حَدَّثَنَا آدَمُ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا وَائِلٍ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى ابْنِ مَسْعُودٍ فَقَالَ قَرَأْتُ الْمُفَصَّلَ اللَّيْلَةَ فِي رَكْعَةٍ. فَقَالَ هَذًّا كَهَذِّ الشِّعْرِ لَقَدْ عَرَفْتُ النَّظَائِرَ الَّتِي كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقْرِنُ بَيْنَهُنَّ فَذَكَرَ عِشْرِينَ سُورَةً مِنَ الْمُفَصَّلِ سُورَتَيْنِ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ.
Abu Voil (Ibn Masʼuddan) rivoyat qiladi: Bir kishi Ibn Masʼudning oldiga kelib: «Men kechasi Mufassal (suralarini) bir rakatda oʻqidim», — dedi. Ibn Masʼud: «Bu tilovat — sheʼr (oʻqigan)dek (juda tez). Men Paygʻambar ﷺ juft-juft qilib oʻqiydigan (oʻsha) suralarni bilaman», — dedi. Soʻng Ibn Masʼud yigirma Mufassal surasini — har rakatda (Paygʻambar ﷺ oʻqiydigan) Ha-Mim oilasidan ikki surani ham (oʻz ichiga olgan holda) — zikr qildi.Абу Воил (Ибн Масъуддан) ривоят қилади: Бир киши Ибн Масъуднинг олдига келиб: «Мен кечаси Муфассал (сураларини) бир ракатда ўқидим», — деди. Ибн Масъуд: «Бу тиловат — шеър (ўқиган)дек (жуда тез). Мен Пайғамбар ﷺ жуфт-жуфт қилиб ўқийдиган (ўша) сураларни биламан», — деди. Сўнг Ибн Масъуд йигирма Муфассал сурасини — ҳар ракатда (Пайғамбар ﷺ ўқийдиган) Ҳа-Мим оиласидан икки сурани ҳам (ўз ичига олган ҳолда) — зикр қилди.
حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمَّا رَأَى مِنَ النَّاسِ إِدْبَارًا قَالَ " اللَّهُمَّ سَبْعٌ كَسَبْعِ يُوسُفَ ". فَأَخَذَتْهُمْ سَنَةٌ حَصَّتْ كُلَّ شَىْءٍ حَتَّى أَكَلُوا الْجُلُودَ وَالْمَيْتَةَ وَالْجِيَفَ، وَيَنْظُرَ أَحَدُهُمْ إِلَى السَّمَاءِ فَيَرَى الدُّخَانَ مِنَ الْجُوعِ، فَأَتَاهُ أَبُو سُفْيَانَ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّكَ تَأْمُرُ بِطَاعَةِ اللَّهِ وَبِصِلَةِ الرَّحِمِ وَإِنَّ قَوْمَكَ قَدْ هَلَكُوا، فَادْعُ اللَّهَ لَهُمْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى [quran sura="44" aya_start="10" aya_end="16"]{فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ} إِلَى قَوْلِهِ [quran sura="44" aya_start="15" aya_end="16"]{عَائِدُونَ * يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى} فَالْبَطْشَةُ يَوْمَ بَدْرٍ، وَقَدْ مَضَتِ الدُّخَانُ وَالْبَطْشَةُ وَاللِّزَامُ وَآيَةُ الرُّومِ.
Masruq (Abdulloh ibn Masʼuddan) rivoyat qiladi: Biz Abdulloh bilan birga edik; u dedi: «Paygʻambar ﷺ odamlarning Islomni qabul qilishdan bosh tortganini koʻrganlarida: ‹Allohim, ularga Yusuf (paygʻambar zamoni)dagi yetti (qahatchilik) yilidek (qahatchilik) yillarini yubor›, — dedilar. Bas, qahatchilik ularni bir yil (davomida) qamrab oldi va har turli (jonzot)ni shunchalik halok qildiki, odamlar terilarni, oʻliklarni va chirigan jasadlarni yeya boshladi. Ulardan biri osmonga qaraganda, ochlik tufayli (oʻzini) tutun koʻrayotgandek (his qilar) edi. Bas, Abu Sufyon Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelib: ‹Ey Muhammad, sen odamlarni Allohga itoat qilishga va qarindoshlik aloqalarini saqlashga buyuryapsan. Shubhasiz, qavming oʻlyapti, bas, ular uchun Allohga duo qil›, — dedi. Bas, Alloh (mana buni) nozil qildi: ‹Osmon ravshan tutun keltiradigan kunni kut... Biz (sizlarni) qattiq tutib oladigan kunda (sizlardan) intiqom olamiz› (Duxon, 10-16)». Ibn Masʼud qoʻshdi: «Al-batsha (yaʼni tutib olish) Badr jangida boʻldi; shubhasiz, tutun, al-batsha, al-lizom va Rum surasining oyati — bularning hammasi oʻtdi (roʻy berdi)».Масруқ (Абдуллоҳ ибн Масъуддан) ривоят қилади: Биз Абдуллоҳ билан бирга эдик; у деди: «Пайғамбар ﷺ одамларнинг Исломни қабул қилишдан бош тортганини кўрганларида: ‹Аллоҳим, уларга Юсуф (пайғамбар замони)даги етти (қаҳатчилик) йилидек (қаҳатчилик) йилларини юбор›, — дедилар. Бас, қаҳатчилик уларни бир йил (давомида) қамраб олди ва ҳар турли (жонзот)ни шунчалик ҳалок қилдики, одамлар териларни, ўликларни ва чириган жасадларни ея бошлади. Улардан бири осмонга қараганда, очлик туфайли (ўзини) тутун кўраётгандек (ҳис қилар) эди. Бас, Абу Суфён Пайғамбар ﷺ нинг олдига келиб: ‹Эй Муҳаммад, сен одамларни Аллоҳга итоат қилишга ва қариндошлик алоқаларини сақлашга буюряпсан. Шубҳасиз, қавминг ўляпти, бас, улар учун Аллоҳга дуо қил›, — деди. Бас, Аллоҳ (мана буни) нозил қилди: ‹Осмон равшан тутун келтирадиган кунни кут... Биз (сизларни) қаттиқ тутиб оладиган кунда (сизлардан) интиқом оламиз› (Духон, 10-16)». Ибн Масъуд қўшди: «Ал-бацҳа (яъни тутиб олиш) Бадр жангида бўлди; шубҳасиз, тутун, ал-бацҳа, ал-лизом ва Рум сурасининг ояти — буларнинг ҳаммаси ўтди (рўй берди)».
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، عَنْ سُفْيَانَ، حَدَّثَنَا مَنْصُورٌ، وَالأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ أَتَيْتُ ابْنَ مَسْعُودٍ فَقَالَ إِنَّ قُرَيْشًا أَبْطَئُوا عَنِ الإِسْلاَمِ،، فَدَعَا عَلَيْهِمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأَخَذَتْهُمْ سَنَةٌ حَتَّى هَلَكُوا فِيهَا وَأَكَلُوا الْمَيْتَةَ وَالْعِظَامَ، فَجَاءَهُ أَبُو سُفْيَانَ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ، جِئْتَ تَأْمُرُ بِصِلَةِ الرَّحِمِ، وَإِنَّ قَوْمَكَ هَلَكُوا، فَادْعُ اللَّهَ. فَقَرَأَ [quran sura="44" aya_start="10" aya_end="10"]{فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ} ثُمَّ عَادُوا إِلَى كُفْرِهِمْ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى [quran sura="44" aya_start="16" aya_end="16"]{يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى} يَوْمَ بَدْرٍ. قَالَ وَزَادَ أَسْبَاطٌ عَنْ مَنْصُورٍ فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَسُقُوا الْغَيْثَ، فَأَطْبَقَتْ عَلَيْهِمْ سَبْعًا، وَشَكَا النَّاسُ كَثْرَةَ الْمَطَرِ فَقَالَ " اللَّهُمَّ حَوَالَيْنَا وَلاَ عَلَيْنَا ". فَانْحَدَرَتِ السَّحَابَةُ عَنْ رَأْسِهِ، فَسُقُوا النَّاسُ حَوْلَهُمْ.
Masruq (Ibn Masʼuddan) rivoyat qiladi: Bir kuni men Ibn Masʼudning oldiga bordim; u dedi: «Quraysh Islomni qabul qilishda kechikkanda, Paygʻambar ﷺ ularni laʼnatlashni Allohdan soʻradilar; bas, ular bir (qahatchilik) yiliga giriftor boʻldi; uning sababli ulardan koʻpchilik oʻldi va ular oʻliklarni yedi; va Abu Sufyon Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelib: ‹Ey Muhammad, sen odamlarni qarindoshlik aloqalarini saqlashga buyurishga kelding, holbuki qavming halok boʻlyapti; bas, Allohga duo qil!› — dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ Duxon surasining (mana bu) muqaddas oyatlarini oʻqidilar: ‹Osmon ravshan tutun keltiradigan kunni kut› (Duxon, 10). Qahatchilik koʻtarilganda, odamlar yana kofirlik tomonga qaytdi. Allohning (Duxon surasidagi) soʻzi shunga ishora qiladi: ‹Biz (sizlarni) qattiq tutib oladigan kunda› (Duxon, 16). Va bu — Badr jangi kuni roʻy bergan (narsa) edi». Asbot Mansurdan (rivoyat qilib) qoʻshdi: «Rasululloh ﷺ ular uchun duo qildilar va yetti kun davomida qattiq yomgʻir yogʻdi. Bas, odamlar haddan ortiq yomgʻirdan shikoyat qildi. Paygʻambar ﷺ: ‹Allohim, atrofimizga, ustimizga emas›, — dedilar. Bas, bulutlar u zotning boshi ustidan tarqadi va atroflarga yomgʻir yogʻdi».Масруқ (Ибн Масъуддан) ривоят қилади: Бир куни мен Ибн Масъуднинг олдига бордим; у деди: «Қурайш Исломни қабул қилишда кечикканда, Пайғамбар ﷺ уларни лаънатлашни Аллоҳдан сўрадилар; бас, улар бир (қаҳатчилик) йилига гирифтор бўлди; унинг сабабли улардан кўпчилик ўлди ва улар ўликларни еди; ва Абу Суфён Пайғамбар ﷺ нинг олдига келиб: ‹Эй Муҳаммад, сен одамларни қариндошлик алоқаларини сақлашга буюришга келдинг, ҳолбуки қавминг ҳалок бўляпти; бас, Аллоҳга дуо қил!› — деди. Бас, Пайғамбар ﷺ Духон сурасининг (мана бу) муқаддас оятларини ўқидилар: ‹Осмон равшан тутун келтирадиган кунни кут› (Духон, 10). Қаҳатчилик кўтарилганда, одамлар яна кофирлик томонга қайтди. Аллоҳнинг (Духон сурасидаги) сўзи шунга ишора қилади: ‹Биз (сизларни) қаттиқ тутиб оладиган кунда› (Духон, 16). Ва бу — Бадр жанги куни рўй берган (нарса) эди». Асбот Мансурдан (ривоят қилиб) қўшди: «Расулуллоҳ ﷺ улар учун дуо қилдилар ва етти кун давомида қаттиқ ёмғир ёғди. Бас, одамлар ҳаддан ортиқ ёмғирдан шикоят қилди. Пайғамбар ﷺ: ‹Аллоҳим, атрофимизга, устимизга эмас›, — дедилар. Бас, булутлар у зотнинг боши устидан тарқади ва атрофларга ёмғир ёғди».
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ يَزِيدَ، يَقُولُ صَلَّى بِنَا عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ ـ رضى الله عنه ـ بِمِنًى أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ، فَقِيلَ ذَلِكَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ـ رضى الله عنه ـ فَاسْتَرْجَعَ ثُمَّ قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمِنًى رَكْعَتَيْنِ، وَصَلَّيْتُ مَعَ أَبِي بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ بِمِنًى رَكْعَتَيْنِ، وَصَلَّيْتُ مَعَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ بِمِنًى رَكْعَتَيْنِ، فَلَيْتَ حَظِّي مِنْ أَرْبَعِ رَكَعَاتٍ رَكْعَتَانِ مُتَقَبَّلَتَانِ.
Abdurrahmon ibn Yazid (Ibn Masʼuddan) rivoyat qiladi: Biz Minoda Ibn Affon orqasida toʻrt rakat namoz oʻqidik. Abdulloh ibn Masʼudga bu haqda xabar berildi. U gʻamgin holda: «‹Innaa lillaahi va innaa ilayhi roojiʼuun› (Biz Allohnikimiz va albatta Unga qaytguvchimiz)», — dedi va: «Men Minoda Rasululloh ﷺ bilan ikki rakat, shuningdek Abu Bakr va Umar bilan (ularning xilofati paytida) ikki rakat namoz oʻqigan edim», — dedi. U yana: «Koshki, toʻrt rakatdan ikkitasi (Alloh tomonidan) qabul qilinsa edi (men baxtli boʻlar edim)», — dedi.Абдурраҳмон ибн Язид (Ибн Масъуддан) ривоят қилади: Биз Минода Ибн Аффон орқасида тўрт ракат намоз ўқидик. Абдуллоҳ ибн Масъудга бу ҳақда хабар берилди. У ғамгин ҳолда: «‹Иннаа лиллааҳи ва иннаа илайҳи роожиъуун› (Биз Аллоҳникимиз ва албатта Унга қайтгувчимиз)», — деди ва: «Мен Минода Расулуллоҳ ﷺ билан икки ракат, шунингдек Абу Бакр ва Умар билан (уларнинг хилофати пайтида) икки ракат намоз ўқиган эдим», — деди. У яна: «Кошки, тўрт ракатдан иккитаси (Аллоҳ томонидан) қабул қилинса эди (мен бахтли бўлар эдим)», — деди.
حَدَّثَنَا أَصْبَغُ، عَنِ ابْنِ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَمْرٌو، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْحَارِثِ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ اشْتَكَى سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ شَكْوَى لَهُ فَأَتَاهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَعُودُهُ مَعَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَسَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ـ رضى الله عنهم ـ فَلَمَّا دَخَلَ عَلَيْهِ فَوَجَدَهُ فِي غَاشِيَةِ أَهْلِهِ فَقَالَ " قَدْ قَضَى ". قَالُوا لاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ. فَبَكَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا رَأَى الْقَوْمُ بُكَاءَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بَكَوْا فَقَالَ " أَلاَ تَسْمَعُونَ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُعَذِّبُ بِدَمْعِ الْعَيْنِ، وَلاَ بِحُزْنِ الْقَلْبِ، وَلَكِنْ يُعَذِّبُ بِهَذَا ـ وَأَشَارَ إِلَى لِسَانِهِ ـ أَوْ يَرْحَمُ وَإِنَّ الْمَيِّتَ يُعَذَّبُ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ ". وَكَانَ عُمَرُ ـ رضى الله عنه ـ يَضْرِبُ فِيهِ بِالْعَصَا، وَيَرْمِي بِالْحِجَارَةِ وَيَحْثِي بِالتُّرَابِ.
Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Saʼd ibn Uboda kasal boʻldi va Paygʻambar ﷺ Abdurrahmon ibn Avf, Saʼd ibn Abu Vaqqos va Abdulloh ibn Masʼud bilan birga — uning ahvolini soʻrashga — uni ziyorat qildilar. U zot uning oldiga kelganda, uni oilasi oʻrab olgan holda topdilar va: «U vafot etdimi?» — dedilar. Ular: «Yoʻq, yo Rasululloh», — dedi. Paygʻambar ﷺ yigʻladilar va odamlar Rasululloh ﷺ ning yigʻlaganini koʻrgach, ularning hammasi yigʻladi. U zot: «(Quloq solib) eshityapsizlarmi? Alloh koʻz yoshi uchun ham, qalbning gʻami uchun ham azoblamaydi; balki U buning (sababidan) azoblaydi yoki oʻz rahmatini ato etadi», — dedilar va tillariga ishora qildilar hamda: «Mayyit — uning ortidan yaqinlarining yigʻisi sababli — azoblanadi», — dedilar. Umar (mayyit ortidan yigʻlaydiganlarning) yuzlariga tayoq bilan urar, tosh otar va tuproq separ edi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Саъд ибн Убода касал бўлди ва Пайғамбар ﷺ Абдурраҳмон ибн Авф, Саъд ибн Абу Ваққос ва Абдуллоҳ ибн Масъуд билан бирга — унинг аҳволини сўрашга — уни зиёрат қилдилар. У зот унинг олдига келганда, уни оиласи ўраб олган ҳолда топдилар ва: «У вафот этдими?» — дедилар. Улар: «Йўқ, ё Расулуллоҳ», — деди. Пайғамбар ﷺ йиғладилар ва одамлар Расулуллоҳ ﷺ нинг йиғлаганини кўргач, уларнинг ҳаммаси йиғлади. У зот: «(Қулоқ солиб) эшитяпсизларми? Аллоҳ кўз ёши учун ҳам, қалбнинг ғами учун ҳам азобламайди; балки У бунинг (сабабидан) азоблайди ёки ўз раҳматини ато этади», — дедилар ва тилларига ишора қилдилар ҳамда: «Маййит — унинг ортидан яқинларининг йиғиси сабабли — азобланади», — дедилар. Умар (маййит ортидан йиғлайдиганларнинг) юзларига таёқ билан урар, тош отар ва тупроқ сепар эди.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي زَيْدٌ، عَنْ عِيَاضِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي أَضْحًى أَوْ فِطْرٍ إِلَى الْمُصَلَّى ثُمَّ انْصَرَفَ فَوَعَظَ النَّاسَ وَأَمَرَهُمْ بِالصَّدَقَةِ فَقَالَ " أَيُّهَا النَّاسُ تَصَدَّقُوا ". فَمَرَّ عَلَى النِّسَاءِ فَقَالَ " يَا مَعْشَرَ النِّسَاءِ تَصَدَّقْنَ، فَإِنِّي رَأَيْتُكُنَّ أَكْثَرَ أَهْلِ النَّارِ ". فَقُلْنَ وَبِمَ ذَلِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ " تُكْثِرْنَ اللَّعْنَ وَتَكْفُرْنَ الْعَشِيرَ، مَا رَأَيْتُ مِنْ نَاقِصَاتِ عَقْلٍ وَدِينٍ أَذْهَبَ لِلُبِّ الرَّجُلِ الْحَازِمِ مِنْ إِحْدَاكُنَّ يَا مَعْشَرَ النِّسَاءِ ". ثُمَّ انْصَرَفَ فَلَمَّا صَارَ إِلَى مَنْزِلِهِ جَاءَتْ زَيْنَبُ امْرَأَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ تَسْتَأْذِنُ عَلَيْهِ فَقِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذِهِ زَيْنَبُ فَقَالَ " أَىُّ الزَّيَانِبِ ". فَقِيلَ امْرَأَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ. قَالَ " نَعَمِ ائْذَنُوا لَهَا ". فَأُذِنَ لَهَا قَالَتْ يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنَّكَ أَمَرْتَ الْيَوْمَ بِالصَّدَقَةِ، وَكَانَ عِنْدِي حُلِيٌّ لِي، فَأَرَدْتُ أَنْ أَتَصَدَّقَ بِهِ، فَزَعَمَ ابْنُ مَسْعُودٍ أَنَّهُ وَوَلَدَهُ أَحَقُّ مَنْ تَصَدَّقْتُ بِهِ عَلَيْهِمْ. فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " صَدَقَ ابْنُ مَسْعُودٍ، زَوْجُكِ وَوَلَدُكِ أَحَقُّ مَنْ تَصَدَّقْتِ بِهِ عَلَيْهِمْ ".
Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Iyd ul-Fitr yoki Iyd ul-Azhoda Rasululloh ﷺ namozgohga (tashqariga) chiqdilar. Namozni tugatgach, u zot xutba qildilar va odamlarni sadaqa berishga buyurdilar. U zot: «Ey odamlar, sadaqa beringlar», — dedilar. Soʻng u zot ayollar tomonga borib: «Ey ayollar, sadaqa beringlar; chunki men — doʻzax ahlining koʻpchiligi sizlar (ayollar) ekanini koʻrdim», — dedilar. Ayollar: «Yo Rasululloh, buning sababi nima?» — deb soʻradi. U zot: «Ey ayollar, sizlar koʻp laʼnat (qargʻish) aytasiz va erlaringizga noshukur (nonkoʻr) boʻlasiz. Men — aql va dinda sizlardan koʻra noqisroq (kamroq) hech kimni koʻrmadim. Ey ayollar, baʼzilaringiz hatto oqil-zukko erkakni ham yoʻldan ozdira oladi», — dedilar. Soʻng u zot (u yerdan) ketdilar. U zot oʻz uyiga yetib borgach, Ibn Masʼudning xotini Zaynab kelib, (kirishga) ruxsat soʻradi. «Yo Rasululloh, (bu) Zaynab», — deyildi. U zot: «Qaysi Zaynab?» — dedilar. «U Ibn Masʼudning xotini», — deb javob berildi. U zot: «Ha, unga (kirishga) ruxsat beringlar», — dedilar va u (ichkariga) kiritildi. Soʻng u: «Yo Allohning Paygʻambari, bugun siz odamlarni sadaqa berishga buyurdingiz; menda bir taqinchoq bor edi va men uni sadaqa qilmoqchi boʻldim, lekin Ibn Masʼud — oʻzi va bolalari unga (sadaqaga) boshqalardan koʻra haqliroq, dedi», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Ibn Masʼud rost aytdi. Sening ering va bolalaring unga boshqalardan koʻra haqliroq», — deb javob berdilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ийд ул-Фитр ёки Ийд ул-Азҳода Расулуллоҳ ﷺ намозгоҳга (ташқарига) чиқдилар. Намозни тугатгач, у зот хутба қилдилар ва одамларни садақа беришга буюрдилар. У зот: «Эй одамлар, садақа беринглар», — дедилар. Сўнг у зот аёллар томонга бориб: «Эй аёллар, садақа беринглар; чунки мен — дўзах аҳлининг кўпчилиги сизлар (аёллар) эканини кўрдим», — дедилар. Аёллар: «Ё Расулуллоҳ, бунинг сабаби нима?» — деб сўради. У зот: «Эй аёллар, сизлар кўп лаънат (қарғиш) айтасиз ва эрларингизга ношукур (нонкўр) бўласиз. Мен — ақл ва динда сизлардан кўра ноқисроқ (камроқ) ҳеч кимни кўрмадим. Эй аёллар, баъзиларингиз ҳатто оқил-зукко эркакни ҳам йўлдан оздира олади», — дедилар. Сўнг у зот (у ердан) кетдилар. У зот ўз уйига етиб боргач, Ибн Масъуднинг хотини Зайнаб келиб, (киришга) рухсат сўради. «Ё Расулуллоҳ, (бу) Зайнаб», — дейилди. У зот: «Қайси Зайнаб?» — дедилар. «У Ибн Масъуднинг хотини», — деб жавоб берилди. У зот: «Ҳа, унга (киришга) рухсат беринглар», — дедилар ва у (ичкарига) киритилди. Сўнг у: «Ё Аллоҳнинг Пайғамбари, бугун сиз одамларни садақа беришга буюрдингиз; менда бир тақинчоқ бор эди ва мен уни садақа қилмоқчи бўлдим, лекин Ибн Масъуд — ўзи ва болалари унга (садақага) бошқалардан кўра ҳақлироқ, деди», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Ибн Масъуд рост айтди. Сенинг эринг ва болаларинг унга бошқалардан кўра ҳақлироқ», — деб жавоб бердилар.
حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، قَالَ حَدَّثَنِي شَقِيقٌ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ زَيْنَبَ، امْرَأَةِ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ فَذَكَرْتُهُ لإِبْرَاهِيمَ فَحَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ عَنْ زَيْنَبَ امْرَأَةِ عَبْدِ اللَّهِ بِمِثْلِهِ سَوَاءً، قَالَتْ كُنْتُ فِي الْمَسْجِدِ فَرَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " تَصَدَّقْنَ وَلَوْ مِنْ حُلِيِّكُنَّ ". وَكَانَتْ زَيْنَبُ تُنْفِقُ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ وَأَيْتَامٍ فِي حَجْرِهَا، قَالَ فَقَالَتْ لِعَبْدِ اللَّهِ سَلْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَيَجْزِي عَنِّي أَنْ أُنْفِقَ عَلَيْكَ وَعَلَى أَيْتَامِي فِي حَجْرِي مِنَ الصَّدَقَةِ فَقَالَ سَلِي أَنْتِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. فَانْطَلَقْتُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم. فَوَجَدْتُ امْرَأَةً مِنَ الأَنْصَارِ عَلَى الْبَابِ، حَاجَتُهَا مِثْلُ حَاجَتِي، فَمَرَّ عَلَيْنَا بِلاَلٌ فَقُلْنَا سَلِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَيَجْزِي عَنِّي أَنْ أُنْفِقَ عَلَى زَوْجِي وَأَيْتَامٍ لِي فِي حَجْرِي وَقُلْنَا لاَ تُخْبِرْ بِنَا. فَدَخَلَ فَسَأَلَهُ فَقَالَ " مَنْ هُمَا ". قَالَ زَيْنَبُ قَالَ " أَىُّ الزَّيَانِبِ ". قَالَ امْرَأَةُ عَبْدِ اللَّهِ. قَالَ " نَعَمْ لَهَا أَجْرَانِ أَجْرُ الْقَرَابَةِ وَأَجْرُ الصَّدَقَةِ ".
Amr ibn Horis (Abdulloh xotini Zaynabdan) rivoyat qiladi: Abdullohning xotini Zaynab dedi: «Men masjidda edim va Paygʻambar ﷺ ning: ‹Ey ayollar, hatto taqinchoqlaringizdan boʻlsa ham, sadaqa beringlar›, — deganini koʻrdim». Zaynab Abdulloh(ning xarajatlarini) va oʻz himoyasidagi yetimlarni taʼminlar edi. Bas, u Abdullohga: «Sizga va himoyamdagi yetimlarga zakotning bir qismini sarflashim men uchun (savob jihatidan) yetarli boʻladimi — buni Rasululloh ﷺ dan soʻrab ber(a olasiz)mi?» — dedi. U: «Oʻzing Rasululloh ﷺ dan soʻrab (koʻr)masmisan?» — dedi. (Zaynab qoʻshdi:) Bas, men Paygʻambar ﷺ ning oldiga bordim va u yerda — eshik oldida turgan, men bilan oʻxshash muammosi boʻlgan — bir ansoriy ayolni koʻrdim. Bilol bizning yonimizdan oʻtdi va biz undan: «Paygʻambar ﷺ dan soʻrab ber — erim va himoyamdagi yetimlarga (zakot) sarflash men uchun joiz(mi)?» — dedik va Biloldan — biz haqimizda Paygʻambar ﷺ ga aytmaslikni — iltimos qildik. Bas, Bilol ichkariga kirib, Paygʻambar ﷺ dan bizning muammomiz haqida soʻradi. Paygʻambar ﷺ: «Bu ikkovi kim?» — dedilar. Bilol: «(Biri) — Zaynab», — deb javob berdi. Paygʻambar ﷺ: «Qaysi Zaynab?» — dedilar. Bilol: «Abdulloh (ibn Masʼud)ning xotini», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Ha, (bu unga yetarli) va u (buning uchun) ikki barobar savob oladi: biri — qarindoshlarga yordam bergani uchun, ikkinchisi — zakot bergani uchun», — dedilar.Амр ибн Ҳорис (Абдуллоҳ хотини Зайнабдан) ривоят қилади: Абдуллоҳнинг хотини Зайнаб деди: «Мен масжидда эдим ва Пайғамбар ﷺ нинг: ‹Эй аёллар, ҳатто тақинчоқларингиздан бўлса ҳам, садақа беринглар›, — деганини кўрдим». Зайнаб Абдуллоҳ(нинг харажатларини) ва ўз ҳимоясидаги етимларни таъминлар эди. Бас, у Абдуллоҳга: «Сизга ва ҳимоямдаги етимларга закотнинг бир қисмини сарфлашим мен учун (савоб жиҳатидан) етарли бўладими — буни Расулуллоҳ ﷺ дан сўраб бер(а оласиз)ми?» — деди. У: «Ўзинг Расулуллоҳ ﷺ дан сўраб (кўр)масмисан?» — деди. (Зайнаб қўшди:) Бас, мен Пайғамбар ﷺ нинг олдига бордим ва у ерда — эшик олдида турган, мен билан ўхшаш муаммоси бўлган — бир ансорий аёлни кўрдим. Билол бизнинг ёнимиздан ўтди ва биз ундан: «Пайғамбар ﷺ дан сўраб бер — эрим ва ҳимоямдаги етимларга (закот) сарфлаш мен учун жоиз(ми)?» — дедик ва Билолдан — биз ҳақимизда Пайғамбар ﷺ га айтмасликни — илтимос қилдик. Бас, Билол ичкарига кириб, Пайғамбар ﷺ дан бизнинг муаммомиз ҳақида сўради. Пайғамбар ﷺ: «Бу иккови ким?» — дедилар. Билол: «(Бири) — Зайнаб», — деб жавоб берди. Пайғамбар ﷺ: «Қайси Зайнаб?» — дедилар. Билол: «Абдуллоҳ (ибн Масъуд)нинг хотини», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Ҳа, (бу унга етарли) ва у (бунинг учун) икки баробар савоб олади: бири — қариндошларга ёрдам бергани учун, иккинчиси — закот бергани учун», — дедилар.
حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا الْحَكَمُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، أَنَّهُ حَجَّ مَعَ ابْنِ مَسْعُودٍ ـ رضى الله عنه ـ فَرَآهُ يَرْمِي الْجَمْرَةَ الْكُبْرَى بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ، فَجَعَلَ الْبَيْتَ عَنْ يَسَارِهِ، وَمِنًى عَنْ يَمِينِهِ، ثُمَّ قَالَ هَذَا مَقَامُ الَّذِي أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ سُورَةُ الْبَقَرَةِ.
Abdurrahmon ibn Yazid (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Ibn Masʼud bilan haj qildim va uning katta jamra (Jamratul-Aqaba)ga — Kaʼbani chap tomonda, Minoni oʻng tomonda (qoldirib) — yetti mayda tosh bilan ramy qilganini koʻrdim. Soʻng u: «Mana shu — Baqara surasi nozil qilingan Zot (yaʼni Rasululloh ﷺ) turgan joy», — dedi.Абдурраҳмон ибн Язид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Ибн Масъуд билан ҳаж қилдим ва унинг катта жамра (Жамратул-Ақаба)га — Каъбани чап томонда, Минони ўнг томонда (қолдириб) — етти майда тош билан рамй қилганини кўрдим. Сўнг у: «Мана шу — Бақара сураси нозил қилинган Зот (яъни Расулуллоҳ ﷺ) турган жой», — деди.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، قَالَ سَمِعْتُ الْحَجَّاجَ، يَقُولُ عَلَى الْمِنْبَرِ السُّورَةُ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا الْبَقَرَةُ، وَالسُّورَةُ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا آلُ عِمْرَانَ، وَالسُّورَةُ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا النِّسَاءُ. قَالَ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لإِبْرَاهِيمَ، فَقَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ يَزِيدَ أَنَّهُ كَانَ مَعَ ابْنِ مَسْعُودٍ ـ رضى الله عنه ـ حِينَ رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ، فَاسْتَبْطَنَ الْوَادِيَ، حَتَّى إِذَا حَاذَى بِالشَّجَرَةِ اعْتَرَضَهَا، فَرَمَى بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ، يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ، ثُمَّ قَالَ مِنْ هَا هُنَا وَالَّذِي لاَ إِلَهَ غَيْرُهُ قَامَ الَّذِي أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ سُورَةُ الْبَقَرَةِ صلى الله عليه وسلم.
Aʼmash (Ibrohimdan, Abdurrahmon ibn Yaziddan) rivoyat qiladi: Men Hajjojning minbarda: «Baqara zikr qilingan sura, Imron oilasi zikr qilingan sura va ayollar (Niso) zikr qilingan sura», — deb (Qurʼon suralarini nomi bilan emas, mazmuni bilan) aytganini eshitdim. Men buni Ibrohimga aytdim; u: «Abdurrahmon ibn Yazid menga rivoyat qildi: ‹Men Ibn Masʼud bilan — u Jamratul-Aqabaga ramy qilayotganda — birga edim. U vodiyning oʻrtasidan (pastga) tushdi va daraxt (jamra yaqinidagi)ga yaqinlashganda, unga roʻpara turib, yetti mayda tosh otdi hamda har bir tosh otganda: «Allohu akbar», — dedi. Soʻng u: «Oʻzidan oʻzga (haq) iloh boʻlmagan Zotga qasamki, mana shu joyda — Baqara surasi nozil qilingan Zot (yaʼni Rasululloh ﷺ) turgan edi», — dedi›», — dedi.Аъмаш (Иброҳимдан, Абдурраҳмон ибн Язиддан) ривоят қилади: Мен Ҳажжожнинг минбарда: «Бақара зикр қилинган сура, Имрон оиласи зикр қилинган сура ва аёллар (Нисо) зикр қилинган сура», — деб (Қуръон сураларини номи билан эмас, мазмуни билан) айтганини эшитдим. Мен буни Иброҳимга айтдим; у: «Абдурраҳмон ибн Язид менга ривоят қилди: ‹Мен Ибн Масъуд билан — у Жамратул-Ақабага рамй қилаётганда — бирга эдим. У водийнинг ўртасидан (пастга) тушди ва дарахт (жамра яқинидаги)га яқинлашганда, унга рўпара туриб, етти майда тош отди ҳамда ҳар бир тош отганда: «Аллоҳу акбар», — деди. Сўнг у: «Ўзидан ўзга (ҳақ) илоҳ бўлмаган Зотга қасамки, мана шу жойда — Бақара сураси нозил қилинган Зот (яъни Расулуллоҳ ﷺ) турган эди», — деди›», — деди.