни эълон қил», деди. У: «Эълон қилдим», деди. (Ибн Умар): «Яна (кўпроқ) қил», деди. У: «Қилдим», деди. Шунда Абдуллоҳ: «Мен сенга уни ейишингни буюрмайман. Хоҳлаганингда уни олмаслигинг (ҳам) мумкин эди», деди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّ ثَابِتَ بْنَ الضَّحَّاكِ الأَنْصَارِيَّ، أَخْبَرَهُ ‏.‏ أَنَّهُ، وَجَدَ بَعِيرًا بِالْحَرَّةِ فَعَقَلَهُ ثُمَّ ذَكَرَهُ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَأَمَرَهُ عُمَرُ أَنْ يُعَرِّفَهُ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ فَقَالَ لَهُ ثَابِتٌ إِنَّهُ قَدْ شَغَلَنِي عَنْ ضَيْعَتِي ‏.‏ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ أَرْسِلْهُ حَيْثُ وَجَدْتَهُ ‏.‏

Molik menga Yahyo ibn Saʼiddan, u Sulaymon ibn Yasordan rivoyat qilishicha, Sobit ibn az-Zahhok al-Ansoriy unga xabar berdiki, u Harrada bir tuyani topib olib, uni (oyogʻini) boyladi. Soʻng bu haqda Umar ibn al-Xattobga aytdi. Umar unga uni uch marta eʼlon qilishni buyurdi. Sobit unga: «U meni ishimdan (mol-mulkim gʻamidan) chalgʻitdi», dedi. Umar unga: «Uni topgan joyingga qoʻyib yubor», dedi.Молик менга Яҳё ибн Саъиддан, у Сулаймон ибн Ясордан ривоят қилишича, Собит ибн аз-Заҳҳок ал-Ансорий унга хабар бердики, у Ҳаррада бир туяни топиб олиб, уни (оёгʻини) бойлади. Сўнг бу ҳақда Умар ибн ал-Хаттобга айтди. Умар унга уни уч марта эълон қилишни буюрди. Собит унга: «У мени ишимдан (мол-мулким ғамидан) чалғитди», деди. Умар унга: «Уни топган жойингга қўйиб юбор», деди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَالَ وَهُوَ مُسْنِدٌ ظَهْرَهُ إِلَى الْكَعْبَةِ مَنْ أَخَذَ ضَالَّةً فَهُوَ ضَالٌّ ‏.‏

Molik menga Yahyo ibn Saʼiddan, u Saʼid ibn al-Musayyabdan rivoyat qilishicha, Umar ibn al-Xattob — orqasini Kaʼbaga suyagan holda — «Kim yoʻqolgan (hayvon)ni (egallab) olsa, oʻzi ham adashgandir (yoʻldan ozgandir)», dedi.Молик менга Яҳё ибн Саъиддан, у Саъид ибн ал-Мусайябдан ривоят қилишича, Умар ибн ал-Хаттоб — орқасини Каъбага суйаган ҳолда — «Ким йўқолган (ҳайвон)ни (эгаллаб) олса, ўзи ҳам адашгандир (йўлдан озгандир)», деди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ شِهَابٍ، يَقُولُ كَانَتْ ضَوَالُّ الإِبِلِ فِي زَمَانِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ إِبِلاً مُؤَبَّلَةً تَنَاتَجُ لاَ يَمَسُّهَا أَحَدٌ حَتَّى إِذَا كَانَ زَمَانُ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ أَمَرَ بِتَعْرِيفِهَا ثُمَّ تُبَاعُ فَإِذَا جَاءَ صَاحِبُهَا أُعْطِيَ ثَمَنَهَا ‏.‏

Molik menga rivoyat qilishicha, u Ibn Shihobning shunday deganini eshitdi: «Umar ibn al-Xattob zamonida yoʻqolgan tuyalar (choʻlga) qoʻyib yuborilgan, oʻz-oʻzidan koʻpayib boradigan tuyalar boʻlib, ularga hech kim tegmasdi. Usmon ibn Affon zamoni kelganda esa u ularni eʼlon qilib, soʻng sotishga buyurdi. Egasi kelsa, unga (tuyaning) puli beriladi».Молик менга ривоят қилишича, у Ибн Шиҳобнинг шундай деганини эшитди: «Умар ибн ал-Хаттоб замонида йўқолган туялар (чўлга) қўйиб юборилган, ўз-ўзидан кўпайиб борадиган туялар бўлиб, уларга ҳеч ким тегмасди. Усмон ибн Аффон замони келганда эса у уларни эълон қилиб, сўнг сотишга буюрди. Эгаси келса, унга (туянинг) пули берилади».

حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ شُرَحْبِيلَ بْنِ سَعِيدِ بْنِ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّهُ قَالَ خَرَجَ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بَعْضِ مَغَازِيهِ فَحَضَرَتْ أُمَّهُ الْوَفَاةُ بِالْمَدِينَةِ فَقِيلَ لَهَا أَوْصِي ‏.‏ فَقَالَتْ فِيمَ أُوصِي إِنَّمَا الْمَالُ مَالُ سَعْدٍ ‏.‏ فَتُوُفِّيَتْ قَبْلَ أَنْ يَقْدَمَ سَعْدٌ فَلَمَّا قَدِمَ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ ذُكِرَ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ سَعْدٌ

Molik menga Saʼid ibn Amr ibn Shurahbil ibn Saʼid ibn Saʼd ibn Ubodadan, u otasidan, u bobosidan rivoyat qilishicha, u shunday dedi: Saʼd ibn Uboda Rasululloh ﷺ bilan birga baʼzi gʻazotlariga chiqdi, onasi esa Madinada vafot etay deb turgan edi. Unga: «Vasiyat qil», deyildi. U: «Nima haqida vasiyat qilaman? Axir mol — Saʼdning moli», dedi. U Saʼd qaytib kelishdan oldin vafot etdi. Saʼd ibn Uboda kelganda bu haqda unga aytildi. Saʼd: «Yo Rasululloh, men uning nomidan sadaqa qilsam, unga foydasi tegadi mi?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Ha», dedilar. Saʼd: «Falon bogʻ uning nomidan sadaqadir», deb oʻsha bogʻni atadi.Молик менга Саъид ибн Амр ибн Шураҳбил ибн Саъид ибн Саъд ибн Убодадан, у отасидан, у бобосидан ривоят қилишича, у шундай деди: Саъд ибн Убода Расулуллоҳ ﷺ билан бирга баъзи ғазотларига чиқди, онаси эса Мадинада вафот этай деб турган эди. Унга: «Васият қил», дейилди. У: «Нима ҳақида васият қиламан? Ахир мол — Саъднинг моли», деди. У Саъд қайтиб келишдан олдин вафот этди. Саъд ибн Убода келганда бу ҳақда унга айтилди. Саъд: «Ё Расулуллоҳ, мен унинг номидан садақа қилсам, унга фойдаси тегади ми?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳа», дедилар. Саъд: «Фалон боғ унинг номидан садақадир», деб ўша боғни атади.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ رَجُلاً قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنَّ أُمِّي افْتُلِتَتْ نَفْسُهَا وَأُرَاهَا لَوْ تَكَلَّمَتْ تَصَدَّقَتْ أَفَأَتَصَدَّقُ عَنْهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏

Molik menga Hishom ibn Urvadan, u otasidan, u Nabiy ﷺning zavjalari Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilishicha, bir kishi Rasululloh ﷺga: «Onamning joni tosatdan (vasiyat qilishga ulgurmay) uzildi. Menimcha, agar u gapira olganda, sadaqa qilardi. Men uning nomidan sadaqa qilsam boʻladi mi?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Ha», dedilar.Молик менга Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Набий ﷺнинг завжалари Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилишича, бир киши Расулуллоҳ ﷺга: «Онамнинг жони тосатдан (васият қилишга улгурмай) узилди. Менимча, агар у гапира олганда, садақа қиларди. Мен унинг номидан садақа қилсам бўлади ми?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳа», дедилар.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ رَجُلاً، مِنَ الأَنْصَارِ مِنْ بَنِي الْحَارِثِ بْنِ الْخَزْرَجِ تَصَدَّقَ عَلَى أَبَوَيْهِ بِصَدَقَةٍ فَهَلَكَا فَوَرِثَ ابْنُهُمَا الْمَالَ وَهُوَ نَخْلٌ فَسَأَلَ عَنْ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏ "‏ قَدْ أُجِرْتَ فِي صَدَقَتِكَ وَخُذْهَا بِمِيرَاثِكَ ‏"‏ ‏.‏

Molik menga rivoyat qilishicha, unga yetib kelishicha, Ansorlardan — Banu al-Horis ibn al-Xazrajdan — bir kishi ota-onasiga (bir mol) sadaqa qilgan edi. Soʻng ular vafot etib, oʻgʻli (yaʼni oʻsha sadaqa qilgan kishi) oʻsha molni — u xurmozor edi — meros qilib oldi. U bu haqda Rasululloh ﷺdan soʻradi. U zot: «Sadaqang uchun ajr olib boʻlgansan, endi uni merosing (sifatida) ol», dedilar.Молик менга ривоят қилишича, унга етиб келишича, Ансорлардан — Бану ал-Ҳорис ибн ал-Хазраждан — бир киши ота-онасига (бир мол) садақа қилган эди. Сўнг улар вафот этиб, ўғли (яъни ўша садақа қилган киши) ўша молни — у хурмозор эди — мерос қилиб олди. У бу ҳақда Расулуллоҳ ﷺдан сўради. У зот: «Садақанг учун ажр олиб бўлгансан, энди уни меросинг (сифатида) ол», дедилар.