وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ قَيْسٍ الْمَكِّيِّ، أَنَّ مُكَاتَبًا، كَانَ لاِبْنِ الْمُتَوَكِّلِ هَلَكَ بِمَكَّةَ وَتَرَكَ عَلَيْهِ بَقِيَّةً مِنْ كِتَابَتِهِ وَدُيُونًا لِلنَّاسِ وَتَرَكَ ابْنَتَهُ فَأَشْكَلَ عَلَى عَامِلِ مَكَّةَ الْقَضَاءُ فِيهِ فَكَتَبَ إِلَى عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَرْوَانَ يَسْأَلُهُ عَنْ ذَلِكَ فَكَتَبَ إِلَيْهِ عَبْدُ الْمَلِكِ أَنِ ابْدَأْ بِدُيُونِ النَّاسِ ثُمَّ اقْضِ مَا بَقِيَ مِنْ كِتَابَتِهِ ثُمَّ اقْسِمْ مَا بَقِيَ مِنْ مَالِهِ بَيْنَ ابْنَتِهِ وَمَوْلاَهُ . قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ عِنْدَنَا أَنَّهُ لَيْسَ عَلَى سَيِّدِ الْعَبْدِ أَنْ يُكَاتِبَهُ إِذَا سَأَلَهُ ذَلِكَ وَلَمْ أَسْمَعْ أَنَّ أَحَدًا مِنَ الأَئِمَّةِ أَكْرَهَ رَجُلاً عَلَى أَنْ يُكَاتِبَ عَبْدَهُ وَقَدْ سَمِعْتُ بَعْضَ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا سُئِلَ عَنْ ذَلِكَ فَقِيلَ لَهُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى يَقُولُ {فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا} . يَتْلُو هَاتَيْنِ الآيَتَيْنِ {وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا} . {فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلاَةُ فَانْتَشِرُوا فِي الأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ} . قَالَ مَالِكٌ وَإِنَّمَا ذَلِكَ أَمْرٌ أَذِنَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِيهِ لِلنَّاسِ وَلَيْسَ بِوَاجِبٍ عَلَيْهِمْ . قَالَ مَالِكٌ وَسَمِعْتُ بَعْضَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَقُولُ فِي قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ} . إِنَّ ذَلِكَ أَنْ يُكَاتِبَ الرَّجُلُ غُلاَمَهُ ثُمَّ يَضَعُ عَنْهُ مِنْ آخِرِ كِتَابَتِهِ شَيْئًا مُسَمًّى . قَالَ مَالِكٌ فَهَذَا الَّذِي سَمِعْتُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ وَأَدْرَكْتُ عَمَلَ النَّاسِ عَلَى ذَلِكَ عِنْدَنَا . قَالَ مَالِكٌ وَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ كَاتَبَ غُلاَمًا لَهُ عَلَى خَمْسَةٍ وَثَلاَثِينَ أَلْفَ دِرْهَمٍ ثُمَّ وَضَعَ عَنْهُ مِنْ آخِرِ كِتَابَتِهِ خَمْسَةَ آلاَفِ دِرْهَمٍ . قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ عِنْدَنَا أَنَّ الْمُكَاتَبَ إِذَا كَاتَبَهُ سَيِّدُهُ تَبِعَهُ مَالُهُ وَلَمْ يَتْبَعْهُ وَلَدُهُ إِلاَّ أَنْ يَشْتَرِطَهُمْ فِي كِتَابَتِهِ . قَالَ يَحْيَى سَمِعْتُ مَالِكًا يَقُولُ فِي الْمُكَاتَبِ يُكَاتِبُهُ سَيِّدُهُ وَلَهُ جَارِيَةٌ بِهَا حَبَلٌ مِنْهُ لَمْ يَعْلَمْ بِهِ هُوَ وَلاَ سَيِّدُهُ يَوْمَ كِتَابَتِهِ فَإِنَّهُ لاَ يَتْبَعُهُ ذَلِكَ الْوَلَدُ لأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ دَخَلَ فِي كِتَابَتِهِ وَهُوَ لِسَيِّدِهِ فَأَمَّا الْجَارِيَةُ فَإِنَّهَا لِلْمُكَاتَبِ لأَنَّهَا مِنْ مَالِهِ . قَالَ مَالِكٌ فِي رَجُلٍ وَرِثَ مُكَاتَبًا مِنِ امْرَأَتِهِ هُوَ وَابْنُهَا إِنَّ الْمُكَاتَبَ إِنْ مَاتَ قَبْلَ أَنْ يَقْضِيَ كِتَابَتَهُ اقْتَسَمَا مِيرَاثَهُ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ وَإِنْ أَدَّى كِتَابَتَهُ ثُمَّ مَاتَ فَمِيرَاثُهُ لاِبْنِ الْمَرْأَةِ وَلَيْسَ لِلزَّوْجِ مِنْ مِيرَاثِهِ شَىْءٌ . قَالَ مَالِكٌ فِي الْمُكَاتَبِ يُكَاتِبُ عَبْدَهُ قَالَ يُنْظَرُ فِي ذَلِكَ فَإِنْ كَانَ إِنَّمَا أَرَادَ الْمُحَابَاةَ لِعَبْدِهِ وَعُرِفَ ذَلِكَ مِنْهُ بِالتَّخْفِيفِ عَنْهُ فَلاَ يَجُوزُ ذَلِكَ وَإِنْ كَانَ إِنَّمَا كَاتَبَهُ عَلَى وَجْهِ الرَّغْبَةِ وَطَلَبِ الْمَالِ وَابْتِغَاءِ الْفَضْلِ وَالْعَوْنِ عَلَى كِتَابَتِهِ فَذَلِكَ جَائِزٌ لَهُ . قَالَ مَالِكٌ فِي رَجُلٍ وَطِئَ مُكَاتَبَةً لَهُ إِنَّهَا إِنْ حَمَلَتْ فَهِيَ بِالْخِيَارِ إِنْ شَاءَتْ كَانَتْ أُمَّ وَلَدٍ وَإِنْ شَاءَتْ قَرَّتْ عَلَى كِتَابَتِهَا فَإِنْ لَمْ تَحْمِلْ فَهِيَ عَلَى كِتَابَتِهَا . قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا فِي الَعَبْدِ يَكُونُ بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ إِنَّ أَحَدَهُمَا لاَ يُكَاتِبُ نَصِيبَهُ مِنْهُ أَذِنَ لَهُ بِذَلِكَ صَاحِبُهُ أَوْ لَمْ يَأْذَنْ إِلاَّ أَنْ يُكَاتِبَاهُ جَمِيعًا لأَنَّ ذَلِكَ يَعْقِدُ لَهُ عِتْقًا وَيَصِيرُ إِذَا أَدَّى الْعَبْدُ مَا كُوتِبَ عَلَيْهِ إِلَى أَنْ يَعْتِقَ نِصْفُهُ وَلاَ يَكُونُ عَلَى الَّذِي كَاتَبَ بَعْضَهُ أَنْ يَسْتَتِمَّ عِتْقَهُ فَذَلِكَ خِلاَفُ مَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ أَعْتَقَ شِرْكًا لَهُ فِي عَبْدٍ قُوِّمَ عَلَيْهِ قِيمَةَ الْعَدْلِ " . قَالَ مَالِكٌ فَإِنْ جَهِلَ ذَلِكَ حَتَّى يُؤَدِّيَ الْمُكَاتَبُ أَوْ قَبْلَ أَنْ يُؤَدِّيَ رَدَّ إِلَيْهِ الَّذِي كَاتَبَهُ مَا قَبَضَ مِنَ الْمُكَاتَبِ فَاقْتَسَمَهُ هُوَ وَشَرِيكُهُ عَلَى قَدْرِ حِصَصِهِمَا وَبَطَلَتْ كِتَابَتُهُ وَكَانَ عَبْدًا لَهُمَا عَلَى حَالِهِ الأُولَى . قَالَ مَالِكٌ فِي مُكَاتَبٍ بَيْنَ رَجُلَيْنِ فَأَنْظَرَهُ أَحَدُهُمَا بِحَقِّهِ الَّذِي عَلَيْهِ وَأَبَى الآخَرُ أَنْ يُنْظِرَهُ فَاقْتَضَى الَّذِي أَبَى أَنْ يُنْظِرَهُ بَعْضَ حَقِّهِ ثُمَّ مَاتَ الْمُكَاتَبُ وَتَرَكَ مَالاً لَيْسَ فِيهِ وَفَاءٌ مِنْ كِتَابَتِهِ قَالَ مَالِكٌ يَتَحَاصَّانِ بِقَدْرِ مَا بَقِيَ لَهُمَا عَلَيْهِ يَأْخُذُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِقَدْرِ حِصَّتِهِ فَإِنْ تَرَكَ الْمُكَاتَبُ فَضْلاً عَنْ كِتَابَتِهِ أَخَذَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مَا بَقِيَ مِنَ الْكِتَابَةِ وَكَانَ مَا بَقِيَ بَيْنَهُمَا بِالسَّوَاءِ فَإِنْ عَجَزَ الْمُكَاتَبُ وَقَدِ اقْتَضَى الَّذِي لَمْ يُنْظِرْهُ أَكْثَرَ مِمَّا اقْتَضَى صَاحِبُهُ كَانَ الْعَبْدُ بَيْنَهُمَا نِصْفَيْنِ وَلاَ يَرُدُّ عَلَى صَاحِبِهِ فَضْلَ مَا اقْتَضَى لأَنَّهُ إِنَّمَا اقْتَضَى الَّذِي لَهُ بِإِذْنِ صَاحِبِهِ وَإِنْ وَضَعَ عَنْهُ أَحَدُهُمَا الَّذِي لَهُ ثُمَّ اقْتَضَى صَاحِبُهُ بَعْضَ الَّذِي لَهُ عَلَيْهِ ثُمَّ عَجَزَ فَهُوَ بَيْنَهُمَا وَلاَ يَرُدُّ الَّذِي اقْتَضَى عَلَى صَاحِبِهِ شَيْئًا لأَنَّهُ إِنَّمَا اقْتَضَى الَّذِي لَهُ عَلَيْهِ وَذَلِكَ بِمَنْزِلَةِ الدَّيْنِ لِلرَّجُلَيْنِ بِكِتَابٍ وَاحِدٍ عَلَى رَجُلٍ وَاحِدٍ فَيُنْظِرُهُ أَحَدُهُمَا وَيَشِحُّ الآخَرُ فَيَقْتَضِي بَعْضَ حَقِّهِ ثُمَّ يُفْلِسُ الْغَرِيمُ فَلَيْسَ عَلَى الَّذِي اقْتَضَى أَنْ يَرُدَّ شَيْئًا مِمَّا أَخَذَ
Molik menga Humayd ibn Qays al-Makkiydan (rivoyat qildi): Ibn Mutavakkilning bir mukotabi (ozodlik shartnomasi tuzgan quli) Makkada vafot etib, zimmasida kitobatidan (ozodlik toʻlovidan) qolgan qismini hamda odamlarga (toʻlanadigan) qarzlarni qoldirdi, yana qizini qoldirdi. Makka amiliga (hokimiga) bu haqda hukm chiqarish mushkul boʻldi, shuning uchun u Abdulmalik ibn Marvonga xat yozib, bu haqda soʻradi. Abdulmalik unga: «Avval odamlarning qarzlaridan boshla, soʻng kitobatidan qolganini ado et, soʻngra molidan qolganini qizi bilan mavlosi (xoʻjayini) oʻrtasida taqsim qil», deb yozdi. Molik aytdi: Bizning nazdimizda (maʼlum) ish shuki, qul ozodlik shartnomasini (kitobat) soʻraganda, xoʻjayini uni kitobat qilishi shart emas. Men imomlardan birortasi kishini oʻz qulini kitobat qilishga majbur qilgani haqda eshitmaganman. Ilm ahlidan baʼzilariga bu haqda soʻralib, unga: «Alloh taboraka va taolo: {Agar ularda yaxshilik bilsangiz, ularni kitobat qilinglar} deyapti-ku», deyilganida, ushbu ikki oyatni tilovat qilganini eshitganman: {Ehromdan chiqsangiz, ov qilinglar} hamda {Namoz ado etilganda, yer yuzida tarqalinglar va Allohning fazlidan (rizq) izlanglar}. Molik aytdi: Bu — Alloh azza va jalla odamlarga (faqat) ruxsat bergan ishdir, ular uchun vojib emas. Molik aytdi: Ilm ahlidan baʼzilarining Alloh taboraka va taoloning {Alloh sizga bergan molidan ularga ham beringlar} degan soʻzi haqida: «Bu — kishining oʻz gʻulomini (qulini) kitobat qilib, soʻng kitobatining oxiridan maʼlum bir narsani (miqdorni) undan soqit qilishidir (tushirib qoldirishidir)», deganini eshitganman. Molik aytdi: Mana shu — men ilm ahlidan eshitgan narsadir va bizning oldimizda odamlarning amali ham shunga muvofiq boʻlganini koʻrdim. Molik aytdi: Menga yetib kelishicha, Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) oʻzining bir gʻulomini oʻttiz besh ming dirhamga kitobat qilib, soʻng kitobatining oxiridan besh ming dirhamni undan soqit qildi. Molik aytdi: Bizning nazdimizda ish shuki, xoʻjayin mukotabni kitobat qilganda, uning moli unga ergashadi (mulki oʻzida qoladi), ammo farzandlari — kitobatida ularni shart qilib qoʻymasa — unga ergashmaydi. Yahyo aytdi: Men Molikning mukotab haqida shunday deganini eshitdim: xoʻjayini uni kitobat qilib, uning (mukotabning) oʻzidan homilador boʻlgan bir joriyasi (choʻrisi) boʻlsa-yu, kitobat kunida buni na oʻzi, na xoʻjayini bilmagan boʻlsa, u bola unga ergashmaydi, chunki u kitobatiga kirmagan edi va u xoʻjayiniga tegishlidir. Ammo joriyaga kelsak, u mukotabga tegishli, chunki u uning molidandir. Molik aytdi: Bir mukotabni ayolidan er hamda ayolning oʻgʻli birga meros olgan boʻlsa: agar mukotab kitobatini ado etmasidan avval oʻlsa, uning merosini ular Allohning Kitobiga muvofiq taqsim qiladilar; agar u kitobatini ado etib, soʻng oʻlsa, uning merosi ayolning oʻgʻliga tegishli boʻladi va erning uning merosidan hech narsasi yoʻq. Molik aytdi: Mukotab oʻz qulini kitobat qilishi haqida: bunga qaraladi. Agar u faqat oʻz quliga (mol-mulkda) yon berishni (muhoboni) iroda qilgan boʻlib, buni undan yengillik qilib bergani orqali bilinsa, bu joiz emas. Agar u qulni ragʻbat yuzasidan, mol talab qilib, foyda hamda oʻz kitobatiga yordam istab kitobat qilgan boʻlsa, bu unga joizdir. Molik aytdi: Bir kishi oʻzining mukotaba (ozodlik shartnomasi tuzgan choʻri)si bilan yaqinlik qilsa: agar u homilador boʻlsa, ixtiyorli boʻladi — istasa umm valad (bola onasi) boʻladi, istasa kitobatida qoladi; agar homilador boʻlmasa, u kitobatida qoladi. Molik aytdi: Bizning nazdimizda ittifoq qilingan ish shuki, ikki kishi oʻrtasida (sherik) boʻlgan qul haqida: ulardan biri undagi oʻz ulushini — sherigi unga ruxsat bersin yoki bermasin — kitobat qila olmaydi, faqat ikkovlari birga kitobat qilsalargina (mumkin boʻladi). Chunki bu unga ozodlikni bogʻlab qoʻyadi va qul kitobat qilingan narsani ado etganda, uning yarmi ozod boʻladigan holatga keladi, holbuki uning bir qismini kitobat qilgan kishiga uning ozodligini toʻliq yakunlash vojib boʻlmaydi. Bu esa Rasululloh ﷺ ning: «Kim bir quldagi oʻz ulushini (sherikligini) ozod qilsa, u (qul) unga adolatli baho bilan baholanadi», degan soʻzlariga ziddir. Molik aytdi: Agar bu (hukm) mukotab (toʻlovni) ado etgunicha bilinmay qolsa, yoki ado etishidan avval (bilinsa), uni kitobat qilgan kishi mukotabdan olgan narsasini unga qaytaradi, soʻng buni oʻzi va sherigi oʻz ulushlari miqdorida taqsim qiladilar, uning kitobati botil boʻladi va u avvalgi holatiga koʻra ikkovining quli boʻlib qoladi. Molik aytdi: Ikki kishi oʻrtasida (sherik) boʻlgan mukotab haqida: ulardan biri unga oʻz haqqi (ulushi) boʻyicha muhlat berib, ikkinchisi muhlat berishdan bosh tortsa, muhlat berishdan bosh tortgan kishi oʻz haqqining bir qismini undirib olsa, soʻng mukotab vafot etib, kitobatini qoplashga yetmaydigan mol qoldirsa — Molik aytdi: ular unga qolgan haqlari miqdorida ulush oladilar (muhossa qiladilar), har biri oʻz ulushi miqdorida oladi. Agar mukotab kitobatidan ortiqcha mol qoldirgan boʻlsa, har biri kitobatidan qolganini oladi va ortib qolgani ular oʻrtasida teng boʻlinadi. Agar mukotab (toʻlovdan) ojiz qolsa-yu, muhlat bermagan kishi sherigi undirganidan koʻproq undirib olgan boʻlsa, qul ular oʻrtasida teng ikkiga (boʻlinib) qoladi va u undirgan ortigʻini sherigiga qaytarmaydi, chunki u faqat oʻz haqqini sherigining izni bilan undirib olgan. Agar ulardan biri unga oʻz haqqini (kechib) soqit qilsa, soʻng sherigi undagi oʻz haqqining bir qismini undirib olsa, keyin (mukotab) ojiz qolsa, u (qul) ular oʻrtasida (sherik) boʻladi va undirib olgan kishi sherigiga hech narsa qaytarmaydi, chunki u faqat undagi oʻz haqqini undirib olgan. Bu — bir kishi zimmasidagi, ikki kishiga bitta hujjat bilan (tegishli) qarz kabidir: ulardan biri unga muhlat beradi, ikkinchisi esa qattiq turib, oʻz haqqining bir qismini undirib oladi, soʻng qarzdor sinib (muflis boʻlib) qoladi — undirib olgan kishiga olgan narsasidan biror narsani qaytarish vojib emas.Молик менга Ҳумайд ибн Қайс ал-Маккийдан (ривоят қилди): Ибн Мутаваккилнинг бир мукотаби (озодлик шартномаси тузган қули) Маккада вафот этиб, зиммасида китобатидан (озодлик тўловидан) қолган қисмини ҳамда одамларга (тўланадиган) қарзларни қолдирди, яна қизини қолдирди. Макка амилига (ҳокимига) бу ҳақда ҳукм чиқариш мушкул бўлди, шунинг учун у Абдулмалик ибн Марвонга хат ёзиб, бу ҳақда сўради. Абдулмалик унга: «Аввал одамларнинг қарзларидан бошла, сўнг китобатидан қолганини адо эт, сўнгра молидан қолганини қизи билан мавлоси (хўжайини) ўртасида тақсим қил», деб ёзди. Молик айтди: Бизнинг наздимизда (маълум) иш шуки, қул озодлик шартномасини (китобат) сўраганда, хўжайини уни китобат қилиши шарт эмас. Мен имомлардан бирортаси кишини ўз қулини китобат қилишга мажбур қилгани ҳақда эшитмаганман. Илм аҳлидан баъзиларига бу ҳақда сўралиб, унга: «Аллоҳ таборака ва таоло: {Агар уларда яхшилик билсангиз, уларни китобат қилинглар} деяпти-ку», дейилганида, ушбу икки оятни тиловат қилганини эшитганман: {Эҳромдан чиқсангиз, ов қилинглар} ҳамда {Намоз адо этилганда, ер юзида тарқалинглар ва Аллоҳнинг фазлидан (ризқ) изланглар}. Молик айтди: Бу — Аллоҳ азза ва жалла одамларга (фақат) рухсат берган ишдир, улар учун вожиб эмас. Молик айтди: Илм аҳлидан баъзиларининг Аллоҳ таборака ва таолонинг {Аллоҳ сизга берган молидан уларга ҳам беринглар} деган сўзи ҳақида: «Бу — кишининг ўз ғуломини (қулини) китобат қилиб, сўнг китобатининг охиридан маълум бир нарсани (миқдорни) ундан соқит қилишидир (тушириб қолдиришидир)», деганини эшитганман. Молик айтди: Мана шу — мен илм аҳлидан эшитган нарсадир ва бизнинг олдимизда одамларнинг амали ҳам шунга мувофиқ бўлганини кўрдим. Молик айтди: Менга етиб келишича, Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ўзининг бир ғуломини ўттиз беш минг дирҳамга китобат қилиб, сўнг китобатининг охиридан беш минг дирҳамни ундан соқит қилди. Молик айтди: Бизнинг наздимизда иш шуки, хўжайин мукотабни китобат қилганда, унинг моли унга эргашади (мулки ўзида қолади), аммо фарзандлари — китобатида уларни шарт қилиб қўймаса — унга эргашмайди. Яҳё айтди: Мен Моликнинг мукотаб ҳақида шундай деганини эшитдим: хўжайини уни китобат қилиб, унинг (мукотабнинг) ўзидан ҳомиладор бўлган бир жорияси (чўриси) бўлса-ю, китобат кунида буни на ўзи, на хўжайини билмаган бўлса, у бола унга эргашмайди, чунки у китобатига кирмаган эди ва у хўжайинига тегишлидир. Аммо жорияга келсак, у мукотабга тегишли, чунки у унинг молидандир. Молик айтди: Бир мукотабни аёлидан эр ҳамда аёлнинг ўғли бирга мерос олган бўлса: агар мукотаб китобатини адо этмасидан аввал ўлса, унинг меросини улар Аллоҳнинг Китобига мувофиқ тақсим қиладилар; агар у китобатини адо этиб, сўнг ўлса, унинг мероси аёлнинг ўғлига тегишли бўлади ва эрнинг унинг меросидан ҳеч нарсаси йўқ. Молик айтди: Мукотаб ўз қулини китобат қилиши ҳақида: бунга қаралади. Агар у фақат ўз қулига (мол-мулкда) ён беришни (муҳобони) ирода қилган бўлиб, буни ундан енгиллик қилиб бергани орқали билинса, бу жоиз эмас. Агар у қулни рағбат юзасидан, мол талаб қилиб, фойда ҳамда ўз китобатига ёрдам истаб китобат қилган бўлса, бу унга жоиздир. Молик айтди: Бир киши ўзининг мукотаба (озодлик шартномаси тузган чўри)си билан яқинлик қилса: агар у ҳомиладор бўлса, ихтиёрли бўлади — истаса умм валад (бола онаси) бўлади, истаса китобатида қолади; агар ҳомиладор бўлмаса, у китобатида қолади. Молик айтди: Бизнинг наздимизда иттифоқ қилинган иш шуки, икки киши ўртасида (шерик) бўлган қул ҳақида: улардан бири ундаги ўз улушини — шериги унга рухсат берсин ёки бермасин — китобат қила олмайди, фақат икковлари бирга китобат қилсаларгина (мумкин бўлади). Чунки бу унга озодликни боғлаб қўяди ва қул китобат қилинган нарсани адо этганда, унинг ярми озод бўладиган ҳолатга келади, ҳолбуки унинг бир қисмини китобат қилган кишига унинг озодлигини тўлиқ якунлаш вожиб бўлмайди. Бу эса Расулуллоҳ ﷺ нинг: «Ким бир қулдаги ўз улушини (шериклигини) озод қилса, у (қул) унга адолатли баҳо билан баҳоланади», деган сўзларига зиддир. Молик айтди: Агар бу (ҳукм) мукотаб (тўловни) адо этгунича билинмай қолса, ёки адо этишидан аввал (билинса), уни китобат қилган киши мукотабдан олган нарсасини унга қайтаради, сўнг буни ўзи ва шериги ўз улушлари миқдорида тақсим қиладилар, унинг китобати ботил бўлади ва у аввалги ҳолатига кўра икковининг қули бўлиб қолади. Молик айтди: Икки киши ўртасида (шерик) бўлган мукотаб ҳақида: улардан бири унга ўз ҳаққи (улуши) бўйича муҳлат бериб, иккинчиси муҳлат беришдан бош торца, муҳлат беришдан бош тортган киши ўз ҳаққининг бир қисмини ундириб олса, сўнг мукотаб вафот этиб, китобатини қоплашга етмайдиган мол қолдирса — Молик айтди: улар унга қолган ҳақлари миқдорида улуш оладилар (муҳосса қиладилар), ҳар бири ўз улуши миқдорида олади. Агар мукотаб китобатидан ортиқча мол қолдирган бўлса, ҳар бири китобатидан қолганини олади ва ортиб қолгани улар ўртасида тенг бўлинади. Агар мукотаб (тўловдан) ожиз қолса-ю, муҳлат бермаган киши шериги ундирганидан кўпроқ ундириб олган бўлса, қул улар ўртасида тенг иккига (бўлиниб) қолади ва у ундирган ортиғини шеригига қайтармайди, чунки у фақат ўз ҳаққини шеригининг изни билан ундириб олган. Агар улардан бири унга ўз ҳаққини (кечиб) соқит қилса, сўнг шериги ундаги ўз ҳаққининг бир қисмини ундириб олса, кейин (мукотаб) ожиз қолса, у (қул) улар ўртасида (шерик) бўлади ва ундириб олган киши шеригига ҳеч нарса қайтармайди, чунки у фақат ундаги ўз ҳаққини ундириб олган. Бу — бир киши зиммасидаги, икки кишига битта ҳужжат билан (тегишли) қарз кабидир: улардан бири унга муҳлат беради, иккинчиси эса қаттиқ туриб, ўз ҳаққининг бир қисмини ундириб олади, сўнг қарздор синиб (муфлис бўлиб) қолади — ундириб олган кишига олган нарсасидан бирор нарсани қайтариш вожиб эмас.