حَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ، وَسُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ، سُئِلاَ عَنْ رَجُلٍ، كَاتَبَ عَلَى نَفْسِهِ وَعَلَى بَنِيهِ ثُمَّ مَاتَ هَلْ يَسْعَى بَنُو الْمُكَاتَبِ فِي كِتَابَةِ أَبِيهِمْ أَمْ هُمْ عَبِيدٌ فَقَالاَ بَلْ يَسْعَوْنَ فِي كِتَابَةِ أَبِيهِمْ وَلاَ يُوْضَعُ عَنْهُمْ لِمَوْتِ أَبِيهِمْ شَىْءٌ . قَالَ مَالِكٌ وَإِنْ كَانُوا صِغَارًا لاَ يُطِيقُونَ السَّعْىَ لَمْ يُنْتَظَرْ بِهِمْ أَنْ يَكْبَرُوا وَكَانُوا رَقِيقًا لِسَيِّدِ أَبِيهِمْ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ الْمُكَاتَبُ تَرَكَ مَا يُؤَدَّى بِهِ عَنْهُمْ نُجُومُهُمْ إِلَى أَنْ يَتَكَلَّفُوا السَّعْىَ فَإِنْ كَانَ فِيمَا تَرَكَ مَا يُؤَدَّى عَنْهُمْ أُدِّيَ ذَلِكَ عَنْهُمْ وَتُرِكُوا عَلَى حَالِهِمْ حَتَّى يَبْلُغُوا السَّعْىَ فَإِنْ أَدَّوْا عَتَقُوا وَإِنْ عَجَزُوا رَقُّوا . قَالَ مَالِكٌ فِي الْمُكَاتَبِ يَمُوتُ وَيَتْرُكُ مَالاً لَيْسَ فِيهِ وَفَاءُ الْكِتَابَةِ وَيَتْرُكُ وَلَدًا مَعَهُ فِي كِتَابَتِهِ وَأُمَّ وَلَدٍ فَأَرَادَتْ أُمُّ وَلَدِهِ أَنْ تَسْعَى عَلَيْهِمْ إِنَّهُ يُدْفَعُ إِلَيْهَا الْمَالُ إِذَا كَانَتْ مَأْمُونَةً عَلَى ذَلِكَ قَوِيَّةً عَلَى السَّعْىِ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ قَوِيَّةً عَلَى السَّعْىِ وَلاَ مَأْمُونَةً عَلَى الْمَالِ لَمْ تُعْطَ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ وَرَجَعَتْ هِيَ وَوَلَدُ الْمُكَاتَبِ رَقِيقًا لِسَيِّدِ الْمُكَاتَبِ . قَالَ مَالِكٌ إِذَا كَاتَبَ الْقَوْمُ جَمِيعًا كِتَابَةً وَاحِدَةً وَلاَ رَحِمَ بَيْنَهُمْ فَعَجَزَ بَعْضُهُمْ وَسَعَى بَعْضُهُمْ حَتَّى عَتَقُوا جَمِيعًا فَإِنَّ الَّذِينَ سَعَوْا يَرْجِعُونَ عَلَى الَّذِينَ عَجَزُوا بِحِصَّةِ مَا أَدَّوْا عَنْهُمْ لأَنَّ بَعْضَهُمْ حُمَلاَءُ عَنْ بَعْضٍ .
Molikka yetib kelishicha, Urva ibn Zubayr va Sulaymon ibn Yasor (rahimahumulloh)dan oʻzi va bolalari nomidan kitobat tuzib, soʻng vafot etgan kishi haqida — mukotabning bolalari otalarining kitobatini ado etish uchun harakat qiladimi yoki ular qulmi, deb — soʻralganda, ikkovi: «Balki, ular otalarining kitobatini ado etish uchun harakat qiladilar va otalari vafot etgani sababli ulardan hech narsa (kamaytirib) tushirilmaydi», dedilar. Molik aytdi: «Agar ular kichkina boʻlib, (kitobat haqini toʻlash uchun) harakat qilishga qodir boʻlmasalar, ularning ulgʻayishi kutilmaydi va ular otalarining xoʻjayiniga qul boʻladilar — magar mukotab ular nomidan boʻlib-boʻlib toʻlanadigan qismlarni (nujum) ular mehnat qila oladigan yoshga yetguncha ado etishga yetadigan mol qoldirgan boʻlsa, bundan mustasno. Agar u qoldirgan molda ular nomidan toʻlanadigan miqdor boʻlsa, oʻsha ular nomidan ado etiladi va ular mehnatga yaraydigan yoshga yetguncha oʻz hollaricha qoldiriladi. Soʻng agar (voyaga yetib) toʻlasalar, ozod boʻladilar; ojiz qolsalar, qul boʻladilar». Molik aytdi: «Vafot etib, kitobatini qoplashga yetmaydigan mol qoldirgan, oʻzi bilan birga kitobatda boʻlgan bola va bir umm valad (bola tuqqan choʻri) qoldirgan mukotab haqida — uning umm valadi ular uchun harakat qilishni (mehnat qilib toʻlashni) istasa: agar u shu ishda ishonchli va mehnatga kuchi yetadigan boʻlsa, mol unga topshiriladi. Agar u mehnatga qodir ham, molga ishonchli ham boʻlmasa, unga bundan hech narsa berilmaydi va uning oʻzi ham, mukotabning bolasi ham mukotabning xoʻjayiniga qul boʻlib qaytadilar». Molik aytdi: «Agar bir jamoa birgalikda yagona kitobat bilan kitobat tuzsa va ular oʻrtasida qarindoshlik boʻlmasa, soʻng ulardan baʼzisi ojiz qolib, baʼzisi mehnat qilib, oxiri hammalari ozod boʻlsalar — mehnat qilganlar ojiz qolganlar nomidan toʻlagan ulushlarini ulardan qaytarib oladilar, chunki ular bir-birlariga kafil (zomin)dirlar».Моликка етиб келишича, Урва ибн Зубайр ва Сулаймон ибн Ясор (раҳимаҳумуллоҳ)дан ўзи ва болалари номидан китобат тузиб, сўнг вафот этган киши ҳақида — мукотабнинг болалари оталарининг китобатини адо этиш учун ҳаракат қиладими ёки улар қулми, деб — сўралганда, иккови: «Балки, улар оталарининг китобатини адо этиш учун ҳаракат қиладилар ва оталари вафот этгани сабабли улардан ҳеч нарса (камайтириб) туширилмайди», дедилар. Молик айтди: «Агар улар кичкина бўлиб, (китобат ҳақини тўлаш учун) ҳаракат қилишга қодир бўлмасалар, уларнинг улғайиши кутилмайди ва улар оталарининг хўжайинига қул бўладилар — магар мукотаб улар номидан бўлиб-бўлиб тўланадиган қисмларни (нужум) улар меҳнат қила оладиган ёшга етгунча адо этишга етадиган мол қолдирган бўлса, бундан мустасно. Агар у қолдирган молда улар номидан тўланадиган миқдор бўлса, ўша улар номидан адо этилади ва улар меҳнатга ярайдиган ёшга етгунча ўз ҳолларича қолдирилади. Сўнг агар (вояга етиб) тўласалар, озод бўладилар; ожиз қолсалар, қул бўладилар». Молик айтди: «Вафот этиб, китобатини қоплашга етмайдиган мол қолдирган, ўзи билан бирга китобатда бўлган бола ва бир умм валад (бола туққан чўри) қолдирган мукотаб ҳақида — унинг умм валади улар учун ҳаракат қилишни (меҳнат қилиб тўлашни) истаса: агар у шу ишда ишончли ва меҳнатга кучи етадиган бўлса, мол унга топширилади. Агар у меҳнатга қодир ҳам, молга ишончли ҳам бўлмаса, унга бундан ҳеч нарса берилмайди ва унинг ўзи ҳам, мукотабнинг боласи ҳам мукотабнинг хўжайинига қул бўлиб қайтадилар». Молик айтди: «Агар бир жамоа биргаликда ягона китобат билан китобат тузса ва улар ўртасида қариндошлик бўлмаса, сўнг улардан баъзиси ожиз қолиб, баъзиси меҳнат қилиб, охири ҳаммалари озод бўлсалар — меҳнат қилганлар ожиз қолганлар номидан тўлаган улушларини улардан қайтариб оладилар, чунки улар бир-бирларига кафил (зомин)дирлар».