حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، قَالَ سَمِعْتُ سَالِمًا، قَالَ سَمِعْتُ أُمَّ الدَّرْدَاءِ، تَقُولُ دَخَلَ عَلَىَّ أَبُو الدَّرْدَاءِ وَهْوَ مُغْضَبٌ فَقُلْتُ مَا أَغْضَبَكَ فَقَالَ وَاللَّهِ مَا أَعْرِفُ مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا إِلاَّ أَنَّهُمْ يُصَلُّونَ جَمِيعًا.
Solim (Ummu Dardodan) rivoyat qiladi: Men Ummu Dardoning shunday deganini eshitdim: «Abu Dardo achchiqlangan holda uyga kirdi. Men unga: ‹Seni nima achchiqlantirdi?› — dedim. U: ‹Allohga qasamki, men Muhammadning ummatini — jamoat namozini (oʻqish)dan boshqa — oʻsha yaxshi ishlarni (avval qilganlaridek) qilayotgan holda topmayapman›, — dedi». (Bu — Abu Dardoning soʻnggi kunlarida, Usmonning hukmronligi paytida boʻlgan edi.)Солим (Умму Дардодан) ривоят қилади: Мен Умму Дардонинг шундай деганини эшитдим: «Абу Дардо аччиқланган ҳолда уйга кирди. Мен унга: ‹Сени нима аччиқлантирди?› — дедим. У: ‹Аллоҳга қасамки, мен Муҳаммаднинг умматини — жамоат намозини (ўқиш)дан бошқа — ўша яхши ишларни (аввал қилганларидек) қилаётган ҳолда топмаяпман›, — деди». (Бу — Абу Дардонинг сўнгги кунларида, Усмоннинг ҳукмронлиги пайтида бўлган эди.)
حَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، قَالَ سَمِعْتُ الأَوْزَاعِيَّ، قَالَ حَدَّثَنِي الْوَلِيدُ بْنُ هِشَامٍ الْمُعَيْطِيُّ، حَدَّثَنِي مَعْدَانُ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ الْيَعْمَرِيُّ، قَالَ لَقِيتُ ثَوْبَانَ مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ أَخْبِرْنِي بِعَمَلٍ أَعْمَلُهُ يُدْخِلُنِي اللَّهُ بِهِ الْجَنَّةَ . أَوْ قَالَ قُلْتُ بِأَحَبِّ الأَعْمَالِ إِلَى اللَّهِ . فَسَكَتَ ثُمَّ سَأَلْتُهُ فَسَكَتَ ثُمَّ سَأَلْتُهُ الثَّالِثَةَ فَقَالَ سَأَلْتُ عَنْ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " عَلَيْكَ بِكَثْرَةِ السُّجُودِ لِلَّهِ فَإِنَّكَ لاَ تَسْجُدُ لِلَّهِ سَجْدَةً إِلاَّ رَفَعَكَ اللَّهُ بِهَا دَرَجَةً وَحَطَّ عَنْكَ بِهَا خَطِيئَةً " . قَالَ مَعْدَانُ ثُمَّ لَقِيتُ أَبَا الدَّرْدَاءِ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ لِي مِثْلَ مَا قَالَ لِي ثَوْبَانُ .
Savbon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Maʼdon ibn Abu Talha aytadi: Rasululloh ﷺ ning ozod qilgan quli Savbon bilan uchrashdim va: «Menga shunday bir amalni aytginki, uni qilsam, Alloh meni u sababli jannatga kiritsa», dedim, yoki: «Allohga eng suyukli amallarni (ayt)», dedim. (Savbon) jim qoldi. Soʻng undan (yana) soʻradim, jim qoldi. Soʻng uchinchi marta soʻradim. Shunda (u): «Buni Rasululloh ﷺ dan soʻragandim, (u zot): ‹Allohga koʻp sajda qilishni oʻzingga lozim tut. Zero, sen Allohga bir sajda qilsang, albatta, Alloh shu bilan seni bir daraja koʻtaradi va shu bilan sendan bir xatoni oʻchiradi›, dedilar», dedi. Maʼdon dedi: Soʻng Abud-Dardo bilan uchrashdim va undan soʻradim. U menga Savbon aytgan narsaning oʻxshashini aytdi.Савбон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Маъдон ибн Абу Талҳа айтади: Расулуллоҳ ﷺ нинг озод қилган қули Савбон билан учрашдим ва: «Менга шундай бир амални айтгинки, уни қилсам, Аллоҳ мени у сабабли жаннатга киритса», дедим, ёки: «Аллоҳга энг суюкли амалларни (айт)», дедим. (Савбон) жим қолди. Сўнг ундан (яна) сўрадим, жим қолди. Сўнг учинчи марта сўрадим. Шунда (у): «Буни Расулуллоҳ ﷺ дан сўрагандим, (у зот): ‹Аллоҳга кўп сажда қилишни ўзингга лозим тут. Зеро, сен Аллоҳга бир сажда қилсанг, албатта, Аллоҳ шу билан сени бир даража кўтаради ва шу билан сендан бир хатони ўчиради›, дедилар», деди. Маъдон деди: Сўнг Абуд-Дардо билан учрашдим ва ундан сўрадим. У менга Савбон айтган нарсанинг ўхшашини айтди.
حَدَّثَنَا أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ أَبِي السَّفَرِ، - وَهُوَ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْهَمْدَانِيُّ الْكُوفِيُّ وَإِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ حَدَّثَنَا وَقَالَ، إِسْحَاقُ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَمْرٍو الأَوْزَاعِيُّ، عَنْ يَعِيشَ بْنِ الْوَلِيدِ الْمَخْزُومِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ مَعْدَانَ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَاءَ فَأَفْطَرَ فَتَوَضَّأَ . فَلَقِيتُ ثَوْبَانَ فِي مَسْجِدِ دِمَشْقَ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ صَدَقَ أَنَا صَبَبْتُ لَهُ وَضُوءَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَالَ إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ مَعْدَانُ بْنُ طَلْحَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَابْنُ أَبِي طَلْحَةَ أَصَحُّ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَأَى غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ مِنَ التَّابِعِينَ الْوُضُوءَ مِنَ الْقَىْءِ وَالرُّعَافِ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لَيْسَ فِي الْقَىْءِ وَالرُّعَافِ وُضُوءٌ . وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ . وَقَدْ جَوَّدَ حُسَيْنٌ الْمُعَلِّمُ هَذَا الْحَدِيثَ . وَحَدِيثُ حُسَيْنٍ أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ . وَرَوَى مَعْمَرٌ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ فَأَخْطَأَ فِيهِ فَقَالَ عَنْ يَعِيشَ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ الأَوْزَاعِيَّ وَقَالَ عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ وَإِنَّمَا هُوَ مَعْدَانُ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ .
Abu Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ qusdilar, soʻng (roʻzalarini) ochdilar va tahorat oldilar. (Yahyo ibn Abu Kasir aytdi: Soʻng men Damashq masjidida Savbon (roziyallohu anhu)ni uchratib, buni unga zikr qildim. U: «Rost aytibdi, men u zotga tahorat suvini quygan edim», dedi.) Abu Iso aytdi: Ishoq ibn Mansur «Maʼdon ibn Talha» dedi. Abu Iso aytdi: «Ibn Abu Talha» degani sahihroqdir. Abu Iso aytdi: Nabiy ﷺ ashoblaridan va ulardan boshqa tobeʼinlardan koʻplab ilm ahli qusish va burun qonashidan tahorat (olish kerakligi) qarashida boʻlganlar. Bu Sufyon Savriy, Ibnul Muborak, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa: Qusish va burun qonashida tahorat yoʻq, dedilar. Bu Molik va Shofiʼiyning soʻzidir. Husayn Muallim bu hadisni yaxshi (mukammal) keltirgan. Husaynning hadisi bu bobda eng sahih narsadir. Maʼmar bu hadisni Yahyo ibn Abu Kasirdan rivoyat qilib, unda xato qildi va: «Yaʼysh ibn Validdan, u Xolid ibn Maʼdondan, u Abu Dardodan» dedi va unda Avzoʼiyni zikr qilmadi hamda «Xolid ibn Maʼdondan» dedi. Aslida u Maʼdon ibn Abu Talhadir.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ қусдилар, сўнг (рўзаларини) очдилар ва таҳорат олдилар. (Яҳё ибн Абу Касир айтди: Сўнг мен Дамашқ масжидида Савбон (розияллоҳу анҳу)ни учратиб, буни унга зикр қилдим. У: «Рост айтибди, мен у зотга таҳорат сувини қуйган эдим», деди.) Абу Исо айтди: Ишоқ ибн Мансур «Маъдон ибн Талҳа» деди. Абу Исо айтди: «Ибн Абу Талҳа» дегани саҳиҳроқдир. Абу Исо айтди: Набий ﷺ ашобларидан ва улардан бошқа тобеъинлардан кўплаб илм аҳли қусиш ва бурун қонашидан таҳорат (олиш кераклиги) қарашида бўлганлар. Бу Суфён Саврий, Ибнул Муборак, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса: Қусиш ва бурун қонашида таҳорат йўқ, дедилар. Бу Молик ва Шофиъийнинг сўзидир. Ҳусайн Муаллим бу ҳадисни яхши (мукаммал) келтирган. Ҳусайннинг ҳадиси бу бобда энг саҳиҳ нарсадир. Маъмар бу ҳадисни Яҳё ибн Абу Касирдан ривоят қилиб, унда хато қилди ва: «Яъйш ибн Валиддан, у Холид ибн Маъдондан, у Абу Дардодан» деди ва унда Авзўийни зикр қилмади ҳамда «Холид ибн Маъдондан» деди. Аслида у Маъдон ибн Абу Талҳадир.
حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ، عَنْ يَحْيَى، حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَمْرٍو الأَوْزَاعِيُّ، عَنْ يَعِيشَ بْنِ الْوَلِيدِ بْنِ هِشَامٍ، أَنَّ أَبَاهُ، حَدَّثَهُ حَدَّثَنِي مَعْدَانُ بْنُ طَلْحَةَ، أَنَّ أَبَا الدَّرْدَاءِ، حَدَّثَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَاءَ فَأَفْطَرَ فَلَقِيتُ ثَوْبَانَ مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي مَسْجِدِ دِمَشْقَ فَقُلْتُ إِنَّ أَبَا الدَّرْدَاءِ حَدَّثَنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَاءَ فَأَفْطَرَ . قَالَ صَدَقَ وَأَنَا صَبَبْتُ لَهُ وَضُوءَهُ صلى الله عليه وسلم .
Maʼdon ibn Talha (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Abu Dardo (roziyallohu anhu) unga aytib berdi: Rasululloh ﷺ qusdilar va roʻzalarini ochdilar. Maʼdon aytadi: Soʻng men Damashq masjidida Rasululloh ﷺning ozod qilingan quli Savbon (roziyallohu anhu)ni uchratdim va: «Abu Dardo menga Rasululloh ﷺ qusib, roʻzalarini ochganlarini aytib berdi», dedim. U: «Rost aytibdi, men u zot ﷺ uchun tahorat suvini quygan edim», dedi.Маъдон ибн Талҳа (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Абу Дардо (розияллоҳу анҳу) унга айтиб берди: Расулуллоҳ ﷺ қусдилар ва рўзаларини очдилар. Маъдон айтади: Сўнг мен Дамашқ масжидида Расулуллоҳ ﷺнинг озод қилинган қули Савбон (розияллоҳу анҳу)ни учратдим ва: «Абу Дардо менга Расулуллоҳ ﷺ қусиб, рўзаларини очганларини айтиб берди», дедим. У: «Рост айтибди, мен у зот ﷺ учун таҳорат сувини қуйган эдим», деди.
أَخْبَرَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ زَائِدَةَ بْنِ قُدَامَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا السَّائِبُ بْنُ حُبَيْشٍ الْكَلاَعِيُّ، عَنْ مَعْدَانَ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ الْيَعْمَرِيِّ، قَالَ قَالَ لِي أَبُو الدَّرْدَاءِ أَيْنَ مَسْكَنُكَ قُلْتُ فِي قَرْيَةٍ دُوَيْنَ حِمْصَ . فَقَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَا مِنْ ثَلاَثَةٍ فِي قَرْيَةٍ وَلاَ بَدْوٍ لاَ تُقَامُ فِيهِمُ الصَّلاَةُ إِلاَّ قَدِ اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ فَعَلَيْكُمْ بِالْجَمَاعَةِ فَإِنَّمَا يَأْكُلُ الذِّئْبُ الْقَاصِيَةَ " . قَالَ السَّائِبُ يَعْنِي بِالْجَمَاعَةِ الْجَمَاعَةَ فِي الصَّلاَةِ .
Abu Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺni: «Bir qishloq yoki sahroda uch kishi boʻlib, ular orasida namoz jamoat bilan oʻqilmasa, shayton ularni albatta oʻz iskanjasiga oladi. Bas, jamoatga yopishinglar. Chunki boʻri faqat toʻdadan ajralib qolgan qoʻyni yeydi», deganlarini eshitdim, dedilar.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺни: «Бир қишлоқ ёки саҳрода уч киши бўлиб, улар орасида намоз жамоат билан ўқилмаса, шайтон уларни албатта ўз исканжасига олади. Бас, жамоатга ёпишинглар. Чунки бўри фақат тўдадан ажралиб қолган қўйни ейди», деганларини эшитдим, дедилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ رَجُلاً، أَمَرَهُ أَبُوهُ أَوْ أُمُّهُ - شَكَّ شُعْبَةُ - أَنْ يُطَلِّقَ، امْرَأَتَهُ فَجَعَلَ عَلَيْهِ مِائَةَ مُحَرَّرٍ . فَأَتَى أَبَا الدَّرْدَاءِ فَإِذَا هُوَ يُصَلِّي الضُّحَى وَيُطِيلُهَا وَصَلَّى مَا بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ فَسَأَلَهُ فَقَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ أَوْفِ بِنَذْرِكَ وَبَرَّ وَالِدَيْكَ . وَقَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَقُولُ " الْوَالِدُ أَوْسَطُ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ فَحَافِظْ عَلَى وَالِدَيْكَ أَوِ اتْرُكْ " .
Abu Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishiga otasi yo onasi uni xotinini taloq qilishga buyurdi. U esa agar shunday qilsa, yuzta qul ozod qilishni oʻziga vojib etib qoʻydi. Soʻng u Abu Dardoning oldiga keldi. Qarasa, u zuho namozini oʻqib, uni choʻzayotgan va peshin bilan asr orasida ham namoz oʻqiyotgan ekan. U bu haqda soʻradi, Abu Dardo: «Nazringni bajo keltir va ota-onangga yaxshilik qil», dedi. Yana Abu Dardo: «Men Rasululloh ﷺning: ‹Ota jannat eshiklarining eng oʻrtadagisidir. Bas, ota-onangni saqlab qol yoki uni tark et›, deganlarini eshitganman», dedi.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир кишига отаси ё онаси уни хотинини талоқ қилишга буюрди. У эса агар шундай қилса, юзта қул озод қилишни ўзига вожиб этиб қўйди. Сўнг у Абу Дардонинг олдига келди. Қараса, у зуҳо намозини ўқиб, уни чўзаётган ва пешин билан аср орасида ҳам намоз ўқиётган экан. У бу ҳақда сўради, Абу Дардо: «Назрингни бажо келтир ва ота-онангга яхшилик қил», деди. Яна Абу Дардо: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Ота жаннат эшикларининг энг ўртадагисидир. Бас, ота-онангни сақлаб қол ёки уни тарк эт›, деганларини эшитганман», деди.
وَعَنْ عَلِيٍّ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي أُمَامَةَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَجْمَعِينَ كُلُّهُمْ يُحَدِّثُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ أَرْسَلَ نَفَقَةً فِي سبيلِ الله وأقامَ فِي بيتِه فلَه بكلِّ دِرْهَمٍ سَبْعُمِائَةِ دِرْهَمٍ وَمَنْ غَزَا بِنَفْسِهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأَنْفَقَ فِي وَجْهِهِ ذَلِكَ فَلَهُ بِكُلِّ دِرْهَمٍ سَبْعُمِائَةِ أَلْفِ دِرْهَمٍ» . ثُمَّ تَلَا هذهِ الآيةَ: (واللَّهُ يُضاعفُ لمنْ يشاءُ)
رَوَاهُ ابنُ مَاجَه
Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim Alloh yoʻlida sarf-xarajat joʻnatib, oʻzi uyida qolsa, har bir dirhami evaziga unga yetti yuz dirham boʻladi. Kim esa Alloh yoʻlida oʻzi gʻazot qilib, oʻsha yoʻlda sarflasa, har bir dirhami evaziga unga yetti yuz ming dirham boʻladi», dedilar. Soʻng bu oyatni tilovat qildilar: {Alloh xohlagan kishiga koʻpaytirib beradi} (Baqara 261).Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Аллоҳ йўлида сарф-харажат жўнатиб, ўзи уйида қолса, ҳар бир дирҳами эвазига унга етти юз дирҳам бўлади. Ким эса Аллоҳ йўлида ўзи ғазот қилиб, ўша йўлда сарфласа, ҳар бир дирҳами эвазига унга етти юз минг дирҳам бўлади», дедилар. Сўнг бу оятни тиловат қилдилар: {Аллоҳ хоҳлаган кишига кўпайтириб беради} (Бақара 261).
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ، حَدَّثَنَا أَبُو الْعُمَيْسِ، عَنْ عَوْنِ بْنِ أَبِي جُحَيْفَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ آخَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ سَلْمَانَ، وَأَبِي الدَّرْدَاءِ، فَزَارَ سَلْمَانُ أَبَا الدَّرْدَاءِ، فَرَأَى أُمَّ الدَّرْدَاءِ مُتَبَذِّلَةً. فَقَالَ لَهَا مَا شَأْنُكِ قَالَتْ أَخُوكَ أَبُو الدَّرْدَاءِ لَيْسَ لَهُ حَاجَةٌ فِي الدُّنْيَا. فَجَاءَ أَبُو الدَّرْدَاءِ، فَصَنَعَ لَهُ طَعَامًا. فَقَالَ كُلْ. قَالَ فَإِنِّي صَائِمٌ. قَالَ مَا أَنَا بِآكِلٍ حَتَّى تَأْكُلَ. قَالَ فَأَكَلَ. فَلَمَّا كَانَ اللَّيْلُ ذَهَبَ أَبُو الدَّرْدَاءِ يَقُومُ. قَالَ نَمْ. فَنَامَ، ثُمَّ ذَهَبَ يَقُومُ. فَقَالَ نَمْ. فَلَمَّا كَانَ مِنْ آخِرِ اللَّيْلِ قَالَ سَلْمَانُ قُمِ الآنَ. فَصَلَّيَا، فَقَالَ لَهُ سَلْمَانُ إِنَّ لِرَبِّكَ عَلَيْكَ حَقًّا، وَلِنَفْسِكَ عَلَيْكَ حَقًّا، وَلأَهْلِكَ عَلَيْكَ حَقًّا، فَأَعْطِ كُلَّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ. فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " صَدَقَ سَلْمَانُ ".
Abu Juhayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Salmon bilan Abu Dardo orasida birodarlik (uxuvvat) bogʻladi. Salmon Abu Dardoni ziyorat qildi va Ummu Dardoni — eskirgan kiyimda — koʻrdi hamda undan: «Senga nima boʻldi (nega bunday holda)?» — deb soʻradi. U: «Birodaring Abu Dardoning bu dunyo (lazzatlari)ga ragʻbati yoʻq», — dedi. Shu asnoda Abu Dardo kelib, Salmonga taom tayyorladi. Salmon Abu Dardodan (oʻzi bilan birga) yeyishni iltimos qildi, lekin Abu Dardo: «Men roʻzadorman», — dedi. Salmon: «Sen yemaguncha men yemayman», — dedi. Bas, Abu Dardo (Salmon bilan) yedi. Tun boʻlib (tunning bir qismi oʻtganda), Abu Dardo (tungi namozga) turdi, lekin Salmon unga — uxlashni (aytdi) va Abu Dardo uxladi. Bir oz (vaqtdan) keyin Abu Dardo yana turdi, lekin Salmon unga — uxlashni (aytdi). Tunning oxirgi soatlari boʻlganda, Salmon unga — endi turishni aytdi va ikkovi namoz oʻqidi. Salmon Abu Dardoga: «Robbingning senga haqi bor, joningning senga haqi bor va oilangning senga haqi bor; bas, har bir haq egasiga oʻz haqini ber», — dedi. Abu Dardo Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelib, butun voqeani aytib berdi. Paygʻambar ﷺ: «Salmon rost soʻzladi», — dedilar.Абу Жуҳайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Салмон билан Абу Дардо орасида биродарлик (ухувват) боғлади. Салмон Абу Дардони зиёрат қилди ва Умму Дардони — эскирган кийимда — кўрди ҳамда ундан: «Сенга нима бўлди (нега бундай ҳолда)?» — деб сўради. У: «Биродаринг Абу Дардонинг бу дунё (лаззатлари)га рағбати йўқ», — деди. Шу аснода Абу Дардо келиб, Салмонга таом тайёрлади. Салмон Абу Дардодан (ўзи билан бирга) ейишни илтимос қилди, лекин Абу Дардо: «Мен рўзадорман», — деди. Салмон: «Сен емагунча мен емайман», — деди. Бас, Абу Дардо (Салмон билан) еди. Тун бўлиб (туннинг бир қисми ўтганда), Абу Дардо (тунги намозга) турди, лекин Салмон унга — ухлашни (айтди) ва Абу Дардо ухлади. Бир оз (вақтдан) кейин Абу Дардо яна турди, лекин Салмон унга — ухлашни (айтди). Туннинг охирги соатлари бўлганда, Салмон унга — энди туришни айтди ва иккови намоз ўқиди. Салмон Абу Дардога: «Роббингнинг сенга ҳақи бор, жонингнинг сенга ҳақи бор ва оилангнинг сенга ҳақи бор; бас, ҳар бир ҳақ эгасига ўз ҳақини бер», — деди. Абу Дардо Пайғамбар ﷺ нинг олдига келиб, бутун воқеани айтиб берди. Пайғамбар ﷺ: «Салмон рост сўзлади», — дедилар.
حَدَّثَنِي سُوَيْدُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنِي حَفْصُ بْنُ مَيْسَرَةَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، أَنَّ عَبْدَ الْمَلِكِ،
بْنَ مَرْوَانَ بَعَثَ إِلَى أُمِّ الدَّرْدَاءِ بِأَنْجَادٍ مِنْ عِنْدِهِ فَلَمَّا أَنْ كَانَ ذَاتَ لَيْلَةٍ قَامَ عَبْدُ الْمَلِكِ
مِنَ اللَّيْلِ فَدَعَا خَادِمَهُ فَكَأَنَّهُ أَبْطَأَ عَلَيْهِ فَلَعَنَهُ فَلَمَّا أَصْبَحَ قَالَتْ لَهُ أُمُّ الدَّرْدَاءِ سَمِعْتُكَ
اللَّيْلَةَ لَعَنْتَ خَادِمَكَ حِينَ دَعَوْتَهُ . فَقَالَتْ سَمِعْتُ أَبَا الدَّرْدَاءِ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى
الله عليه وسلم " لاَ يَكُونُ اللَّعَّانُونَ شُفَعَاءَ وَلاَ شُهَدَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ " .
Abud-Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abdulmalik ibn Marvon Ummud-Dardoga oʻz tomonidan baʼzi uy anjomlarini yuborgan edi. Bir kechasi Abdulmalik tunda turib, xizmatkorini chaqirdi. (Xizmatkor) unga (kelishni) sekinlik qilgandek boʻldi, shunda (Abdulmalik) unga laʼnat oʻqidi. Tong otgach, Ummud-Dardo unga: «Kechasi xizmatkoringni chaqirganingda, unga laʼnat oʻqiganingni eshitdim», dedi. Soʻng (Ummud-Dardo): «Men Abud-Dardoning: ‹Rasululloh ﷺ: ‹Laʼnat oʻquvchilar Qiyomat kuni shafoatchi ham, guvoh ham boʻlmaydilar›, — dedilar›, deganini eshitganman», dedi.Абуд-Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абдулмалик ибн Марвон Уммуд-Дардога ўз томонидан баъзи уй анжомларини юборган эди. Бир кечаси Абдулмалик тунда туриб, хизматкорини чақирди. (Хизматкор) унга (келишни) секинлик қилгандек бўлди, шунда (Абдулмалик) унга лаънат ўқиди. Тонг отгач, Уммуд-Дардо унга: «Кечаси хизматкорингни чақирганингда, унга лаънат ўқиганингни эшитдим», деди. Сўнг (Уммуд-Дардо): «Мен Абуд-Дардонинг: ‹Расулуллоҳ ﷺ: ‹Лаънат ўқувчилар Қиёмат куни шафоатчи ҳам, гувоҳ ҳам бўлмайдилар›, — дедилар›, деганини эшитганман», деди.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، أَخْبَرَنَا حُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا شَيْبَانُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ نَافِعٍ، قَالَ انْطَلَقْتُ أَنَا وَابْنُ، عُمَرَ إِلَى أَبِي سَعِيدٍ فَحَدَّثَنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ سَمِعَتْهُ أُذُنَاىَ هَاتَانِ يَقُولُ " لاَ تَبِيعُوا الذَّهَبَ بِالذَّهَبِ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَالْفِضَّةَ بِالْفِضَّةِ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ لاَ يُشَفُّ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ وَلاَ تَبِيعُوا مِنْهُ غَائِبًا بِنَاجِزٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَهِشَامِ بْنِ عَامِرٍ وَالْبَرَاءِ وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ وَفَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ وَأَبِي بَكْرَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَبِلاَلٍ . قَالَ وَحَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الرِّبَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِلاَّ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ لاَ يَرَى بَأْسًا أَنْ يُبَاعَ الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ مُتَفَاضِلاً وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ مُتَفَاضِلاً إِذَا كَانَ يَدًا بِيَدٍ . وَقَالَ إِنَّمَا الرِّبَا فِي النَّسِيئَةِ . وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ شَيْءٌ مِنْ هَذَا وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ رَجَعَ عَنْ قَوْلِهِ حِينَ حَدَّثَهُ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ لَيْسَ فِي الصَّرْفِ اخْتِلاَفٌ .
Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ — (Nofeʼ aytadi: Bu ikki qulogʻim eshitdi, deb rivoyat qildi) — : «Oltinni oltinga teng-batengdan boshqa sotmangiz, kumushni kumushga teng-batengdan boshqa sotmangiz, ularning birini ikkinchisidan ortiq qilmangiz va ulardan gʻoyibni (mavjud boʻlmaganini) hozir boʻlganiga sotmangiz», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Bakr, Umar, Usmon, Abu Hurayra, Hishom ibn Omir, Baroʼ, Zayd ibn Arqam, Fazola ibn Ubayd, Abu Bakra, Ibn Umar, Abud-Dardoʼ va Bilollardan ham (rivoyatlar bor). Abu Saidning Nabiy ﷺdan ribo haqidagi hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan ilm ahli shu hadis bilan amal qiladilar, faqat Ibn Abbosdan rivoyat qilinishicha, u qoʻlma-qoʻl boʻlsa oltinni oltinga kam-koʻp, kumushni kumushga kam-koʻp sotishda zarar yoʻq deb hisoblar va: «Ribo faqat nasiyadadir», der edi. Uning baʼzi sheriklaridan ham shunga oʻxshash narsa rivoyat qilingan. Ibn Abbos esa Abu Said al-Xudriy unga Nabiy ﷺdan hadis aytib bergach, oʻz soʻzidan qaytgani rivoyat qilingan. Birinchi soʻz sahihroqdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan ilm ahli shu hadis bilan amal qiladilar; bu Sufyon as-Savriy, Ibnul-Muborak, Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ibnul-Muborakdan rivoyat qilinishicha, u: «Sarf (pul almashinuvi)da ixtilof yoʻq», degan.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ — (Нофеъ айтади: Бу икки қулоғим эшитди, деб ривоят қилди) — : «Олтинни олтинга тенг-батенгдан бошқа сотмангиз, кумушни кумушга тенг-батенгдан бошқа сотмангиз, уларнинг бирини иккинчисидан ортиқ қилмангиз ва улардан ғойибни (мавжуд бўлмаганини) ҳозир бўлганига сотмангиз», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Бакр, Умар, Усмон, Абу Ҳурайра, Ҳишом ибн Омир, Барў, Зайд ибн Арқам, Фазола ибн Убайд, Абу Бакра, Ибн Умар, Абуд-Дардў ва Билоллардан ҳам (ривоятлар бор). Абу Саиднинг Набий ﷺдан рибо ҳақидаги ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан илм аҳли шу ҳадис билан амал қиладилар, фақат Ибн Аббосдан ривоят қилинишича, у қўлма-қўл бўлса олтинни олтинга кам-кўп, кумушни кумушга кам-кўп сотишда зарар йўқ деб ҳисоблар ва: «Рибо фақат насиядадир», дер эди. Унинг баъзи шерикларидан ҳам шунга ўхшаш нарса ривоят қилинган. Ибн Аббос эса Абу Саид ал-Худрий унга Набий ﷺдан ҳадис айтиб бергач, ўз сўзидан қайтгани ривоят қилинган. Биринчи сўз саҳиҳроқдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан илм аҳли шу ҳадис билан амал қиладилар; бу Суфён ас-Саврий, Ибнул-Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Ибнул-Муборакдан ривоят қилинишича, у: «Сарф (пул алмашинуви)да ихтилоф йўқ», деган.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدُ بْنُ مُسَرْهَدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ، سَمِعْتُ عَاصِمَ بْنَ رَجَاءِ بْنِ حَيْوَةَ، يُحَدِّثُ عَنْ دَاوُدَ بْنِ جَمِيلٍ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ قَيْسٍ، قَالَ كُنْتُ جَالِسًا مَعَ أَبِي الدَّرْدَاءِ فِي مَسْجِدِ دِمَشْقَ فَجَاءَهُ رَجُلٌ فَقَالَ يَا أَبَا الدَّرْدَاءِ إِنِّي جِئْتُكَ مِنْ مَدِينَةِ الرَّسُولِ صلى الله عليه وسلم لِحَدِيثٍ بَلَغَنِي أَنَّكَ تُحَدِّثُهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا جِئْتُ لِحَاجَةٍ . قَالَ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَنْ سَلَكَ طَرِيقًا يَطْلُبُ فِيهِ عِلْمًا سَلَكَ اللَّهُ بِهِ طَرِيقًا مِنْ طُرُقِ الْجَنَّةِ وَإِنَّ الْمَلاَئِكَةَ لَتَضَعُ أَجْنِحَتَهَا رِضًا لِطَالِبِ الْعِلْمِ وَإِنَّ الْعَالِمَ لَيَسْتَغْفِرُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الأَرْضِ وَالْحِيتَانُ فِي جَوْفِ الْمَاءِ وَإِنَّ فَضْلَ الْعَالِمِ عَلَى الْعَابِدِ كَفَضْلِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ عَلَى سَائِرِ الْكَوَاكِبِ وَإِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الأَنْبِيَاءِ وَإِنَّ الأَنْبِيَاءَ لَمْ يُوَرِّثُوا دِينَارًا وَلاَ دِرْهَمًا وَرَّثُوا الْعِلْمَ فَمَنْ أَخَذَهُ أَخَذَ بِحَظٍّ وَافِرٍ " .
Kasir ibn Qays aytadi: Men Dimashq masjidida Abud-Dardo (roziyallohu anhu) bilan oʻtirgan edim. Bir kishi uning oldiga kelib: «Ey Abud-Dardo, men sizning oldingizga Rasululloh ﷺdan rivoyat qilayotganingiz menga yetib kelgan bir hadis uchun Rasululloh ﷺ shahridan keldim. Boshqa biror hojat uchun kelmadim», dedi. U: «Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdim: ‹Kim ilm talab qilib bir yoʻlga kirsa, Alloh uni Jannat yoʻllaridan biriga soladi. Albatta, farishtalar ilm talab qiluvchidan rozi boʻlib, unga qanotlarini yozadilar. Albatta, olim uchun osmonlardagi va yerdagi (zotlar), hatto suv ichidagi baliqlar ham istigʻfor aytadilar. Albatta, olimning obid (toat-ibodatli kishi) ustidan fazli oʻn toʻrt kechalik toʻlin oyning qolgan yulduzlar ustidan fazli kabidir. Albatta, olimlar paygʻambarlarning vorislaridir. Albatta, paygʻambarlar na dinor, na dirham meros qoldirmadilar, balki ilmni meros qoldirdilar. Kim uni olsa, mukammal nasiba olibdi›», dedi.Касир ибн Қайс айтади: Мен Димашқ масжидида Абуд-Дардо (розияллоҳу анҳу) билан ўтирган эдим. Бир киши унинг олдига келиб: «Эй Абуд-Дардо, мен сизнинг олдингизга Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилаётганингиз менга етиб келган бир ҳадис учун Расулуллоҳ ﷺ шаҳридан келдим. Бошқа бирор ҳожат учун келмадим», деди. У: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: ‹Ким илм талаб қилиб бир йўлга кирса, Аллоҳ уни Жаннат йўлларидан бирига солади. Албатта, фаришталар илм талаб қилувчидан рози бўлиб, унга қанотларини ёзадилар. Албатта, олим учун осмонлардаги ва ердаги (зотлар), ҳатто сув ичидаги балиқлар ҳам истиғфор айтадилар. Албатта, олимнинг обид (тоат-ибодатли киши) устидан фазли ўн тўрт кечалик тўлин ойнинг қолган юлдузлар устидан фазли кабидир. Албатта, олимлар пайғамбарларнинг ворисларидир. Албатта, пайғамбарлар на динор, на дирҳам мерос қолдирмадилар, балки илмни мерос қолдирдилар. Ким уни олса, мукаммал насиба олибди›», деди.
أَخْبَرَنِي هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ الْحُبَابِ، قَالَ حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو الزَّاهِرِيَّةِ، قَالَ حَدَّثَنِي كَثِيرُ بْنُ مُرَّةَ الْحَضْرَمِيُّ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، سَمِعَهُ يَقُولُ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَفِي كُلِّ صَلاَةٍ قِرَاءَةٌ قَالَ " نَعَمْ " . قَالَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ وَجَبَتْ هَذِهِ . فَالْتَفَتَ إِلَىَّ وَكُنْتُ أَقْرَبَ الْقَوْمِ مِنْهُ فَقَالَ مَا أَرَى الإِمَامَ إِذَا أَمَّ الْقَوْمَ إِلاَّ قَدْ كَفَاهُمْ . قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ هَذَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَطَأٌ إِنَّمَا هُوَ قَوْلُ أَبِي الدَّرْدَاءِ وَلَمْ يُقْرَأْ هَذَا مَعَ الْكِتَابِ .
Abu Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺdan: «Har bir namozda qiroat bormi?» deb soʻralganda, u zot: «Ha», dedilar. Ansorlardan bir kishi: «Bu vojib boʻldi», dedi. Shunda u menga yuzlandi, men esa unga odamlarning eng yaqini edim, va: «Imom jamoatga imomlik qilsa, ular uchun kifoya qiladi deb bilaman», dedi.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺдан: «Ҳар бир намозда қироат борми?» деб сўралганда, у зот: «Ҳа», дедилар. Ансорлардан бир киши: «Бу вожиб бўлди», деди. Шунда у менга юзланди, мен эса унга одамларнинг энг яқини эдим, ва: «Имом жамоатга имомлик қилса, улар учун кифоя қилади деб биламан», деди.
حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْحَمَّالُ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، عَنِ الْخَلِيلِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، وَأَبِي الدَّرْدَاءِ، وَأَبِي، هُرَيْرَةَ وَأَبِي أُمَامَةَ الْبَاهِلِيِّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَعِمْرَانَ بْنِ الْحُصَيْنِ كُلُّهُمْ يُحَدِّثُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " مَنْ أَرْسَلَ بِنَفَقَةٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأَقَامَ فِي بَيْتِهِ فَلَهُ بِكُلِّ دِرْهَمٍ سَبْعُمِائَةِ دِرْهَمٍ وَمَنْ غَزَا بِنَفْسِهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأَنْفَقَ فِي وَجْهِ ذَلِكَ فَلَهُ بِكُلِّ دِرْهَمٍ سَبْعُمِائَةِ أَلْفِ دِرْهَمٍ " . ثُمَّ تَلاَ هَذِهِ الآيَةَ {وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ} .
Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim Alloh yoʻlida sarf-xarajat joʻnatib, oʻzi uyida qolsa, har bir dirhami evaziga unga yetti yuz dirham boʻladi. Kim esa Alloh yoʻlida oʻzi gʻazot qilib, oʻsha yoʻlda sarflasa, har bir dirhami evaziga unga yetti yuz ming dirham boʻladi», dedilar. Soʻng bu oyatni tilovat qildilar: {Alloh xohlagan kishiga koʻpaytirib beradi} (Baqara 261).Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Аллоҳ йўлида сарф-харажат жўнатиб, ўзи уйида қолса, ҳар бир дирҳами эвазига унга етти юз дирҳам бўлади. Ким эса Аллоҳ йўлида ўзи ғазот қилиб, ўша йўлда сарфласа, ҳар бир дирҳами эвазига унга етти юз минг дирҳам бўлади», дедилар. Сўнг бу оятни тиловат қилдилар: {Аллоҳ хоҳлаган кишига кўпайтириб беради} (Бақара 261).
عَن كثير بن قيس قَالَ كُنْتُ جَالِسًا مَعَ أَبِي الدَّرْدَاءِ فِي مَسْجِد دمشق فَجَاءَهُ رَجُلٌ فَقَالَ يَا أَبَا الدَّرْدَاءِ إِنِّي جِئْتُكَ مِنْ مَدِينَةِ الرَّسُولِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَا جِئْتُ لِحَاجَةٍ قَالَ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ مَنْ سَلَكَ طَرِيقًا يَطْلُبُ فِيهِ عِلْمًا سَلَكَ اللَّهُ بِهِ طَرِيقًا مِنْ طُرُقِ الْجَنَّةِ وَإِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَتَضَعُ أَجْنِحَتَهَا رِضًا لِطَالِبِ الْعِلْمِ وَإِنَّ الْعَالِمَ يسْتَغْفر لَهُ من فِي السَّمَوَات وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَالْحِيتَانُ فِي جَوْفِ الْمَاءِ وَإِنَّ فَضْلَ الْعَالِمِ عَلَى الْعَابِدِ كَفَضْلِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ عَلَى سَائِرِ الْكَوَاكِبِ وَإِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الْأَنْبِيَاءِ وَإِنَّ الْأَنْبِيَاءَ لَمْ يُوَرِّثُوا دِينَارًا وَلَا دِرْهَمًا وَإِنَّمَا وَرَّثُوا الْعِلْمَ فَمَنْ أَخَذَهُ أَخَذَ بِحَظٍّ وَافِرٍ ". رَوَاهُ أَحْمَدُ وَالتِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَاجَهْ وَالدَّارِمِيُّ وَسَمَّاهُ التِّرْمِذِيُّ قَيْسَ بن كثير
Kasir ibn Qays aytadi: Men Dimashq masjidida Abud-Dardo (roziyallohu anhu) bilan oʻtirgan edim. Bir kishi uning oldiga kelib: «Ey Abud-Dardo, men sizning oldingizga Rasululloh ﷺdan rivoyat qilayotganingiz menga yetib kelgan bir hadis uchun Rasululloh ﷺ shahridan keldim. Boshqa biror hojat uchun kelmadim», dedi. U: «Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdim: ‹Kim ilm talab qilib bir yoʻlga kirsa, Alloh uni Jannat yoʻllaridan biriga soladi. Albatta, farishtalar ilm talab qiluvchidan rozi boʻlib, unga qanotlarini yozadilar. Albatta, olim uchun osmonlardagi va yerdagi (zotlar), hatto suv ichidagi baliqlar ham istigʻfor aytadilar. Albatta, olimning obid (toat-ibodatli kishi) ustidan fazli oʻn toʻrt kechalik toʻlin oyning qolgan yulduzlar ustidan fazli kabidir. Albatta, olimlar paygʻambarlarning vorislaridir. Albatta, paygʻambarlar na dinor, na dirham meros qoldirmadilar, balki ilmni meros qoldirdilar. Kim uni olsa, mukammal nasiba olibdi›», dedi.Касир ибн Қайс айтади: Мен Димашқ масжидида Абуд-Дардо (розияллоҳу анҳу) билан ўтирган эдим. Бир киши унинг олдига келиб: «Эй Абуд-Дардо, мен сизнинг олдингизга Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилаётганингиз менга етиб келган бир ҳадис учун Расулуллоҳ ﷺ шаҳридан келдим. Бошқа бирор ҳожат учун келмадим», деди. У: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: ‹Ким илм талаб қилиб бир йўлга кирса, Аллоҳ уни Жаннат йўлларидан бирига солади. Албатта, фаришталар илм талаб қилувчидан рози бўлиб, унга қанотларини ёзадилар. Албатта, олим учун осмонлардаги ва ердаги (зотлар), ҳатто сув ичидаги балиқлар ҳам истиғфор айтадилар. Албатта, олимнинг обид (тоат-ибодатли киши) устидан фазли ўн тўрт кечалик тўлин ойнинг қолган юлдузлар устидан фазли кабидир. Албатта, олимлар пайғамбарларнинг ворисларидир. Албатта, пайғамбарлар на динор, на дирҳам мерос қолдирмадилар, балки илмни мерос қолдирдилар. Ким уни олса, мукаммал насиба олибди›», деди.
حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنِ الْمُغِيرَةِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، قَالَ قَدِمْتُ الشَّأْمَ {فَقُلْتُ مَنْ هَا هُنَا} قَالُوا أَبُو الدَّرْدَاءِ قَالَ أَفِيكُمُ الَّذِي أَجَارَهُ اللَّهُ مِنَ الشَّيْطَانِ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ مُغِيرَةَ وَقَالَ الَّذِي أَجَارَهُ اللَّهُ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم يَعْنِي عَمَّارًا.
Alqama (Abu Dardodan) rivoyat qiladi: Men Shomga bordim (va: ‹Bu yerda kim bor?› — deb soʻradim). Odamlar: «Abu Dardo», — dedi. Abu Dardo: «Alloh shaytondan himoya qilgan kishi (Allohning Rasuli ﷺ aytganidek) sizlar orasidami?» — dedi (Rivoyatchi Mugʻira: «Paygʻambar ﷺ ning tili (orqali) Alloh panoh bergan kishi — Ammor (ibn Yosir) edi», — dedi).Алқама (Абу Дардодан) ривоят қилади: Мен Шомга бордим (ва: ‹Бу ерда ким бор?› — деб сўрадим). Одамлар: «Абу Дардо», — деди. Абу Дардо: «Аллоҳ шайтондан ҳимоя қилган киши (Аллоҳнинг Расули ﷺ айтганидек) сизлар орасидами?» — деди (Ривоятчи Муғира: «Пайғамбар ﷺ нинг тили (орқали) Аллоҳ паноҳ берган киши — Аммор (ибн Ёсир) эди», — деди).
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ هِشَامٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ
زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، وَأَبِي، حَازِمٍ عَنْ أُمِّ الدَّرْدَاءِ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله
عليه وسلم يَقُولُ " إِنَّ اللَّعَّانِينَ لاَ يَكُونُونَ شُهَدَاءَ وَلاَ شُفَعَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ " .
Abud-Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ ning: «Albatta, laʼnat oʻquvchilar Qiyomat kuni guvoh ham, shafoatchi ham boʻlmaydilar», — deganlarini eshitganman.Абуд-Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг: «Албатта, лаънат ўқувчилар Қиёмат куни гувоҳ ҳам, шафоатчи ҳам бўлмайдилар», — деганларини эшитганман.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ، حَدَّثَنَا أَبُو السَّفَرِ، قَالَ دَقَّ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشٍ سِنَّ رَجُلٍ مِنَ الأَنْصَارِ فَاسْتَعْدَى عَلَيْهِ مُعَاوِيَةَ فَقَالَ لِمُعَاوِيَةَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّ هَذَا دَقَّ سِنِّي . قَالَ مُعَاوِيَةُ إِنَّا سَنُرْضِيكَ وَأَلَحَّ الآخَرُ عَلَى مُعَاوِيَةَ فَأَبْرَمَهُ فَلَمْ يُرْضِهِ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ شَأْنَكَ بِصَاحِبِكَ . وَأَبُو الدَّرْدَاءِ جَالِسٌ عِنْدَهُ قَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَا مِنْ رَجُلٍ يُصَابُ بِشَيْءٍ فِي جَسَدِهِ فَيَتَصَدَّقُ بِهِ إِلاَّ رَفَعَهُ اللَّهُ بِهِ دَرَجَةً وَحَطَّ عَنْهُ بِهِ خَطِيئَةً " . قَالَ الأَنْصَارِيُّ أَأَنْتَ سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ سَمِعَتْهُ أُذُنَاىَ وَوَعَاهُ قَلْبِي . قَالَ فَإِنِّي أَذَرُهَا لَهُ . قَالَ مُعَاوِيَةُ لاَ جَرَمَ لاَ أُخَيِّبُكَ . فَأَمَرَ لَهُ بِمَالٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَلاَ أَعْرِفُ لأَبِي السَّفَرِ سَمَاعًا مِنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ وَأَبُو السَّفَرِ اسْمُهُ سَعِيدُ بْنُ أَحْمَدَ وَيُقَالُ ابْنُ يُحْمِدَ الثَّوْرِيُّ .
Abu Safardan rivoyat qilinadi: Quraishdan bir kishi ansorlardan bir kishining tishini sindirib qoʻydi. U (ansoriy) uning ustidan Muoviyaga shikoyat qildi va Muoviyaga: «Ey amiral-moʻminin, bu kishi tishimni sindirdi», dedi. Muoviya: «Biz seni rozi qilamiz», dedi. Ammo boshqasi (ansoriy) Muoviyaga qistab, uni zeriktirdi, lekin (Muoviya) uni rozi qila olmadi. Shunda Muoviya unga: «Oʻz sheriging bilan oʻzing bilganingni qil», dedi. Uning yonida Abu Dardo (roziyallohu anhu) oʻtirgan edi. Abu Dardo dedi: Men Rasululloh ﷺning: «Tanasiga biror narsa yetkazilgan biror kishi uni sadaqa qilsa (kechirsa), Alloh albatta uning darajasini bir pogʻona koʻtaradi va u sabab undan bir xatosini tushiradi», deyayotganlarini eshitganman. Ansoriy: «Sen buni Rasululloh ﷺdan eshitdingmi?» dedi. U: «Buni quloqlarim eshitdi va qalbim yodladi», dedi. (Ansoriy): «Men buni unga (kechirib) tark qilaman», dedi. Muoviya: «Shubhasiz, men ham seni mahrum qoldirmayman», dedi va unga mol berishni buyurdi. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻl bilangina bilamiz. Men Abu Safarning Abu Dardodan (bevosita) eshitganini bilmayman. Abu Safarning ismi Said ibn Ahmad boʻlib, ibn Yuhmid Savriy ham deyiladi.Абу Сафардан ривоят қилинади: Қураишдан бир киши ансорлардан бир кишининг тишини синдириб қўйди. У (ансорий) унинг устидан Муовияга шикоят қилди ва Муовияга: «Эй амирал-мўминин, бу киши тишимни синдирди», деди. Муовия: «Биз сени рози қиламиз», деди. Аммо бошқаси (ансорий) Муовияга қистаб, уни зериктирди, лекин (Муовия) уни рози қила олмади. Шунда Муовия унга: «Ўз шеригинг билан ўзинг билганингни қил», деди. Унинг ёнида Абу Дардо (розияллоҳу анҳу) ўтирган эди. Абу Дардо деди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Танасига бирор нарса етказилган бирор киши уни садақа қилса (кечирса), Аллоҳ албатта унинг даражасини бир поғона кўтаради ва у сабаб ундан бир хатосини туширади», деяётганларини эшитганман. Ансорий: «Сен буни Расулуллоҳ ﷺдан эшитдингми?» деди. У: «Буни қулоқларим эшитди ва қалбим ёдлади», деди. (Ансорий): «Мен буни унга (кечириб) тарк қиламан», деди. Муовия: «Шубҳасиз, мен ҳам сени маҳрум қолдирмайман», деди ва унга мол беришни буюрди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билангина биламиз. Мен Абу Сафарнинг Абу Дардодан (бевосита) эшитганини билмайман. Абу Сафарнинг исми Саид ибн Аҳмад бўлиб, ибн Юҳмид Саврий ҳам дейилади.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْوَزِيرِ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، قَالَ لَقِيتُ شَبِيبَ بْنَ شَيْبَةَ فَحَدَّثَنِي بِهِ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ أَبِي سَوْدَةَ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، - يَعْنِي عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم - بِمَعْنَاهُ .
Yuqoridagi hadis Abud-Dardo (roziyallohu anhu)dan boshqa bir sanad orqali Nabiy ﷺdan shu maʼnoda ham rivoyat qilingan.Юқоридаги ҳадис Абуд-Дардо (розияллоҳу анҳу)дан бошқа бир санад орқали Набий ﷺдан шу маънода ҳам ривоят қилинган.
أَخْبَرَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي الْوَلِيدُ بْنُ هِشَامٍ الْمُعَيْطِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي مَعْدَانُ بْنُ طَلْحَةَ الْيَعْمَرِيُّ، قَالَ لَقِيتُ ثَوْبَانَ مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ دُلَّنِي عَلَى عَمَلٍ يَنْفَعُنِي أَوْ يُدْخِلُنِي الْجَنَّةَ فَسَكَتَ عَنِّي مَلِيًّا ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَىَّ فَقَالَ عَلَيْكَ بِالسُّجُودِ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَا مِنْ عَبْدٍ يَسْجُدُ لِلَّهِ سَجْدَةً إِلاَّ رَفَعَهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ بِهَا دَرَجَةً وَحَطَّ عَنْهُ بِهَا خَطِيئَةً " . قَالَ مَعْدَانُ ثُمَّ لَقِيتُ أَبَا الدَّرْدَاءِ فَسَأَلْتُهُ عَمَّا سَأَلْتُ عَنْهُ ثَوْبَانَ فَقَالَ لِي عَلَيْكَ بِالسُّجُودِ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَا مِنْ عَبْدِ يَسْجُدُ لِلَّهِ سَجْدَةً إِلاَّ رَفَعَهُ اللَّهُ بِهَا دَرَجَةً وَحَطَّ عَنْهُ بِهَا خَطِيئَةً " .
Savbon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Maʼdon ibn Talha al-Yaʼmuriy aytadiki, men Rasululloh ﷺning ozod qilingan qullari Savbon bilan uchrashib: «Menga foyda beradigan yoki meni jannatga kiritadigan bir amalni aytib bering», dedim. U bir muddat jim turdi, soʻng menga yuzlanib: «Sajda qilishni oʻzingga lozim tut. Chunki men Rasululloh ﷺning: ‹Qaysi bir banda Allohga bir sajda qilsa, albatta Alloh azza va jalla shu bilan uni bir daraja koʻtaradi va shu bilan undan bir xatoni oʻchiradi›, deb aytganlarini eshitganman», dedi.Савбон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Маъдон ибн Талҳа ал-Яъмурий айтадики, мен Расулуллоҳ ﷺнинг озод қилинган қуллари Савбон билан учрашиб: «Менга фойда берадиган ёки мени жаннатга киритадиган бир амални айтиб беринг», дедим. У бир муддат жим турди, сўнг менга юзланиб: «Сажда қилишни ўзингга лозим тут. Чунки мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Қайси бир банда Аллоҳга бир сажда қилса, албатта Аллоҳ азза ва жалла шу билан уни бир даража кўтаради ва шу билан ундан бир хатони ўчиради›, деб айтганларини эшитганман», деди.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَفْوَانَ، قَالَ وَكَانَتْ تَحْتَهُ ابْنَةُ أَبِي الدَّرْدَاءِ فَأَتَاهَا فَوَجَدَ أُمَّ الدَّرْدَاءِ وَلَمْ يَجِدْ أَبَا الدَّرْدَاءِ فَقَالَتْ لَهُ تُرِيدُ الْحَجَّ الْعَامَ قَالَ نَعَمْ . قَالَتْ فَادْعُ اللَّهَ لَنَا بِخَيْرٍ فَإِنَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ كَانَ يَقُولُ " دَعْوَةُ الْمَرْءِ مُسْتَجَابَةٌ لأَخِيهِ بِظَهْرِ الْغَيْبِ عِنْدَ رَأْسِهِ مَلَكٌ يُؤَمِّنُ عَلَى دُعَائِهِ كُلَّمَا دَعَا لَهُ بِخَيْرٍ قَالَ آمِينَ وَلَكَ بِمِثْلِهِ " . قَالَ ثُمَّ خَرَجْتُ إِلَى السُّوقِ فَلَقِيتُ أَبَا الدَّرْدَاءِ فَحَدَّثَنِي عَنِ النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ بِمِثْلِ ذَلِكَ .
Abu Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kishining oʻz birodari uchun uning gʻoyibligida qilgan duosi mustajobdir. Uning boshi tomonida bir farishta boʻlib, u birodari uchun har qanday yaxshi duo qilganda, farishta uning duosiga: ‹Omin, senga ham shunga oʻxshash boʻlsin›, deb omin aytadi», dedilar.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Кишининг ўз биродари учун унинг ғойиблигида қилган дуоси мустажобдир. Унинг боши томонида бир фаришта бўлиб, у биродари учун ҳар қандай яхши дуо қилганда, фаришта унинг дуосига: ‹Омин, сенга ҳам шунга ўхшаш бўлсин›, деб омин айтади», дедилар.
وَعَن ابْن مَسْعُودٍ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: «نَضَّرَ اللَّهُ امْرَأً سَمِعَ مِنَّا شَيْئًا فَبَلَّغَهُ كَمَا سَمِعَهُ فَرُبَّ مُبَلَّغٍ أَوْعَى لَهُ مِنْ سَامِعٍ» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ
وَرَوَاهُ الدَّارمِيّ عَن أبي الدَّرْدَاء
Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning: «Bizdan biror narsani eshitib, uni eshitgani kabi yetkazgan kishini Alloh ravshan qilsin. Zero, koʻp yetkazilgan kishi eshitganidan koʻra uni yaxshiroq anglab olguvchidir», deb aytganlarini eshitdim. Termiziy va Ibn Moja rivoyat qilgan.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Биздан бирор нарсани эшитиб, уни эшитгани каби етказган кишини Аллоҳ равшан қилсин. Зеро, кўп етказилган киши эшитганидан кўра уни яхшироқ англаб олгувчидир», деб айтганларини эшитдим. Термизий ва Ибн Можа ривоят қилган.
حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنِ الْمُغِيرَةِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ،، قَالَ قَدِمْتُ الشَّأْمَ فَصَلَّيْتُ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ قُلْتُ اللَّهُمَّ يَسِّرْ لِي جَلِيسًا صَالِحًا، فَأَتَيْتُ قَوْمًا فَجَلَسْتُ إِلَيْهِمْ، فَإِذَا شَيْخٌ قَدْ جَاءَ حَتَّى جَلَسَ إِلَى جَنْبِي، قُلْتُ مَنْ هَذَا قَالُوا أَبُو الدَّرْدَاءِ. فَقُلْتُ إِنِّي دَعَوْتُ اللَّهَ أَنْ يُيَسِّرَ لِي جَلِيسًا صَالِحًا فَيَسَّرَكَ لِي، قَالَ مِمَّنْ أَنْتَ قُلْتُ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ. قَالَ أَوَلَيْسَ عِنْدَكُمُ ابْنُ أُمِّ عَبْدٍ صَاحِبُ النَّعْلَيْنِ وَالْوِسَادِ وَالْمِطْهَرَةِ وَفِيكُمُ الَّذِي أَجَارَهُ اللَّهُ مِنَ الشَّيْطَانِ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم أَوَلَيْسَ فِيكُمْ صَاحِبُ سِرِّ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الَّذِي لاَ يَعْلَمُ أَحَدٌ غَيْرُهُ ثُمَّ قَالَ كَيْفَ يَقْرَأُ عَبْدُ اللَّهِ [quran sura="92" aya_start="1" aya_end="1"]{وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى}، فَقَرَأْتُ عَلَيْهِ {وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى * وَالنَّهَارِ إِذَا تَجَلَّى * وَالذَّكَرِ وَالأُنْثَى}. قَالَ وَاللَّهِ لَقَدْ أَقْرَأَنِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ فِيهِ إِلَى فِيَّ.
Men Shomga keldim va ikki rakat namoz oʻqib, soʻng: «Allohim, menga solih bir hamsuhbat muyassar qil», dedim. Soʻng bir qavmning oldiga kelib, ularning yoniga oʻtirdim. Birdan bir shayx (keksa kishi) kelib, yonimga oʻtirdi. Men: «Bu kim?» dedim. Ular: «Abud-Dardo», deyishdi. Men: «Men Allohdan menga solih bir hamsuhbat muyassar qilishini soʻragan edim, U seni menga muyassar qildi», dedim. U: «Sen qayerdansan?» dedi. Men: «Kufa ahlidanman», dedim. U: «Sizlarda Ibn Ummu Abd — kavush, yostiq va tahorat idishi sohibi (Abdulloh ibn Masʼud) yoʻqmi? Sizlar orasida Allohning Paygʻambari ﷺning tili orqali shaytondan panoh berilgan kishi (Ammor) yoʻqmi? Sizlar orasida Paygʻambar ﷺning sirdoshi — undan boshqa hech kim bilmaydigan sirning sohibi (Huzayfa) yoʻqmi?» dedi. Soʻng: «Abdulloh (ibn Masʼud) ‹Val-layli izo yagʻsho›ni qanday oʻqirdi?» dedi. Men unga: «‹Val-layli izo yagʻsho, van-nahori izo tajallo, vaz-zakari val-unso›» (deb) oʻqidim. U: «Allohga qasamki, Rasululloh ﷺ menga buni oʻz ogʻzilaridan mening ogʻzimga (bevosita) oʻqitganlar», dedi.Мен Шомга келдим ва икки ракат намоз ўқиб, сўнг: «Аллоҳим, менга солиҳ бир ҳамсуҳбат муяссар қил», дедим. Сўнг бир қавмнинг олдига келиб, уларнинг ёнига ўтирдим. Бирдан бир шайх (кекса киши) келиб, ёнимга ўтирди. Мен: «Бу ким?» дедим. Улар: «Абуд-Дардо», дейишди. Мен: «Мен Аллоҳдан менга солиҳ бир ҳамсуҳбат муяссар қилишини сўраган эдим, У сени менга муяссар қилди», дедим. У: «Сен қаердансан?» деди. Мен: «Куфа аҳлиданман», дедим. У: «Сизларда Ибн Умму Абд — кавуш, ёстиқ ва таҳорат идиши соҳиби (Абдуллоҳ ибн Масъуд) йўқми? Сизлар орасида Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺнинг тили орқали шайтондан паноҳ берилган киши (Аммор) йўқми? Сизлар орасида Пайғамбар ﷺнинг сирдоши — ундан бошқа ҳеч ким билмайдиган сирнинг соҳиби (Ҳузайфа) йўқми?» деди. Сўнг: «Абдуллоҳ (ибн Масъуд) ‹Вал-лайли изо яғшо›ни қандай ўқирди?» деди. Мен унга: «‹Вал-лайли изо яғшо, ван-наҳори изо тажалло, ваз-закари вал-унсо›» (деб) ўқидим. У: «Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ ﷺ менга буни ўз оғзиларидан менинг оғзимга (бевосита) ўқитганлар», деди.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبِي،
سُلَيْمَانَ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ صَفْوَانَ، - وَهُوَ ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَفْوَانَ - وَكَانَتْ تَحْتَهُ الدَّرْدَاءُ
قَالَ قَدِمْتُ الشَّامَ فَأَتَيْتُ أَبَا الدَّرْدَاءِ فِي مَنْزِلِهِ فَلَمْ أَجِدْهُ وَوَجَدْتُ أُمَّ الدَّرْدَاءِ فَقَالَتْ أَتُرِيدُ
الْحَجَّ الْعَامَ فَقُلْتُ نَعَمْ . قَالَتْ فَادْعُ اللَّهَ لَنَا بِخَيْرٍ فَإِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ
يَقُولُ " دَعْوَةُ الْمَرْءِ الْمُسْلِمِ لأَخِيهِ بِظَهْرِ الْغَيْبِ مُسْتَجَابَةٌ عِنْدَ رَأْسِهِ مَلَكٌ مُوَكَّلٌ كُلَّمَا دَعَا
لأَخِيهِ بِخَيْرٍ قَالَ الْمَلَكُ الْمُوَكَّلُ بِهِ آمِينَ وَلَكَ بِمِثْلٍ " .
قَالَ فَخَرَجْتُ إِلَى السُّوقِ فَلَقِيتُ أَبَا الدَّرْدَاءِ فَقَالَ لِي مِثْلَ ذَلِكَ يَرْوِيهِ عَنِ النَّبِيِّ
صلى الله عليه وسلم .
Safvon ibn Abdulloh ibn Safvondan rivoyat qilinadi: Shomga keldim va Abud-Dardoning manziliga uni izlab keldim, ammo uni topmadim, Ummud-Dardoni topdim. U: «Shu yili haj qilmoqchimisan?» dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Unda biz uchun Allohga yaxshilik soʻrab duo qilgin, chunki Nabiy ﷺ shunday der edilar: ‹Kishining oʻz birodari uchun u yoʻgʻida (gʻoyibona) qilgan duosi mustajobdir; uning bosh tomonida vakil qilingan farishta turadi, har gal u oʻz birodari uchun yaxshilik soʻrab duo qilganida, unga vakil qilingan farishta: «Omin, senga ham xuddi shunday boʻlsin», deydi›», dedi. Soʻng bozorga chiqdim va Abud-Dardoni uchratdim, u ham menga xuddi shunga oʻxshashni Nabiy ﷺ dan rivoyat qilib aytdi.Сафвон ибн Абдуллоҳ ибн Сафвондан ривоят қилинади: Шомга келдим ва Абуд-Дардонинг манзилига уни излаб келдим, аммо уни топмадим, Уммуд-Дардони топдим. У: «Шу йили ҳаж қилмоқчимисан?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Унда биз учун Аллоҳга яхшилик сўраб дуо қилгин, чунки Набий ﷺ шундай дер эдилар: ‹Кишининг ўз биродари учун у йўғида (ғойибона) қилган дуоси мустажобдир; унинг бош томонида вакил қилинган фаришта туради, ҳар гал у ўз биродари учун яхшилик сўраб дуо қилганида, унга вакил қилинган фаришта: «Омин, сенга ҳам худди шундай бўлсин», дейди›», деди. Сўнг бозорга чиқдим ва Абуд-Дардони учратдим, у ҳам менга худди шунга ўхшашни Набий ﷺ дан ривоят қилиб айтди.
قَالَ مَعْدَانُ بْنُ طَلْحَةَ فَلَقِيتُ أَبَا الدَّرْدَاءِ فَسَأَلْتُهُ عَمَّا سَأَلْتُ عَنْهُ ثَوْبَانَ فَقَالَ عَلَيْكَ بِالسُّجُودِ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَا مِنْ عَبْدٍ يَسْجُدُ لِلَّهِ سَجْدَةً إِلاَّ رَفَعَهُ اللَّهُ بِهَا دَرَجَةً وَحَطَّ عَنْهُ بِهَا خَطِيئَةً " . قَالَ مَعْدَانُ بْنُ طَلْحَةَ الْيَعْمَرِيُّ وَيُقَالُ ابْنُ أَبِي طَلْحَةَ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي أُمَامَةَ وَأَبِي فَاطِمَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ثَوْبَانَ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ فِي كَثْرَةِ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا الْبَابِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ طُولُ الْقِيامِ فِي الصَّلاَةِ أَفْضَلُ مِنْ كَثْرَةِ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ كَثْرَةُ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ أَفْضَلُ مِنْ طُولِ الْقِيَامِ . وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ قَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا حَدِيثَانِ وَلَمْ يَقْضِ فِيهِ بِشَيْءٍ . وَقَالَ إِسْحَاقُ أَمَّا فِي النَّهَارِ فَكَثْرَةُ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ وَأَمَّا بِاللَّيْلِ فَطُولُ الْقِيَامِ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ رَجُلٌ لَهُ جُزْءٌ بِاللَّيْلِ يَأْتِي عَلَيْهِ فَكَثْرَةُ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ فِي هَذَا أَحَبُّ إِلَىَّ لأَنَّهُ يَأْتِي عَلَى جُزْئِهِ وَقَدْ رَبِحَ كَثْرَةَ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَإِنَّمَا قَالَ إِسْحَاقُ هَذَا لأَنَّهُ كَذَا وُصِفَ صَلاَةُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِاللَّيْلِ وَوُصِفَ طُولُ الْقِيَامِ وَأَمَّا بِالنَّهَارِ فَلَمْ يُوصَفْ مِنْ صَلاَتِهِ مِنْ طُولِ الْقِيَامِ مَا وُصِفَ بِاللَّيْلِ .
Maʼdon ibn Talha (rahimahulloh) aytdi: Soʻng Abu Dardo (roziyallohu anhu)ni uchratib, undan Savbondan soʻraganimni soʻradim. Shunda u: «Sajda qilishni lozim tut, chunki men Rasululloh ﷺning: ‹Qaysi bir banda Alloh uchun bir sajda qilsa, Alloh albatta u (sajda) bilan uni bir daraja koʻtaradi va u (sajda) bilan undan bir xatoni tushiradi›, deb aytganlarini eshitganman», dedi. (Rivoyatchi) Maʼdon ibn Talha al-Yaʼmariy boʻlib, unga ibn Abu Talha ham deyiladi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abu Hurayra, Abu Umoma va Abu Fotima (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Rukuʼ va sajdani koʻpaytirish haqidagi Savbon va Abu Dardo hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli bu bobda ixtilof qilishgan: baʼzilari namozda qiyomni uzaytirish rukuʼ va sajdani koʻpaytirishdan afzalroq, dedilar. Baʼzilari esa rukuʼ va sajdani koʻpaytirish qiyomni uzaytirishdan afzalroq, dedilar. Ahmad ibn Hanbal aytdi: Bu haqida Paygʻambar ﷺdan ikkita hadis rivoyat qilingan, (Ahmad) bu (masala)da biror narsani hukm qilmadi. Ishoq aytdi: Kunduzi rukuʼ va sajdani koʻpaytirish, kechasi esa qiyomni uzaytirish (afzalroq); ammo kechasi (oʻqishi lozim) bir hissasi (vird)i boʻlgan kishi uni ado etadigan boʻlsa, men uchun bunda rukuʼ va sajdani koʻpaytirish yaxshiroq, chunki u oʻz hissasini ado etib, rukuʼ va sajdani koʻpaytirish (foydasi)ni ham qoʻlga kiritadi. Abu Iso aytdi: Ishoq buni shuning uchun aytdi-ki, Paygʻambar ﷺning kechadagi namozi shunday vasf qilingan va qiyomni uzaytirish vasf qilingan; ammo u zotning kunduzdagi namozidan qiyomni uzaytirish, kechasidagidek vasf qilinmagan.Маъдон ибн Талҳа (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Сўнг Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)ни учратиб, ундан Савбондан сўраганимни сўрадим. Шунда у: «Сажда қилишни лозим тут, чунки мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Қайси бир банда Аллоҳ учун бир сажда қилса, Аллоҳ албатта у (сажда) билан уни бир даража кўтаради ва у (сажда) билан ундан бир хатони туширади›, деб айтганларини эшитганман», деди. (Ривоятчи) Маъдон ибн Талҳа ал-Яъмарий бўлиб, унга ибн Абу Талҳа ҳам дейилади. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Абу Умома ва Абу Фотима (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Рукуъ ва саждани кўпайтириш ҳақидаги Савбон ва Абу Дардо ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли бу бобда ихтилоф қилишган: баъзилари намозда қиёмни узайтириш рукуъ ва саждани кўпайтиришдан афзалроқ, дедилар. Баъзилари эса рукуъ ва саждани кўпайтириш қиёмни узайтиришдан афзалроқ, дедилар. Аҳмад ибн Ҳанбал айтди: Бу ҳақида Пайғамбар ﷺдан иккита ҳадис ривоят қилинган, (Аҳмад) бу (масала)да бирор нарсани ҳукм қилмади. Ишоқ айтди: Кундузи рукуъ ва саждани кўпайтириш, кечаси эса қиёмни узайтириш (афзалроқ); аммо кечаси (ўқиши лозим) бир ҳиссаси (вирд)и бўлган киши уни адо этадиган бўлса, мен учун бунда рукуъ ва саждани кўпайтириш яхшироқ, чунки у ўз ҳиссасини адо этиб, рукуъ ва саждани кўпайтириш (фойдаси)ни ҳам қўлга киритади. Абу Исо айтди: Ишоқ буни шунинг учун айтди-ки, Пайғамбар ﷺнинг кечадаги намози шундай васф қилинган ва қиёмни узайтириш васф қилинган; аммо у зотнинг кундуздаги намозидан қиёмни узайтириш, кечасидагидек васф қилинмаган.
حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ، - يَعْنِي عَبْدَ الْمَلِكِ بْنَ عَمْرٍو - حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ بِشْرٍ التَّغْلِبِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي، - وَكَانَ جَلِيسًا لأَبِي الدَّرْدَاءِ - قَالَ كَانَ بِدِمَشْقَ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يُقَالُ لَهُ ابْنُ الْحَنْظَلِيَّةِ وَكَانَ رَجُلاً مُتَوَحِّدًا قَلَّمَا يُجَالِسُ النَّاسَ إِنَّمَا هُوَ صَلاَةٌ فَإِذَا فَرَغَ فَإِنَّمَا هُوَ تَسْبِيحٌ وَتَكْبِيرٌ حَتَّى يَأْتِيَ أَهْلَهُ فَمَرَّ بِنَا وَنَحْنُ عِنْدَ أَبِي الدَّرْدَاءِ فَقَالَ لَهُ أَبُو الدَّرْدَاءِ كَلِمَةً تَنْفَعُنَا وَلاَ تَضُرُّكَ قَالَ بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَرِيَّةً فَقَدِمَتْ فَجَاءَ رَجُلٌ مِنْهُمْ فَجَلَسَ فِي الْمَجْلِسِ الَّذِي يَجْلِسُ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لِرَجُلٍ إِلَى جَنْبِهِ لَوْ رَأَيْتَنَا حِينَ الْتَقَيْنَا نَحْنُ وَالْعَدُوُّ فَحَمَلَ فُلاَنٌ فَطَعَنَ فَقَالَ خُذْهَا مِنِّي وَأَنَا الْغُلاَمُ الْغِفَارِيُّ كَيْفَ تَرَى فِي قَوْلِهِ قَالَ مَا أُرَاهُ إِلاَّ قَدْ بَطَلَ أَجْرُهُ فَسَمِعَ بِذَلِكَ آخَرُ فَقَالَ مَا أَرَى بِذَلِكَ بَأْسًا فَتَنَازَعَا حَتَّى سَمِعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " سُبْحَانَ اللَّهِ لاَ بَأْسَ أَنْ يُؤْجَرَ وَيُحْمَدَ " . فَرَأَيْتُ أَبَا الدَّرْدَاءِ سُرَّ بِذَلِكَ وَجَعَلَ يَرْفَعُ رَأْسَهُ إِلَيْهِ وَيَقُولُ أَنْتَ سَمِعْتَ ذَلِكَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَيَقُولُ نَعَمْ . فَمَا زَالَ يُعِيدُ عَلَيْهِ حَتَّى إِنِّي لأَقُولُ لَيَبْرُكَنَّ عَلَى رُكْبَتَيْهِ . قَالَ فَمَرَّ بِنَا يَوْمًا آخَرَ فَقَالَ لَهُ أَبُو الدَّرْدَاءِ كَلِمَةً تَنْفَعُنَا وَلاَ تَضُرُّكَ قَالَ قَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْمُنْفِقُ عَلَى الْخَيْلِ كَالْبَاسِطِ يَدَهُ بِالصَّدَقَةِ لاَ يَقْبِضُهَا " . ثُمَّ مَرَّ بِنَا يَوْمًا آخَرَ فَقَالَ لَهُ أَبُو الدَّرْدَاءِ كَلِمَةً تَنْفَعُنَا وَلاَ تَضُرُّكَ . قَالَ قَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " نِعْمَ الرَّجُلُ خُرَيْمٌ الأَسَدِيُّ لَوْلاَ طُولُ جُمَّتِهِ وَإِسْبَالُ إِزَارِهِ " . فَبَلَغَ ذَلِكَ خُرَيْمًا فَعَجِلَ فَأَخَذَ شَفْرَةً فَقَطَعَ بِهَا جُمَّتَهُ إِلَى أُذُنَيْهِ وَرَفَعَ إِزَارَهُ إِلَى أَنْصَافِ سَاقَيْهِ . ثُمَّ مَرَّ بِنَا يَوْمًا آخَرَ فَقَالَ لَهُ أَبُو الدَّرْدَاءِ كَلِمَةً تَنْفَعُنَا وَلاَ تَضُرُّكَ فَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِنَّكُمْ قَادِمُونَ عَلَى إِخْوَانِكُمْ فَأَصْلِحُوا رِحَالَكُمْ وَأَصْلِحُوا لِبَاسَكُمْ حَتَّى تَكُونُوا كَأَنَّكُمْ شَامَةٌ فِي النَّاسِ فَإِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْفُحْشَ وَلاَ التَّفَحُّشَ " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَلِكَ قَالَ أَبُو نُعَيْمٍ عَنْ هِشَامٍ قَالَ حَتَّى تَكُونُوا كَالشَّامَةِ فِي النَّاسِ .
Qays ibn Bishr at-Tagʻlibiy otasidan rivoyat qiladi — uning otasi Abu Dardo (roziyallohu anhu)ning suhbatdoshi edi — u aytadi: Damashqda Paygʻambar ﷺning sahobalaridan Ibnul-Hanzaliyya degan bir kishi bor edi. U yolgʻiz yashaydigan, odamlar bilan kam oʻtiradigan kishi edi; uning ishi faqat namoz edi, namozdan boʻshasa, ahli huzuriga ketguncha tasbeh va takbir bilan mashgʻul boʻlardi. Bir kuni biz Abu Dardo (roziyallohu anhu)ning huzurida turganimizda u yonimizdan oʻtib qoldi. Abu Dardo (roziyallohu anhu) unga: «Bizga foyda beradigan, oʻzingga zarar yetkazmaydigan bir soʻz (ayt)», dedi. U aytdi: Rasululloh ﷺ bir sariyya (qoʻshin)ni joʻnatdilar, u qaytib keldi. Ulardan bir kishi kelib, Rasululloh ﷺ oʻtiradigan joyda oʻtirdi va yonidagi bir kishiga: «Qani edi, biz dushman bilan toʻqnashganimizni koʻrsang edi! Falonchi hujum qildi va nayza sanchib: ‹Buni mendan ol, men Gʻifor qabilasidan boʻlgan yigitman›, dedi. Uning bu soʻzi haqida nima deysan?» dedi. U: «Men uning ajri behuda ketgan, deb oʻylayman», dedi. Buni boshqa bir kishi eshitib: «Men bunda biror zarar koʻrmayapman», dedi. Ular tortishib qoldilar, hatto Rasululloh ﷺ buni eshitib qoldilar va: «Subhanalloh! Ham ajr olib, ham maqtalishida zarar yoʻq», dedilar. Men Abu Dardo (roziyallohu anhu)ning bundan xursand boʻlganini koʻrdim; u boshini unga koʻtarib: «Buni Rasululloh ﷺdan oʻzing eshitdingmi?» derdi, u esa: «Ha», derdi. U buni shu qadar takror soʻradiki, men hatto: ‹U tizzasi bilan choʻkib oladi shekilli›, dedim. (Roviy) aytadi: Boshqa bir kuni u yana yonimizdan oʻtdi. Abu Dardo (roziyallohu anhu) unga: «Bizga foyda beradigan, oʻzingga zarar yetkazmaydigan bir soʻz (ayt)», dedi. U: Rasululloh ﷺ bizga: «(Jihod uchun) otlarga sarf qiluvchi xuddi qoʻlini sadaqaga ochib, uni yummaydigan kishiga oʻxshaydi», dedilar, dedi. Soʻng boshqa bir kuni u yana yonimizdan oʻtdi. Abu Dardo (roziyallohu anhu) unga: «Bizga foyda beradigan, oʻzingga zarar yetkazmaydigan bir soʻz (ayt)», dedi. U: Rasululloh ﷺ bizga: «Xuraym al-Asadiy qanday yaxshi kishi! Sochining uzunligi va izorini sudralib yurishi boʻlmaganda edi», dedilar, dedi. Bu (gap) Xuraymga yetib bordi va u shoshilib pichoq olib, sochini quloqlarigacha qirqdi va izorini boldirlarining yarmigacha koʻtardi. Soʻng boshqa bir kuni u yana yonimizdan oʻtdi. Abu Dardo (roziyallohu anhu) unga: «Bizga foyda beradigan, oʻzingga zarar yetkazmaydigan bir soʻz (ayt)», dedi. U: Men Rasululloh ﷺning: «Sizlar birodarlaringiz huzuriga borasizlar; bas, ulovlaringizni tartibga keltiringlar va kiyimlaringizni tartibga keltiringlar, hatto odamlar orasida xuddi (chiroyli) xol kabi (koʻzga) koʻrinib turinglar. Chunki Alloh fahsh (qabih) soʻz va ishni hamda atayin behayolik qilishni yaxshi koʻrmaydi», deganlarini eshitdim, dedi. Abu Dovud aytdi: Abu Nuaym ham Hishomdan shunday rivoyat qilib: «Hatto odamlar orasida xuddi xol kabi koʻrinib turasizlar», dedi.Қайс ибн Бишр ат-Тағлибий отасидан ривоят қилади — унинг отаси Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)нинг суҳбатдоши эди — у айтади: Дамашқда Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан Ибнул-Ҳанзалийя деган бир киши бор эди. У ёлғиз яшайдиган, одамлар билан кам ўтирадиган киши эди; унинг иши фақат намоз эди, намоздан бўшаса, аҳли ҳузурига кетгунча тасбеҳ ва такбир билан машғул бўларди. Бир куни биз Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурида турганимизда у ёнимиздан ўтиб қолди. Абу Дардо (розияллоҳу анҳу) унга: «Бизга фойда берадиган, ўзингга зарар етказмайдиган бир сўз (айт)», деди. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ бир сарийя (қўшин)ни жўнатдилар, у қайтиб келди. Улардан бир киши келиб, Расулуллоҳ ﷺ ўтирадиган жойда ўтирди ва ёнидаги бир кишига: «Қани эди, биз душман билан тўқнашганимизни кўрсанг эди! Фалончи ҳужум қилди ва найза санчиб: ‹Буни мендан ол, мен Ғифор қабиласидан бўлган йигитман›, деди. Унинг бу сўзи ҳақида нима дейсан?» деди. У: «Мен унинг ажри беҳуда кетган, деб ўйлайман», деди. Буни бошқа бир киши эшитиб: «Мен бунда бирор зарар кўрмаяпман», деди. Улар тортишиб қолдилар, ҳатто Расулуллоҳ ﷺ буни эшитиб қолдилар ва: «Субҳаналлоҳ! Ҳам ажр олиб, ҳам мақталишида зарар йўқ», дедилар. Мен Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)нинг бундан хурсанд бўлганини кўрдим; у бошини унга кўтариб: «Буни Расулуллоҳ ﷺдан ўзинг эшитдингми?» дерди, у эса: «Ҳа», дерди. У буни шу қадар такрор сўрадики, мен ҳатто: ‹У тиззаси билан чўкиб олади шекилли›, дедим. (Ровий) айтади: Бошқа бир куни у яна ёнимиздан ўтди. Абу Дардо (розияллоҳу анҳу) унга: «Бизга фойда берадиган, ўзингга зарар етказмайдиган бир сўз (айт)», деди. У: Расулуллоҳ ﷺ бизга: «(Жиҳод учун) отларга сарф қилувчи худди қўлини садақага очиб, уни юммайдиган кишига ўхшайди», дедилар, деди. Сўнг бошқа бир куни у яна ёнимиздан ўтди. Абу Дардо (розияллоҳу анҳу) унга: «Бизга фойда берадиган, ўзингга зарар етказмайдиган бир сўз (айт)», деди. У: Расулуллоҳ ﷺ бизга: «Хурайм ал-Асадий қандай яхши киши! Сочининг узунлиги ва изорини судралиб юриши бўлмаганда эди», дедилар, деди. Бу (гап) Хураймга етиб борди ва у шошилиб пичоқ олиб, сочини қулоқларигача қирқди ва изорини болдирларининг ярмигача кўтарди. Сўнг бошқа бир куни у яна ёнимиздан ўтди. Абу Дардо (розияллоҳу анҳу) унга: «Бизга фойда берадиган, ўзингга зарар етказмайдиган бир сўз (айт)», деди. У: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Сизлар биродарларингиз ҳузурига борасизлар; бас, уловларингизни тартибга келтиринглар ва кийимларингизни тартибга келтиринглар, ҳатто одамлар орасида худди (чиройли) хол каби (кўзга) кўриниб туринглар. Чунки Аллоҳ фаҳш (қабиҳ) сўз ва ишни ҳамда атайин беҳаёлик қилишни яхши кўрмайди», деганларини эшитдим, деди. Абу Довуд айтди: Абу Нуайм ҳам Ҳишомдан шундай ривоят қилиб: «Ҳатто одамлар орасида худди хол каби кўриниб турасизлар», деди.
أَخْبَرَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ عَبْدَةَ، قَالَ سَمِعْتُ سُوَيْدَ بْنَ غَفَلَةَ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، وَأَبِي الدَّرْدَاءِ، مَوْقُوفًا .
Abu Zarr (roziyallohu anhu) va Abu Dardo (roziyallohu anhu)dan mavquf (sahobaning oʻz soʻzi sifatida) rivoyat qilinadi.Абу Зарр (розияллоҳу анҳу) ва Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)дан мавқуф (саҳобанинг ўз сўзи сифатида) ривоят қилинади.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، سَمِعَ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَقُولُ " الْوَالِدُ أَوْسَطُ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ فَأَضِعْ ذَلِكَ الْبَابَ أَوِ احْفَظْهُ " .
Abud-Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Nabiy ﷺning: «Ota jannat eshiklarining eng oʻrtadagisidir. Bas, xohlasang oʻsha eshikni yoʻqot, xohlasang uni saqlab qol», deganlarini eshitdi.Абуд-Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Набий ﷺнинг: «Ота жаннат эшикларининг энг ўртадагисидир. Бас, хоҳласанг ўша эшикни йўқот, хоҳласанг уни сақлаб қол», деганларини эшитди.
وَعَنْهُ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: " مَنْهُومَانِ لَا يَشْبَعَانِ: مَنْهُومٌ فِي الْعِلْمِ لَا يَشْبَعُ مِنْهُ وَمَنْهُومٌ فِي الدُّنْيَا لَا يَشْبَعُ مِنْهَا «. رَوَى الْبَيْهَقِيُّ الْأَحَادِيثَ الثَّلَاثَةَ فِي» شُعَبِ الْإِيمَانِ " وَقَالَ: قَالَ الْإِمَامُ أَحْمَدُ فِي حَدِيثِ أَبِي الدَّرْدَاءِ: هَذَا مَتْنٌ مَشْهُورٌ فِيمَا بَين النَّاس وَلَيْسَ لَهُ إِسْنَاد صَحِيح
Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Ikki ochkoʻz toʻymaydi: ilmga oʻch boʻlgan undan toʻymaydi, dunyoga oʻch boʻlgan undan toʻymaydi», dedilar. Bayhaqiy bu uchala hadisni «Shuʼab ul-iymon»da rivoyat qilgan va Imom Ahmad Abu Dardoning hadisi haqida: «Bu odamlar orasida mashhur matndir, ammo uning sahih isnodi yoʻq», deganini keltirgan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Икки очкўз тўймайди: илмга ўч бўлган ундан тўймайди, дунёга ўч бўлган ундан тўймайди», дедилар. Байҳақий бу учала ҳадисни «Шуъаб ул-иймон»да ривоят қилган ва Имом Аҳмад Абу Дардонинг ҳадиси ҳақида: «Бу одамлар орасида машҳур матндир, аммо унинг саҳиҳ исноди йўқ», деганини келтирган.
حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مُغِيرَةَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ ذَهَبَ عَلْقَمَةُ إِلَى الشَّأْمِ، فَلَمَّا دَخَلَ الْمَسْجِدَ قَالَ اللَّهُمَّ يَسِّرْ لِي جَلِيسًا صَالِحًا. فَجَلَسَ إِلَى أَبِي الدَّرْدَاءِ فَقَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ مِمَّنْ أَنْتَ قَالَ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ. قَالَ أَلَيْسَ فِيكُمْ ـ أَوْ مِنْكُمْ ـ صَاحِبُ السِّرِّ الَّذِي لاَ يَعْلَمُهُ غَيْرُهُ يَعْنِي حُذَيْفَةَ. قَالَ قُلْتُ بَلَى. قَالَ أَلَيْسَ فِيكُمُ ـ أَوْ مِنْكُمُ ـ الَّذِي أَجَارَهُ اللَّهُ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم يَعْنِي مِنَ الشَّيْطَانِ، يَعْنِي عَمَّارًا. قُلْتُ بَلَى. قَالَ أَلَيْسَ فِيكُمْ ـ أَوْ مِنْكُمْ ـ صَاحِبُ السِّوَاكِ أَوِ السِّرَارِ قَالَ بَلَى. قَالَ كَيْفَ كَانَ عَبْدُ اللَّهِ يَقْرَأُ [quran sura="92" aya_start="1" aya_end="2"]{وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى * وَالنَّهَارِ إِذَا تَجَلَّى} قُلْتُ {وَالذَّكَرِ وَالأُنْثَى}. قَالَ مَا زَالَ بِي هَؤُلاَءِ حَتَّى كَادُوا يَسْتَنْزِلُونِي عَنْ شَىْءٍ سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم.
Alqama Shomga bordi. Masjidga kirganida: «Allohim, menga solih bir hamsuhbat muyassar qil», dedi. Soʻng Abud-Dardoning yoniga oʻtirdi. Abud-Dardo: «Sen qayerdansan?» dedi. (Alqama:) «Kufa ahlidanman», dedi. (Abud-Dardo:) «Sizlar orasida — yoki sizlardan — undan boshqa hech kim bilmaydigan sirning sohibi (Huzayfani nazarda tutib) yoʻqmi?» dedi. (Alqama:) «Bor», dedim. (Abud-Dardo:) «Sizlar orasida — yoki sizlardan — Alloh oʻz Paygʻambari ﷺning tili orqali (shaytondan) panoh bergan kishi (Ammorni nazarda tutib) yoʻqmi?» dedi. (Alqama:) «Bor», dedim. (Abud-Dardo:) «Sizlar orasida — yoki sizlardan — misvok yoki sir sohibi yoʻqmi?» dedi. (Alqama:) «Bor», dedi. (Abud-Dardo:) «Abdulloh ‹Val-layli izo yagʻsho, van-nahori izo tajallo›ni qanday oʻqirdi?» dedi. (Alqama:) «‹Vaz-zakari val-unso›» (deb), dedim. U: «Mana bular (shomliklar) Rasululloh ﷺdan eshitgan bir narsadan meni qaytarmoqchi boʻlguday boʻlishdi (ammo qaytara olishmadi)», dedi.Алқама Шомга борди. Масжидга кирганида: «Аллоҳим, менга солиҳ бир ҳамсуҳбат муяссар қил», деди. Сўнг Абуд-Дардонинг ёнига ўтирди. Абуд-Дардо: «Сен қаердансан?» деди. (Алқама:) «Куфа аҳлиданман», деди. (Абуд-Дардо:) «Сизлар орасида — ёки сизлардан — ундан бошқа ҳеч ким билмайдиган сирнинг соҳиби (Ҳузайфани назарда тутиб) йўқми?» деди. (Алқама:) «Бор», дедим. (Абуд-Дардо:) «Сизлар орасида — ёки сизлардан — Аллоҳ ўз Пайғамбари ﷺнинг тили орқали (шайтондан) паноҳ берган киши (Амморни назарда тутиб) йўқми?» деди. (Алқама:) «Бор», дедим. (Абуд-Дардо:) «Сизлар орасида — ёки сизлардан — мисвок ёки сир соҳиби йўқми?» деди. (Алқама:) «Бор», деди. (Абуд-Дардо:) «Абдуллоҳ ‹Вал-лайли изо яғшо, ван-наҳори изо тажалло›ни қандай ўқирди?» деди. (Алқама:) «‹Ваз-закари вал-унсо›» (деб), дедим. У: «Мана булар (шомликлар) Расулуллоҳ ﷺдан эшитган бир нарсадан мени қайтармоқчи бўлгудай бўлишди (аммо қайтара олишмади)», деди.
وَحَدَّثَنِي هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، وَمُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُنَيْنٍ، عَنْ أَبِي مُرَّةَ، مَوْلَى أُمِّ هَانِئٍ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، قَالَ أَوْصَانِي حَبِيبِي صلى الله عليه وسلم بِثَلاَثٍ لَنْ أَدَعَهُنَّ مَا عِشْتُ بِصِيَامِ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ وَصَلاَةِ الضُّحَى وَبِأَنْ لاَ أَنَامَ حَتَّى أُوتِرَ .
Abud-Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Doʻstim ﷺ menga, tirik ekanman, hech qachon tark etmaydigan uch narsani vasiyat qildilar: har oyda uch kun roʻza tutishni, zuho (chosht) namozini va vitr (namozini) oʻqimagunimcha uxlamaslikni.Абуд-Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Дўстим ﷺ менга, тирик эканман, ҳеч қачон тарк этмайдиган уч нарсани васият қилдилар: ҳар ойда уч кун рўза тутишни, зуҳо (чошт) намозини ва витр (намозини) ўқимагунимча ухламасликни.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبَايَةَ بْنِ رِفَاعَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ فَتَقَدَّمَ سَرَعَانُ النَّاسِ فَتَعَجَّلُوا مِنَ الْغَنَائِمِ فَاطَّبَخُوا وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي أُخْرَى النَّاسِ فَمَرَّ بِالْقُدُورِ فَأَمَرَ بِهَا فَأُكْفِئَتْ ثُمَّ قَسَمَ بَيْنَهُمْ فَعَدَلَ بَعِيرًا بِعَشْرِ شِيَاهٍ .
قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبَايَةَ، عَنْ جَدِّهِ، رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ أَبِيهِ . حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، . وَهَذَا أَصَحُّ وَعَبَايَةُ بْنُ رِفَاعَةَ سَمِعَ مِنْ، جَدِّهِ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ الْحَكَمِ، وَأَنَسٍ، وَأَبِي، رَيْحَانَةَ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَجَابِرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي أَيُّوبَ .
Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz bir safarda Rasululloh ﷺ bilan birga edik. Odamlarning shoshqaloqlari oldinga oʻtib, gʻanimatga (qoʻylarga) shoshilib, ularni piriltira (pishira) boshladilar. Rasululloh ﷺ esa odamlarning orqasida edilar. U zot qozonlarning yonidan oʻtib, ularga buyurdilar va (qozonlar) toʻntarib tashlandi. Soʻng (gʻanimatni) ular orasida taqsimladilar; bir tuyani oʻnta qoʻyga teng qilib (baholadilar). Abu Iso aytdi: Sufyon Savriy uni otasidan, (u) Abayadan, (u esa) bobosi Rofiʼ ibn Xadijdan rivoyat qilgan va unda «otasidan» deganini zikr qilmagan. Bu (rivoyat) sahihroqdir. Abaya ibn Rifoʼa bobosi Rofiʼ ibn Xadijdan eshitgan.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз бир сафарда Расулуллоҳ ﷺ билан бирга эдик. Одамларнинг шошқалоқлари олдинга ўтиб, ғаниматга (қўйларга) шошилиб, уларни пирилтира (пишира) бошладилар. Расулуллоҳ ﷺ эса одамларнинг орқасида эдилар. У зот қозонларнинг ёнидан ўтиб, уларга буюрдилар ва (қозонлар) тўнтариб ташланди. Сўнг (ғаниматни) улар орасида тақсимладилар; бир туяни ўнта қўйга тенг қилиб (баҳоладилар). Абу Исо айтди: Суфён Саврий уни отасидан, (у) Абаядан, (у эса) бобоси Рофиъ ибн Хадиждан ривоят қилган ва унда «отасидан» деганини зикр қилмаган. Бу (ривоят) саҳиҳроқдир. Абая ибн Рифўа бобоси Рофиъ ибн Хадиждан эшитган.
حَدَّثَنَا مُؤَمَّلُ بْنُ الْفَضْلِ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ شُعَيْبٍ، عَنْ خَالِدِ بْنِ دِهْقَانَ، قَالَ كُنَّا فِي غَزْوَةِ الْقُسْطَنْطِينِيَّةِ بِذُلُقْيَةَ فَأَقْبَلَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ فِلَسْطِينَ - مِنْ أَشْرَافِهِمْ وَخِيَارِهِمْ يَعْرِفُونَ ذَلِكَ لَهُ يُقَالُ لَهُ هَانِئُ بْنُ كُلْثُومِ بْنِ شَرِيكٍ الْكِنَانِيُّ - فَسَلَّمَ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي زَكَرِيَّا وَكَانَ يَعْرِفُ لَهُ حَقَّهُ قَالَ لَنَا خَالِدٌ فَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زَكَرِيَّا قَالَ سَمِعْتُ أُمَّ الدَّرْدَاءِ تَقُولُ سَمِعْتُ أَبَا الدَّرْدَاءِ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " كُلُّ ذَنْبٍ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَغْفِرَهُ إِلاَّ مَنْ مَاتَ مُشْرِكًا أَوْ مُؤْمِنٌ قَتَلَ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا " . فَقَالَ هَانِئُ بْنُ كُلْثُومٍ سَمِعْتُ مَحْمُودَ بْنَ الرَّبِيعِ يُحَدِّثُ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ أَنَّهُ سَمِعَهُ يُحَدِّثُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " مَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا فَاعْتَبَطَ بِقَتْلِهِ لَمْ يَقْبَلِ اللَّهُ مِنْهُ صَرْفًا وَلاَ عَدْلاً " . قَالَ لَنَا خَالِدٌ ثُمَّ حَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي زَكَرِيَّا عَنْ أُمِّ الدَّرْدَاءِ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ يَزَالُ الْمُؤْمِنُ مُعْنِقًا صَالِحًا مَا لَمْ يُصِبْ دَمًا حَرَامًا فَإِذَا أَصَابَ دَمًا حَرَامًا بَلَّحَ " . وَحَدَّثَ هَانِئُ بْنُ كُلْثُومٍ عَنْ مَحْمُودِ بْنِ الرَّبِيعِ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ سَوَاءً .
Muammal ibn al-Fazl al-Harroniy bizga Muhammad ibn Shuaybdan, u Xolid ibn Dihqondan rivoyat qildi. U aytdi: «Biz Konstantiniyya gʻazotida Zuluqyada edik. Shunda Falastin ahlidan — ularning ashroflari va eng yaxshilaridan biri boʻlmish, buni ular ham eʼtirof etadigan, Honi ibn Kulsum ibn Sharik al-Kinoniy deb ataladigan bir kishi keldi-da, Abdulloh ibn Abu Zakariyyoga salom berdi. U esa uning haqqini taniydigan kishi edi». Xolid bizga aytdi: Abdulloh ibn Abu Zakariyyo bizga rivoyat qilib aytdi: Men Ummud-Dardoning shunday deganini eshitdim: Men Abud-Dardo (roziyallohu anhu)ning shunday deganini eshitdim: Men Rasululloh ﷺning: «Allohning shirk keltirgan holda oʻlgan kishi yoki bir moʻminni qasddan oʻldirgan moʻmindan boshqa har bir gunohni magʻfirat qilishi umid qilinadi», deganlarini eshitdim. Shunda Honi ibn Kulsum: Men Mahmud ibn ar-Rabiʼning Uboda ibn as-Somit (roziyallohu anhu)dan, u esa Rasululloh ﷺdan rivoyat qilib aytganini eshitdim: U zot ﷺ: «Kim bir moʻminni oʻldirib, uning qonidan rohatlansa, Alloh undan na tavbasini, na fidyasini qabul qiladi», dedilar, dedi. Xolid bizga aytdi: Soʻngra ibn Abu Zakariyyo menga Ummud-Dardodan, u Abud-Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilib aytdi: Rasululloh ﷺ: «Moʻmin haromni — qonni toʻkmaguncha, doimo yengil va solih boʻlib turaveradi. Qachon harom qonni toʻksa, (yaxshilikdan) toʻxtab qoladi», dedilar. Honi ibn Kulsum ham Mahmud ibn ar-Rabiʼdan, u Uboda ibn as-Somit (roziyallohu anhu)dan, u Rasululloh ﷺdan xuddi shunga oʻxshash rivoyat qildi.Муаммал ибн ал-Фазл ал-Ҳарроний бизга Муҳаммад ибн Шуайбдан, у Холид ибн Диҳқондан ривоят қилди. У айтди: «Биз Константинийя ғазотида Зулуқяда эдик. Шунда Фаластин аҳлидан — уларнинг ашрофлари ва энг яхшиларидан бири бўлмиш, буни улар ҳам эътироф этадиган, Ҳони ибн Кулсум ибн Шарик ал-Киноний деб аталадиган бир киши келди-да, Абдуллоҳ ибн Абу Закарийёга салом берди. У эса унинг ҳаққини танийдиган киши эди». Холид бизга айтди: Абдуллоҳ ибн Абу Закарийё бизга ривоят қилиб айтди: Мен Уммуд-Дардонинг шундай деганини эшитдим: Мен Абуд-Дардо (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитдим: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Аллоҳнинг ширк келтирган ҳолда ўлган киши ёки бир мўминни қасддан ўлдирган мўминдан бошқа ҳар бир гуноҳни мағфират қилиши умид қилинади», деганларини эшитдим. Шунда Ҳони ибн Кулсум: Мен Маҳмуд ибн ар-Рабиънинг Убода ибн ас-Сомит (розияллоҳу анҳу)дан, у эса Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилиб айтганини эшитдим: У зот ﷺ: «Ким бир мўминни ўлдириб, унинг қонидан роҳатланса, Аллоҳ ундан на тавбасини, на фидясини қабул қилади», дедилар, деди. Холид бизга айтди: Сўнгра ибн Абу Закарийё менга Уммуд-Дардодан, у Абуд-Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилиб айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Мўмин ҳаромни — қонни тўкмагунча, доимо енгил ва солиҳ бўлиб тураверади. Қачон ҳаром қонни тўкса, (яхшиликдан) тўхтаб қолади», дедилар. Ҳони ибн Кулсум ҳам Маҳмуд ибн ар-Рабиъдан, у Убода ибн ас-Сомит (розияллоҳу анҳу)дан, у Расулуллоҳ ﷺдан худди шунга ўхшаш ривоят қилди.
أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ عُثْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْوَاحِدِ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ جَابِرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي زَيْدُ بْنُ أَرْطَاةَ الْفَزَارِيُّ، عَنْ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ الْحَضْرَمِيِّ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا الدَّرْدَاءِ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " ابْغُونِي الضَّعِيفَ فَإِنَّكُمْ إِنَّمَا تُرْزَقُونَ وَتُنْصَرُونَ بِضُعَفَائِكُمْ " .
Abu Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning: «Menga zaiflarni izlab keltiringlar, chunki siz faqat zaiflaringiz sababli rizqlantirilasiz va nusrat berilasiz», deganlarini eshitdim.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Менга заифларни излаб келтиринглар, чунки сиз фақат заифларингиз сабабли ризқлантириласиз ва нусрат бериласиз», деганларини эшитдим.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ يَحْيَى، عَنْ يُونُسَ بْنِ مَيْسَرَةَ، عَنْ أَبِي إِدْرِيسَ الْخَوْلاَنِيِّ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، قَالَ سَأَلَهُ رَجُلٌ فَقَالَ أَقْرَأُ وَالإِمَامُ يَقْرَأُ قَالَ سَأَلَ رَجُلٌ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَفِي كُلِّ صَلاَةٍ قِرَاءَةٌ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ " نَعَمْ " . فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ وَجَبَ هَذَا .
Abu Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi undan soʻrab: «Imom qiroat qilayotganda men qiroat qilaymi?» dedi. U dedi: «Bir kishi Nabiy ﷺdan: ‹Har bir namozda qiroat bormi?› deb soʻragan edi, Rasululloh ﷺ: ‹Ha›, dedilar. Shunda qavmdan bir kishi: ‹Bu vojib boʻldi›, dedi».Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши ундан сўраб: «Имом қироат қилаётганда мен қироат қилайми?» деди. У деди: «Бир киши Набий ﷺдан: ‹Ҳар бир намозда қироат борми?› деб сўраган эди, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ҳа›, дедилар. Шунда қавмдан бир киши: ‹Бу вожиб бўлди›, деди».
وَعَنْ مَعْدَانَ بْنِ طَلْحَةَ قَالَ: لَقِيتُ ثَوْبَانَ مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقلت: أَخْبِرْنِي بِعَمَلٍ أَعْمَلُهُ يُدْخِلُنِي اللَّهُ بِهِ الْجَنَّةَ فَسَكَتَ ثُمَّ سَأَلْتُهُ فَسَكَتَ ثُمَّ سَأَلْتُهُ الثَّالِثَةَ فَقَالَ: سَأَلْتُ عَنْ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ: «عَلَيْكَ بِكَثْرَةِ السُّجُودِ لِلَّهِ فَإِنَّكَ لَا تَسْجُدُ لِلَّهِ سَجْدَةً إِلَّا رَفَعَكَ اللَّهُ بِهَا دَرَجَةً وَحَطَّ عَنْكَ بِهَا خَطِيئَةً» . قَالَ مَعْدَانُ: ثُمَّ لَقِيتُ أَبَا الدَّرْدَاءِ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ لِي مِثْلَ مَا قَالَ لِي ثَوْبَانُ. رَوَاهُ مُسلم
Savbon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Maʼdon ibn Abu Talha aytadi: Rasululloh ﷺ ning ozod qilgan quli Savbon bilan uchrashdim va: «Menga shunday bir amalni aytginki, uni qilsam, Alloh meni u sababli jannatga kiritsa», dedim, yoki: «Allohga eng suyukli amallarni (ayt)», dedim. (Savbon) jim qoldi. Soʻng undan (yana) soʻradim, jim qoldi. Soʻng uchinchi marta soʻradim. Shunda (u): «Buni Rasululloh ﷺ dan soʻragandim, (u zot): ‹Allohga koʻp sajda qilishni oʻzingga lozim tut. Zero, sen Allohga bir sajda qilsang, albatta, Alloh shu bilan seni bir daraja koʻtaradi va shu bilan sendan bir xatoni oʻchiradi›, dedilar», dedi. Maʼdon dedi: Soʻng Abud-Dardo bilan uchrashdim va undan soʻradim. U menga Savbon aytgan narsaning oʻxshashini aytdi.Савбон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Маъдон ибн Абу Талҳа айтади: Расулуллоҳ ﷺ нинг озод қилган қули Савбон билан учрашдим ва: «Менга шундай бир амални айтгинки, уни қилсам, Аллоҳ мени у сабабли жаннатга киритса», дедим, ёки: «Аллоҳга энг суюкли амалларни (айт)», дедим. (Савбон) жим қолди. Сўнг ундан (яна) сўрадим, жим қолди. Сўнг учинчи марта сўрадим. Шунда (у): «Буни Расулуллоҳ ﷺ дан сўрагандим, (у зот): ‹Аллоҳга кўп сажда қилишни ўзингга лозим тут. Зеро, сен Аллоҳга бир сажда қилсанг, албатта, Аллоҳ шу билан сени бир даража кўтаради ва шу билан сендан бир хатони ўчиради›, дедилар», деди. Маъдон деди: Сўнг Абуд-Дардо билан учрашдим ва ундан сўрадим. У менга Савбон айтган нарсанинг ўхшашини айтди.
حَدَّثَنَا مُوسَى، عَنْ أَبِي عَوَانَةَ، عَنْ مُغِيرَةَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، دَخَلْتُ الشَّأْمَ فَصَلَّيْتُ رَكْعَتَيْنِ، فَقُلْتُ اللَّهُمَّ يَسِّرْ لِي جَلِيسًا. فَرَأَيْتُ شَيْخًا مُقْبِلاً، فَلَمَّا دَنَا قُلْتُ أَرْجُو أَنْ يَكُونَ اسْتَجَابَ. قَالَ مِنْ أَيْنَ أَنْتَ قُلْتُ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ. قَالَ أَفَلَمْ يَكُنْ فِيكُمْ صَاحِبُ النَّعْلَيْنِ وَالْوِسَادِ وَالْمِطْهَرَةِ أَوَلَمْ يَكُنْ فِيكُمُ الَّذِي أُجِيرَ مِنَ الشَّيْطَانِ أَوَلَمْ يَكُنْ فِيكُمْ صَاحِبُ السِّرِّ الَّذِي لاَ يَعْلَمُهُ غَيْرُهُ كَيْفَ قَرَأَ ابْنُ أُمِّ عَبْدٍ {وَاللَّيْلِ} فَقَرَأْتُ {وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى * وَالنَّهَارِ إِذَا تَجَلَّى * وَالذَّكَرِ وَالأُنْثَى}. قَالَ أَقْرَأَنِيهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَاهُ إِلَى فِيَّ، فَمَا زَالَ هَؤُلاَءِ حَتَّى كَادُوا يَرُدُّونِي.
Men Shomga kirdim va ikki rakat namoz oʻqib: «Allohim, menga (solih) bir hamsuhbat muyassar qil», dedim. Soʻng bir shayxni (oʻzimga) yaqinlashib kelayotgan koʻrdim. U yaqinlashganda, men: «Umid qilamanki, (Alloh duomni) ijobat qilgandir», dedim. U: «Sen qayerdansan?» dedi. Men: «Kufa ahlidanman», dedim. U: «Sizlar orasida kavush, yostiq va tahorat idishi sohibi (Abdulloh ibn Masʼud) yoʻq edimi? Sizlar orasida shaytondan panoh berilgan kishi (Ammor) yoʻq edimi? Sizlar orasida undan boshqa hech kim bilmaydigan sirning sohibi (Huzayfa) yoʻq edimi? Ibn Ummu Abd ‹Val-layl›ni qanday oʻqigan?» dedi. Men: «‹Val-layli izo yagʻsho, van-nahori izo tajallo, vaz-zakari val-unso›» (deb) oʻqidim. U: «Buni menga Paygʻambar ﷺ oʻz ogʻizlaridan mening ogʻzimga (bevosita) oʻqitganlar. Mana bular (shomliklar) meni (bu qiroatdan) qaytarmoqchi boʻlguday boʻlishdi (ammo qaytara olishmadi)», dedi.Мен Шомга кирдим ва икки ракат намоз ўқиб: «Аллоҳим, менга (солиҳ) бир ҳамсуҳбат муяссар қил», дедим. Сўнг бир шайхни (ўзимга) яқинлашиб келаётган кўрдим. У яқинлашганда, мен: «Умид қиламанки, (Аллоҳ дуомни) ижобат қилгандир», дедим. У: «Сен қаердансан?» деди. Мен: «Куфа аҳлиданман», дедим. У: «Сизлар орасида кавуш, ёстиқ ва таҳорат идиши соҳиби (Абдуллоҳ ибн Масъуд) йўқ эдими? Сизлар орасида шайтондан паноҳ берилган киши (Аммор) йўқ эдими? Сизлар орасида ундан бошқа ҳеч ким билмайдиган сирнинг соҳиби (Ҳузайфа) йўқ эдими? Ибн Умму Абд ‹Вал-лайл›ни қандай ўқиган?» деди. Мен: «‹Вал-лайли изо яғшо, ван-наҳори изо тажалло, ваз-закари вал-унсо›» (деб) ўқидим. У: «Буни менга Пайғамбар ﷺ ўз оғизларидан менинг оғзимга (бевосита) ўқитганлар. Мана булар (шомликлар) мени (бу қироатдан) қайтармоқчи бўлгудай бўлишди (аммо қайтара олишмади)», деди.
وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو كُرَيْبٍ - وَاللَّفْظُ لأَبِي بَكْرٍ - قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، قَالَ قَدِمْنَا الشَّامَ فَأَتَانَا أَبُو الدَّرْدَاءِ فَقَالَ أَفِيكُمْ أَحَدٌ يَقْرَأُ عَلَى قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ فَقُلْتُ نَعَمْ أَنَا . قَالَ فَكَيْفَ سَمِعْتَ عَبْدَ اللَّهِ يَقْرَأُ هَذِهِ الآيَةَ { وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى} قَالَ سَمِعْتُهُ يَقْرَأُ { وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى * وَالذَّكَرِ وَالأُنْثَى} . قَالَ وَأَنَا وَاللَّهِ هَكَذَا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَؤُهَا وَلَكِنْ هَؤُلاَءِ يُرِيدُونَ أَنْ أَقْرَأَ وَمَا خَلَقَ . فَلاَ أُتَابِعُهُمْ .
Abud-Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Shomga keldik. Bizning oldimizga Abud-Dardo kelib: «Sizlarning oranglarda Abdullohning qiroati boʻyicha oʻqiydigan birortangiz bormi?» dedi. Men: «Ha, men», dedim. (U): «Sen Abdullohning bu oyatni — {val-layli izo yagʻsho} — qanday oʻqiganini eshitding?» dedi. Men uning {val-layli izo yagʻsho, vaz-zakari val-unso} deb oʻqiganini eshitdim, dedim. (Abud-Dardo): «Vallohi, men ham Rasululloh ﷺ ni uni xuddi shunday oʻqiyotganlarini eshitganman. Lekin anavilar mendan {va mo xalaqa} deb oʻqishimni istashadi. Men ularga (bunda) ergashmayman», dedi.Абуд-Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Шомга келдик. Бизнинг олдимизга Абуд-Дардо келиб: «Сизларнинг орангларда Абдуллоҳнинг қироати бўйича ўқийдиган бирортангиз борми?» деди. Мен: «Ҳа, мен», дедим. (У): «Сен Абдуллоҳнинг бу оятни — {вал-лайли изо яғшо} — қандай ўқиганини эшитдинг?» деди. Мен унинг {вал-лайли изо яғшо, ваз-закари вал-унсо} деб ўқиганини эшитдим, дедим. (Абуд-Дардо): «Валлоҳи, мен ҳам Расулуллоҳ ﷺ ни уни худди шундай ўқиётганларини эшитганман. Лекин анавилар мендан {ва мо халақа} деб ўқишимни исташади. Мен уларга (бунда) эргашмайман», деди.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ الْهُجَيْمِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، أَنَّ رَجُلاً، أَتَاهُ فَقَالَ إِنَّ لِي امْرَأَةً وَإِنَّ أُمِّي تَأْمُرُنِي بِطَلاَقِهَا . قَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " الْوَالِدُ أَوْسَطُ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ فَإِنْ شِئْتَ فَأَضِعْ ذَلِكَ الْبَابَ أَوِ احْفَظْهُ " . قَالَ وَقَالَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ وَرُبَّمَا قَالَ سُفْيَانُ إِنَّ أُمِّي وَرُبَّمَا قَالَ أَبِي . وَهَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ . وَأَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حَبِيبٍ .
Abu Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi uning oldiga kelib: «Mening bir xotinim bor, onam esa uni taloq qilishimni buyurmoqda», dedi. Abu Dardo: «Men Rasululloh ﷺning: ‹Ota — jannat eshiklarining oʻrtancha (eng yaxshi)sidir. Endi xohlasang, oʻsha eshikni yoʻqot, xohlasang, uni saqla› deganlarini eshitganman», dedi. Bu hadis sahihdir. Abu Abdurrahmon as-Sulamiyning ismi Abdulloh ibn Habibdir.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир киши унинг олдига келиб: «Менинг бир хотиним бор, онам эса уни талоқ қилишимни буюрмоқда», деди. Абу Дардо: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Ота — жаннат эшикларининг ўртанча (энг яхши)сидир. Энди хоҳласанг, ўша эшикни йўқот, хоҳласанг, уни сақла› деганларини эшитганман», деди. Бу ҳадис саҳиҳдир. Абу Абдурраҳмон ас-Суламийнинг исми Абдуллоҳ ибн Ҳабибдир.
حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ مُحَمَّدٍ الرَّمْلِيُّ، وَابْنُ، عَوْفٍ - وَهَذَا لَفْظُهُ - قَالاَ حَدَّثَنَا الْفِرْيَابِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ ثَوْرٍ، عَنْ رَاشِدِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ مُعَاوِيَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِنَّكَ إِنِ اتَّبَعْتَ عَوْرَاتِ النَّاسِ أَفْسَدْتَهُمْ أَوْ كِدْتَ أَنْ تُفْسِدَهُمْ " . فَقَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ كَلِمَةٌ سَمِعَهَا مُعَاوِيَةُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَفَعَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِهَا .
Muoviya (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: Men Rasululloh ﷺ ning: «Agar sen odamlarning aybu nuqsonlarini izlasang, ularni buzasan yoki buzishga oz qolasan», deyayotganlarini eshitdim. Shunda Abu Dardo: «Bu Muoviya Rasululloh ﷺ dan eshitgan bir kalimadir, Alloh taolo uni shu bilan manfaatdor qildi», dedi.Муовия (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг: «Агар сен одамларнинг айбу нуқсонларини изласанг, уларни бузасан ёки бузишга оз қоласан», деяётганларини эшитдим. Шунда Абу Дардо: «Бу Муовия Расулуллоҳ ﷺ дан эшитган бир калимадир, Аллоҳ таоло уни шу билан манфаатдор қилди», деди.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا إِسْحَاقَ، سَمِعَ أَبَا حَبِيبَةَ الطَّائِيَّ، قَالَ أَوْصَى رَجُلٌ بِدَنَانِيرَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَسُئِلَ أَبُو الدَّرْدَاءِ فَحَدَّثَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَثَلُ الَّذِي يَعْتِقُ أَوْ يَتَصَدَّقُ عِنْدَ مَوْتِهِ مَثَلُ الَّذِي يُهْدِي بَعْدَ مَا يَشْبَعُ ".
Abu Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Alloh yoʻlida bir necha dinorni vasiyat qildi. Bu haqda Abu Dardodan soʻralganda, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilib: «Oʻlim chogʻida qul ozod qiladigan yoki sadaqa qiladigan kishining misoli, toʻyib ovqatlangach hadya beradigan kishining misoli kabidir», dedilar.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши Аллоҳ йўлида бир неча динорни васият қилди. Бу ҳақда Абу Дардодан сўралганда, у Набий ﷺдан ривоят қилиб: «Ўлим чоғида қул озод қиладиган ёки садақа қиладиган кишининг мисоли, тўйиб овқатлангач ҳадя берадиган кишининг мисоли кабидир», дедилар.