Abdulloh ibn Abbos al-Hoshimiy

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ أَبِي عَائِشَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى ‏[quran sura="75" aya_start="16" aya_end="16"]{‏لاَ تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ‏}‏ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُعَالِجُ مِنَ التَّنْزِيلِ شِدَّةً، وَكَانَ مِمَّا يُحَرِّكُ شَفَتَيْهِ ـ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَأَنَا أُحَرِّكُهُمَا لَكُمْ كَمَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُحَرِّكُهُمَا‏.‏ وَقَالَ سَعِيدٌ أَنَا أُحَرِّكُهُمَا كَمَا رَأَيْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ يُحَرِّكُهُمَا‏.‏ فَحَرَّكَ شَفَتَيْهِ ـ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى [quran sura="75" aya_start="16" aya_end="17"]‏{‏لاَ تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ* إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ‏}‏ قَالَ جَمْعُهُ لَهُ فِي صَدْرِكَ، وَتَقْرَأَهُ ‏[quran sura="75" aya_start="18" aya_end="18"]{‏فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ‏}‏ قَالَ فَاسْتَمِعْ لَهُ وَأَنْصِتْ ‏[quran sura="75" aya_start="19" aya_end="19"]{‏ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ‏}‏ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا أَنْ تَقْرَأَهُ‏.‏ فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ ذَلِكَ إِذَا أَتَاهُ جِبْرِيلُ اسْتَمَعَ، فَإِذَا انْطَلَقَ جِبْرِيلُ قَرَأَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم كَمَا قَرَأَهُ‏.‏

Said ibn Jubayrdan rivoyat qilinadi: Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Alloh taoloning ‹Uni (Qurʼonni) shoshilib (yodlash) uchun tilingni qimirlatma› (75:16) degan oyati haqida shunday dedi: «Rasululloh ﷺ vahiyni (qabul qilishda) ogʻir mashaqqat chekar va (yodlashga shoshilib) lablarini qimirlatar edilar.» Ibn Abbos: «Men sizlarga Rasululloh ﷺ qanday qimirlatganlarini koʻrsatib, lablarimni qimirlataman», — dedi. Said (ibn Jubayr) ham: «Men Ibn Abbosni qanday qimirlatganini koʻrgan boʻlsam, shunday qimirlataman», — deb lablarini qimirlatdi. (Ibn Abbos davom etdi:) «Shunda Alloh: ‹Uni shoshilib (yodlash) uchun tilingni qimirlatma. Albatta, uni (koʻksingda) jamlash va (tilingda) oʻqitish Bizning zimmamizdadir› (75:16–17) — degan (oyatlarni) nozil qildi.» (Ibn Abbos) dedi: «Bu — uni sening koʻksingda jamlashimiz, soʻng uni oʻqishingdir. ‹Bas, Biz uni oʻqiganimizda, sen uning oʻqilishiga ergash› (75:18) — yaʼni unga quloq sol va jim tur. ‹Soʻngra uni bayon qilish ham Bizning zimmamizdadir› (75:19) — soʻngra uni (tilingda) oʻqitish Bizning zimmamizdadir.» Shundan keyin Rasululloh ﷺ Jabroil kelganda quloq solar, Jabroil ketgach esa uni Jabroil oʻqiganidek oʻqir edilar.Саид ибн Жубайрдан ривоят қилинади: Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Аллоҳ таолонинг ‹Уни (Қуръонни) шошилиб (ёдлаш) учун тилингни қимирлатма› (75:16) деган ояти ҳақида шундай деди: «Расулуллоҳ ﷺ ваҳийни (қабул қилишда) оғир машаққат чекар ва (ёдлашга шошилиб) лабларини қимирлатар эдилар.» Ибн Аббос: «Мен сизларга Расулуллоҳ ﷺ қандай қимирлатганларини кўрсатиб, лабларимни қимирлатаман», — деди. Саид (ибн Жубайр) ҳам: «Мен Ибн Аббосни қандай қимирлатганини кўрган бўлсам, шундай қимирлатаман», — деб лабларини қимирлатди. (Ибн Аббос давом этди:) «Шунда Аллоҳ: ‹Уни шошилиб (ёдлаш) учун тилингни қимирлатма. Албатта, уни (кўксингда) жамлаш ва (тилингда) ўқитиш Бизнинг зиммамиздадир› (75:16–17) — деган (оятларни) нозил қилди.» (Ибн Аббос) деди: «Бу — уни сенинг кўксингда жамлашимиз, сўнг уни ўқишингдир. ‹Бас, Биз уни ўқиганимизда, сен унинг ўқилишига эргаш› (75:18) — яъни унга қулоқ сол ва жим тур. ‹Сўнгра уни баён қилиш ҳам Бизнинг зиммамиздадир› (75:19) — сўнгра уни (тилингда) ўқитиш Бизнинг зиммамиздадир.» Шундан кейин Расулуллоҳ ﷺ Жаброил келганда қулоқ солар, Жаброил кетгач эса уни Жаброил ўқиганидек ўқир эдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَأَلْفَاظُهُمْ، مُتَقَارِبَةٌ - قَالَ أَبُو بَكْرٍ حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، عَنْ شُعْبَةَ، وَقَالَ الآخَرَانِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، - عَنْ أَبِي جَمْرَةَ، قَالَ كُنْتُ أُتَرْجِمُ بَيْنَ يَدَىِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَبَيْنَ النَّاسِ فَأَتَتْهُ امْرَأَةٌ تَسْأَلُهُ عَنْ نَبِيذِ الْجَرِّ، فَقَالَ إِنَّ وَفْدَ عَبْدِ الْقَيْسِ أَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنِ الْوَفْدُ أَوْ مَنِ الْقَوْمُ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا رَبِيعَةُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَرْحَبًا بِالْقَوْمِ أَوْ بِالْوَفْدِ غَيْرَ خَزَايَا وَلاَ النَّدَامَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا نَأْتِيكَ مِنْ شُقَّةٍ بَعِيدَةٍ وَإِنَّ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ هَذَا الْحَىَّ مِنْ كُفَّارِ مُضَرَ وَإِنَّا لاَ نَسْتَطِيعُ أَنْ نَأْتِيَكَ إِلاَّ فِي شَهْرِ الْحَرَامِ فَمُرْنَا بِأَمْرٍ فَصْلٍ نُخْبِرْ بِهِ مَنْ وَرَاءَنَا نَدْخُلُ بِهِ الْجَنَّةَ ‏.‏ قَالَ فَأَمَرَهُمْ بِأَرْبَعٍ وَنَهَاهُمْ عَنْ أَرْبَعٍ ‏.‏ قَالَ أَمَرَهُمْ بِالإِيمَانِ بِاللَّهِ وَحْدَهُ ‏.‏ وَقَالَ ‏"‏ هَلْ تَدْرُونَ مَا الإِيمَانُ بِاللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ شَهَادَةُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَإِقَامُ الصَّلاَةِ وَإِيتَاءُ الزَّكَاةِ وَصَوْمُ رَمَضَانَ وَأَنْ تُؤَدُّوا خُمُسًا مِنَ الْمَغْنَمِ ‏"‏ ‏.‏ وَنَهَاهُمْ عَنِ الدُّبَّاءِ وَالْحَنْتَمِ وَالْمُزَفَّتِ ‏.‏ قَالَ شُعْبَةُ وَرُبَّمَا قَالَ النَّقِيرِ ‏.‏ قَالَ شُعْبَةُ وَرُبَّمَا قَالَ الْمُقَيَّرِ ‏.‏ وَقَالَ ‏"‏ احْفَظُوهُ وَأَخْبِرُوا بِهِ مِنْ وَرَائِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ فِي رِوَايَتِهِ ‏"‏ مَنْ وَرَاءَكُمْ ‏"‏ وَلَيْسَ فِي رِوَايَتِهِ الْمُقَيَّرِ ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Abdulqays elchilari Rasululloh ﷺ ning oldiga keldilar. Rasululloh ﷺ: ‹Elchilar (yoki: qavm) kim?› dedilar. Ular: ‹Rabia›, dedilar. (Rasululloh): ‹Qavmga (yoki: elchilarga) marhabo — xor boʻlmagan va nadomat chekmagan (holatda kelibsizlar)!› dedilar. Shunda ular: ‹Ey Allohning Rasuli, biz Sizning oldingizga uzoq masofadan kelyapmiz; biz bilan Sizning orangizda mana shu qabila — Muzar kofirlari (yashaydi); shu sababli biz Sizning oldingizga faqat harom oyda kela olamiz. Bas, bizga ortimizdagi (kishi)larga xabar beradigan, (oʻzimiz amal qilib) jannatga kiradigan aniq (hal qiluvchi) bir ishni buyuring›, dedilar. Shunda (Rasululloh) ularni toʻrt narsaga buyurdilar va toʻrt narsadan qaytardilar. (Rasululloh) ularni yolgʻiz Allohga iymon keltirishga buyurib: ‹Allohga iymon keltirish nima ekanini bilasizlarmi?› dedilar. Ular: ‹Alloh va Uning Rasuli bilguvchiroqdir›, dedilar. (Rasululloh): ‹Allohdan boʻlak iloh yoʻq va Muhammad Allohning Rasuli ekaniga guvohlik berish, namozni toʻkis ado etish, zakot berish, Ramazon roʻzasini tutish va oʻljadan beshdan birini berishingizdir›, dedilar. Va ularni dabbo, hantam va muzaffat (smolalangan idish)dan qaytardilar. Va (Rasululloh): ‹Buni yodlab oling va ortingizdagi (kishi)larga xabar bering›, dedilar», dedi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Абдулқайс элчилари Расулуллоҳ ﷺ нинг олдига келдилар. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Элчилар (ёки: қавм) ким?› дедилар. Улар: ‹Рабиа›, дедилар. (Расулуллоҳ): ‹Қавмга (ёки: элчиларга) марҳабо — хор бўлмаган ва надомат чекмаган (ҳолатда келибсизлар)!› дедилар. Шунда улар: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, биз Сизнинг олдингизга узоқ масофадан келяпмиз; биз билан Сизнинг орангизда мана шу қабила — Музар кофирлари (яшайди); шу сабабли биз Сизнинг олдингизга фақат ҳаром ойда кела оламиз. Бас, бизга ортимиздаги (киши)ларга хабар берадиган, (ўзимиз амал қилиб) жаннатга кирадиган аниқ (ҳал қилувчи) бир ишни буюринг›, дедилар. Шунда (Расулуллоҳ) уларни тўрт нарсага буюрдилар ва тўрт нарсадан қайтардилар. (Расулуллоҳ) уларни ёлғиз Аллоҳга иймон келтиришга буюриб: ‹Аллоҳга иймон келтириш нима эканини биласизларми?› дедилар. Улар: ‹Аллоҳ ва Унинг Расули билгувчироқдир›, дедилар. (Расулуллоҳ): ‹Аллоҳдан бўлак илоҳ йўқ ва Муҳаммад Аллоҳнинг Расули эканига гувоҳлик бериш, намозни тўкис адо этиш, закот бериш, Рамазон рўзасини тутиш ва ўлжадан бешдан бирини беришингиздир›, дедилар. Ва уларни даббо, ҳантам ва музаффат (смолаланган идиш)дан қайтардилар. Ва (Расулуллоҳ): ‹Буни ёдлаб олинг ва ортингиздаги (киши)ларга хабар беринг›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْقُرَشِيِّ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ حُصَيْنٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ التَّيَمُّمِ، فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ قَالَ فِي كِتَابِهِ حِينَ ذَكَرَ الْوُضُوءَ‏:‏ ‏(‏فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إلى المَرَافِقِ‏)‏، وَقَالَ في التَّيَمُّمِ‏:‏ ‏(‏فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ‏)‏ وَقَالَ‏:‏ ‏(‏وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيِهْمَا‏)‏ فَكَانَتِ السُّنَّةُ في القَطْعِ الكَفَّينِ، إِنَّمَا هُوَ الوَجْهُ وَالكَفَّانِ، يَعْنِي التَّيَمُّمَ‏"‏‏.‏

Ikrima (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan tayammum haqida soʻralganida, u dedi: «Alloh Oʻz Kitobida tahoratni zikr qilganida: {Yuzlaringizni va qoʻllaringizni tirsaklargacha yuvinglar} (Moida 6), dedi. Tayammum haqida esa: {Yuzlaringizga va qoʻllaringizga masx qilinglar} (Moida 6), dedi. Yana: {Oʻgʻri erkak va oʻgʻri ayol — ularning qoʻllarini kesinglar} (Moida 38), dedi. Kesishda esa sunnat ikki kaft(ni kesish) boʻlgan. Demak, u (tayammum) faqat yuz va ikki kaftdir», yaʼni tayammumni (nazarda tutdi).Икрима (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан таяммум ҳақида сўралганида, у деди: «Аллоҳ Ўз Китобида таҳоратни зикр қилганида: {Юзларингизни ва қўлларингизни тирсакларгача ювинглар} (Моида 6), деди. Таяммум ҳақида эса: {Юзларингизга ва қўлларингизга масх қилинглар} (Моида 6), деди. Яна: {Ўғри эркак ва ўғри аёл — уларнинг қўлларини кесинглар} (Моида 38), деди. Кесишда эса суннат икки кафт(ни кесиш) бўлган. Демак, у (таяммум) фақат юз ва икки кафтдир», яъни таяммумни (назарда тутди).

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، أَخْبَرَنَا أَبُو التَّيَّاحِ، حَدَّثَنِي شَيْخٌ، قَالَ لَمَّا قَدِمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ الْبَصْرَةَ فَكَانَ يُحَدَّثُ عَنْ أَبِي مُوسَى، فَكَتَبَ عَبْدُ اللَّهِ إِلَى أَبِي مُوسَى يَسْأَلُهُ عَنْ أَشْيَاءَ، فَكَتَبَ إِلَيْهِ أَبُو مُوسَى إِنِّي كُنْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَاتَ يَوْمٍ فَأَرَادَ أَنْ يَبُولَ فَأَتَى دَمِثًا فِي أَصْلِ جِدَارٍ فَبَالَ ثُمَّ قَالَ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا أَرَادَ أَحَدُكُمْ أَنْ يَبُولَ فَلْيَرْتَدْ لِبَوْلِهِ مَوْضِعًا ‏"‏ ‏.‏

Abu Tayyoh bir shayxdan (keksa kishidan) rivoyat qiladi: Abdulloh ibn Abbos Basraga kelganida, unga Abu Musodan hadislar rivoyat qilinar edi. Shunda Abdulloh (ibn Abbos) Abu Musoga (ayrim) narsalar haqida soʻrab xat yozdi. Abu Muso unga javoban yozdi: «Bir kuni men Rasululloh ﷺ bilan birga edim; u zot kichik hojat chiqarmoqchi boʻldilar va devor tagidagi yumshoq tuproqli joyga kelib, (oʻsha yerda) hojat chiqardilar. Soʻng ﷺ: ‹Biringiz kichik hojat chiqarmoqchi boʻlsa, hojati uchun (yumshoq) joy tanlasin›, — dedilar».Абу Тайёҳ бир шайхдан (кекса кишидан) ривоят қилади: Абдуллоҳ ибн Аббос Басрага келганида, унга Абу Мусодан ҳадислар ривоят қилинар эди. Шунда Абдуллоҳ (ибн Аббос) Абу Мусога (айрим) нарсалар ҳақида сўраб хат ёзди. Абу Мусо унга жавобан ёзди: «Бир куни мен Расулуллоҳ ﷺ билан бирга эдим; у зот кичик ҳожат чиқармоқчи бўлдилар ва девор тагидаги юмшоқ тупроқли жойга келиб, (ўша ерда) ҳожат чиқардилар. Сўнг ﷺ: ‹Бирингиз кичик ҳожат чиқармоқчи бўлса, ҳожати учун (юмшоқ) жой танласин›, — дедилар».

أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ حَبِيبِ بْنِ عَرَبِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو جَهْضَمٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كُنَّا جُلُوسًا إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ فَقَالَ وَاللَّهِ مَا خَصَّنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِشَىْءٍ دُونَ النَّاسِ إِلاَّ بِثَلاَثَةِ أَشْيَاءَ فَإِنَّهُ أَمَرَنَا أَنْ نُسْبِغَ الْوُضُوءَ وَلاَ نَأْكُلَ الصَّدَقَةَ وَلاَ نُنْزِيَ الْحُمُرَ عَلَى الْخَيْلِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Allohga qasamki, Rasululloh ﷺ bizni boshqa odamlardan farqli oʻlaroq faqat uch narsa bilan xoslamadilar: bizga taharatni mukammal bajarishni, sadaqani yemaslikni va eshaklarni otlarga qoʻshmaslikni buyurdilar», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ ﷺ бизни бошқа одамлардан фарқли ўлароқ фақат уч нарса билан хосламадилар: бизга таҳаратни мукаммал бажаришни, садақани емасликни ва эшакларни отларга қўшмасликни буюрдилар», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، عَنْ عَبْدِ الْمُهَيْمِنِ بْنِ عَبَّاسِ بْنِ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنِ النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ ‏"‏ لاَ صَلاَةَ لِمَنْ لاَ وُضُوءَ لَهُ وَلاَ وُضُوءَ لِمَنْ لَمْ يَذْكُرِ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ وَلاَ صَلاَةَ لِمَنْ لاَ يُصَلِّي عَلَى النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَلاَ صَلاَةَ لِمَنْ لاَ يُحِبُّ الأَنْصَارَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ بْنُ سَلَمَةَ حَدَّثَنَا أَبُو حَاتِمٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْسُ بْنُ مَرْحُومٍ الْعَطَّارُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمُهَيْمِنِ بْنُ عَبَّاسٍ، فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Taharati boʻlmagan kishining namozi boʻlmaydi, Allohning ismini zikr qilmagan kishining taharati boʻlmaydi, Nabiy ﷺga salavot aytmagan kishining namozi boʻlmaydi va ansorlarni yaxshi koʻrmagan kishining namozi boʻlmaydi», dedilar.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Таҳарати бўлмаган кишининг намози бўлмайди, Аллоҳнинг исмини зикр қилмаган кишининг таҳарати бўлмайди, Набий ﷺга салавот айтмаган кишининг намози бўлмайди ва ансорларни яхши кўрмаган кишининг намози бўлмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا عَفَّانُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَاصِمُ بْنُ كُلَيْبٍ، قَالَ قَالَ أَبِي فَحَدَّثَنَا بِهِ ابْنُ عَبَّاسٍ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا قَالَ وَمَا أَعْجَبَكَ مِنْ ذَلِكَ كَانَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ إِذَا دَعَا الْأَشْيَاخَ مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ دَعَانِي مَعَهُمْ فَقَالَ لَا تَتَكَلَّمْ حَتَّى يَتَكَلَّمُوا قَالَ فَدَعَانَا ذَاتَ يَوْمٍ أَوْ ذَاتَ لَيْلَةٍ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ مَا قَدْ عَلِمْتُمْ فَالْتَمِسُوهَا فِي الْعَشْرِ الْأَوَاخِرِ وِتْرًا فَفِي أَيِّ الْوِتْرِ تَرَوْنَهَا‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Umar (roziyallohu anhu) Muhammad ﷺ ning ashoblaridan boʻlgan keksalarni chaqirganda, meni ham ular bilan chaqirar va: «Ular gapirmaguncha sen gapirma», der edi. Bir kuni yoki bir kechasi bizni chaqirib: «Rasululloh ﷺ Laylatul-qadr haqida siz bilgan narsani aytgan edilar. Uni oxirgi oʻn kunlikning toq kechalarida izlanglar. Toq kechalarning qaysinisida deb oʻylaysizlar?» dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Умар (розияллоҳу анҳу) Муҳаммад ﷺ нинг ашобларидан бўлган кексаларни чақирганда, мени ҳам улар билан чақирар ва: «Улар гапирмагунча сен гапирма», дер эди. Бир куни ёки бир кечаси бизни чақириб: «Расулуллоҳ ﷺ Лайлатул-қадр ҳақида сиз билган нарсани айтган эдилар. Уни охирги ўн кунликнинг тоқ кечаларида изланглар. Тоқ кечаларнинг қайсинисида деб ўйлайсизлар?» деди.

- وعن عطاء بن أبي رباح قال‏:‏ قال لي ابن عباس رضي الله عنهما‏:‏ ألا أريك امرأة من أهل الجنة ‏"‏ فقلت‏:‏ بلى، قال‏:‏ هذه المرأة السوداء أتتت النبي صلى الله عليه وسلم فقالت ‏:‏ إني أصرع، و إني أتكشف، فادع الله تعالى لي قال‏:‏ ‏"‏إن شئت صبرت ولك الجنة، وإن شئت دعوت الله تعالى أن يعافيك‏"‏ فقالت‏:‏ أصبر، فقالت‏:‏ إني أتكشف ، فادع الله أن لا أتشكف ، فدعا لها‏.‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏ ‏.‏

(Ato ibn Abu Raboh aytdi:) Menga Ibn Abbos (roziyallohu anhumo): «Senga jannat ahlidan bir ayolni koʻ rsataymi?» dedi. Men: «Ha» dedim. U: «Mana shu qora (tanli) ayol Paygʻambar ﷺning oldiga kelib: ‹Men tutqanoq (saraʼ) boʻ laman va (shunda usti-boshim) ochilib qoladi; men uchun Allohga duo qiling› dedi. U zot: ‹Xohlasang, sabr qil — senga jannat (boʻ ladi); xohlasang, men Allohga — senga ofiyat (shifo) berishini — duo qilay› dedilar. U: ‹Sabr qilaman› dedi; (soʻng): ‹(Lekin usti-boshim) ochilib qoladi; Allohga — ochilib qolmasligim uchun — duo qiling› dedi; shunda u zot unga duo qildilar» dedi. (Ato: «Men oʻ sha Ummu Zufarni — uzun, qora (tanli) ayolni — Kaʼba pardasining (yonida) koʻ rganman» dedi.)(Ато ибн Абу Рабоҳ айтди:) Менга Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо): «Сенга жаннат аҳлидан бир аёлни кў рсатайми?» деди. Мен: «Ҳа» дедим. У: «Мана шу қора (танли) аёл Пайғамбар ﷺнинг олдига келиб: ‹Мен тутқаноқ (сараъ) бў ламан ва (шунда усти-бошим) очилиб қолади; мен учун Аллоҳга дуо қилинг› деди. У зот: ‹Хоҳласанг, сабр қил — сенга жаннат (бў лади); хоҳласанг, мен Аллоҳга — сенга офият (шифо) беришини — дуо қилай› дедилар. У: ‹Сабр қиламан› деди; (сўнг): ‹(Лекин усти-бошим) очилиб қолади; Аллоҳга — очилиб қолмаслигим учун — дуо қилинг› деди; шунда у зот унга дуо қилдилар» деди. (Ато: «Мен ў ша Умму Зуфарни — узун, қора (танли) аёлни — Каъба пардасининг (ёнида) кў рганман» деди.)

وَلِأَحْمَدَ; عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: { أَوْ نَقْعِ مَاءٍ } وَفِيهِمَا ضَعْف ٌ 1‏ .‏

Ahmad Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan: «yoki suv toʻplanadigan joyda (ham)», deb (rivoyat qilgan). Ikkovida ham zaiflik bor.Аҳмад Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан: «ёки сув тўпланадиган жойда (ҳам)», деб (ривоят қилган). Икковида ҳам заифлик бор.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: " قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ اللَّهُ كَذبَنِي ابْن آدم وَلم يكن لَهُ ذَلِك وَشَتَمَنِي وَلم يكن لَهُ ذَلِك أما تَكْذِيبه إيَّايَ أَن يَقُول إِنِّي لن أُعِيدهُ كَمَا بَدأته وَأما شَتمه إيَّايَ أَن يَقُول اتخذ الله ولدا وَأَنا الصَّمَدُ الَّذِي لَمْ أَلِدْ وَلَمْ أُولَدْ وَلَمْ يكن لي كُفؤًا أحد (لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفؤًا أحد) وَفِي رِوَايَة عَن ابْنِ عَبَّاسٍ: " وَأَمَّا شَتْمُهُ إِيَّايَ فَقَوْلُهُ: لِي وَلَدٌ وَسُبْحَانِي أَنْ أَتَّخِذَ صَاحِبَةً أَوْ وَلَدًا "

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Alloh (shunday) dedi: ‹Odam bolasi meni yolgʻonga chiqardi — holbuki bunga uning haqqi yoʻq edi; va meni soʻ kdi — holbuki bunga uning haqqi yoʻq edi. Uning meni yolgʻonga chiqarishi — uning: ‹Albatta Men uni — avval yaratganimdek — (qayta) tiriltirmayman› deyishidir; uning meni soʻ kishi esa — uning: ‹Alloh (Oʻ ziga) bola tutdi› deyishidir; holbuki Men — Samad (behojat) (Zot)manki, tugʻ maganman va tugʻ ilmaganman; va Menga hech kim teng (kufv) emas›», dedilar. ‹Lam yalid va lam yulad. Va lam yakun lahu kufuvan ahad (U tugʻ magan va tugʻ ilmagan; va Unga hech kim teng emas)› (Ixlos surasi, 3-4) — ‹kufuvan›, ‹kafian› va ‹kifaan› — (hammasi) bir (maʼno)dir.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ (шундай) деди: ‹Одам боласи мени ёлғонга чиқарди — ҳолбуки бунга унинг ҳаққи йўқ эди; ва мени сў кди — ҳолбуки бунга унинг ҳаққи йўқ эди. Унинг мени ёлғонга чиқариши — унинг: ‹Албатта Мен уни — аввал яратганимдек — (қайта) тирилтирмайман› дейишидир; унинг мени сў киши эса — унинг: ‹Аллоҳ (Ў зига) бола тутди› дейишидир; ҳолбуки Мен — Самад (беҳожат) (Зот)манки, туғ маганман ва туғ илмаганман; ва Менга ҳеч ким тенг (куфв) эмас›», дедилар. ‹Лам ялид ва лам юлад. Ва лам якун лаҳу куфуван аҳад (У туғ маган ва туғ илмаган; ва Унга ҳеч ким тенг эмас)› (Ихлос сураси, 3-4) — ‹куфуван›, ‹кафиан› ва ‹кифаан› — (ҳаммаси) бир (маъно)дир.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ أَبِي كَثِيرٍ قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنِي زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ أَتَاهُ رَجُلٌ فَقَالَ‏:‏ إِنِّي خَطَبْتُ امْرَأَةً، فَأَبَتْ أَنْ تَنْكِحَنِي، وَخَطَبَهَا غَيْرِي، فَأَحَبَّتْ أَنْ تَنْكِحَهُ، فَغِرْتُ عَلَيْهَا فَقَتَلْتُهَا، فَهَلْ لِي مِنْ تَوْبَةٍ‏؟‏ قَالَ‏:‏ أُمُّكَ حَيَّةٌ‏؟‏ قَالَ‏:‏ لاَ، قَالَ‏:‏ تُبْ إِلَى اللهِ عَزَّ وَجَلَّ، وَتَقَرَّبْ إِلَيْهِ مَا اسْتَطَعْتَ‏.‏ فَذَهَبْتُ فَسَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ‏:‏ لِمَ سَأَلْتَهُ عَنْ حَيَاةِ أُمِّهِ‏؟‏ فَقَالَ‏:‏ إِنِّي لاَ أَعْلَمُ عَمَلاً أَقْرَبَ إِلَى اللهِ عَزَّ وَجَلَّ مِنْ بِرِّ الْوَالِدَةِ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni Rasululloh ﷺ Iyd al-Adho yoki Fitr namoziga namozgohga chiqdilar. Soʻng ayollar yonidan oʻtib: «Ey ayollar, sadaqa beringlar; chunki men doʻzax ahlining koʻpchiligi sizlar (ayollar) ekanligini koʻrdim», — dedilar. Ular: «Nega, yo Rasululloh?» — dedi. U zot: «Sizlar koʻp laʼnat aytasizlar va erlaringizga noshukrlik qilasizlar. Men aql va dinda sizlardan koʻra koʻproq nuqsonli (kimsani) koʻrmadim. Ehtiyotkor, aqlli kishi ham baʼzi (ayol)laringiz tufayli yoʻldan ozishi mumkin», — dedilar. Ayollar: «Yo Rasululloh, bizning aql va dinimizdagi nuqson nima?» — dedi. U zot: «Ikki ayolning guvohligi bir erkak guvohligiga teng emasmi?» — dedilar. Ular: «Ha», — dedi. U zot: «Mana shu — uning aqlidagi nuqson. Ayol hayz paytida namoz ham, roʻza ham tutmaydi-ku, shunday emasmi?» — dedilar. Ayollar: «Ha», — dedi. U zot: «Mana shu — uning dinidagi nuqson», — dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир куни Расулуллоҳ ﷺ Ийд ал-Адҳо ёки Фитр намозига намозгоҳга чиқдилар. Сўнг аёллар ёнидан ўтиб: «Эй аёллар, садақа беринглар; чунки мен дўзах аҳлининг кўпчилиги сизлар (аёллар) эканлигини кўрдим», — дедилар. Улар: «Нега, ё Расулуллоҳ?» — деди. У зот: «Сизлар кўп лаънат айтасизлар ва эрларингизга ношукрлик қиласизлар. Мен ақл ва динда сизлардан кўра кўпроқ нуқсонли (кимсани) кўрмадим. Эҳтиёткор, ақлли киши ҳам баъзи (аёл)ларингиз туфайли йўлдан озиши мумкин», — дедилар. Аёллар: «Ё Расулуллоҳ, бизнинг ақл ва динимиздаги нуқсон нима?» — деди. У зот: «Икки аёлнинг гувоҳлиги бир эркак гувоҳлигига тенг эмасми?» — дедилар. Улар: «Ҳа», — деди. У зот: «Мана шу — унинг ақлидаги нуқсон. Аёл ҳайз пайтида намоз ҳам, рўза ҳам тутмайди-ку, шундай эмасми?» — дедилар. Аёллар: «Ҳа», — деди. У зот: «Мана шу — унинг динидаги нуқсон», — дедилар.

عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا قَالَ: "كُنْت خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه و سلم يَوْمًا، فَقَالَ: يَا غُلَامِ! إنِّي أُعَلِّمُك كَلِمَاتٍ: احْفَظْ اللَّهَ يَحْفَظْك، احْفَظْ اللَّهَ تَجِدْهُ تُجَاهَك، إذَا سَأَلْت فَاسْأَلْ اللَّهَ، وَإِذَا اسْتَعَنْت فَاسْتَعِنْ بِاَللَّهِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْأُمَّةَ لَوْ اجْتَمَعَتْ عَلَى أَنْ يَنْفَعُوك بِشَيْءٍ لَمْ يَنْفَعُوك إلَّا بِشَيْءٍ قَدْ كَتَبَهُ اللَّهُ لَك، وَإِنْ اجْتَمَعُوا عَلَى أَنْ يَضُرُّوك بِشَيْءٍ لَمْ يَضُرُّوك إلَّا بِشَيْءٍ قَدْ كَتَبَهُ اللَّهُ عَلَيْك؛ رُفِعَتْ الْأَقْلَامُ، وَجَفَّتْ الصُّحُفُ" . رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ [رقم:2516] وَقَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَفِي رِوَايَةِ غَيْرِ التِّرْمِذِيِّ: "احْفَظْ اللَّهَ تَجِدْهُ أمامك، تَعَرَّفْ إلَى اللَّهِ فِي الرَّخَاءِ يَعْرِفُك فِي الشِّدَّةِ، وَاعْلَمْ أَنَّ مَا أَخْطَأَك لَمْ يَكُنْ لِيُصِيبَك، وَمَا أَصَابَك لَمْ يَكُنْ لِيُخْطِئَك، وَاعْلَمْ أَنَّ النَّصْرَ مَعَ الصَّبْرِ، وَأَنْ الْفَرَجَ مَعَ الْكَرْبِ، وَأَنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا".

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u: «Bir kuni men Rasululloh ﷺ ning ortlarida (bir ulovda) edim. U zot: ‹Ey oʻgʻlon, men senga bir necha kalima (soʻz) oʻrgataman: Allohni (Uning hududlarini) saqla, U seni saqlaydi. Allohni saqla, Uni oʻz oldingda topasan. Soʻrasang, Allohdan soʻra; yordam istasang, Allohdan yordam ista. Bilginki, agar butun ummat senga biror foyda yetkazish uchun toʻplansa ham, Alloh sen uchun yozib qoʻygan narsadan boshqa foyda yetkaza olmaydi; agar senga biror zarar yetkazish uchun toʻplansalar ham, Alloh senga yozib qoʻygan narsadan boshqa zarar yetkaza olmaydi. Qalamlar koʻtarildi va sahifalar qurib boʻldi›, dedilar», dedi. Buni Termiziy rivoyat qilgan va: «Bu hasan sahih hadisdir», degan. Termiziydan boshqasining rivoyatida shunday keladi: «Allohni saqla, Uni oʻz oldingda topasan. Farovonlik (paytida) Allohni tani, U seni tanglik (paytida) taniydi. Bilginki, sendan (chetlab) oʻtgan narsa senga yetadigan emas edi, senga yetgan narsa esa seni chetlab oʻtadigan emas edi. Va bilginki, nusrat (gʻalaba) sabr bilan, farovonlik gʻam-tashvish bilan, osonlik esa qiyinchilik bilan (birga) keladi».Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у: «Бир куни мен Расулуллоҳ ﷺ нинг ортларида (бир уловда) эдим. У зот: ‹Эй ўғлон, мен сенга бир неча калима (сўз) ўргатаман: Аллоҳни (Унинг ҳудудларини) сақла, У сени сақлайди. Аллоҳни сақла, Уни ўз олдингда топасан. Сўрасанг, Аллоҳдан сўра; ёрдам истасанг, Аллоҳдан ёрдам иста. Билгинки, агар бутун уммат сенга бирор фойда етказиш учун тўпланса ҳам, Аллоҳ сен учун ёзиб қўйган нарсадан бошқа фойда етказа олмайди; агар сенга бирор зарар етказиш учун тўплансалар ҳам, Аллоҳ сенга ёзиб қўйган нарсадан бошқа зарар етказа олмайди. Қаламлар кўтарилди ва саҳифалар қуриб бўлди›, дедилар», деди. Буни Термизий ривоят қилган ва: «Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир», деган. Термизийдан бошқасининг ривоятида шундай келади: «Аллоҳни сақла, Уни ўз олдингда топасан. Фаровонлик (пайтида) Аллоҳни тани, У сени танглик (пайтида) танийди. Билгинки, сендан (четлаб) ўтган нарса сенга етадиган эмас эди, сенга етган нарса эса сени четлаб ўтадиган эмас эди. Ва билгинки, нусрат (ғалаба) сабр билан, фаровонлик ғам-ташвиш билан, осонлик эса қийинчилик билан (бирга) келади».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنِ الصَّلتِ بْنِ عَبْدِ اللهِ، قَالَ‏:‏ كَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ، يَتَخَتَّمُ فِي يَمِينِهِ، وَلا إِخَالُهُ إِلا قَالَ‏:‏ كَانَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم يَتَخَتَّمُ فِي يَمِينِهِ‏.‏

As-Salt ibn Abdulloh ibn Navfal (rahimahulloh) aytdi: Men Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)ni oʻng qoʻliga uzuk taqib yurganini koʻrdim. Va men uni (As-Saltni): «Men Rasululloh ﷺni oʻng qoʻllariga uzuk taqib yurganlarini koʻrdim», degan deb oʻylayman. Abu Iso aytdi: Muhammad ibn Ismoil (Buxoriy) aytdi: Muhammad ibn Ishoqning As-Salt ibn Abdulloh ibn Navfaldan (rivoyat qilgan) hadisi hasan sahih hadisdir.Ас-Салт ибн Абдуллоҳ ибн Навфал (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Мен Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)ни ўнг қўлига узук тақиб юрганини кўрдим. Ва мен уни (Ас-Салтни): «Мен Расулуллоҳ ﷺни ўнг қўлларига узук тақиб юрганларини кўрдим», деган деб ўйлайман. Абу Исо айтди: Муҳаммад ибн Исмоил (Бухорий) айтди: Муҳаммад ибн Ишоқнинг Ас-Салт ибн Абдуллоҳ ибн Навфалдан (ривоят қилган) ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، وَعَبْدِ الْحَمِيدِ، صَاحِبِ الزِّيَادِيِّ وَعَاصِمٍ الأَحْوَلِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ قَالَ خَطَبَنَا ابْنُ عَبَّاسٍ فِي يَوْمٍ رَدْغٍ، فَلَمَّا بَلَغَ الْمُؤَذِّنُ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ‏.‏ فَأَمَرَهُ أَنْ يُنَادِيَ الصَّلاَةُ فِي الرِّحَالِ‏.‏ فَنَظَرَ الْقَوْمُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ فَقَالَ فَعَلَ هَذَا مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنْهُ وَإِنَّهَا عَزْمَةٌ‏.‏

Abdulloh ibn al-Horis (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Bir yomgʻirli, loyli kunda Ibn Abbos bizning oldimizda xutba qildi; muazzin azon aytib ‹Hayya alas-salah (namozga kelinglar)› degach, Ibn Abbos unga: «Uylaringizda namoz oʻqinglar (deb ayt)», — dedi. Odamlar (hayrat bilan) bir-biriga qaray boshladi. Ibn Abbos: «Buni mendan koʻra (ancha) yaxshiroq (zot) qilgan edi (yaʼni Paygʻambar ﷺ yoki uning muazzini); bu — ruxsatdir», — dedi.Абдуллоҳ ибн ал-Ҳорис (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Бир ёмғирли, лойли кунда Ибн Аббос бизнинг олдимизда хутба қилди; муаззин азон айтиб ‹Ҳайя алас-салаҳ (намозга келинглар)› дегач, Ибн Аббос унга: «Уйларингизда намоз ўқинглар (деб айт)», — деди. Одамлар (ҳайрат билан) бир-бирига қарай бошлади. Ибн Аббос: «Буни мендан кўра (анча) яхшироқ (зот) қилган эди (яъни Пайғамбар ﷺ ёки унинг муаззини); бу — рухсатдир», — деди.

وَحَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا أَبِي ح، وَحَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي قَالاَ، جَمِيعًا حَدَّثَنَا قُرَّةُ بْنُ خَالِدٍ، عَنْ أَبِي جَمْرَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِهَذَا الْحَدِيثِ نَحْوَ حَدِيثِ شُعْبَةَ ‏.‏ وَقَالَ ‏"‏ أَنْهَاكُمْ عَمَّا يُنْبَذُ فِي الدُّبَّاءِ وَالنَّقِيرِ وَالْحَنْتَمِ وَالْمُزَفَّتِ ‏"‏ ‏.‏ وَزَادَ ابْنُ مُعَاذٍ فِي حَدِيثِهِ عَنْ أَبِيهِ قَالَ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلأَشَجِّ أَشَجِّ عَبْدِ الْقَيْسِ ‏"‏ إِنَّ فِيكَ خَصْلَتَيْنِ يُحِبُّهُمَا اللَّهُ الْحِلْمُ وَالأَنَاةُ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan Paygʻambar ﷺ dan shu hadis Shuʼbaning hadisi kabi rivoyat qilinadi. Va (Rasululloh): «Sizlarni dabbo, naqir, hantam va muzaffatda nabiz qilishdan qaytaraman», dedilar. (Hadisning bir rivoyatida) qoʻshimcha qilinadiki, Rasululloh ﷺ Abdulqaysning Ashajjiga: «Albatta senda Alloh suyadigan ikki xislat bor: hilm (mulohazalilik, vazminlik) va shoshmaslik (osoyishtalik)», dedilar.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан Пайғамбар ﷺ дан шу ҳадис Шуъбанинг ҳадиси каби ривоят қилинади. Ва (Расулуллоҳ): «Сизларни даббо, нақир, ҳантам ва музаффатда набиз қилишдан қайтараман», дедилар. (Ҳадиснинг бир ривоятида) қўшимча қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Абдулқайснинг Ашажжига: «Албатта сенда Аллоҳ суядиган икки хислат бор: ҳилм (мулоҳазалилик, вазминлик) ва шошмаслик (осойишталик)», дедилар.

قَالَ سَعِيدٌ قَالَ سُفْيَانُ وَحَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، نَحْوَ هَذَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، وَابْنِ، عَبَّاسٍ وَوَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى يُونُسُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Said aytdi: Sufyon aytdi: Menga Yahyo ibn Said, Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan shunga oʻxshashini rivoyat qildi. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Masʼud, Ibn Abbos va Vosila ibn al-Asqaʼdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Baʼzi ilm ahlining amali shunga koʻradir; bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Yunus bu hadisni az-Zuhriydan, u Ubaydulloh ibn Abdullohdan, u Abu Hurayradan rivoyat qilgan.Саид айтди: Суфён айтди: Менга Яҳё ибн Саид, Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан шунга ўхшашини ривоят қилди. (Ровий) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуд, Ибн Аббос ва Восила ибн ал-Асқаъдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳлининг амали шунга кўрадир; бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Юнус бу ҳадисни аз-Зуҳрийдан, у Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳдан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، وَدَاوُدُ بْنُ شَبِيبٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ، قَالَ مُوسَى عَنْ أَبِيهِ، - وَقَالَ دَاوُدُ عَنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ، - أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ مِنَ الْفِطْرَةِ الْمَضْمَضَةَ وَالاِسْتِنْشَاقَ ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرَ نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ إِعْفَاءَ اللِّحْيَةِ وَزَادَ ‏"‏ وَالْخِتَانَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَالاِنْتِضَاحَ ‏"‏ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرِ ‏"‏ انْتِقَاصَ الْمَاءِ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي الاِسْتِنْجَاءَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرُوِيَ نَحْوُهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَالَ خَمْسٌ كُلُّهَا فِي الرَّأْسِ وَذَكَرَ فِيهَا الْفَرْقَ وَلَمْ يَذْكُرْ إِعْفَاءَ اللِّحْيَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرُوِيَ نَحْوُ حَدِيثِ حَمَّادٍ عَنْ طَلْقِ بْنِ حَبِيبٍ وَمُجَاهِدٍ وَعَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيِّ قَوْلُهُمْ وَلَمْ يَذْكُرُوا إِعْفَاءَ اللِّحْيَةِ ‏.‏ وَفِي حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِيهِ وَإِعْفَاءُ اللِّحْيَةِ وَعَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ نَحْوُهُ وَذَكَرَ إِعْفَاءَ اللِّحْيَةِ وَالْخِتَانَ ‏.‏

Ammor ibn Yosir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ogʻizni chayish va (burunga) suv tortish fitratdandir», — dedilar. Soʻng (roviy Oisha rivoyatiga) oʻxshash (hadis) zikr qildi, ammo «soqolni qoʻyish»ni eslamadi va «xatna (sunnat qilish)» hamda «(avratga) suv sepish»ni qoʻshib aytdi; «suv bilan istinjo qilish»ni esa eslamadi. Abu Dovud aytdi: Bunga oʻxshash (rivoyat) Ibn Abbosdan ham keltirilgan; u beshtani aytib, hammasini boshga (oid) deb sanagan, ulardan biri — sochni (oʻrtadan) ajratish; soqolni qoʻyishni eslamagan. Abu Dovud aytdi: Hammodning hadisiga oʻxshash (soʻzlar) Talq ibn Habib, Mujohid va Bakr ibn Abdulloh al-Muzaniydan ularning oʻz soʻzlari sifatida (Paygʻambar ﷺ ga nisbat berilmay) rivoyat qilingan; ular ham soqolni qoʻyishni eslamaganlar. Muhammad ibn Abdulloh ibn Abu Maryamning Abu Salamadan, u Abu Hurayradan, u Paygʻambar ﷺ dan (qilgan) rivoyatida esa «soqolni qoʻyish» (soʻzi) bor. Ibrohim an-Naxaʼiydan ham shunga oʻxshash (rivoyat) kelgan; u «soqolni qoʻyish» va «xatna»ni eslagan.Аммор ибн Ёсир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Оғизни чайиш ва (бурунга) сув тортиш фитратдандир», — дедилар. Сўнг (ровий Оиша ривоятига) ўхшаш (ҳадис) зикр қилди, аммо «соқолни қўйиш»ни эсламади ва «хатна (суннат қилиш)» ҳамда «(авратга) сув сепиш»ни қўшиб айтди; «сув билан истинжо қилиш»ни эса эсламади. Абу Довуд айтди: Бунга ўхшаш (ривоят) Ибн Аббосдан ҳам келтирилган; у бештани айтиб, ҳаммасини бошга (оид) деб санаган, улардан бири — сочни (ўртадан) ажратиш; соқолни қўйишни эсламаган. Абу Довуд айтди: Ҳаммоднинг ҳадисига ўхшаш (сўзлар) Талқ ибн Ҳабиб, Мужоҳид ва Бакр ибн Абдуллоҳ ал-Музанийдан уларнинг ўз сўзлари сифатида (Пайғамбар ﷺ га нисбат берилмай) ривоят қилинган; улар ҳам соқолни қўйишни эсламаганлар. Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Абу Марямнинг Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан, у Пайғамбар ﷺ дан (қилган) ривоятида эса «соқолни қўйиш» (сўзи) бор. Иброҳим ан-Нахаъийдан ҳам шунга ўхшаш (ривоят) келган; у «соқолни қўйиш» ва «хатна»ни эслаган.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ شُعْبَةَ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ، عَنْ مُقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الرَّجُلِ يَأْتِي امْرَأَتَهُ وَهِيَ حَائِضٌ يَتَصَدَّقُ بِدِينَارٍ أَوْ بِنِصْفِ دِينَارٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadiki, ayoli hayzli holida u bilan yaqinlik qilgan kishi haqida u zot: «Bir dinor yoki yarim dinor sadaqa qilsin», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилинадики, аёли ҳайзли ҳолида у билан яқинлик қилган киши ҳақида у зот: «Бир динор ёки ярим динор садақа қилсин», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الشَّافِعِيُّ، إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْعَبَّاسِ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، سَمِعَ كُرَيْبًا، يَقُولُ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، يَقُولُ بِتُّ عِنْدَ خَالَتِي مَيْمُونَةَ فَقَامَ النَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَتَوَضَّأَ مِنْ شَنَّةٍ وُضُوءًا يُقَلِّلُهُ فَقُمْتُ فَصَنَعْتُ كَمَا صَنَعَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Xolam Maymuna huzurida tunab qoldim. Paygʻambar ﷺ oʻrinlaridan turib, eski meshdan oz suv bilan tahorat qildilar. Men ham turib, u zot qilganidek qildim.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Холам Маймуна ҳузурида тунаб қолдим. Пайғамбар ﷺ ўринларидан туриб, эски мешдан оз сув билан таҳорат қилдилар. Мен ҳам туриб, у зот қилганидек қилдим.

حَدَّثَنَا عَفَّانُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ كَانَ مُسْتَنِدًا إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ وَعِنْدَهُ ابْنُ عُمَرَ وَسَعِيدُ بْنُ زَيْدٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا فَقَالَ اعْلَمُوا أَنِّي لَمْ أَقُلْ فِي الْكَلَالَةِ شَيْئًا وَلَمْ أَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِي أَحَدًا وَأَنَّهُ مَنْ أَدْرَكَ وَفَاتِي مِنْ سَبْيِ الْعَرَبِ فَهُوَ حُرٌّ مِنْ مَالِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فَقَالَ سَعِيدُ بْنُ زَيْدٍ أَمَا إِنَّكَ لَوْ أَشَرْتَ بِرَجُلٍ مِنْ الْمُسْلِمِينَ لَأْتَمَنَكَ النَّاسُ وَقَدْ فَعَلَ ذَلِكَ أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَأْتَمَنَهُ النَّاسُ فَقَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَدْ رَأَيْتُ مِنْ أَصْحَابِي حِرْصًا سَيِّئًا وَإِنِّي جَاعِلٌ هَذَا الْأَمْرَ إِلَى هَؤُلَاءِ النَّفَرِ السِّتَّةِ الَّذِينَ مَاتَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ عَنْهُمْ رَاضٍ ثُمَّ قَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ لَوْ أَدْرَكَنِي أَحَدُ رَجُلَيْنِ ثُمَّ جَعَلْتُ هَذَا الْأَمْرَ إِلَيْهِ لَوَثِقْتُ بِهِ سَالِمٌ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ وَأَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U (roziyallohu anhu) Ibn Abbosga suyanib turgan, yonida Ibn Umar va Said ibn Zayd (roziyallohu anhum) bor edi. U: «Bilib qoʻyinglarki, men kalola haqida hech narsa demadim va oʻzimdan keyin birovni xalifa qilmadim. Vafotim payti arab asirlaridan kim boʻlsa, u Alloh azza va jalla molidan boʻlsada, ozoddir», dedi. Said ibn Zayd: «Agar musulmonlardan bir kishini koʻrsatganingda, odamlar senga ishonardilar. Buni Abu Bakr (roziyallohu anhu) qilgan edi va odamlar unga ishongan edilar», dedi. Umar (roziyallohu anhu): «Men ashoblarimda yomon hirsni koʻrdim. Shuning uchun bu ishni Rasululloh ﷺ vafot etganlarida ulardan rozi boʻlgan holda ketgan mana shu olti kishiga topshiraman», dedi. Soʻng Umar (roziyallohu anhu): «Agar ikki kishidan biri hayot boʻlib menga yetganida, bu ishni unga topshirar va unga ishonardim: Abu Huzayfaning ozod qilgan quli Solim va Abu Ubayda ibn al-Jarroh», dedi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У (розияллоҳу анҳу) Ибн Аббосга суяниб турган, ёнида Ибн Умар ва Саид ибн Зайд (розияллоҳу анҳум) бор эди. У: «Билиб қўйингларки, мен калола ҳақида ҳеч нарса демадим ва ўзимдан кейин бировни халифа қилмадим. Вафотим пайти араб асирларидан ким бўлса, у Аллоҳ азза ва жалла молидан бўлсада, озоддир», деди. Саид ибн Зайд: «Агар мусулмонлардан бир кишини кўрсатганингда, одамлар сенга ишонардилар. Буни Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) қилган эди ва одамлар унга ишонган эдилар», деди. Умар (розияллоҳу анҳу): «Мен ашобларимда ёмон ҳирсни кўрдим. Шунинг учун бу ишни Расулуллоҳ ﷺ вафот этганларида улардан рози бўлган ҳолда кетган мана шу олти кишига топшираман», деди. Сўнг Умар (розияллоҳу анҳу): «Агар икки кишидан бири ҳаёт бўлиб менга етганида, бу ишни унга топширар ва унга ишонардим: Абу Ҳузайфанинг озод қилган қули Солим ва Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ», деди.

- وعن ابن عباس رضي الله عنهما في قصة بريرة وزوجها‏.‏ قال‏:‏ قال لها النبي صلى الله عليه وسلم‏:‏ ‏"‏لو راجعته‏؟‏‏"‏ قالت‏:‏ يا رسول الله تأمرني‏؟‏ قال ‏:‏ ‏"‏إنما أشفع‏"‏ قالت‏:‏ لا حاجة لي فيه‏.‏ ‏(‏‏(‏رواه البخاري‏)‏‏)‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildi)ki, Barira(ning) eri — Mugʻ is deb ataladigan bir qul edi; goʻyo men unga — uning ortidan yigʻ lab aylanayotganini, koʻ z yoshlari soqoliga oqayotganini — qarab turibman. Paygʻambar ﷺ Abbosga: «Ey Abbos, Mugʻ isning Barirani sevishidan va Bariraning Mugʻ isni yomon koʻ rishidan ajablanmaysanmi?» dedilar. Soʻng Paygʻambar ﷺ (Bariraga): «Agar uni (nikohingga) qaytarsang (yaxshi boʻ lar edi)» dedilar. U: «Ey Allohning Rasuli, menga (shuni) buyuryapsanmi?» dedi. U zot: «Men faqat shafoat (vositachilik) qilyapman (xolos)» dedilar. U: «Mening unga hojatim yoʻq» dedi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилди)ки, Барира(нинг) эри — Муғ ис деб аталадиган бир қул эди; гўё мен унга — унинг ортидан йиғ лаб айланаётганини, кў з ёшлари соқолига оқаётганини — қараб турибман. Пайғамбар ﷺ Аббосга: «Эй Аббос, Муғ иснинг Барирани севишидан ва Бариранинг Муғ исни ёмон кў ришидан ажабланмайсанми?» дедилар. Сўнг Пайғамбар ﷺ (Барирага): «Агар уни (никоҳингга) қайтарсанг (яхши бў лар эди)» дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, менга (шуни) буюряпсанми?» деди. У зот: «Мен фақат шафоат (воситачилик) қиляпман (холос)» дедилар. У: «Менинг унга ҳожатим йўқ» деди.

وَلِأَبِي دَاوُدَ: مِنْ حَدِيثِ اِبْنِ عَبَّاسٍ مَرْفُوعاً: { "مِنْ نَذَرَ نَذْراً لَمْ يُسَمِّهِ, فَكَفَّارَتُهُ كَفَّارَةُ يَمِينٍ, وَمَنْ نَذَرَ نَذْراً فِي مَعْصِيَةٍ, فَكَفَّارَتُهُ كَفَّارَةُ يَمِينٍ, وَمَنْ نَذَرَ نَذْراً لَا يُطِيقُهُ, فَكَفَّارَتُهُ كَفَّارَةُ يَمِينٍ" } وَإِسْنَادُهُ صَحِيحٌ; إِلَّا أَنَّ اَلْحُفَّاظَ رَجَّحُوا وَقْفَهُ.‏ 1‏ .‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Kim biror narsani nomini aytmasdan nazr qilsa, uning kafforati qasam kafforatidir. Kim maʼsiyat (osiylik) yoʻlida bir narsani nazr qilsa, uning kafforati qasam kafforatidir. Kim oʻzi uddasidan chiqolmaydigan narsani nazr qilsa, uning kafforati qasam kafforatidir. Kim oʻzi uddasidan chiqadigan narsani nazr qilsa, uni bajarsin», dedilar. Abu Dovud aytadi: Bu hadisni Vakiʼ va boshqalar Abdulloh ibn Said ibn Abu Hinddan rivoyat qilib, uni Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)da toʻxtatganlar (mavquf qilganlar).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бирор нарсани номини айтмасдан назр қилса, унинг каффорати қасам каффоратидир. Ким маъсият (осийлик) йўлида бир нарсани назр қилса, унинг каффорати қасам каффоратидир. Ким ўзи уддасидан чиқолмайдиган нарсани назр қилса, унинг каффорати қасам каффоратидир. Ким ўзи уддасидан чиқадиган нарсани назр қилса, уни бажарсин», дедилар. Абу Довуд айтади: Бу ҳадисни Вакиъ ва бошқалар Абдуллоҳ ибн Саид ибн Абу Ҳинддан ривоят қилиб, уни Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)да тўхтатганлар (мавқуф қилганлар).

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «لَا يَزْنِي الزَّانِي حِينَ يَزْنِي وَهُوَ مُؤْمِنٌ وَلَا يشرب الْخمر حِين يشْربهَا وَهُوَ مُؤمن وَلَا يَسْرِقُ السَّارِقُ حِينَ يَسْرِقُ وَهُوَ مُؤْمِنٌ وَلَا ينتهب نهبة ذَات شرف يرفع النَّاس إِلَيْهِ أَبْصَارهم فِيهَا حِينَ يَنْتَهِبُهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ وَلَا يَغُلُّ أَحَدُكُمْ حِين يغل وَهُوَ مُؤمن فإياكم إيَّاكُمْ» وَفِي رِوَايَة ابْن عَبَّاس: «وَلَا يَقْتُلُ حِينَ يَقْتُلُ وَهُوَ مُؤْمِنٌ» . قَالَ عِكْرِمَةُ: قُلْتُ لِابْنِ عَبَّاسٍ: كَيْفَ يُنْزَعُ الْإِيمَانُ مِنْهُ؟ قَالَ: هَكَذَا وَشَبَّكَ بَيْنَ أَصَابِعِهِ ثُمَّ أَخْرَجَهَا فَإِنْ تَابَ عَادَ إِلَيْهِ هَكَذَا وَشَبَّكَ بَيْنَ أَصَابِعِهِ وَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ: لَا يَكُونُ هَذَا مُؤْمِنًا تَامًّا وَلَا يَكُونُ لَهُ نُورُ الْإِيمَان. هَذَا لفظ البُخَارِيّ

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ: «Zinokor — zino qilayotgan paytda — moʻmin (boʻ lgan) holda zino qilmaydi; xamr ichuvchi — uni ichayotgan paytda — moʻmin (boʻ lgan) holda ichmaydi; oʻgʻ ri — oʻgʻ irlik qilayotgan paytda — moʻmin (boʻ lgʻan) holda oʻgʻ irlik qilmaydi» dedilar. (Ibn Shihob: «Menga Abdulmalik xabar berdi)ki, Abu Bakr buni Abu Hurayradan soʻzlab berar, soʻng: ‹Abu Bakr ular bilan (birga): ‹...va u — odamlar koʻ zlarini (oʻ ziga qarab) koʻ taradigan qadrli (katta) bir (mol)ni — uni talon-taroj qilayotgan paytda, moʻmin (boʻ lgan) holda — talamaydi›ni (ham qoʻ shar) edi› der edi.»(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ: «Зинокор — зино қилаётган пайтда — мўмин (бў лган) ҳолда зино қилмайди; хамр ичувчи — уни ичаётган пайтда — мўмин (бў лган) ҳолда ичмайди; ўғ ри — ўғ ирлик қилаётган пайтда — мўмин (бў лған) ҳолда ўғ ирлик қилмайди» дедилар. (Ибн Шиҳоб: «Менга Абдулмалик хабар берди)ки, Абу Бакр буни Абу Ҳурайрадан сўзлаб берар, сўнг: ‹Абу Бакр улар билан (бирга): ‹...ва у — одамлар кў зларини (ў зига қараб) кў тарадиган қадрли (катта) бир (мол)ни — уни талон-тарож қилаётган пайтда, мўмин (бў лган) ҳолда — таламайди›ни (ҳам қў шар) эди› дер эди.»

حَدَّثَنَا صَدَقَةُ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ حَبِيبٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ قَالَ‏:‏ قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ‏:‏ وَشَاوِرْهُمْ فِي بَعْضِ الامْرِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U {Baʼzi ishlarda ular bilan maslahatlash} (Oli Imron 159) oyatini oʻqidi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У {Баъзи ишларда улар билан маслаҳатлаш} (Оли Имрон 159) оятини ўқиди.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَصْرِيُّ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا الْفُضَيْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنِي فَائِدٌ، مَوْلَى عُبَيْدِ اللهِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي رَافِعٍ مَوْلَى رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللهِ بْنُ عَلِيٍّ، عَنْ جَدَّتِهِ سَلْمَى، أَنَّ الْحَسَنَ بْنَ عَلِيٍّ، وَابْنَ عَبَّاسٍ، وَابْنَ جَعْفَرٍ أَتَوْهَا فَقَالُوا لَهَا‏:‏ اصْنَعِي لَنَا طَعَامًا مِمَّا كَانَ يُعْجِبُ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم، وَيُحْسِنُ أَكْلَهُ فَقَالَتْ‏:‏ يَا بُنَيَّ لا تَشْتَهِيهِ الْيَوْمَ، قَالَ‏:‏ بَلَى اصْنَعِيهِ لَنَا قَالَ‏:‏ فَقَامَتْ فَأَخَذَتْ مِنْ شَعِيرٍ فَطَحَنَتْهُ، ثُمَّ جَعَلَتْهُ فِي قِدْرٍ، وَصَبَّتْ عَلَيْهِ شَيْئًا مِنْ زَيْتٍ، وَدَقَّتِ الْفُلْفُلَ، وَالتَّوَابِلَ، فَقَرَّبَتْهُ إِلَيْهِمْ، فَقَالَتْ‏:‏ هَذَا مِمَّا كَانَ يُعْجِبُ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم، وَيُحْسِنُ أَكْلَهُ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Marvon Abu Hurayrani Madinaga noib qilib qoldirdi va oʻzi Makkaga chiqib ketdi. Abu Hurayra bizga juma kuni namoz oʻqib berib, (birinchi rakatda) «Juma» surasini, ikkinchi rakatda esa {Munofiqlar sening oldingga kelganlarida} (Munofiqun surasini) oʻqidi. Ubaydulloh aytdi: Men Abu Hurayraga yetib olib, unga: «Siz Ali Kufada oʻqigan ikki surani oʻqidingiz», dedim. Abu Hurayra: «Men Rasululloh ﷺning bu ikkisini oʻqiganlarini eshitganman», dedi. Bu bobda Ibn Abbos, Nuʼmon ibn Bashir va Abu Inaba al-Xavloniydan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺdan rivoyat qilinishicha, u zot juma namozida {Sabbihisma robbikal aʼlo} (Aʼlo surasi) va {Hal atoka hadisul gʻoshiya} (Gʻoshiya surasi)ni oʻqir edilar. Ubaydulloh ibn Abu Rofiʼ Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)ning kotibi edi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Марвон Абу Ҳурайрани Мадинага ноиб қилиб қолдирди ва ўзи Маккага чиқиб кетди. Абу Ҳурайра бизга жума куни намоз ўқиб бериб, (биринчи ракатда) «Жума» сурасини, иккинчи ракатда эса {Мунофиқлар сенинг олдингга келганларида} (Мунофиқун сурасини) ўқиди. Убайдуллоҳ айтди: Мен Абу Ҳурайрага етиб олиб, унга: «Сиз Али Куфада ўқиган икки сурани ўқидингиз», дедим. Абу Ҳурайра: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг бу иккисини ўқиганларини эшитганман», деди. Бу бобда Ибн Аббос, Нуъмон ибн Башир ва Абу Инаба ал-Хавлонийдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺдан ривоят қилинишича, у зот жума намозида {Саббиҳисма роббикал аъло} (Аъло сураси) ва {Ҳал атока ҳадисул ғошия} (Ғошия сураси)ни ўқир эдилар. Убайдуллоҳ ибн Абу Рофиъ Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)нинг котиби эди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، قَالَ أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَتْ عَائِشَةُ لَمَّا ثَقُلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَاشْتَدَّ وَجَعُهُ اسْتَأْذَنَ أَزْوَاجَهُ أَنْ يُمَرَّضَ فِي بَيْتِي فَأَذِنَّ لَهُ، فَخَرَجَ بَيْنَ رَجُلَيْنِ تَخُطُّ رِجْلاَهُ الأَرْضَ، وَكَانَ بَيْنَ الْعَبَّاسِ وَرَجُلٍ آخَرَ‏.‏ قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لاِبْنِ عَبَّاسٍ مَا قَالَتْ عَائِشَةُ فَقَالَ لِي وَهَلْ تَدْرِي مَنِ الرَّجُلُ الَّذِي لَمْ تُسَمِّ عَائِشَةُ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ هُوَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Paygʻambar ﷺ qattiq kasal boʻlib, dardlari ogʻirlashganida, mening uyimda parvarish qilinishi uchun zavjalaridan izn soʻradilar; ularga ruxsat berildi. U zot ikki kishiga suyangan holda chiqdilar, oyoqlari yerda sudralar edi. U zot Abbos bilan boshqa bir kishi orasida edilar». Ubaydulloh: «Men Ibn Abbosga Oisha rivoyat qilgan (gap)ni aytdim; u: ‹Oisha ismini aytmagan (ikkinchi) kishi kim ekanini bilasanmi?› — dedi. Men: ‹Yoʻq›, — dedim. Ibn Abbos: ‹U — Ali ibn Abu Tolib edi›, — dedi», — dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Пайғамбар ﷺ қаттиқ касал бўлиб, дардлари оғирлашганида, менинг уйимда парвариш қилиниши учун завжаларидан изн сўрадилар; уларга рухсат берилди. У зот икки кишига суянган ҳолда чиқдилар, оёқлари ерда судралар эди. У зот Аббос билан бошқа бир киши орасида эдилар». Убайдуллоҳ: «Мен Ибн Аббосга Оиша ривоят қилган (гап)ни айтдим; у: ‹Оиша исмини айтмаган (иккинчи) киши ким эканини биласанми?› — деди. Мен: ‹Йўқ›, — дедим. Ибн Аббос: ‹У — Али ибн Абу Толиб эди›, — деди», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو كُرَيْبٍ وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ - وَاللَّفْظُ لأَبِي بَكْرٍ قَالَ إِسْحَاقُ أَخْبَرَنَا وَقَالَ الآخَرَانِ، حَدَّثَنَا - وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ آدَمَ بْنِ سُلَيْمَانَ، مَوْلَى خَالِدٍ قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ، يُحَدِّثُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏{‏ وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ‏}‏ قَالَ دَخَلَ قُلُوبَهُمْ مِنْهَا شَىْءٌ لَمْ يَدْخُلْ قُلُوبَهُمْ مِنْ شَىْءٍ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَسَلَّمْنَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَلْقَى اللَّهُ الإِيمَانَ فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏{‏ لاَ يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلاَّ وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لاَ تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا‏}‏ قَالَ قَدْ فَعَلْتُ ‏{‏ رَبَّنَا وَلاَ تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا‏}‏ - قَالَ قَدْ فَعَلْتُ ‏{‏ وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلاَنَا‏}‏ قَالَ قَدْ فَعَلْتُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Mana bu oyat: {Koʻnglingizdagini oshkor qilsangiz ham, yashirsangiz ham, Alloh sizlarni u bilan hisob-kitob qiladi} nozil boʻlganda, ularning qalblariga undan shunday bir narsa (qoʻrquv) kirdiki, (oldin) hech narsadan qalblariga (bunday narsa) kirmagan edi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «‹Eshitdik, itoat qildik va boʻysundik› denglar», dedilar. (Roviy) dedi: Shunda Alloh ularning qalblariga iymonni soldi va Alloh taolo {Alloh hech bir jonni kuchi yetadigan narsadan boshqasiga taklif qilmaydi; (kishi) kasb qilgan (yaxshilik) oʻziga, qilgan (yomonlik) oʻziga(dir). (Ey) Rabbimiz, agar unutsak yoki xato qilsak, bizni (jazoga) tutmagin} (oyatini) nozil qildi. (Alloh): «(Shunday) qildim», dedi. {(Ey) Rabbimiz, bizdan oldingilarga yuklaganing kabi, bizning ustimizga ogʻir yuk yuklamagin}. (Alloh): «(Shunday) qildim», dedi. {Va bizni magʻfirat qil, bizga rahm qil; Sen Mavlomizsan}. (Alloh): «(Shunday) qildim», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мана бу оят: {Кўнглингиздагини ошкор қилсангиз ҳам, яширсангиз ҳам, Аллоҳ сизларни у билан ҳисоб-китоб қилади} нозил бўлганда, уларнинг қалбларига ундан шундай бир нарса (қўрқув) кирдики, (олдин) ҳеч нарсадан қалбларига (бундай нарса) кирмаган эди. Шунда Пайғамбар ﷺ: «‹Эшитдик, итоат қилдик ва бўйсундик› денглар», дедилар. (Ровий) деди: Шунда Аллоҳ уларнинг қалбларига иймонни солди ва Аллоҳ таоло {Аллоҳ ҳеч бир жонни кучи етадиган нарсадан бошқасига таклиф қилмайди; (киши) касб қилган (яхшилик) ўзига, қилган (ёмонлик) ўзига(дир). (Эй) Раббимиз, агар унутсак ёки хато қилсак, бизни (жазога) тутмагин} (оятини) нозил қилди. (Аллоҳ): «(Шундай) қилдим», деди. {(Эй) Раббимиз, биздан олдингиларга юклаганинг каби, бизнинг устимизга оғир юк юкламагин}. (Аллоҳ): «(Шундай) қилдим», деди. {Ва бизни мағфират қил, бизга раҳм қил; Сен Мавломизсан}. (Аллоҳ): «(Шундай) қилдим», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَوْفٍ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، صَلَّى عَلَى جَنَازَةٍ فَقَرَأَ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ فَقُلْتُ لَهُ فَقَالَ إِنَّهُ مِنَ السُّنَّةِ أَوْ مِنْ تَمَامِ السُّنَّةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ يَخْتَارُونَ أَنْ يُقْرَأَ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ بَعْدَ التَّكْبِيرَةِ الأُولَى ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يُقْرَأُ فِي الصَّلاَةِ عَلَى الْجَنَازَةِ إِنَّمَا هُوَ ثَنَاءٌ عَلَى اللَّهِ وَالصَّلاَةُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالدُّعَاءُ لِلْمَيِّتِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَغَيْرِهِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏ وَطَلْحَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَوْفٍ هُوَ ابْنُ أَخِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ رَوَى عَنْهُ الزُّهْرِيُّ ‏.‏

Talha ibn Abdulloh ibn Avf (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Ibn Abbos bir janoza ustida namoz oʻqib, Fotihatul-kitobni oʻqidi. Men unga (bu haqda) gapirdim. Shunda u: «Albatta, bu sunnatdandir», yoki «sunnatning kamolidandir», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Nabiy ﷺ ashoblari va boshqalardan boʻlgan baʼzi ahli ilm shu (hadis) asosida amal qilib, birinchi takbirdan soʻng Fotihatul-kitob oʻqilishini ixtiyor qiladilar. Bu Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ahli ilm esa: «Janoza namozida (Qurʼon) oʻqilmaydi, u faqat Allohga sano aytish, Nabiy ﷺga salovot va oʻlik uchun duodir», dedilar. Bu Savriy va Kufa ahlidan boshqalarning soʻzidir.Талҳа ибн Абдуллоҳ ибн Авф (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Ибн Аббос бир жаноза устида намоз ўқиб, Фотиҳатул-китобни ўқиди. Мен унга (бу ҳақда) гапирдим. Шунда у: «Албатта, бу суннатдандир», ёки «суннатнинг камолидандир», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺ ашоблари ва бошқалардан бўлган баъзи аҳли илм шу (ҳадис) асосида амал қилиб, биринчи такбирдан сўнг Фотиҳатул-китоб ўқилишини ихтиёр қиладилар. Бу Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи аҳли илм эса: «Жаноза намозида (Қуръон) ўқилмайди, у фақат Аллоҳга сано айтиш, Набий ﷺга саловот ва ўлик учун дуодир», дедилар. Бу Саврий ва Куфа аҳлидан бошқаларнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ عِيسَى الْخُرَاسَانِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ شُعْبَةَ، قَالَ إِنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ كَانَ إِذَا اغْتَسَلَ مِنَ الْجَنَابَةِ يُفْرِغُ بِيَدِهِ الْيُمْنَى عَلَى يَدِهِ الْيُسْرَى سَبْعَ مِرَارٍ ثُمَّ يَغْسِلُ فَرْجَهُ فَنَسِيَ مَرَّةً كَمْ أَفْرَغَ فَسَأَلَنِي كَمْ أَفْرَغْتُ فَقُلْتُ لاَ أَدْرِي ‏.‏ فَقَالَ لاَ أُمَّ لَكَ وَمَا يَمْنَعُكَ أَنْ تَدْرِيَ ثُمَّ يَتَوَضَّأُ وُضُوءَهُ لِلصَّلاَةِ ثُمَّ يُفِيضُ عَلَى جِلْدِهِ الْمَاءَ ثُمَّ يَقُولُ هَكَذَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَتَطَهَّرُ ‏.‏

Shuʼba (Ibn Abbosning mavlosi) aytadi: Ibn Abbos janobatdan gʻusl qilganida, oʻng qoʻli bilan chap qoʻliga yetti marta (suv) quyar, soʻng avratini yuvar edi. Bir marta u necha marta quyganini unutib, mendan: «Necha marta quydim?» — deb soʻradi. Men: «Bilmayman», — dedim. U: «Onasiz qolgur! Seni bilishdan nima toʻsadi?» — dedi. Soʻng u namozga (oladigan) tahorati(dek) tahorat olar, soʻng terisiga (badaniga) suv quyar, keyin: «Rasululloh ﷺ mana shunday poklanar edilar», — der edi.Шуъба (Ибн Аббоснинг мавлоси) айтади: Ибн Аббос жанобатдан ғусл қилганида, ўнг қўли билан чап қўлига етти марта (сув) қуяр, сўнг авратини ювар эди. Бир марта у неча марта қуйганини унутиб, мендан: «Неча марта қуйдим?» — деб сўради. Мен: «Билмайман», — дедим. У: «Онасиз қолгур! Сени билишдан нима тўсади?» — деди. Сўнг у намозга (оладиган) таҳорати(дек) таҳорат олар, сўнг терисига (баданига) сув қуяр, кейин: «Расулуллоҳ ﷺ мана шундай покланар эдилар», — дер эди.

أَخْبَرَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْعَظِيمِ الْعَنْبَرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا زَائِدَةُ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عَائِشَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى عَائِشَةَ فَقُلْتُ أَلاَ تُحَدِّثِينِي عَنْ مَرَضِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَتْ لَمَّا ثَقُلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ أَصَلَّى النَّاسُ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْنَا لاَ وَهُمْ يَنْتَظِرُونَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ ضَعُوا لِي مَاءً فِي الْمِخْضَبِ ‏"‏ ‏.‏ فَفَعَلْنَا فَاغْتَسَلَ ثُمَّ ذَهَبَ لِيَنُوءَ فَأُغْمِيَ عَلَيْهِ ثُمَّ أَفَاقَ فَقَالَ ‏"‏ أَصَلَّى النَّاسُ ‏"‏ ‏.‏ قُلْنَا لاَ هُمْ يَنْتَظِرُونَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ ضَعُوا لِي مَاءً فِي الْمِخْضَبِ ‏"‏ ‏.‏ فَفَعَلْنَا فَاغْتَسَلَ ثُمَّ ذَهَبَ لِيَنُوءَ ثُمَّ أُغْمِيَ عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ فِي الثَّالِثَةِ مِثْلَ قَوْلِهِ قَالَتْ وَالنَّاسُ عُكُوفٌ فِي الْمَسْجِدِ يَنْتَظِرُونَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِصَلاَةِ الْعِشَاءِ فَأَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى أَبِي بَكْرٍ ‏"‏ أَنْ صَلِّ بِالنَّاسِ ‏"‏ ‏.‏ فَجَاءَهُ الرَّسُولُ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُكَ أَنْ تُصَلِّيَ بِالنَّاسِ وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ رَجُلاً رَقِيقًا فَقَالَ يَا عُمَرُ صَلِّ بِالنَّاسِ ‏.‏ فَقَالَ أَنْتَ أَحَقُّ بِذَلِكَ ‏.‏ فَصَلَّى بِهِمْ أَبُو بَكْرٍ تِلْكَ الأَيَّامَ ثُمَّ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَجَدَ مِنْ نَفْسِهِ خِفَّةً فَجَاءَ يُهَادَى بَيْنَ رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا الْعَبَّاسُ لِصَلاَةِ الظُّهْرِ فَلَمَّا رَآهُ أَبُو بَكْرٍ ذَهَبَ لِيَتَأَخَّرَ فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ لاَ يَتَأَخَّرَ وَأَمَرَهُمَا فَأَجْلَسَاهُ إِلَى جَنْبِهِ فَجَعَلَ أَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي قَائِمًا وَالنَّاسُ يُصَلُّونَ بِصَلاَةِ أَبِي بَكْرٍ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي قَاعِدًا ‏.‏ فَدَخَلْتُ عَلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَقُلْتُ أَلاَ أَعْرِضُ عَلَيْكَ مَا حَدَّثَتْنِي عَائِشَةُ عَنْ مَرَضِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ نَعَمْ ‏.‏ فَحَدَّثْتُهُ فَمَا أَنْكَرَ مِنْهُ شَيْئًا غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ أَسَمَّتْ لَكَ الرَّجُلَ الَّذِي كَانَ مَعَ الْعَبَّاسِ قُلْتُ لاَ ‏.‏ قَالَ هُوَ عَلِيٌّ كَرَّمَ اللَّهُ وَجْهَهُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ogʻirlashib qolganlarida: «Odamlar namoz oʻqishdimi?» dedilar. Biz: «Yoʻq, ular sizni kutmoqdalar, yo Rasululloh», dedik. U zot: «Menga togʻorada suv qoʻyinglar», dedilar. Biz shunday qildik, u zot gʻusl qildilar. Soʻng turmoqchi boʻlganlarida hushdan ketdilar, keyin oʻzlariga keldilar-da: «Odamlar namoz oʻqishdimi?» dedilar. Biz: «Yoʻq, ular sizni kutmoqdalar, yo Rasululloh», dedik. U zot: «Menga togʻorada suv qoʻyinglar», dedilar. Biz shunday qildik, u zot gʻusl qildilar. Soʻng turmoqchi boʻlganlarida yana hushdan ketdilar. Uchinchi martasida ham aynan shunday dedilar. Odamlar masjidda xufton namozi uchun Rasulullohni ﷺ kutib oʻtirardilar. Rasululloh ﷺ Abu Bakrga: «Odamlarga namoz oʻqib ber», deb odam yubordilar. Elchi kelib: «Rasululloh ﷺ senga odamlarga namoz oʻqib berishingni buyurmoqda», dedi. Abu Bakr yumshoq koʻngil kishi edi, u: «Ey Umar, odamlarga namoz oʻqib ber», dedi. Umar: «Sen bunga haqliroqsan», dedi. Shundan soʻng Abu Bakr oʻsha kunlar odamlarga namoz oʻqib berdi. Keyin Rasululloh ﷺ oʻzlarida yengillik sezib, peshin namozi uchun ikki kishi oʻrtasida suyanib chiqdilar, ulardan biri Abbos edi. Abu Bakr u zotni koʻrib, orqaga chekinmoqchi boʻldi. Rasululloh ﷺ unga chekinmaslikka ishora qildilar va u ikkoviga buyurdilar, ular u zotni Abu Bakrning yoniga oʻtqazishdi. Abu Bakr tik turib namoz oʻqir, odamlar Abu Bakrning namoziga qarab namoz oʻqir, Rasululloh ﷺ esa oʻtirgan holda namoz oʻqirdilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ оғирлашиб қолганларида: «Одамлар намоз ўқишдими?» дедилар. Биз: «Йўқ, улар сизни кутмоқдалар, ё Расулуллоҳ», дедик. У зот: «Менга тоғорада сув қўйинглар», дедилар. Биз шундай қилдик, у зот ғусл қилдилар. Сўнг турмоқчи бўлганларида ҳушдан кетдилар, кейин ўзларига келдилар-да: «Одамлар намоз ўқишдими?» дедилар. Биз: «Йўқ, улар сизни кутмоқдалар, ё Расулуллоҳ», дедик. У зот: «Менга тоғорада сув қўйинглар», дедилар. Биз шундай қилдик, у зот ғусл қилдилар. Сўнг турмоқчи бўлганларида яна ҳушдан кетдилар. Учинчи мартасида ҳам айнан шундай дедилар. Одамлар масжидда хуфтон намози учун Расулуллоҳни ﷺ кутиб ўтирардилар. Расулуллоҳ ﷺ Абу Бакрга: «Одамларга намоз ўқиб бер», деб одам юбордилар. Элчи келиб: «Расулуллоҳ ﷺ сенга одамларга намоз ўқиб беришингни буюрмоқда», деди. Абу Бакр юмшоқ кўнгил киши эди, у: «Эй Умар, одамларга намоз ўқиб бер», деди. Умар: «Сен бунга ҳақлироқсан», деди. Шундан сўнг Абу Бакр ўша кунлар одамларга намоз ўқиб берди. Кейин Расулуллоҳ ﷺ ўзларида енгиллик сезиб, пешин намози учун икки киши ўртасида суяниб чиқдилар, улардан бири Аббос эди. Абу Бакр у зотни кўриб, орқага чекинмоқчи бўлди. Расулуллоҳ ﷺ унга чекинмасликка ишора қилдилар ва у икковига буюрдилар, улар у зотни Абу Бакрнинг ёнига ўтқазишди. Абу Бакр тик туриб намоз ўқир, одамлар Абу Бакрнинг намозига қараб намоз ўқир, Расулуллоҳ ﷺ эса ўтирган ҳолда намоз ўқирдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ، عَنْ رَوْحِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، عَنِ الرُّبَيِّعِ، قَالَتْ أَتَانِي ابْنُ عَبَّاسٍ فَسَأَلَنِي عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ، - تَعْنِي حَدِيثَهَا الَّذِي ذَكَرَتْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ تَوَضَّأَ وَغَسَلَ رِجْلَيْهِ - فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ إِنَّ النَّاسَ أَبَوْا إِلاَّ الْغَسْلَ وَلاَ أَجِدُ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِلاَّ الْمَسْحَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U kishi ar-Rubayyiʼning oldiga kelib, Rasululloh ﷺ taharat qilib, ikki oyoqlarini yuvganlari haqidagi hadis toʻgʻrisida soʻradilar. Soʻng Ibn Abbos: «Odamlar oyoqlarni yuvishdan boshqasiga koʻnmayaptilar, holbuki men Allohning Kitobida mash qilishdan boshqasini topmayapman», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У киши ар-Рубаййиънинг олдига келиб, Расулуллоҳ ﷺ таҳарат қилиб, икки оёқларини ювганлари ҳақидаги ҳадис тўғрисида сўрадилар. Сўнг Ибн Аббос: «Одамлар оёқларни ювишдан бошқасига кўнмаяптилар, ҳолбуки мен Аллоҳнинг Китобида маш қилишдан бошқасини топмаяпман», дедилар.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، ذُكِرَ لِعُمَرَ أَنَّ سَمُرَةَ، وَقَالَ، مَرَّةً بَلَغَ عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّ سَمُرَةَ بَاعَ خَمْرًا قَالَ قَاتَلَ اللَّهُ سَمُرَةَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لَعَنَ اللَّهُ الْيَهُودَ حُرِّمَتْ عَلَيْهِمْ الشُّحُومُ فَجَمَلُوهَا فَبَاعُوهَا‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, unga Samuraning xamr sotgani haqida xabar yetdi. Shunda u: «Alloh Samurani halok qilsin! Rasululloh ﷺ: ‹Alloh yahudiylarni laʼnatlasin, ularga (hayvon) yogʻlari harom qilingan edi, ular esa uni eritib, soʻng sotdilar›, deganlar», dedi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, унга Самуранинг хамр сотгани ҳақида хабар етди. Шунда у: «Аллоҳ Самурани ҳалок қилсин! Расулуллоҳ ﷺ: ‹Аллоҳ яҳудийларни лаънатласин, уларга (ҳайвон) ёғлари ҳаром қилинган эди, улар эса уни эритиб, сўнг сотдилар›, деганлар», деди.

وَلَهُ شَاهِدٌ عِنْدَ اَلْحَاكِمِ: مِنْ حَدِيثِ اِبْنِ عَبَّاسٍ 1‏ .‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bu hadisning Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) hadisidan Hokim rivoyat qilgan shohidi (quvvatlovchi rivoyati) bordir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бу ҳадиснинг Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ҳадисидан Ҳоким ривоят қилган шоҳиди (қувватловчи ривояти) бордир.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَنْ تَمَسَّكَ بِسُنَّتِي عِنْدَ فَسَادِ أُمَّتِي فَلَهُ أجر مائَة شَهِيد»

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim ummatim buzilgan paytda sunnatimni mahkam tutsa, unga yuzta shahid ajri boʻladi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким умматим бузилган пайтда суннатимни маҳкам тутса, унга юзта шаҳид ажри бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللهِ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا أَبُو مَوْدُودٍ، عَنْ زَيْدٍ مَوْلَى قَيْسٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فِي قَوْلِهِ عَزَّ وَجَلَّ‏:‏ ‏{‏وَلاَ تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ‏}‏، قَالَ‏:‏ لاَ يَطْعَنُ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U zot Alloh azza va jallaning {Bir-biringizni ayblamanglar} (Hujurot, 11) degan soʻzi haqida: «Baʼzingiz baʼzingizga taʼna qilmasin (degani)», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У зот Аллоҳ азза ва жалланинг {Бир-бирингизни айбламанглар} (Ҳужурот, 11) деган сўзи ҳақида: «Баъзингиз баъзингизга таъна қилмасин (дегани)», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ ‏(‏ح‏)‏ وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا مَعْنٌ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ مَخْرَمَةَ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ، أَنَّهُ بَاتَ عِنْدَ مَيْمُونَةَ وَهِيَ خَالَتُهُ، قَالَ‏:‏ فَاضْطَجَعْتُ فِي عَرْضِ الْوِسَادَةِ، وَاضْطَجَعَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم فِي طُولِهَا، فَنَامَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم، حَتَّى إِذَا انْتَصَفَ اللَّيْلُ أَوْ قَبْلَهُ بِقَلِيلٍ أَوْ بَعْدَهُ بِقَلِيلٍ، فَاسْتَيْقَظَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم، فَجَعَلَ يَمْسَحُ النَّوْمَ عَنْ وَجْهِهِ، ثُمَّ قَرَأَ الْعَشْرَ الآيَاتِ الْخَوَاتِيمَ مِنْ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ، ثُمَّ قَامَ إِلَى شَنٍّ مُعَلَّقٍ فَتَوَضَّأَ مِنْهَا، فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَ، ثُمَّ قَامَ يُصَلِّي، قَالَ عَبْدُ اللهِ بْنُ عَبَّاسٍ‏:‏ فَقُمْتُ إِلَى جَنْبِهِ فَوَضَعَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم، يَدَهُ الْيُمْنَى عَلَى رَأْسِي ثُمَّ أَخَذَ بِأُذُنِي الْيُمْنَى، فَفَتَلَهَا فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، قَالَ مَعْنٌ‏:‏ سِتَّ مَرَّاتٍ ثُمَّ أَوْتَرَ، ثُمَّ اضْطَجَعَ حَتَّى جَاءَهُ الْمُؤَذِّنُ، فَقَامَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ خَفِيفَتَيْنِ، ثُمَّ خَرَجَ فَصَلَّى الصُّبْحَ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) xabar berib aytadi: U Nabiy ﷺning zavjalari Maymuna (roziyallohu anho)nikida tunadi — u (Maymuna) uning xolasi edi. (Ibn Abbos) aytadi: Men yostiqning eni boʻylab yotdim, Rasululloh ﷺ va ahllari esa uning uzunligi boʻylab yotdilar. Rasululloh ﷺ uxladilar, tun yarmiga yetganda — yoki undan biroz oldin, yoki undan biroz keyin — Rasululloh ﷺ uygʻondilar-da, oʻtirib, qoʻllari bilan yuzlaridan uyquni artdilar. Soʻngra Ol-i Imron surasining oxirgi oʻn oyatini oʻqidilar. Soʻngra osigʻliq turgan mesh tomon turib bordilar-da, undan taharat olib, taharatlarini chiroyli qildilar. Soʻngra turib namoz oʻqiy boshladilar. Abdulloh aytadi: Men ham turib, u zot qilgan ishni qildim. Soʻngra borib, yonlarida turdim. Rasululloh ﷺ oʻng qoʻllarini boshimga qoʻyib, qulogʻimdan ushlab, uni burab qoʻydilar. Soʻngra ikki rakaat, yana ikki rakaat, yana ikki rakaat, yana ikki rakaat, yana ikki rakaat, yana ikki rakaat oʻqidilar — Qaʼnabiy: «olti marta», — dedi. Soʻngra vitr oʻqidilar. Soʻngra yonboshlab yotdilar, toki muazzin u zotning huzurlariga kelguncha. Shunda turib, ikki yengil rakaat oʻqidilar. Soʻngra chiqib, bomdod (namozini) oʻqidilar.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) хабар бериб айтади: У Набий ﷺнинг завжалари Маймуна (розияллоҳу анҳо)никида тунади — у (Маймуна) унинг холаси эди. (Ибн Аббос) айтади: Мен ёстиқнинг эни бўйлаб ётдим, Расулуллоҳ ﷺ ва аҳллари эса унинг узунлиги бўйлаб ётдилар. Расулуллоҳ ﷺ ухладилар, тун ярмига етганда — ёки ундан бироз олдин, ёки ундан бироз кейин — Расулуллоҳ ﷺ уйғондилар-да, ўтириб, қўллари билан юзларидан уйқуни артдилар. Сўнгра Ол-и Имрон сурасининг охирги ўн оятини ўқидилар. Сўнгра осиғлиқ турган меш томон туриб бордилар-да, ундан таҳарат олиб, таҳаратларини чиройли қилдилар. Сўнгра туриб намоз ўқий бошладилар. Абдуллоҳ айтади: Мен ҳам туриб, у зот қилган ишни қилдим. Сўнгра бориб, ёнларида турдим. Расулуллоҳ ﷺ ўнг қўлларини бошимга қўйиб, қулоғимдан ушлаб, уни бураб қўйдилар. Сўнгра икки ракаат, яна икки ракаат, яна икки ракаат, яна икки ракаат, яна икки ракаат, яна икки ракаат ўқидилар — Қаънабий: «олти марта», — деди. Сўнгра витр ўқидилар. Сўнгра ёнбошлаб ётдилар, токи муаззин у зотнинг ҳузурларига келгунча. Шунда туриб, икки енгил ракаат ўқидилар. Сўнгра чиқиб, бомдод (намозини) ўқидилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ، صَاحِبُ الزِّيَادِيِّ قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الْحَارِثِ، قَالَ خَطَبَنَا ابْنُ عَبَّاسٍ فِي يَوْمٍ ذِي رَدْغٍ، فَأَمَرَ الْمُؤَذِّنَ لَمَّا بَلَغَ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ‏.‏ قَالَ قُلِ الصَّلاَةُ فِي الرِّحَالِ، فَنَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ، فَكَأَنَّهُمْ أَنْكَرُوا فَقَالَ كَأَنَّكُمْ أَنْكَرْتُمْ هَذَا إِنَّ هَذَا فَعَلَهُ مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنِّي ـ يَعْنِي النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ـ إِنَّهَا عَزْمَةٌ، وَإِنِّي كَرِهْتُ أَنْ أُحْرِجَكُمْ‏.‏ وَعَنْ حَمَّادٍ عَنْ عَاصِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ، غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ كَرِهْتُ أَنْ أُؤَثِّمَكُمْ، فَتَجِيئُونَ تَدُوسُونَ الطِّينَ إِلَى رُكَبِكُمْ‏.‏

Abdulloh ibn al-Horis (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Ibn Abbos bizga (yomgʻirli) loyli kunda xutba qildi; muazzin ‹Namozga kelinglar› degach, Ibn Abbos unga: «Uylaringizda namoz oʻqinglar (deb ayt)», — dedi. Odamlar (buni yoqtirmagandek) hayrat bilan bir-biriga qaray boshladi. Ibn Abbos: «Buni yomon (deb) oʻyladinglar shekilli; lekin buni mendan yaxshiroq (zot) qilgan edi (yaʼni Paygʻambar ﷺ). U (namoz) — qatʼiy buyruq; men sizlarni (loyga) chiqarishni yoqtirmadim», — dedi. Ibn Abbos yuqoridagidek rivoyat qildi, lekin: «Men sizlarni (masjidga kelmaganingiz uchun) gunohkor qilishni va tizzagacha loyga botgan holda (masjidga) kelishingizni yoqtirmadim», — dedi.Абдуллоҳ ибн ал-Ҳорис (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Ибн Аббос бизга (ёмғирли) лойли кунда хутба қилди; муаззин ‹Намозга келинглар› дегач, Ибн Аббос унга: «Уйларингизда намоз ўқинглар (деб айт)», — деди. Одамлар (буни ёқтирмагандек) ҳайрат билан бир-бирига қарай бошлади. Ибн Аббос: «Буни ёмон (деб) ўйладинглар шекилли; лекин буни мендан яхшироқ (зот) қилган эди (яъни Пайғамбар ﷺ). У (намоз) — қатъий буйруқ; мен сизларни (лойга) чиқаришни ёқтирмадим», — деди. Ибн Аббос юқоридагидек ривоят қилди, лекин: «Мен сизларни (масжидга келмаганингиз учун) гуноҳкор қилишни ва тиззагача лойга ботган ҳолда (масжидга) келишингизни ёқтирмадим», — деди.

وَحَدَّثَنِي حَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى التُّجِيبِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كَانَ أَبُو ذَرٍّ يُحَدِّثُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ فُرِجَ سَقْفُ بَيْتِي وَأَنَا بِمَكَّةَ فَنَزَلَ جِبْرِيلُ صلى الله عليه وسلم فَفَرَجَ صَدْرِي ثُمَّ غَسَلَهُ مِنْ مَاءِ زَمْزَمَ ثُمَّ جَاءَ بِطَسْتٍ مِنْ ذَهَبٍ مُمْتَلِئٍ حِكْمَةً وَإِيمَانًا فَأَفْرَغَهَا فِي صَدْرِي ثُمَّ أَطْبَقَهُ ثُمَّ أَخَذَ بِيَدِي فَعَرَجَ بِي إِلَى السَّمَاءِ فَلَمَّا جِئْنَا السَّمَاءَ الدُّنْيَا قَالَ جِبْرِيلُ - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - لِخَازِنِ السَّمَاءِ الدُّنْيَا افْتَحْ ‏.‏ قَالَ مَنْ هَذَا قَالَ هَذَا جِبْرِيلُ ‏.‏ قَالَ هَلْ مَعَكَ أَحَدٌ قَالَ نَعَمْ مَعِيَ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ فَأُرْسِلَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ فَفَتَحَ - قَالَ - فَلَمَّا عَلَوْنَا السَّمَاءَ الدُّنْيَا فَإِذَا رَجُلٌ عَنْ يَمِينِهِ أَسْوِدَةٌ وَعَنْ يَسَارِهِ أَسْوِدَةٌ - قَالَ - فَإِذَا نَظَرَ قِبَلَ يَمِينِهِ ضَحِكَ وَإِذَا نَظَرَ قِبَلَ شِمَالِهِ بَكَى - قَالَ - فَقَالَ مَرْحَبًا بِالنَّبِيِّ الصَّالِحِ وَالاِبْنِ الصَّالِحِ - قَالَ - قُلْتُ يَا جِبْرِيلُ مَنْ هَذَا قَالَ هَذَا آدَمُ صلى الله عليه وسلم وَهَذِهِ الأَسْوِدَةُ عَنْ يَمِينِهِ وَعَنْ شِمَالِهِ نَسَمُ بَنِيهِ فَأَهْلُ الْيَمِينِ أَهْلُ الْجَنَّةِ وَالأَسْوِدَةُ الَّتِي عَنْ شِمَالِهِ أَهْلُ النَّارِ فَإِذَا نَظَرَ قِبَلَ يَمِينِهِ ضَحِكَ وَإِذَا نَظَرَ قِبَلَ شِمَالِهِ بَكَى - قَالَ - ثُمَّ عَرَجَ بِي جِبْرِيلُ حَتَّى أَتَى السَّمَاءَ الثَّانِيَةَ ‏.‏ فَقَالَ لِخَازِنِهَا افْتَحْ - قَالَ - فَقَالَ لَهُ خَازِنُهَا مِثْلَ مَا قَالَ خَازِنُ السَّمَاءِ الدُّنْيَا فَفَتَحَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ فَذَكَرَ أَنَّهُ وَجَدَ فِي السَّمَوَاتِ آدَمَ وَإِدْرِيسَ وَعِيسَى وَمُوسَى وَإِبْرَاهِيمَ - صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ - وَلَمْ يُثْبِتْ كَيْفَ مَنَازِلُهُمْ غَيْرَ أَنَّهُ ذَكَرَ أَنَّهُ قَدْ وَجَدَ آدَمَ - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - فِي السَّمَاءِ الدُّنْيَا وَإِبْرَاهِيمَ فِي السَّمَاءِ السَّادِسَةِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَلَمَّا مَرَّ جِبْرِيلُ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِإِدْرِيسَ - صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ - قَالَ مَرْحَبًا بِالنَّبِيِّ الصَّالِحِ وَالأَخِ الصَّالِحِ - قَالَ - ثُمَّ مَرَّ فَقُلْتُ مَنْ هَذَا فَقَالَ هَذَا إِدْرِيسُ - قَالَ - ثُمَّ مَرَرْتُ بِمُوسَى - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - فَقَالَ مَرْحَبًا بِالنَّبِيِّ الصَّالِحِ وَالأَخِ الصَّالِحِ - قَالَ - قُلْتُ مَنْ هَذَا قَالَ هَذَا مُوسَى - قَالَ - ثُمَّ مَرَرْتُ بِعِيسَى فَقَالَ مَرْحَبًا بِالنَّبِيِّ الصَّالِحِ وَالأَخِ الصَّالِحِ ‏.‏ قُلْتُ مَنْ هَذَا قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ - قَالَ - ثُمَّ مَرَرْتُ بِإِبْرَاهِيمَ - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - فَقَالَ مَرْحَبًا بِالنَّبِيِّ الصَّالِحِ وَالاِبْنِ الصَّالِحِ - قَالَ - قُلْتُ مَنْ هَذَا قَالَ هَذَا إِبْرَاهِيمُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَأَخْبَرَنِي ابْنُ حَزْمٍ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ وَأَبَا حَبَّةَ الأَنْصَارِيَّ كَانَا يَقُولاَنِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ثُمَّ عَرَجَ بِي حَتَّى ظَهَرْتُ لِمُسْتَوًى أَسْمَعُ فِيهِ صَرِيفَ الأَقْلاَمِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ حَزْمٍ وَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَفَرَضَ اللَّهُ عَلَى أُمَّتِي خَمْسِينَ صَلاَةً - قَالَ - فَرَجَعْتُ بِذَلِكَ حَتَّى أَمُرَّ بِمُوسَى فَقَالَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ مَاذَا فَرَضَ رَبُّكَ عَلَى أُمَّتِكَ - قَالَ - قُلْتُ فَرَضَ عَلَيْهِمْ خَمْسِينَ صَلاَةً ‏.‏ قَالَ لِي مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ فَرَاجِعْ رَبَّكَ فَإِنَّ أُمَّتَكَ لاَ تُطِيقُ ذَلِكَ - قَالَ - فَرَاجَعْتُ رَبِّي فَوَضَعَ شَطْرَهَا - قَالَ - فَرَجَعْتُ إِلَى مُوسَى - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - فَأَخْبَرْتُهُ قَالَ رَاجِعْ رَبَّكَ فَإِنَّ أُمَّتَكَ لاَ تُطِيقُ ذَلِكَ - قَالَ - فَرَاجَعْتُ رَبِّي فَقَالَ هِيَ خَمْسٌ وَهْىَ خَمْسُونَ لاَ يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَىَّ - قَالَ - فَرَجَعْتُ إِلَى مُوسَى فَقَالَ رَاجِعْ رَبَّكَ ‏.‏ فَقُلْتُ قَدِ اسْتَحْيَيْتُ مِنْ رَبِّي - قَالَ - ثُمَّ انْطَلَقَ بِي جِبْرِيلُ حَتَّى نَأْتِيَ سِدْرَةَ الْمُنْتَهَى فَغَشِيَهَا أَلْوَانٌ لاَ أَدْرِي مَا هِيَ - قَالَ - ثُمَّ أُدْخِلْتُ الْجَنَّةَ فَإِذَا فِيهَا جَنَابِذُ اللُّؤْلُؤِ وَإِذَا تُرَابُهَا الْمِسْكُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Zarr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men Makkada ekanimda, uyimning shifti yorildi-da, Jibril — alayhissalom — tushdi. U koʻkragimni yorib, soʻng uni Zamzam suvi bilan yuvdi. Keyin hikmat va iymonga toʻla, oltindan boʻlgan bir tovoq keltirib, uni koʻkragimga (boʻshatib) quydi-da, soʻng uni (yana) yopdi. Soʻng qoʻlimdan ushlab, meni osmonga koʻtardi. Biz eng yaqin (dunyo) osmonga kelganimizda, Jibril — alayhissalom — dunyo osmonining xazinaboniga (qoʻriqchisiga): ‹Och›, dedi. U: ‹Bu kim?› dedi. (Jibril): ‹Bu — Jibril›, dedi. U: ‹Sen bilan kimdir bormi?› dedi. (Jibril): ‹Ha, men bilan Muhammad ﷺ bor›, dedi. U: ‹Unga (odam) yuborilganmi?› dedi. (Jibril): ‹Ha›, dedi. Bas, u ochdi. (Paygʻambar) dedilar: Biz dunyo osmoniga koʻtarilganimizda, bir kishi (oʻtiribdi) — uning oʻng tomonida (qora) koʻlankalar (jonlar), chap tomonida (ham qora) koʻlankalar (bor edi). (Paygʻambar) dedilar: U oʻng tomoniga qaraganda kular, chap tomoniga qaraganda yigʻlar edi. (Paygʻambar) dedilar: U: ‹Solih paygʻambarga va solih farzandga marhabo!› dedi. (Paygʻambar) dedilar: Men: ‹Ey Jibril, bu kim?› dedim. U: ‹Bu — Odam (alayhissalom); uning oʻng tomonidagi va chap tomonidagi mana bu koʻlankalar — uning farzandlarining jonlari. Bas, oʻng tomon ahli — jannat ahli; chap tomonidagi koʻlankalar esa — doʻzax ahli. Shuning uchun u oʻng tomoniga qaraganda kuladi, chap tomoniga qaraganda yigʻlaydi›, dedi. (Paygʻambar) dedilar: Soʻng Jibril meni ikkinchi osmonga (olib) koʻtardi — toki uning xazinaboniga: ‹Och›, dedi. Uning xazinaboni unga dunyo osmonining xazinaboni aytgani kabi (gap) aytdi. Bas, u ochdi». Anas ibn Molik dedi: Soʻng u (Paygʻambar) osmonlarda Odam, Idris, Iso, Muso va Ibrohim — Allohning salavotlari ularning hammasiga boʻlsin — ni topganini zikr qildi; ammo ularning manzillari (joylari) qanday ekanini aniqlamadi — faqat u Odam (alayhissalom)ni dunyo osmonida, Ibrohimni esa oltinchi osmonda topganini zikr qildi. (Paygʻambar) dedilar: «Jibril va Rasululloh ﷺ Idris — Allohning salavotlari unga boʻlsin — yonidan oʻtganlarida, u: ‹Solih paygʻambarga va solih birodarga marhabo!› dedi. (Paygʻambar) dedilar: Soʻng (u) oʻtdi. Men: ‹Bu kim?› dedim. U: ‹Bu — Idris›, dedi. (Paygʻambar) dedilar: Soʻng men Muso — alayhissalom — yonidan oʻtdim; u: ‹Solih paygʻambarga va solih birodarga marhabo!› dedi. (Paygʻambar) dedilar: Men: ‹Bu kim?› dedim. U: ‹Bu — Muso›, dedi. (Paygʻambar) dedilar: Soʻng men Iso yonidan oʻtdim; u: ‹Solih paygʻambarga va solih birodarga marhabo!› dedi. Men: ‹Bu kim?› dedim. U: ‹Iso ibn Maryam›, dedi. (Paygʻambar) dedilar: Soʻng men Ibrohim — alayhissalom — yonidan oʻtdim; u: ‹Solih paygʻambarga va solih farzandga marhabo!› dedi. (Paygʻambar) dedilar: Men: ‹Bu kim?› dedim. U: ‹Bu — Ibrohim›, dedi». Ibn Shihob dedi: Menga Ibn Hazm xabar berdiki, Ibn Abbos va Abu Habba al-Ansoriy: «Rasululloh ﷺ: ‹Soʻng u meni koʻtardi — toki men qalamlarning gʻichirlashini eshitadigan bir tekislikka (sathga) chiqdim›, dedilar», derdilar. Ibn Hazm va Anas ibn Molik (dedilar): Rasululloh ﷺ: «Shunda Alloh ummatimga ellik (vaqt) namozni farz qildi. (Paygʻambar) dedilar: Men shu (farz) bilan qaytdim — toki Muso yonidan oʻtdim. Muso — alayhissalom —: ‹Rabbing ummatingga nimani farz qildi?› dedi. (Paygʻambar) dedilar: Men: ‹Ularga ellik (vaqt) namozni farz qildi›, dedim. Muso — alayhissalom — menga: ‹Rabbingga qaytib murojaat qil; chunki ummating bunga toqat qila olmaydi›, dedi. (Paygʻambar) dedilar: Men Rabbimga qaytib murojaat qildim. Shunda (Alloh) uning yarmini (kamaytirib) qoʻydi. (Paygʻambar) dedilar: Men Muso — alayhissalom — ning oldiga qaytib, unga xabar berdim. U: ‹Rabbingga qaytib murojaat qil; chunki ummating bunga toqat qila olmaydi›, dedi. (Paygʻambar) dedilar: Men Rabbimga qaytib murojaat qildim. Shunda (Alloh): ‹U beshta, (ayni paytda) u ellikta; Mening huzurimda soʻz oʻzgartirilmaydi›, dedi. (Paygʻambar) dedilar: Men Musoning oldiga qaytdim. U: ‹Rabbingga qaytib murojaat qil›, dedi. Men: ‹Endi Rabbimdan uyaldim›, dedim. (Paygʻambar) dedilar: Soʻng Jibril meni olib ketdi — toki biz Sidratul-Muntahoga keldik. Uni (rang-barang) ranglar qoplab oldi — ular nima ekanini bilmayman. (Paygʻambar) dedilar: Soʻng men jannatga kiritildim. Shunda uning ichida marvarid gumbazlar (bor) ekan; uning tuprogʻi esa mushk (misk) ekan», dedilar.Абу Зарр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен Маккада эканимда, уйимнинг шифти ёрилди-да, Жибрил — алайҳиссалом — тушди. У кўкрагимни ёриб, сўнг уни Замзам суви билан ювди. Кейин ҳикмат ва иймонга тўла, олтиндан бўлган бир товоқ келтириб, уни кўкрагимга (бўшатиб) қуйди-да, сўнг уни (яна) ёпди. Сўнг қўлимдан ушлаб, мени осмонга кўтарди. Биз энг яқин (дунё) осмонга келганимизда, Жибрил — алайҳиссалом — дунё осмонининг хазинабонига (қўриқчисига): ‹Оч›, деди. У: ‹Бу ким?› деди. (Жибрил): ‹Бу — Жибрил›, деди. У: ‹Сен билан кимдир борми?› деди. (Жибрил): ‹Ҳа, мен билан Муҳаммад ﷺ бор›, деди. У: ‹Унга (одам) юборилганми?› деди. (Жибрил): ‹Ҳа›, деди. Бас, у очди. (Пайғамбар) дедилар: Биз дунё осмонига кўтарилганимизда, бир киши (ўтирибди) — унинг ўнг томонида (қора) кўланкалар (жонлар), чап томонида (ҳам қора) кўланкалар (бор эди). (Пайғамбар) дедилар: У ўнг томонига қараганда кулар, чап томонига қараганда йиғлар эди. (Пайғамбар) дедилар: У: ‹Солиҳ пайғамбарга ва солиҳ фарзандга марҳабо!› деди. (Пайғамбар) дедилар: Мен: ‹Эй Жибрил, бу ким?› дедим. У: ‹Бу — Одам (алайҳиссалом); унинг ўнг томонидаги ва чап томонидаги мана бу кўланкалар — унинг фарзандларининг жонлари. Бас, ўнг томон аҳли — жаннат аҳли; чап томонидаги кўланкалар эса — дўзах аҳли. Шунинг учун у ўнг томонига қараганда кулади, чап томонига қараганда йиғлайди›, деди. (Пайғамбар) дедилар: Сўнг Жибрил мени иккинчи осмонга (олиб) кўтарди — токи унинг хазинабонига: ‹Оч›, деди. Унинг хазинабони унга дунё осмонининг хазинабони айтгани каби (гап) айтди. Бас, у очди». Анас ибн Молик деди: Сўнг у (Пайғамбар) осмонларда Одам, Идрис, Исо, Мусо ва Иброҳим — Аллоҳнинг салавотлари уларнинг ҳаммасига бўлсин — ни топганини зикр қилди; аммо уларнинг манзиллари (жойлари) қандай эканини аниқламади — фақат у Одам (алайҳиссалом)ни дунё осмонида, Иброҳимни эса олтинчи осмонда топганини зикр қилди. (Пайғамбар) дедилар: «Жибрил ва Расулуллоҳ ﷺ Идрис — Аллоҳнинг салавотлари унга бўлсин — ёнидан ўтганларида, у: ‹Солиҳ пайғамбарга ва солиҳ биродарга марҳабо!› деди. (Пайғамбар) дедилар: Сўнг (у) ўтди. Мен: ‹Бу ким?› дедим. У: ‹Бу — Идрис›, деди. (Пайғамбар) дедилар: Сўнг мен Мусо — алайҳиссалом — ёнидан ўтдим; у: ‹Солиҳ пайғамбарга ва солиҳ биродарга марҳабо!› деди. (Пайғамбар) дедилар: Мен: ‹Бу ким?› дедим. У: ‹Бу — Мусо›, деди. (Пайғамбар) дедилар: Сўнг мен Исо ёнидан ўтдим; у: ‹Солиҳ пайғамбарга ва солиҳ биродарга марҳабо!› деди. Мен: ‹Бу ким?› дедим. У: ‹Исо ибн Марям›, деди. (Пайғамбар) дедилар: Сўнг мен Иброҳим — алайҳиссалом — ёнидан ўтдим; у: ‹Солиҳ пайғамбарга ва солиҳ фарзандга марҳабо!› деди. (Пайғамбар) дедилар: Мен: ‹Бу ким?› дедим. У: ‹Бу — Иброҳим›, деди». Ибн Шиҳоб деди: Менга Ибн Ҳазм хабар бердики, Ибн Аббос ва Абу Ҳабба ал-Ансорий: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Сўнг у мени кўтарди — токи мен қаламларнинг ғичирлашини эшитадиган бир текисликка (сатҳга) чиқдим›, дедилар», дердилар. Ибн Ҳазм ва Анас ибн Молик (дедилар): Расулуллоҳ ﷺ: «Шунда Аллоҳ умматимга эллик (вақт) намозни фарз қилди. (Пайғамбар) дедилар: Мен шу (фарз) билан қайтдим — токи Мусо ёнидан ўтдим. Мусо — алайҳиссалом —: ‹Раббинг умматингга нимани фарз қилди?› деди. (Пайғамбар) дедилар: Мен: ‹Уларга эллик (вақт) намозни фарз қилди›, дедим. Мусо — алайҳиссалом — менга: ‹Раббингга қайтиб мурожаат қил; чунки умматинг бунга тоқат қила олмайди›, деди. (Пайғамбар) дедилар: Мен Раббимга қайтиб мурожаат қилдим. Шунда (Аллоҳ) унинг ярмини (камайтириб) қўйди. (Пайғамбар) дедилар: Мен Мусо — алайҳиссалом — нинг олдига қайтиб, унга хабар бердим. У: ‹Раббингга қайтиб мурожаат қил; чунки умматинг бунга тоқат қила олмайди›, деди. (Пайғамбар) дедилар: Мен Раббимга қайтиб мурожаат қилдим. Шунда (Аллоҳ): ‹У бешта, (айни пайтда) у элликта; Менинг ҳузуримда сўз ўзгартирилмайди›, деди. (Пайғамбар) дедилар: Мен Мусонинг олдига қайтдим. У: ‹Раббингга қайтиб мурожаат қил›, деди. Мен: ‹Энди Раббимдан уялдим›, дедим. (Пайғамбар) дедилар: Сўнг Жибрил мени олиб кетди — токи биз Сидратул-Мунтаҳога келдик. Уни (ранг-баранг) ранглар қоплаб олди — улар нима эканини билмайман. (Пайғамбар) дедилар: Сўнг мен жаннатга киритилдим. Шунда унинг ичида марварид гумбазлар (бор) экан; унинг тупроғи эса мушк (миск) экан», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا الشَّيْبَانِيُّ، حَدَّثَنَا الشَّعْبِيُّ، أَخْبَرَنِي مَنْ، رَأَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَرَأَى قَبْرًا مُنْتَبِذًا فَصَفَّ أَصْحَابَهُ خَلْفَهُ فَصَلَّى عَلَيْهِ فَقِيلَ لَهُ مَنْ أَخْبَرَكَهُ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَبُرَيْدَةَ وَيَزِيدَ بْنِ ثَابِتٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ وَأَبِي قَتَادَةَ وَسَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يُصَلَّى عَلَى الْقَبْرِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ إِذَا دُفِنَ الْمَيِّتُ وَلَمْ يُصَلَّ عَلَيْهِ صُلِّيَ عَلَى الْقَبْرِ ‏.‏ وَرَأَى ابْنُ الْمُبَارَكِ الصَّلاَةَ عَلَى الْقَبْرِ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ يُصَلَّى عَلَى الْقَبْرِ إِلَى شَهْرٍ ‏.‏ وَقَالاَ أَكْثَرُ مَا سَمِعْنَا عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى عَلَى قَبْرِ أُمِّ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ بَعْدَ شَهْرٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ chetda ajralib qolgan bir qabrni koʻrdilar-da, sahobalarini ortlariga saf qilib, unga (janoza) namozi oʻqidilar. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan koʻpchilik ilm ahli shunga amal qiladi — bu Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa: qabrga (janoza) namozi oʻqilmaydi, dedi — bu Molik ibn Anasning soʻzidir. Abdulloh ibn Muborak: mayyit koʻmilib, unga namoz oʻqilmagan boʻlsa, qabrga namoz oʻqiladi, dedi va Ibn Muborak qabrga namoz oʻqishni (joiz) deb bildi. Ahmad va Ishoq: bir oygacha qabrga namoz oʻqiladi, dedilar va: Ibn Musayyabdan eshitganimizning eng (ishonarlisi) shuki, Nabiy ﷺ Saʼd ibn Ubodaning onasi qabriga bir oydan keyin namoz oʻqigan edilar, dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ четда ажралиб қолган бир қабрни кўрдилар-да, саҳобаларини ортларига саф қилиб, унга (жаноза) намози ўқидилар. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган кўпчилик илм аҳли шунга амал қилади — бу Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса: қабрга (жаноза) намози ўқилмайди, деди — бу Молик ибн Анаснинг сўзидир. Абдуллоҳ ибн Муборак: маййит кўмилиб, унга намоз ўқилмаган бўлса, қабрга намоз ўқилади, деди ва Ибн Муборак қабрга намоз ўқишни (жоиз) деб билди. Аҳмад ва Ишоқ: бир ойгача қабрга намоз ўқилади, дедилар ва: Ибн Мусайябдан эшитганимизнинг энг (ишонарлиси) шуки, Набий ﷺ Саъд ибн Убоданинг онаси қабрига бир ойдан кейин намоз ўқиган эдилар, дедилар.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ سُهَيْلٍ، - يَعْنِي ابْنَ أَبِي صَالِحٍ - عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، حَدَّثَتْنِي فَاطِمَةُ بِنْتُ أَبِي حُبَيْشٍ، أَنَّهَا أَمَرَتْ أَسْمَاءَ - أَوْ أَسْمَاءُ حَدَّثَتْنِي أَنَّهَا، أَمَرَتْهَا فَاطِمَةُ بِنْتُ أَبِي حُبَيْشٍ - أَنْ تَسْأَلَ، رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهَا أَنْ تَقْعُدَ الأَيَّامَ الَّتِي كَانَتْ تَقْعُدُ ثُمَّ تَغْتَسِلُ ‏.1 قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَاهُ قَتَادَةُ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أُمِّ سَلَمَةَ أَنَّ أُمَّ حَبِيبَةَ بِنْتَ جَحْشٍ اسْتُحِيضَتْ فَأَمَرَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ تَدَعَ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا ثُمَّ تَغْتَسِلَ وَتُصَلِّيَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ لَمْ يَسْمَعْ قَتَادَةُ مِنْ عُرْوَةَ شَيْئًا ‏.2 وَزَادَ ابْنُ عُيَيْنَةَ فِي حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ أُمَّ حَبِيبَةَ كَانَتْ تُسْتَحَاضُ فَسَأَلَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهَا أَنْ تَدَعَ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهَذَا وَهَمٌ مِنَ ابْنِ عُيَيْنَةَ لَيْسَ هَذَا فِي حَدِيثِ الْحُفَّاظِ عَنِ الزُّهْرِيِّ إِلاَّ مَا ذَكَرَ سُهَيْلُ بْنُ أَبِي صَالِحٍ وَقَدْ رَوَى الْحُمَيْدِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ لَمْ يَذْكُرْ فِيهِ ‏"‏ تَدَعُ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا ‏"‏ ‏.1 وَرَوَتْ قَمِيرُ بِنْتُ عَمْرٍو زَوْجُ مَسْرُوقٍ عَنْ عَائِشَةَ الْمُسْتَحَاضَةُ تَتْرُكُ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا ثُمَّ تَغْتَسِلُ ‏.3 وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِيهِ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَهَا أَنْ تَتْرُكَ الصَّلاَةَ قَدْرَ أَقْرَائِهَا ‏.2 وَرَوَى أَبُو بِشْرٍ جَعْفَرُ بْنُ أَبِي وَحْشِيَّةَ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ أُمَّ حَبِيبَةَ بِنْتَ جَحْشٍ اسْتُحِيضَتْ فَذَكَرَ مِثْلَهُ وَرَوَى شَرِيكٌ عَنْ أَبِي الْيَقْظَانِ عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْمُسْتَحَاضَةُ تَدَعُ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا ثُمَّ تَغْتَسِلُ وَتُصَلِّي ‏"‏ ‏.1 وَرَوَى الْعَلاَءُ بْنُ الْمُسَيَّبِ عَنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ أَنَّ سَوْدَةَ اسْتُحِيضَتْ فَأَمَرَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا مَضَتْ أَيَّامُهَا اغْتَسَلَتْ وَصَلَّتْ ‏.1 وَرَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏"‏ الْمُسْتَحَاضَةُ تَجْلِسُ أَيَّامَ قُرْئِهَا ‏"‏ ‏.1 وَكَذَلِكَ رَوَاهُ عَمَّارٌ مَوْلَى بَنِي هَاشِمٍ وَطَلْقُ بْنُ حَبِيبٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ 1 وَكَذَلِكَ رَوَاهُ مَعْقِلٌ الْخَثْعَمِيُّ عَنْ عَلِيٍّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ 4 وَكَذَلِكَ رَوَى الشَّعْبِيُّ عَنْ قَمِيرَ امْرَأَةِ مَسْرُوقٍ عَنْ عَائِشَةَ رضى الله عنها ‏. قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَعَطَاءٍ وَمَكْحُولٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَسَالِمٍ وَالْقَاسِمِ إِنَّ الْمُسْتَحَاضَةَ تَدَعُ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ لَمْ يَسْمَعْ قَتَادَةُ مِنْ عُرْوَةَ شَيْئًا ‏.‏ 1

Urva ibn Zubayr aytadi: Menga Fotima binti Abu Hubaysh rivoyat qildiki, u Asmoʼ (binti Abu Bakr)ga (topshirgan) — yoki Asmoʼ menga rivoyat qildiki, Fotima binti Abu Hubaysh unga topshirgan — Rasululloh ﷺ dan soʻrashni; shunda u zot unga (avval) oʻtirgan (namozni tark etgan) kunlaricha oʻtirishni, soʻng gʻusl qilishni buyurdilar. Abu Dovud aytdi: Buni Qatoda Urva ibn Zubayrdan, u Zaynab binti Umm Salamadan (rivoyat qilib): «Umm Habiba binti Jahsh istihoza boʻldi; Paygʻambar ﷺ unga hayz kunlarida namozni tark etishni, soʻng gʻusl qilib namoz oʻqishni buyurdilar», — degan. Abu Dovud aytdi: Qatoda Urvadan hech narsa eshitmagan. Ibn Uyayna esa Zuhriyning hadisida — u Amradan, u Oishadan: «Umm Habiba istihoza boʻlar edi, u Paygʻambar ﷺ dan soʻradi; u zot unga hayz kunlarida namozni tark etishni buyurdilar», — deb (qoʻshimcha) keltirgan. Abu Dovud aytdi: Bu — Ibn Uyaynaning vahmidir; bu (soʻz) Zuhriydan (rivoyat qilgan) huffozlarning hadisida — Suhayl ibn Abu Solih zikr qilganidan boshqa (oʻrinda) — yoʻq. Humaydiy bu hadisni Ibn Uyaynadan rivoyat qilib, unda «hayz kunlarida namozni tark etadi» (degan soʻzni) keltirmagan. Masruqning xotini Qamiyr binti Amr Oishadan: «Mustahoza ayol hayz kunlarida namozni tark etadi, soʻng gʻusl qiladi», — deb rivoyat qilgan. Abdurahmon ibn al-Qosim otasidan: «Paygʻambar ﷺ unga hayzi miqdoricha namozni tark etishni buyurdilar», — degan. Abu Bishr Jaʼfar ibn Abu Vahshiyya Ikrimadan, u Paygʻambar ﷺ dan: «Umm Habiba binti Jahsh istihoza boʻldi», — deb shunga oʻxshash zikr qilgan. Sharik Abul-Yaqzondan, u Adiy ibn Sobitdan, u otasidan, u bobosidan, u Paygʻambar ﷺ dan: «Mustahoza ayol hayz kunlarida namozni tark etadi, soʻng gʻusl qilib namoz oʻqiydi», — deb rivoyat qilgan. Aloʼ ibn al-Musayyab Hakamdan, u Abu Jaʼfardan: «Savda istihoza boʻldi; Paygʻambar ﷺ unga, kunlari oʻtganda, gʻusl qilib namoz oʻqishni buyurdilar», — deb rivoyat qilgan. Said ibn Jubayr Ali va Ibn Abbosdan: «Mustahoza ayol hayzi kunlarida oʻtiradi (namoz oʻqimaydi)», — deb rivoyat qilgan. Buni Banu Hoshimning mavlosi Ammor va Talq ibn Habib ham Ibn Abbosdan shunday rivoyat qilishgan. Buni Maʼqil al-Xasʼamiy ham Alidan shunday rivoyat qilgan. Shaʼbiy ham Masruqning xotini Qamiyrdan, u Oishadan shunday rivoyat qilgan. Abu Dovud aytdi: Bu — Hasan (al-Basriy), Said ibn al-Musayyab, Ato, Makhul, Ibrohim, Solim va Qosimning soʻzidir: mustahoza ayol hayzi kunlarida namozni tark etadi. Abu Dovud aytdi: Qatoda Urvadan hech narsa eshitmagan.Урва ибн Зубайр айтади: Менга Фотима бинти Абу Ҳубайш ривоят қилдики, у Асмоъ (бинти Абу Бакр)га (топширган) — ёки Асмоъ менга ривоят қилдики, Фотима бинти Абу Ҳубайш унга топширган — Расулуллоҳ ﷺ дан сўрашни; шунда у зот унга (аввал) ўтирган (намозни тарк этган) кунларича ўтиришни, сўнг ғусл қилишни буюрдилар. Абу Довуд айтди: Буни Қатода Урва ибн Зубайрдан, у Зайнаб бинти Умм Саламадан (ривоят қилиб): «Умм Ҳабиба бинти Жаҳш истиҳоза бўлди; Пайғамбар ﷺ унга ҳайз кунларида намозни тарк этишни, сўнг ғусл қилиб намоз ўқишни буюрдилар», — деган. Абу Довуд айтди: Қатода Урвадан ҳеч нарса эшитмаган. Ибн Уяйна эса Зуҳрийнинг ҳадисида — у Амрадан, у Оишадан: «Умм Ҳабиба истиҳоза бўлар эди, у Пайғамбар ﷺ дан сўради; у зот унга ҳайз кунларида намозни тарк этишни буюрдилар», — деб (қўшимча) келтирган. Абу Довуд айтди: Бу — Ибн Уяйнанинг ваҳмидир; бу (сўз) Зуҳрийдан (ривоят қилган) ҳуффозларнинг ҳадисида — Суҳайл ибн Абу Солиҳ зикр қилганидан бошқа (ўринда) — йўқ. Ҳумайдий бу ҳадисни Ибн Уяйнадан ривоят қилиб, унда «ҳайз кунларида намозни тарк этади» (деган сўзни) келтирмаган. Масруқнинг хотини Қамийр бинти Амр Оишадан: «Мустаҳоза аёл ҳайз кунларида намозни тарк этади, сўнг ғусл қилади», — деб ривоят қилган. Абдураҳмон ибн ал-Қосим отасидан: «Пайғамбар ﷺ унга ҳайзи миқдорича намозни тарк этишни буюрдилар», — деган. Абу Бишр Жаъфар ибн Абу Ваҳшийя Икримадан, у Пайғамбар ﷺ дан: «Умм Ҳабиба бинти Жаҳш истиҳоза бўлди», — деб шунга ўхшаш зикр қилган. Шарик Абул-Яқзондан, у Адий ибн Собитдан, у отасидан, у бобосидан, у Пайғамбар ﷺ дан: «Мустаҳоза аёл ҳайз кунларида намозни тарк этади, сўнг ғусл қилиб намоз ўқийди», — деб ривоят қилган. Алоъ ибн ал-Мусайяб Ҳакамдан, у Абу Жаъфардан: «Савда истиҳоза бўлди; Пайғамбар ﷺ унга, кунлари ўтганда, ғусл қилиб намоз ўқишни буюрдилар», — деб ривоят қилган. Саид ибн Жубайр Али ва Ибн Аббосдан: «Мустаҳоза аёл ҳайзи кунларида ўтиради (намоз ўқимайди)», — деб ривоят қилган. Буни Бану Ҳошимнинг мавлоси Аммор ва Талқ ибн Ҳабиб ҳам Ибн Аббосдан шундай ривоят қилишган. Буни Маъқил ал-Хасъамий ҳам Алидан шундай ривоят қилган. Шаъбий ҳам Масруқнинг хотини Қамийрдан, у Оишадан шундай ривоят қилган. Абу Довуд айтди: Бу — Ҳасан (ал-Басрий), Саид ибн ал-Мусайяб, Ато, Макҳул, Иброҳим, Солим ва Қосимнинг сўзидир: мустаҳоза аёл ҳайзи кунларида намозни тарк этади. Абу Довуд айтди: Қатода Урвадан ҳеч нарса эшитмаган.