أَخْبَرَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْحَمَّالُ، قَالَ حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ هُرْمُزَ، أَنَّ نَجْدَةَ الْحَرُورِيَّ، حِينَ خَرَجَ فِي فِتْنَةِ ابْنِ الزُّبَيْرِ أَرْسَلَ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ يَسْأَلُهُ عَنْ سَهْمِ ذِي الْقُرْبَى لِمَنْ تُرَاهُ قَالَ هُوَ لَنَا لِقُرْبَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَسَمَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَهُمْ وَقَدْ كَانَ عُمَرُ عَرَضَ عَلَيْنَا شَيْئًا رَأَيْنَاهُ دُونَ حَقِّنَا فَأَبَيْنَا أَنْ نَقْبَلَهُ وَكَانَ الَّذِي عَرَضَ عَلَيْهِمْ أَنْ يُعِينَ نَاكِحَهُمْ وَيَقْضِيَ عَنْ غَارِمِهِمْ وَيُعْطِيَ فَقِيرَهُمْ وَأَبَى أَنْ يَزِيدَهُمْ عَلَى ذَلِكَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Najda al-Haruriy Ibn Zubayr fitnasi paytida chiqib, Ibn Abbosga odam yuborib, zul-qurbo (Paygʻambarning yaqin qarindoshlari) ulushi kimga tegishli deb bilishini soʻradi. U: «U bizga, Rasululloh ﷺ ga yaqinligimiz uchundir. Rasululloh ﷺ uni ularga taqsimlagan edilar. Umar bizga bir narsani taklif qilgan edi, biz uni haqqimizdan kam deb bildik va uni qabul qilishdan bosh tortdik. U taklif qilgani ularning uylanadiganiga yordam berish, qarzdorining qarzini uzish va faqirlariga berish edi. Ammo bundan ortiqchasini berishdan bosh tortdi», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Нажда ал-Ҳарурий Ибн Зубайр фитнаси пайтида чиқиб, Ибн Аббосга одам юбориб, зул-қурбо (Пайғамбарнинг яқин қариндошлари) улуши кимга тегишли деб билишини сўради. У: «У бизга, Расулуллоҳ ﷺ га яқинлигимиз учундир. Расулуллоҳ ﷺ уни уларга тақсимлаган эдилар. Умар бизга бир нарсани таклиф қилган эди, биз уни ҳаққимиздан кам деб билдик ва уни қабул қилишдан бош тортдик. У таклиф қилгани уларнинг уйланадиганига ёрдам бериш, қарздорининг қарзини узиш ва фақирларига бериш эди. Аммо бундан ортиқчасини беришдан бош тортди», деди.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ، - وَهُوَ ابْنُ هَارُونَ - قَالَ أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، وَمُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ هُرْمُزَ، قَالَ كَتَبَ نَجْدَةُ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ يَسْأَلُهُ عَنْ سَهْمِ، ذِي الْقُرْبَى لِمَنْ هُوَ قَالَ يَزِيدُ بْنُ هُرْمُزَ وَأَنَا كَتَبْتُ كِتَابَ ابْنِ عَبَّاسٍ إِلَى نَجْدَةَ كَتَبْتُ إِلَيْهِ كَتَبْتَ تَسْأَلُنِي عَنْ سَهْمِ ذِي الْقُرْبَى لِمَنْ هُوَ وَهُوَ لَنَا أَهْلَ الْبَيْتِ وَقَدْ كَانَ عُمَرُ دَعَانَا إِلَى أَنْ يُنْكِحَ مِنْهُ أَيِّمَنَا وَيُحْذِيَ مِنْهُ عَائِلَنَا وَيَقْضِيَ مِنْهُ عَنْ غَارِمِنَا فَأَبَيْنَا إِلاَّ أَنْ يُسَلِّمَهُ لَنَا وَأَبَى ذَلِكَ فَتَرَكْنَاهُ عَلَيْهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Najda unga xat yozib, zul-qurbo (Paygʻambarning yaqin qarindoshlari) ulushi kimga tegishli ekanini soʻradi. U shunday deb javob yozdi: «Sen menga zul-qurbo ulushi kimga tegishli deb soʻrab yozibsan. U biz — ahli baytga tegishlidir. Umar bizni chaqirib, undan yolgʻizlarimizni uylantirishni, kambagʻallarimizga ehson qilishni va qarzdorlarimizning qarzini uzishni taklif qilgan edi. Biz esa uni bizga toʻliq topshirishidan boshqasiga koʻnmadik, u buni rad etdi, biz ham uni oʻzicha qoldirdik».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Нажда унга хат ёзиб, зул-қурбо (Пайғамбарнинг яқин қариндошлари) улуши кимга тегишли эканини сўради. У шундай деб жавоб ёзди: «Сен менга зул-қурбо улуши кимга тегишли деб сўраб ёзибсан. У биз — аҳли байтга тегишлидир. Умар бизни чақириб, ундан ёлғизларимизни уйлантиришни, камбағалларимизга эҳсон қилишни ва қарздорларимизнинг қарзини узишни таклиф қилган эди. Биз эса уни бизга тўлиқ топширишидан бошқасига кўнмадик, у буни рад этди, биз ҳам уни ўзича қолдирдик».

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا مَحْبُوبٌ، - يَعْنِي ابْنَ مُوسَى - قَالَ أَنْبَأَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، - وَهُوَ الْفَزَارِيُّ - عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، قَالَ كَتَبَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ إِلَى عُمَرَ بْنِ الْوَلِيدِ كِتَابًا فِيهِ وَقَسْمُ أَبِيكَ لَكَ الْخُمُسُ كُلُّهُ وَإِنَّمَا سَهْمُ أَبِيكَ كَسَهْمِ رَجُلٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَفِيهِ حَقُّ اللَّهِ وَحَقُّ الرَّسُولِ وَذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَمَا أَكْثَرَ خُصَمَاءَ أَبِيكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَكَيْفَ يَنْجُو مَنْ كَثُرَتْ خُصَمَاؤُهُ وَإِظْهَارُكَ الْمَعَازِفَ وَالْمِزْمَارَ بِدْعَةٌ فِي الإِسْلاَمِ وَلَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ أَبْعَثَ إِلَيْكَ مَنْ يَجُزُّ جُمَّتَكَ جُمَّةَ السُّوءِ ‏.‏

Al-Avzoiy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn Abdulaziz Umar ibn al-Validga bir xat yozib, unda shunday dedi: «Otang senga xumsning hammasini berdi. Vaholanki, otangning ulushi musulmonlardan bir kishining ulushi kabidir, unda Allohning haqqi, Rasulning haqqi, zul-qurbo, yetimlar, miskinlar va yoʻlovchilarning haqqi bordir. Qiyomat kunida otangning gʻanimlari qanchalar koʻp boʻladi! Gʻanimlari koʻp boʻlgan kishi qanday najot topadi? Sening ashula asboblari va nayni oshkora chalganing esa Islomda bidʼatdir. Men senga yomon soch-kokilingni qirqadigan kishini yuborishni ham qasd qildim».Ал-Авзоий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Умар ибн Абдулазиз Умар ибн ал-Валидга бир хат ёзиб, унда шундай деди: «Отанг сенга хумснинг ҳаммасини берди. Ваҳоланки, отангнинг улуши мусулмонлардан бир кишининг улуши кабидир, унда Аллоҳнинг ҳаққи, Расулнинг ҳаққи, зул-қурбо, етимлар, мискинлар ва йўловчиларнинг ҳаққи бордир. Қиёмат кунида отангнинг ғанимлари қанчалар кўп бўлади! Ғанимлари кўп бўлган киши қандай нажот топади? Сенинг ашула асбоблари ва найни ошкора чалганинг эса Исломда бидъатдир. Мен сенга ёмон соч-кокилингни қирқадиган кишини юборишни ҳам қасд қилдим».

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعَيْبُ بْنُ يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا نَافِعُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ جُبَيْرَ بْنَ مُطْعِمٍ، حَدَّثَهُ أَنَّهُ، جَاءَ هُوَ وَعُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُكَلِّمَانِهِ فِيمَا قَسَمَ مِنْ خُمُسِ حُنَيْنٍ بَيْنَ بَنِي هَاشِمٍ وَبَنِي الْمُطَّلِبِ بْنِ عَبْدِ مَنَافٍ فَقَالاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَسَمْتَ لإِخْوَانِنَا بَنِي الْمُطَّلِبِ بْنِ عَبْدِ مَنَافٍ وَلَمْ تُعْطِنَا شَيْئًا وَقَرَابَتُنَا مِثْلُ قَرَابَتِهِمْ ‏.‏ فَقَالَ لَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّمَا أَرَى هَاشِمًا وَالْمُطَّلِبَ شَيْئًا وَاحِدًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ جُبَيْرُ بْنُ مُطْعِمٍ وَلَمْ يَقْسِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِبَنِي عَبْدِ شَمْسٍ وَلاَ لِبَنِي نَوْفَلٍ مِنْ ذَلِكَ الْخُمُسِ شَيْئًا كَمَا قَسَمَ لِبَنِي هَاشِمٍ وَبَنِي الْمُطَّلِبِ ‏.‏

Jubayr ibn Mutʼim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U va Usmon ibn Affon Rasululloh ﷺ ning huzurlariga kelib, Hunayn xumsini Banu Hoshim bilan Banul-Muttalib ibn Abd Manof orasida taqsimlagani haqida gaplashdilar. Ular: «Ey Allohning Rasuli, birodarlarimiz Banul-Muttalib ibn Abd Manofga taqsimladingiz, bizga esa hech narsa bermadingiz, holbuki bizning qarindoshligimiz ularning qarindoshligi kabidir», dedilar. Rasululloh ﷺ ularga: «Men Hoshim bilan Muttalibni bir narsa deb koʻraman», dedilar. Jubayr ibn Mutʼim aytdi: Rasululloh ﷺ Banu Hoshim va Banul-Muttalibga taqsimlagani kabi, Banu Abd Shams va Banu Navfalga ushbu xumsdan hech narsa taqsimlamadilar.Жубайр ибн Мутъим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У ва Усмон ибн Аффон Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳузурларига келиб, Ҳунайн хумсини Бану Ҳошим билан Банул-Мутталиб ибн Абд Маноф орасида тақсимлагани ҳақида гаплашдилар. Улар: «Эй Аллоҳнинг Расули, биродарларимиз Банул-Мутталиб ибн Абд Манофга тақсимладингиз, бизга эса ҳеч нарса бермадингиз, ҳолбуки бизнинг қариндошлигимиз уларнинг қариндошлиги кабидир», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ уларга: «Мен Ҳошим билан Мутталибни бир нарса деб кўраман», дедилар. Жубайр ибн Мутъим айтди: Расулуллоҳ ﷺ Бану Ҳошим ва Банул-Мутталибга тақсимлагани каби, Бану Абд Шамс ва Бану Навфалга ушбу хумсдан ҳеч нарса тақсимламадилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، قَالَ أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، قَالَ لَمَّا قَسَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَهْمَ ذِي الْقُرْبَى بَيْنَ بَنِي هَاشِمٍ وَبَنِي الْمُطَّلِبِ أَتَيْتُهُ أَنَا وَعُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ فَقُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ هَؤُلاَءِ بَنُو هَاشِمٍ لاَ نُنْكِرُ فَضْلَهُمْ لِمَكَانِكَ الَّذِي جَعَلَكَ اللَّهُ بِهِ مِنْهُمْ أَرَأَيْتَ بَنِي الْمُطَّلِبِ أَعْطَيْتَهُمْ وَمَنَعْتَنَا فَإِنَّمَا نَحْنُ وَهُمْ مِنْكَ بِمَنْزِلَةٍ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّهُمْ لَمْ يُفَارِقُونِي فِي جَاهِلِيَّةٍ وَلاَ إِسْلاَمٍ إِنَّمَا بَنُو هَاشِمٍ وَبَنُو الْمُطَّلِبِ شَىْءٌ وَاحِدٌ ‏"‏ ‏.‏ وَشَبَّكَ بَيْنَ أَصَابِعِهِ ‏.‏

Jubayr ibn Mutʼim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ zul-qurbo ulushini Banu Hoshim bilan Banul-Muttalib orasida taqsimlaganlarida, men va Usmon ibn Affon u zotning huzurlariga kelib: «Ey Allohning Rasuli, mana bular Banu Hoshim, Alloh sizni ular ichida joylashtirgan oʻrningiz sababli ularning fazlini inkor qilmaymiz. Ammo Banul-Muttalibga bergan-u, bizga bermaganingizni ayting-chi? Axir biz ham, ular ham sizga bir xil oʻrindamiz-ku», dedik. Rasululloh ﷺ: «Ular johiliyatda ham, Islomda ham mendan ajralmaganlar. Banu Hoshim va Banul-Muttalib bir narsadir», dedilar va barmoqlarini bir-biriga chalishtirdilar.Жубайр ибн Мутъим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ зул-қурбо улушини Бану Ҳошим билан Банул-Мутталиб орасида тақсимлаганларида, мен ва Усмон ибн Аффон у зотнинг ҳузурларига келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, мана булар Бану Ҳошим, Аллоҳ сизни улар ичида жойлаштирган ўрнингиз сабабли уларнинг фазлини инкор қилмаймиз. Аммо Банул-Мутталибга берган-у, бизга бермаганингизни айтинг-чи? Ахир биз ҳам, улар ҳам сизга бир хил ўриндамиз-ку», дедик. Расулуллоҳ ﷺ: «Улар жоҳилиятда ҳам, Исломда ҳам мендан ажралмаганлар. Бану Ҳошим ва Банул-Мутталиб бир нарсадир», дедилар ва бармоқларини бир-бирига чалиштирдилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ يَحْيَى بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا مَحْبُوبٌ، - يَعْنِي ابْنَ مُوسَى - قَالَ أَنْبَأَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، - وَهُوَ الْفَزَارِيُّ - عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى، عَنْ مَكْحُولٍ، عَنْ أَبِي سَلاَّمٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ الْبَاهِلِيِّ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، قَالَ أَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ حُنَيْنٍ وَبَرَةً مِنْ جَنْبِ بَعِيرٍ فَقَالَ ‏"‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ لاَ يَحِلُّ لِي مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ قَدْرَ هَذِهِ إِلاَّ الْخُمُسُ وَالْخُمُسُ مَرْدُودٌ عَلَيْكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ اسْمُ أَبِي سَلاَّمٍ مَمْطُورٌ وَهُوَ حَبَشِيٌّ وَاسْمُ أَبِي أُمَامَةَ صُدَىُّ بْنُ عَجْلاَنَ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ ‏.‏

Uboda ibn as-Somit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Hunayn kuni tuyaning yonidan bir tuk olib: «Ey odamlar, Alloh sizlarga faʼy qilib bergan narsadan menga mana shu miqdori ham halol emas, faqat xumsdan boshqa. Xums esa sizlarga qaytariladi», dedilar.Убода ибн ас-Сомит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Ҳунайн куни туянинг ёнидан бир тук олиб: «Эй одамлар, Аллоҳ сизларга фаъй қилиб берган нарсадан менга мана шу миқдори ҳам ҳалол эмас, фақат хумсдан бошқа. Хумс эса сизларга қайтарилади», дедилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ يَزِيدَ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَتَى بَعِيرًا فَأَخَذَ مِنْ سَنَامِهِ وَبَرَةً بَيْنَ إِصْبَعَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّهُ لَيْسَ لِي مِنَ الْفَىْءِ شَىْءٌ وَلاَ هَذِهِ إِلاَّ الْخُمُسُ وَالْخُمُسُ مَرْدُودٌ فِيكُمْ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bir tuyaning oldiga kelib, uning oʻrkachidan ikki barmoqlari orasida bir tuk olib, soʻng: «Faʼydan menga hech narsa yoʻq, hatto mana shu ham, faqat xumsdan boshqa. Xums esa sizlarga qaytariladi», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бир туянинг олдига келиб, унинг ўркачидан икки бармоқлари орасида бир тук олиб, сўнг: «Фаъйдан менга ҳеч нарса йўқ, ҳатто мана шу ҳам, фақат хумсдан бошқа. Хумс эса сизларга қайтарилади», дедилар.

أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، - يَعْنِي ابْنَ دِينَارٍ - عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ، عَنْ عُمَرَ، قَالَ كَانَتْ أَمْوَالُ بَنِي النَّضِيرِ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِمَّا لَمْ يُوجِفِ الْمُسْلِمُونَ عَلَيْهِ بِخَيْلٍ وَلاَ رِكَابٍ فَكَانَ يُنْفِقُ عَلَى نَفْسِهِ مِنْهَا قُوتَ سَنَةٍ وَمَا بَقِيَ جَعَلَهُ فِي الْكُرَاعِ وَالسِّلاَحِ عُدَّةً فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏.‏

Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Banu Nazir mollari Allohning Oʻz Rasuliga faʼy qilib bergan, musulmonlar unga na ot va na tuya choptirmagan mollardan edi. U zot undan oʻzlariga bir yillik oziq-ovqat sarflar, qolganini esa Alloh yoʻlida jang uchun ot-ulov va qurol-yarogʻga ajratar edilar.Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бану Назир моллари Аллоҳнинг Ўз Расулига фаъй қилиб берган, мусулмонлар унга на от ва на туя чоптирмаган моллардан эди. У зот ундан ўзларига бир йиллик озиқ-овқат сарфлар, қолганини эса Аллоҳ йўлида жанг учун от-улов ва қурол-яроғга ажратар эдилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ يَحْيَى بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا مَحْبُوبٌ، - يَعْنِي ابْنَ مُوسَى - قَالَ أَنْبَأَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، - هُوَ الْفَزَارِيُّ - عَنْ شُعَيْبِ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ فَاطِمَةَ، أَرْسَلَتْ إِلَى أَبِي بَكْرٍ تَسْأَلُهُ مِيرَاثَهَا مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ صَدَقَتِهِ وَمِمَّا تَرَكَ مِنْ خُمُسِ خَيْبَرَ قَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Fotima Abu Bakrga odam yuborib, Paygʻambar ﷺ dan qolgan merosini — u zotning sadaqasi va Xaybar xumsidan qoldirgan narsalaridan meros soʻradi. Abu Bakr: «Albatta, Rasululloh ﷺ: ‹Bizga meros qolmaydi›, deganlar», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Фотима Абу Бакрга одам юбориб, Пайғамбар ﷺ дан қолган меросини — у зотнинг садақаси ва Хайбар хумсидан қолдирган нарсаларидан мерос сўради. Абу Бакр: «Албатта, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бизга мерос қолмайди›, деганлар», деди.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا مَحْبُوبٌ، قَالَ أَنْبَأَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ عَطَاءٍ، فِي قَوْلِهِ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَىْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى ‏}‏ قَالَ خُمُسُ اللَّهِ وَخُمُسُ رَسُولِهِ وَاحِدٌ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَحْمِلُ مِنْهُ وَيُعْطِي مِنْهُ وَيَضَعُهُ حَيْثُ شَاءَ وَيَصْنَعُ بِهِ مَا شَاءَ ‏.‏

Ato (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U Alloh azza va jallaning: {Bilingki, oʻlja olgan har qanday narsangizning beshdan biri Allohniki, Rasulniki va yaqin qarindoshlarniki} degan qavli haqida shunday dedi: Allohning xumsi va Rasulining xumsi bittadir. Rasululloh ﷺ undan Alloh yoʻlida ot-ulov taʼminlar, undan berar, uni xohlagan joyiga qoʻyar va u bilan xohlaganini qilar edilar.Ато (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У Аллоҳ азза ва жалланинг: {Билингки, ўлжа олган ҳар қандай нарсангизнинг бешдан бири Аллоҳники, Расулники ва яқин қариндошларники} деган қавли ҳақида шундай деди: Аллоҳнинг хумси ва Расулининг хумси биттадир. Расулуллоҳ ﷺ ундан Аллоҳ йўлида от-улов таъминлар, ундан берар, уни хоҳлаган жойига қўяр ва у билан хоҳлаганини қилар эдилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ يَحْيَى بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا مَحْبُوبٌ، - يَعْنِي ابْنَ مُوسَى - قَالَ أَنْبَأَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، - هُوَ الْفَزَارِيُّ - عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ قَيْسِ بْنِ مُسْلِمٍ، قَالَ سَأَلْتُ الْحَسَنَ بْنَ مُحَمَّدٍ عَنْ قَوْلِهِ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَىْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ ‏}‏ قَالَ هَذَا مَفَاتِحُ كَلاَمِ اللَّهِ الدُّنْيَا وَالآخِرَةُ لِلَّهِ قَالَ اخْتَلَفُوا فِي هَذَيْنِ السَّهْمَيْنِ بَعْدَ وَفَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَهْمِ الرَّسُولِ وَسَهْمِ ذِي الْقُرْبَى فَقَالَ قَائِلٌ سَهْمُ الرَّسُولِ صلى الله عليه وسلم لِلْخَلِيفَةِ مِنْ بَعْدِهِ وَقَالَ قَائِلٌ سَهْمُ ذِي الْقُرْبَى لِقَرَابَةِ الرَّسُولِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ قَائِلٌ سَهْمُ ذِي الْقُرْبَى لِقَرَابَةِ الْخَلِيفَةِ فَاجْتَمَعَ رَأْيُهُمْ عَلَى أَنْ جَعَلُوا هَذَيْنِ السَّهْمَيْنِ فِي الْخَيْلِ وَالْعُدَّةِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَكَانَا فِي ذَلِكَ خِلاَفَةَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ ‏.‏

Qays ibn Muslim (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men al-Hasan ibn Muhammaddan Alloh azza va jallaning: {Bilingki, oʻlja olgan har qanday narsangizning beshdan biri Allohnikidir} degan qavli haqida soʻradim. U: «Bu Allohning kalomining kalitlaridir. Dunyo va oxirat Allohnikidir», dedi. U yana: «Rasululloh ﷺ vafotlaridan soʻng bu ikki ulush — Rasul ulushi va zul-qurbo ulushi haqida ixtilof qildilar. Kimdir: ‹Rasululloh ﷺ ning ulushi u zotdan keyingi xalifanikidir›, dedi. Kimdir: ‹Zul-qurbo ulushi Rasululloh ﷺ ning qarindoshlarinikidir›, dedi. Kimdir: ‹Zul-qurbo ulushi xalifaning qarindoshlarinikidir›, dedi. Soʻng ular bu ikki ulushni Alloh yoʻlida ot-ulov va jang jihozlariga sarflashga kelishib oldilar. Abu Bakr va Umarning xalifaligida ular shu tarzda edi», dedi.Қайс ибн Муслим (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен ал-Ҳасан ибн Муҳаммаддан Аллоҳ азза ва жалланинг: {Билингки, ўлжа олган ҳар қандай нарсангизнинг бешдан бири Аллоҳникидир} деган қавли ҳақида сўрадим. У: «Бу Аллоҳнинг каломининг калитларидир. Дунё ва охират Аллоҳникидир», деди. У яна: «Расулуллоҳ ﷺ вафотларидан сўнг бу икки улуш — Расул улуши ва зул-қурбо улуши ҳақида ихтилоф қилдилар. Кимдир: ‹Расулуллоҳ ﷺ нинг улуши у зотдан кейинги халифаникидир›, деди. Кимдир: ‹Зул-қурбо улуши Расулуллоҳ ﷺ нинг қариндошлариникидир›, деди. Кимдир: ‹Зул-қурбо улуши халифанинг қариндошлариникидир›, деди. Сўнг улар бу икки улушни Аллоҳ йўлида от-улов ва жанг жиҳозларига сарфлашга келишиб олдилар. Абу Бакр ва Умарнинг халифалигида улар шу тарзда эди», деди.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ يَحْيَى بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا مَحْبُوبٌ، قَالَ أَنْبَأَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عَائِشَةَ، قَالَ سَأَلْتُ يَحْيَى بْنَ الْجَزَّارِ عَنْ هَذِهِ الآيَةِ، ‏{‏ وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَىْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ ‏}‏ قَالَ قُلْتُ كَمْ كَانَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْخُمُسِ قَالَ خُمُسُ الْخُمُسِ ‏.‏

Muso ibn Abi Oisha (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Yahyo ibn al-Jazzordan bu oyat: {Bilingki, oʻlja olgan har qanday narsangizning beshdan biri Allohniki va Rasulniki} haqida soʻradim. U: «Paygʻambar ﷺ ga xumsdan qancha tegar edi?» dedim. U: «Xumsning beshdan biri», dedi.Мусо ибн Аби Оиша (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Яҳё ибн ал-Жаззордан бу оят: {Билингки, ўлжа олган ҳар қандай нарсангизнинг бешдан бири Аллоҳники ва Расулники} ҳақида сўрадим. У: «Пайғамбар ﷺ га хумсдан қанча тегар эди?» дедим. У: «Хумснинг бешдан бири», деди.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ يَحْيَى بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا مَحْبُوبٌ، قَالَ أَنْبَأَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنْ مُطَرِّفٍ، قَالَ سُئِلَ الشَّعْبِيُّ عَنْ سَهْمِ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم وَصَفِيِّهِ فَقَالَ أَمَّا سَهْمُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَكَسَهْمِ رَجُلٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَأَمَّا سَهْمُ الصَّفِيِّ فَغُرَّةٌ تُخْتَارُ مِنْ أَىِّ شَىْءٍ شَاءَ ‏.‏

Mutarrif (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Ash-Shaʼbiydan Paygʻambar ﷺ ning ulushi va safiyy (u zot oʻzlariga tanlab olgan narsa) haqida soʻraldi. U: «Paygʻambar ﷺ ning ulushiga kelsak, u musulmonlardan bir kishining ulushi kabidir. Safiyy ulushiga kelsak, u zot xohlagan narsasidan tanlab oladigan bir qimmatbaho narsadir», dedi.Мутарриф (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Аш-Шаъбийдан Пайғамбар ﷺ нинг улуши ва сафийй (у зот ўзларига танлаб олган нарса) ҳақида сўралди. У: «Пайғамбар ﷺ нинг улушига келсак, у мусулмонлардан бир кишининг улуши кабидир. Сафийй улушига келсак, у зот хоҳлаган нарсасидан танлаб оладиган бир қимматбаҳо нарсадир», деди.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا مَحْبُوبٌ، قَالَ أَنْبَأَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدٍ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ الشِّخِّيرِ، قَالَ بَيْنَا أَنَا مَعَ، مُطَرِّفٍ بِالْمِرْبَدِ إِذْ دَخَلَ رَجُلٌ مَعَهُ قِطْعَةُ أُدْمٍ قَالَ كَتَبَ لِي هَذِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَهَلْ أَحَدٌ مِنْكُمْ يَقْرَأُ قَالَ قُلْتُ أَنَا أَقْرَأُ فَإِذَا فِيهَا ‏"‏ مِنْ مُحَمَّدٍ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لِبَنِي زُهَيْرِ بْنِ أُقَيْشٍ أَنَّهُمْ إِنْ شَهِدُوا أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَفَارَقُوا الْمُشْرِكِينَ وَأَقَرُّوا بِالْخُمُسِ فِي غَنَائِمِهِمْ وَسَهْمِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَصَفِيِّهِ فَإِنَّهُمْ آمِنُونَ بِأَمَانِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ ‏"‏ ‏.‏

Yazid ibn ash-Shixxir (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Mutarrif bilan al-Mirbadda edim. Shu payt qoʻlida bir parcha teri boʻlgan bir kishi kirib keldi va: «Buni menga Rasululloh ﷺ yozib berganlar. Sizlardan biror kishi oʻqiy oladimi?» dedi. Men: «Men oʻqiyman», dedim. Uning ichida shunday deb yozilgan edi: «Muhammad Paygʻambar ﷺ dan Banu Zuhayr ibn Uqayshga: agar ular Allohdan boshqa iloh yoʻqligiga va Muhammad Allohning Rasuli ekaniga guvohlik bersalar, mushriklardan ajralib, oʻljalaridan xumsni va Paygʻambar ﷺ ning ulushi hamda safiyyini ado etsalar, ular Alloh va Rasulining omonligida omondadirlar».Язид ибн аш-Шиххир (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Мутарриф билан ал-Мирбадда эдим. Шу пайт қўлида бир парча тери бўлган бир киши кириб келди ва: «Буни менга Расулуллоҳ ﷺ ёзиб берганлар. Сизлардан бирор киши ўқий оладими?» деди. Мен: «Мен ўқийман», дедим. Унинг ичида шундай деб ёзилган эди: «Муҳаммад Пайғамбар ﷺ дан Бану Зуҳайр ибн Уқайшга: агар улар Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқлигига ва Муҳаммад Аллоҳнинг Расули эканига гувоҳлик берсалар, мушриклардан ажралиб, ўлжаларидан хумсни ва Пайғамбар ﷺ нинг улуши ҳамда сафиййини адо этсалар, улар Аллоҳ ва Расулининг омонлигида омондадирлар».

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ يَحْيَى بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ أَنْبَأَنَا مَحْبُوبٌ، قَالَ أَنْبَأَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنْ شَرِيكٍ، عَنْ خُصَيْفٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، قَالَ الْخُمُسُ الَّذِي لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ كَانَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقَرَابَتِهِ لاَ يَأْكُلُونَ مِنَ الصَّدَقَةِ شَيْئًا فَكَانَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم خُمُسُ الْخُمُسِ وَلِذِي قَرَابَتِهِ خُمُسُ الْخُمُسِ وَلِلْيَتَامَى مِثْلُ ذَلِكَ وَلِلْمَسَاكِينِ مِثْلُ ذَلِكَ وَلاِبْنِ السَّبِيلِ مِثْلُ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ قَالَ اللَّهُ جَلَّ ثَنَاؤُهُ ‏{‏ وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَىْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ ‏}‏ وَقَوْلُهُ عَزَّ وَجَلَّ لِلَّهِ ابْتِدَاءُ كَلاَمٍ لأَنَّ الأَشْيَاءَ كُلَّهَا لِلَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَلَعَلَّهُ إِنَّمَا اسْتَفْتَحَ الْكَلاَمَ فِي الْفَىْءِ وَالْخُمُسِ بِذِكْرِ نَفْسِهِ لأَنَّهَا أَشْرَفُ الْكَسْبِ وَلَمْ يَنْسُبِ الصَّدَقَةَ إِلَى نَفْسِهِ عَزَّ وَجَلَّ لأَنَّهَا أَوْسَاخُ النَّاسِ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ وَقَدْ قِيلَ يُؤْخَذُ مِنَ الْغَنِيمَةِ شَىْءٌ فَيُجْعَلُ فِي الْكَعْبَةِ وَهُوَ السَّهْمُ الَّذِي لِلَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَسَهْمُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى الإِمَامِ يَشْتَرِي الْكُرَاعَ مِنْهُ وَالسِّلاَحَ وَيُعْطِي مِنْهُ مَنْ رَأَى مِمَّنْ رَأَى فِيهِ غَنَاءً وَمَنْفَعَةً لأَهْلِ الإِسْلاَمِ وَمِنْ أَهْلِ الْحَدِيثِ وَالْعِلْمِ وَالْفِقْهِ وَالْقُرْآنِ وَسَهْمٌ لِذِي الْقُرْبَى وَهُمْ بَنُو هَاشِمٍ وَبَنُو الْمُطَّلِبِ بَيْنَهُمُ الْغَنِيُّ مِنْهُمْ وَالْفَقِيرُ وَقَدْ قِيلَ إِنَّهُ لِلْفَقِيرِ مِنْهُمْ دُونَ الْغَنِيِّ كَالْيَتَامَى وَابْنِ السَّبِيلِ وَهُوَ أَشْبَهُ الْقَوْلَيْنِ بِالصَّوَابِ عِنْدِي وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ وَالصَّغِيرُ وَالْكَبِيرُ وَالذَّكَرُ وَالأُنْثَى سَوَاءٌ لأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ جَعَلَ ذَلِكَ لَهُمْ وَقَسَّمَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيهِمْ وَلَيْسَ فِي الْحَدِيثِ أَنَّهُ فَضَّلَ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَلاَ خِلاَفَ نَعْلَمُهُ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ فِي رَجُلٍ لَوْ أَوْصَى بِثُلُثِهِ لِبَنِي فُلاَنٍ أَنَّهُ بَيْنَهُمْ وَأَنَّ الذَّكَرَ وَالأُنْثَى فِيهِ سَوَاءٌ إِذَا كَانُوا يُحْصَوْنَ فَهَكَذَا كُلُّ شَىْءٍ صُيِّرَ لِبَنِي فُلاَنٍ أَنَّهُ بَيْنَهُمْ بِالسَّوِيَّةِ إِلاَّ أَنْ يُبَيِّنَ ذَلِكَ الآمِرُ بِهِ وَاللَّهُ وَلِيُّ التَّوْفِيقِ وَسَهْمٌ لِلْيَتَامَى مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَسَهْمٌ لِلْمَسَاكِينِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَسَهْمٌ لاِبْنِ السَّبِيلِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَلاَ يُعْطَى أَحَدٌ مِنْهُمْ سَهْمُ مِسْكِينٍ وَسَهْمُ ابْنِ السَّبِيلِ وَقِيلَ لَهُ خُذْ أَيَّهُمَا شِئْتَ وَالأَرْبَعَةُ أَخْمَاسٍ يَقْسِمُهَا الإِمَامُ بَيْنَ مَنْ حَضَرَ الْقِتَالَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ الْبَالِغِينَ ‏.‏

Mujohid (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Alloh va Uning Rasuli uchun boʻlgan xumus Nabiy ﷺ va u zotning yaqin qarindoshlari uchun edi; ular sadaqadan hech narsa yemas edilar. Bas, Nabiy ﷺ uchun xumusning beshdan biri, u zotning yaqin qarindoshlari uchun xumusning beshdan biri, yetimlar uchun ham shuncha, miskinlar uchun ham shuncha va yoʻlovchilar uchun ham shuncha boʻlar edi. Abu Abdurrahmon aytdi: Alloh azza va jalla: {Bilingki, oʻljaga olgan har qanday narsangizning beshdan biri Alloh, Rasul, qarindoshlar, yetimlar, miskinlar va yoʻlovchilar uchundir} (Anfol 41), dedi. Bunda ‹Allohniki› deyilishi soʻzning boshlanishidir, chunki barcha narsalar Allohnikidir; U fay va xumus haqidagi kalomni oʻz Zotini zikr etish bilan boshlagani, ehtimol, u eng sharafli kasb boʻlgani uchundir. Sadaqani esa Oʻziga nisbat bermadi, chunki u odamlarning kiridir; Alloh taolo eng biluvchidir. Bu ulush kichigu katta, erkagu ayolga barobardir, chunki Alloh uni ularga qilib berdi va Rasululloh ﷺ uni ular orasida taqsimladi. Toʻrtdan toʻrt ulushni esa imom jangda hozir boʻlgan balogʻatga yetgan musulmonlar orasida taqsimlaydi.Мужоҳид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Аллоҳ ва Унинг Расули учун бўлган хумус Набий ﷺ ва у зотнинг яқин қариндошлари учун эди; улар садақадан ҳеч нарса емас эдилар. Бас, Набий ﷺ учун хумуснинг бешдан бири, у зотнинг яқин қариндошлари учун хумуснинг бешдан бири, етимлар учун ҳам шунча, мискинлар учун ҳам шунча ва йўловчилар учун ҳам шунча бўлар эди. Абу Абдурраҳмон айтди: Аллоҳ азза ва жалла: {Билингки, ўлжага олган ҳар қандай нарсангизнинг бешдан бири Аллоҳ, Расул, қариндошлар, етимлар, мискинлар ва йўловчилар учундир} (Анфол 41), деди. Бунда ‹Аллоҳники› дейилиши сўзнинг бошланишидир, чунки барча нарсалар Аллоҳникидир; У фай ва хумус ҳақидаги каломни ўз Зотини зикр этиш билан бошлагани, эҳтимол, у энг шарафли касб бўлгани учундир. Садақани эса Ўзига нисбат бермади, чунки у одамларнинг киридир; Аллоҳ таоло энг билувчидир. Бу улуш кичигу катта, эркагу аёлга баробардир, чунки Аллоҳ уни уларга қилиб берди ва Расулуллоҳ ﷺ уни улар орасида тақсимлади. Тўртдан тўрт улушни эса имом жангда ҳозир бўлган балоғатга етган мусулмонлар орасида тақсимлайди.

أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، - يَعْنِي ابْنَ إِبْرَاهِيمَ - عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ، قَالَ جَاءَ الْعَبَّاسُ وَعَلِيٌّ إِلَى عُمَرَ يَخْتَصِمَانِ فَقَالَ الْعَبَّاسُ اقْضِ بَيْنِي وَبَيْنَ هَذَا ‏.‏ فَقَالَ النَّاسُ افْصِلْ بَيْنَهُمَا ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ لاَ أَفْصِلُ بَيْنَهُمَا قَدْ عَلِمَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ الزُّهْرِيُّ وَلِيَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخَذَ مِنْهَا قُوتَ أَهْلِهِ وَجَعَلَ سَائِرَهُ سَبِيلَهُ سَبِيلَ الْمَالِ ثُمَّ وَلِيَهَا أَبُو بَكْرٍ بَعْدَهُ ثُمَّ وُلِّيتُهَا بَعْدَ أَبِي بَكْرٍ فَصَنَعْتُ فِيهَا الَّذِي كَانَ يَصْنَعُ ثُمَّ أَتَيَانِي فَسَأَلاَنِي أَنْ أَدْفَعَهَا إِلَيْهِمَا عَلَى أَنْ يَلِيَاهَا بِالَّذِي وَلِيَهَا بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالَّذِي وَلِيَهَا بِهِ أَبُو بَكْرٍ وَالَّذِي وُلِّيتُهَا بِهِ فَدَفَعْتُهَا إِلَيْهِمَا وَأَخَذْتُ عَلَى ذَلِكَ عُهُودَهُمَا ثُمَّ أَتَيَانِي يَقُولُ هَذَا اقْسِمْ لِي بِنَصِيبِي مِنِ ابْنِ أَخِي ‏.‏ وُيَقُولُ هَذَا اقْسِمْ لِي بِنَصِيبِي مِنِ امْرَأَتِي ‏.‏ وَإِنْ شَاءَا أَنْ أَدْفَعَهَا إِلَيْهِمَا عَلَى أَنْ يَلِيَاهَا بِالَّذِي وَلِيَهَا بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالَّذِي وَلِيَهَا بِهِ أَبُو بَكْرٍ وَالَّذِي وُلِّيتُهَا بِهِ دَفَعْتُهَا إِلَيْهِمَا وَإِنْ أَبَيَا كُفِيَا ذَلِكَ ثُمَّ قَالَ ‏{‏ وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَىْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ ‏}‏ هَذَا لِهَؤُلاَءِ ‏{‏ إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏}‏ هَذِهِ لِهَؤُلاَءِ ‏{‏ وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلاَ رِكَابٍ ‏}‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ هَذِهِ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَاصَّةً قُرًى عَرَبِيَّةً فَدَكُ كَذَا وَكَذَا ‏{‏ مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ ‏}‏ وَ ‏{‏ لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ ‏}‏ ‏{‏ وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ ‏}‏ ‏{‏ وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ ‏}‏ فَاسْتَوْعَبَتْ هَذِهِ الآيَةُ النَّاسَ فَلَمْ يَبْقَ أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ إِلاَّ لَهُ فِي هَذَا الْمَالِ حَقٌّ - أَوْ قَالَ حَظٌّ - إِلاَّ بَعْضَ مَنْ تَمْلِكُونَ مِنْ أَرِقَّائِكُمْ وَلَئِنْ عِشْتُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَيَأْتِيَنَّ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ حَقُّهُ أَوْ قَالَ حَظُّهُ ‏.‏

Molik ibn Avs ibn al-Hadason (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Abbos va Ali janjallashib Umarning oldiga kelishdi. Abbos: «Men bilan bunisining orasida hukm chiqar», dedi. Odamlar: «Ikkovining orasini ajrat», deyishdi. Umar: «Men ular orasida hukm chiqarmayman. Ikkovi ham Rasululloh ﷺ: ‹Bizga meros oʻtmaydi, biz qoldirgan narsa sadaqadir›, deganlarini bilishadi», dedi. Zuhriy aytdi: Uni Rasululloh ﷺ oʻz qoʻllariga oldilar, undan oʻz ahllarining ozuqasini olib, qolganini boshqa mol yoʻliga sarfladilar. Soʻng undan keyin Abu Bakr uni idora qildi, keyin Abu Bakrdan soʻng men idora qildim va u qilgan ishni men ham qildim. Soʻng u ikkovi oldimga kelib, uni Rasululloh ﷺ idora qilganidek, Abu Bakr idora qilganidek va men idora qilganimdek idora qilishlari sharti bilan oʻzlariga topshirishimni soʻrashdi. Bas, men uni ularga topshirdim va shu haqda ulardan ahd oldim. Keyin ular yana oldimga kelishdi, bunisi: «Menga jiyanimdan tegishli ulushimni ajratib ber», dedi, bunisi esa: «Menga xotinimdan tegishli ulushimni ajratib ber», dedi. Agar ular uni Rasululloh ﷺ idora qilganidek, Abu Bakr idora qilganidek va men idora qilganimdek idora qilishni istasalar, men uni oʻzlariga topshiraman; agar bosh tortsalar, undan ozod boʻladilar. Soʻng u: {Bilingki, oʻljaga olgan har qanday narsangizning beshdan biri Alloh, Rasul, qarindoshlar, yetimlar, miskinlar va yoʻlovchilar uchundir} (Anfol 41), — bu anavilar uchundir, dedi. {Sadaqalar faqat faqirlar, miskinlar, unda ishlovchilar, koʻngillari ulfat qilinganlar uchun, qullarni ozod qilishda, qarzdorlar uchun va Alloh yoʻlidadir} (Tavba 60), — bu esa anavilar uchundir. {Alloh ulardan Rasuliga qaytarib bergan narsaga sizlar na ot, na tuya yeldirdingiz} (Hashr 6), Zuhriy aytdi: bu Rasululloh ﷺga xosdir, ya arab qishlogʻi Fadak va shunga oʻxshashdir. {Alloh qishloq ahlidan Rasuliga qaytarib bergan narsa Alloh, Rasul, qarindoshlar, yetimlar, miskinlar va yoʻlovchilar uchundir} (Hashr 7), va {Oʻz diyorlaridan va mollaridan chiqarilgan muhojir faqirlar uchundir} (Hashr 8), {Ulardan avval bu diyorni va imonni makon tutganlar uchun} (Hashr 9), {Ulardan keyin kelganlar uchun} (Hashr 10). Bu oyat odamlarni qamrab oldi, bas, musulmonlardan bu molda haqqi boʻlmagan birorta ham kishi qolmadi, faqat qoʻlingizdagi ayrim qullaringizdan boshqa. Agar Alloh xohlasa, tirik boʻlsam, har bir musulmonga oʻz haqi albatta yetadi.Молик ибн Авс ибн ал-Ҳадасон (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Аббос ва Али жанжаллашиб Умарнинг олдига келишди. Аббос: «Мен билан бунисининг орасида ҳукм чиқар», деди. Одамлар: «Икковининг орасини ажрат», дейишди. Умар: «Мен улар орасида ҳукм чиқармайман. Иккови ҳам Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бизга мерос ўтмайди, биз қолдирган нарса садақадир›, деганларини билишади», деди. Зуҳрий айтди: Уни Расулуллоҳ ﷺ ўз қўлларига олдилар, ундан ўз аҳлларининг озуқасини олиб, қолганини бошқа мол йўлига сарфладилар. Сўнг ундан кейин Абу Бакр уни идора қилди, кейин Абу Бакрдан сўнг мен идора қилдим ва у қилган ишни мен ҳам қилдим. Сўнг у иккови олдимга келиб, уни Расулуллоҳ ﷺ идора қилганидек, Абу Бакр идора қилганидек ва мен идора қилганимдек идора қилишлари шарти билан ўзларига топширишимни сўрашди. Бас, мен уни уларга топширдим ва шу ҳақда улардан аҳд олдим. Кейин улар яна олдимга келишди, буниси: «Менга жиянимдан тегишли улушимни ажратиб бер», деди, буниси эса: «Менга хотинимдан тегишли улушимни ажратиб бер», деди. Агар улар уни Расулуллоҳ ﷺ идора қилганидек, Абу Бакр идора қилганидек ва мен идора қилганимдек идора қилишни истасалар, мен уни ўзларига топшираман; агар бош тортсалар, ундан озод бўладилар. Сўнг у: {Билингки, ўлжага олган ҳар қандай нарсангизнинг бешдан бири Аллоҳ, Расул, қариндошлар, етимлар, мискинлар ва йўловчилар учундир} (Анфол 41), — бу анавилар учундир, деди. {Садақалар фақат фақирлар, мискинлар, унда ишловчилар, кўнгиллари улфат қилинганлар учун, қулларни озод қилишда, қарздорлар учун ва Аллоҳ йўлидадир} (Тавба 60), — бу эса анавилар учундир. {Аллоҳ улардан Расулига қайтариб берган нарсага сизлар на от, на туя елдирдингиз} (Ҳашр 6), Зуҳрий айтди: бу Расулуллоҳ ﷺга хосдир, я араб қишлоғи Фадак ва шунга ўхшашдир. {Аллоҳ қишлоқ аҳлидан Расулига қайтариб берган нарса Аллоҳ, Расул, қариндошлар, етимлар, мискинлар ва йўловчилар учундир} (Ҳашр 7), ва {Ўз диёрларидан ва молларидан чиқарилган муҳожир фақирлар учундир} (Ҳашр 8), {Улардан аввал бу диёрни ва имонни макон тутганлар учун} (Ҳашр 9), {Улардан кейин келганлар учун} (Ҳашр 10). Бу оят одамларни қамраб олди, бас, мусулмонлардан бу молда ҳаққи бўлмаган бирорта ҳам киши қолмади, фақат қўлингиздаги айрим қулларингиздан бошқа. Агар Аллоҳ хоҳласа, тирик бўлсам, ҳар бир мусулмонга ўз ҳақи албатта етади.