أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، - يَعْنِي ابْنَ إِبْرَاهِيمَ - عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ، قَالَ جَاءَ الْعَبَّاسُ وَعَلِيٌّ إِلَى عُمَرَ يَخْتَصِمَانِ فَقَالَ الْعَبَّاسُ اقْضِ بَيْنِي وَبَيْنَ هَذَا . فَقَالَ النَّاسُ افْصِلْ بَيْنَهُمَا . فَقَالَ عُمَرُ لاَ أَفْصِلُ بَيْنَهُمَا قَدْ عَلِمَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ " . قَالَ فَقَالَ الزُّهْرِيُّ وَلِيَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخَذَ مِنْهَا قُوتَ أَهْلِهِ وَجَعَلَ سَائِرَهُ سَبِيلَهُ سَبِيلَ الْمَالِ ثُمَّ وَلِيَهَا أَبُو بَكْرٍ بَعْدَهُ ثُمَّ وُلِّيتُهَا بَعْدَ أَبِي بَكْرٍ فَصَنَعْتُ فِيهَا الَّذِي كَانَ يَصْنَعُ ثُمَّ أَتَيَانِي فَسَأَلاَنِي أَنْ أَدْفَعَهَا إِلَيْهِمَا عَلَى أَنْ يَلِيَاهَا بِالَّذِي وَلِيَهَا بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالَّذِي وَلِيَهَا بِهِ أَبُو بَكْرٍ وَالَّذِي وُلِّيتُهَا بِهِ فَدَفَعْتُهَا إِلَيْهِمَا وَأَخَذْتُ عَلَى ذَلِكَ عُهُودَهُمَا ثُمَّ أَتَيَانِي يَقُولُ هَذَا اقْسِمْ لِي بِنَصِيبِي مِنِ ابْنِ أَخِي . وُيَقُولُ هَذَا اقْسِمْ لِي بِنَصِيبِي مِنِ امْرَأَتِي . وَإِنْ شَاءَا أَنْ أَدْفَعَهَا إِلَيْهِمَا عَلَى أَنْ يَلِيَاهَا بِالَّذِي وَلِيَهَا بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالَّذِي وَلِيَهَا بِهِ أَبُو بَكْرٍ وَالَّذِي وُلِّيتُهَا بِهِ دَفَعْتُهَا إِلَيْهِمَا وَإِنْ أَبَيَا كُفِيَا ذَلِكَ ثُمَّ قَالَ { وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَىْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ } هَذَا لِهَؤُلاَءِ { إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ } هَذِهِ لِهَؤُلاَءِ { وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلاَ رِكَابٍ } قَالَ الزُّهْرِيُّ هَذِهِ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَاصَّةً قُرًى عَرَبِيَّةً فَدَكُ كَذَا وَكَذَا { مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ } وَ { لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ } { وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ } { وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ } فَاسْتَوْعَبَتْ هَذِهِ الآيَةُ النَّاسَ فَلَمْ يَبْقَ أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ إِلاَّ لَهُ فِي هَذَا الْمَالِ حَقٌّ - أَوْ قَالَ حَظٌّ - إِلاَّ بَعْضَ مَنْ تَمْلِكُونَ مِنْ أَرِقَّائِكُمْ وَلَئِنْ عِشْتُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَيَأْتِيَنَّ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ حَقُّهُ أَوْ قَالَ حَظُّهُ .
Molik ibn Avs ibn al-Hadason (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Abbos va Ali janjallashib Umarning oldiga kelishdi. Abbos: «Men bilan bunisining orasida hukm chiqar», dedi. Odamlar: «Ikkovining orasini ajrat», deyishdi. Umar: «Men ular orasida hukm chiqarmayman. Ikkovi ham Rasululloh ﷺ: ‹Bizga meros oʻtmaydi, biz qoldirgan narsa sadaqadir›, deganlarini bilishadi», dedi. Zuhriy aytdi: Uni Rasululloh ﷺ oʻz qoʻllariga oldilar, undan oʻz ahllarining ozuqasini olib, qolganini boshqa mol yoʻliga sarfladilar. Soʻng undan keyin Abu Bakr uni idora qildi, keyin Abu Bakrdan soʻng men idora qildim va u qilgan ishni men ham qildim. Soʻng u ikkovi oldimga kelib, uni Rasululloh ﷺ idora qilganidek, Abu Bakr idora qilganidek va men idora qilganimdek idora qilishlari sharti bilan oʻzlariga topshirishimni soʻrashdi. Bas, men uni ularga topshirdim va shu haqda ulardan ahd oldim. Keyin ular yana oldimga kelishdi, bunisi: «Menga jiyanimdan tegishli ulushimni ajratib ber», dedi, bunisi esa: «Menga xotinimdan tegishli ulushimni ajratib ber», dedi. Agar ular uni Rasululloh ﷺ idora qilganidek, Abu Bakr idora qilganidek va men idora qilganimdek idora qilishni istasalar, men uni oʻzlariga topshiraman; agar bosh tortsalar, undan ozod boʻladilar. Soʻng u: {Bilingki, oʻljaga olgan har qanday narsangizning beshdan biri Alloh, Rasul, qarindoshlar, yetimlar, miskinlar va yoʻlovchilar uchundir} (Anfol 41), — bu anavilar uchundir, dedi. {Sadaqalar faqat faqirlar, miskinlar, unda ishlovchilar, koʻngillari ulfat qilinganlar uchun, qullarni ozod qilishda, qarzdorlar uchun va Alloh yoʻlidadir} (Tavba 60), — bu esa anavilar uchundir. {Alloh ulardan Rasuliga qaytarib bergan narsaga sizlar na ot, na tuya yeldirdingiz} (Hashr 6), Zuhriy aytdi: bu Rasululloh ﷺga xosdir, ya arab qishlogʻi Fadak va shunga oʻxshashdir. {Alloh qishloq ahlidan Rasuliga qaytarib bergan narsa Alloh, Rasul, qarindoshlar, yetimlar, miskinlar va yoʻlovchilar uchundir} (Hashr 7), va {Oʻz diyorlaridan va mollaridan chiqarilgan muhojir faqirlar uchundir} (Hashr 8), {Ulardan avval bu diyorni va imonni makon tutganlar uchun} (Hashr 9), {Ulardan keyin kelganlar uchun} (Hashr 10). Bu oyat odamlarni qamrab oldi, bas, musulmonlardan bu molda haqqi boʻlmagan birorta ham kishi qolmadi, faqat qoʻlingizdagi ayrim qullaringizdan boshqa. Agar Alloh xohlasa, tirik boʻlsam, har bir musulmonga oʻz haqi albatta yetadi.Молик ибн Авс ибн ал-Ҳадасон (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Аббос ва Али жанжаллашиб Умарнинг олдига келишди. Аббос: «Мен билан бунисининг орасида ҳукм чиқар», деди. Одамлар: «Икковининг орасини ажрат», дейишди. Умар: «Мен улар орасида ҳукм чиқармайман. Иккови ҳам Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бизга мерос ўтмайди, биз қолдирган нарса садақадир›, деганларини билишади», деди. Зуҳрий айтди: Уни Расулуллоҳ ﷺ ўз қўлларига олдилар, ундан ўз аҳлларининг озуқасини олиб, қолганини бошқа мол йўлига сарфладилар. Сўнг ундан кейин Абу Бакр уни идора қилди, кейин Абу Бакрдан сўнг мен идора қилдим ва у қилган ишни мен ҳам қилдим. Сўнг у иккови олдимга келиб, уни Расулуллоҳ ﷺ идора қилганидек, Абу Бакр идора қилганидек ва мен идора қилганимдек идора қилишлари шарти билан ўзларига топширишимни сўрашди. Бас, мен уни уларга топширдим ва шу ҳақда улардан аҳд олдим. Кейин улар яна олдимга келишди, буниси: «Менга жиянимдан тегишли улушимни ажратиб бер», деди, буниси эса: «Менга хотинимдан тегишли улушимни ажратиб бер», деди. Агар улар уни Расулуллоҳ ﷺ идора қилганидек, Абу Бакр идора қилганидек ва мен идора қилганимдек идора қилишни истасалар, мен уни ўзларига топшираман; агар бош тортсалар, ундан озод бўладилар. Сўнг у: {Билингки, ўлжага олган ҳар қандай нарсангизнинг бешдан бири Аллоҳ, Расул, қариндошлар, етимлар, мискинлар ва йўловчилар учундир} (Анфол 41), — бу анавилар учундир, деди. {Садақалар фақат фақирлар, мискинлар, унда ишловчилар, кўнгиллари улфат қилинганлар учун, қулларни озод қилишда, қарздорлар учун ва Аллоҳ йўлидадир} (Тавба 60), — бу эса анавилар учундир. {Аллоҳ улардан Расулига қайтариб берган нарсага сизлар на от, на туя елдирдингиз} (Ҳашр 6), Зуҳрий айтди: бу Расулуллоҳ ﷺга хосдир, я араб қишлоғи Фадак ва шунга ўхшашдир. {Аллоҳ қишлоқ аҳлидан Расулига қайтариб берган нарса Аллоҳ, Расул, қариндошлар, етимлар, мискинлар ва йўловчилар учундир} (Ҳашр 7), ва {Ўз диёрларидан ва молларидан чиқарилган муҳожир фақирлар учундир} (Ҳашр 8), {Улардан аввал бу диёрни ва имонни макон тутганлар учун} (Ҳашр 9), {Улардан кейин келганлар учун} (Ҳашр 10). Бу оят одамларни қамраб олди, бас, мусулмонлардан бу молда ҳаққи бўлмаган бирорта ҳам киши қолмади, фақат қўлингиздаги айрим қулларингиздан бошқа. Агар Аллоҳ хоҳласа, тирик бўлсам, ҳар бир мусулмонга ўз ҳақи албатта етади.