حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، قَالَ أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَتْ عَائِشَةُ لَمَّا ثَقُلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَاشْتَدَّ وَجَعُهُ اسْتَأْذَنَ أَزْوَاجَهُ أَنْ يُمَرَّضَ فِي بَيْتِي فَأَذِنَّ لَهُ، فَخَرَجَ بَيْنَ رَجُلَيْنِ تَخُطُّ رِجْلاَهُ الأَرْضَ، وَكَانَ بَيْنَ الْعَبَّاسِ وَرَجُلٍ آخَرَ. قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لاِبْنِ عَبَّاسٍ مَا قَالَتْ عَائِشَةُ فَقَالَ لِي وَهَلْ تَدْرِي مَنِ الرَّجُلُ الَّذِي لَمْ تُسَمِّ عَائِشَةُ قُلْتُ لاَ. قَالَ هُوَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ.
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Paygʻambar ﷺ qattiq kasal boʻlib, dardlari ogʻirlashganida, mening uyimda parvarish qilinishi uchun zavjalaridan izn soʻradilar; ularga ruxsat berildi. U zot ikki kishiga suyangan holda chiqdilar, oyoqlari yerda sudralar edi. U zot Abbos bilan boshqa bir kishi orasida edilar». Ubaydulloh: «Men Ibn Abbosga Oisha rivoyat qilgan (gap)ni aytdim; u: ‹Oisha ismini aytmagan (ikkinchi) kishi kim ekanini bilasanmi?› — dedi. Men: ‹Yoʻq›, — dedim. Ibn Abbos: ‹U — Ali ibn Abu Tolib edi›, — dedi», — dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Пайғамбар ﷺ қаттиқ касал бўлиб, дардлари оғирлашганида, менинг уйимда парвариш қилиниши учун завжаларидан изн сўрадилар; уларга рухсат берилди. У зот икки кишига суянган ҳолда чиқдилар, оёқлари ерда судралар эди. У зот Аббос билан бошқа бир киши орасида эдилар». Убайдуллоҳ: «Мен Ибн Аббосга Оиша ривоят қилган (гап)ни айтдим; у: ‹Оиша исмини айтмаган (иккинчи) киши ким эканини биласанми?› — деди. Мен: ‹Йўқ›, — дедим. Ибн Аббос: ‹У — Али ибн Абу Толиб эди›, — деди», — деди.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، قَالَ حَدَّثَنَا زَائِدَةُ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عَائِشَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى عَائِشَةَ فَقُلْتُ أَلاَ تُحَدِّثِينِي عَنْ مَرَضِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ بَلَى، ثَقُلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " أَصَلَّى النَّاسُ ". قُلْنَا لاَ، هُمْ يَنْتَظِرُونَكَ. قَالَ " ضَعُوا لِي مَاءً فِي الْمِخْضَبِ ". قَالَتْ فَفَعَلْنَا فَاغْتَسَلَ فَذَهَبَ لِيَنُوءَ فَأُغْمِيَ عَلَيْهِ، ثُمَّ أَفَاقَ فَقَالَ صلى الله عليه وسلم " أَصَلَّى النَّاسُ ". قُلْنَا لاَ، هُمْ يَنْتَظِرُونَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ. قَالَ " ضَعُوا لِي مَاءً فِي الْمِخْضَبِ ". قَالَتْ فَقَعَدَ فَاغْتَسَلَ، ثُمَّ ذَهَبَ لِيَنُوءَ فَأُغْمِيَ عَلَيْهِ، ثُمَّ أَفَاقَ فَقَالَ " أَصَلَّى النَّاسُ ". قُلْنَا لاَ، هُمْ يَنْتَظِرُونَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ. فَقَالَ " ضَعُوا لِي مَاءً فِي الْمِخْضَبِ "، فَقَعَدَ فَاغْتَسَلَ، ثُمَّ ذَهَبَ لِيَنُوءَ فَأُغْمِيَ عَلَيْهِ، ثُمَّ أَفَاقَ فَقَالَ " أَصَلَّى النَّاسُ ". فَقُلْنَا لاَ، هُمْ يَنْتَظِرُونَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ـ وَالنَّاسُ عُكُوفٌ فِي الْمَسْجِدِ يَنْتَظِرُونَ النَّبِيَّ عَلَيْهِ السَّلاَمُ لِصَلاَةِ الْعِشَاءِ الآخِرَةِ ـ فَأَرْسَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى أَبِي بَكْرٍ بِأَنْ يُصَلِّيَ بِالنَّاسِ، فَأَتَاهُ الرَّسُولُ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُكَ أَنْ تُصَلِّيَ بِالنَّاسِ. فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ ـ وَكَانَ رَجُلاً رَقِيقًا ـ يَا عُمَرُ صَلِّ بِالنَّاسِ. فَقَالَ لَهُ عُمَرُ أَنْتَ أَحَقُّ بِذَلِكَ. فَصَلَّى أَبُو بَكْرٍ تِلْكَ الأَيَّامَ، ثُمَّ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَجَدَ مِنْ نَفْسِهِ خِفَّةً فَخَرَجَ بَيْنَ رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا الْعَبَّاسُ لِصَلاَةِ الظُّهْرِ، وَأَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي بِالنَّاسِ، فَلَمَّا رَآهُ أَبُو بَكْرٍ ذَهَبَ لِيَتَأَخَّرَ فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِأَنْ لاَ يَتَأَخَّرَ. قَالَ " أَجْلِسَانِي إِلَى جَنْبِهِ ". فَأَجْلَسَاهُ إِلَى جَنْبِ أَبِي بَكْرٍ. قَالَ فَجَعَلَ أَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي وَهْوَ يَأْتَمُّ بِصَلاَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالنَّاسُ بِصَلاَةِ أَبِي بَكْرٍ، وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَاعِدٌ. قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ فَدَخَلْتُ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ فَقُلْتُ لَهُ أَلاَ أَعْرِضُ عَلَيْكَ مَا حَدَّثَتْنِي عَائِشَةُ عَنْ مَرَضِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ هَاتِ. فَعَرَضْتُ عَلَيْهِ حَدِيثَهَا، فَمَا أَنْكَرَ مِنْهُ شَيْئًا، غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ أَسَمَّتْ لَكَ الرَّجُلَ الَّذِي كَانَ مَعَ الْعَبَّاسِ قُلْتُ لاَ. قَالَ هُوَ عَلِيٌّ.
Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utba (Oishadan) rivoyat qiladi: Men Oishaning oldiga borib, undan Rasululloh ﷺ ning kasalligini taʼriflab berishni soʻradim. Oisha: «Ha. Paygʻambar ﷺ qattiq kasal boʻldilar va: ‹Odamlar namoz oʻqidimi?› — deb soʻradilar. Biz: ‹Yoʻq, yo Rasululloh, ular sizni kutyapti›, — dedik. U zot: ‹Menga togʻoraga suv qoʻying›, — dedilar. (Oisha qoʻshimcha qildi:) Biz shunday qildik. U zot gusl qildi va turmoqchi boʻldilar, lekin hushdan ketdilar. Oʻzlariga kelgach, yana: ‹Odamlar namoz oʻqidimi?› — dedilar. Biz: ‹Yoʻq, ular sizni kutyapti, yo Rasululloh›, — dedik. U zot yana: ‹Menga togʻoraga suv qoʻying›, — dedilar. Oʻtirib gusl qildi va turmoqchi boʻldilar, lekin yana hushdan ketdilar. Soʻng oʻzlariga kelib: ‹Odamlar namoz oʻqidimi?› — dedilar. Biz: ‹Yoʻq, ular sizni kutyapti, yo Rasululloh›, — dedik. U zot: ‹Menga togʻoraga suv qoʻying›, — dedilar. Soʻng oʻtirib yuvindi va turmoqchi boʻldilar, lekin hushdan ketdilar. Oʻzlariga kelgach: ‹Odamlar namoz oʻqidimi?› — dedilar. Biz: ‹Yoʻq, ular sizni kutyapti, yo Rasululloh›, — dedik. Odamlar masjidda xufton namozi uchun Paygʻambar ﷺ ni kutyapti edi. Paygʻambar ﷺ Abu Bakrga odamlarga imomlik qilishni (aytib) odam yubordilar. Elchi Abu Bakrning oldiga borib: ‹Rasululloh ﷺ senga odamlarga imomlik qilishni buyuryapti›, — dedi. Abu Bakr yumshoq koʻngilli kishi edi, shuning uchun u Umarga imomlik qilishni aytdi, lekin Umar: ‹Sen haqliroqsan›, — dedi. Bas, oʻsha kunlarda Abu Bakr imomlik qildi. Paygʻambar ﷺ biroz yaxshi boʻlganida, ikki kishiga — biri Abbos edi — suyangan holda peshin namozi uchun chiqdilar; Abu Bakr odamlarga imomlik qilayotgan edi. Abu Bakr u zotni koʻrgach, orqaga chekinmoqchi boʻldi, lekin Paygʻambar ﷺ unga shunday qilmaslikni ishora qildi va ularga u zotni Abu Bakrning yonida oʻtqazishni aytdilar; ular shunday qildi. Abu Bakr Paygʻambar ﷺ ga (namozda) ergashar, odamlar esa Abu Bakrga ergashar edi. Paygʻambar ﷺ oʻtirgan holda (namoz oʻqir edilar)», — dedi. Ubaydulloh qoʻshimcha qildi: «Men Abdulloh ibn Abbosning oldiga borib: ‹Oisha menga Paygʻambar ﷺ ning vafotiga sabab boʻlgan kasalligi haqida aytgan (gap)ni senga aytaymi?› — dedim. Ibn Abbos: ‹Ayt›, — dedi. Men unga Oishaning rivoyatini aytdim; u undan hech narsani inkor qilmadi, faqat Oisha menga Abbos bilan birga (Paygʻambar ﷺ ga yordam bergan) ikkinchi kishining ismini aytdimi, deb soʻradi. Men: ‹Yoʻq›, — dedim. U: ‹U — Ali (ibn Abu Tolib) edi›, — dedi».Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утба (Оишадан) ривоят қилади: Мен Оишанинг олдига бориб, ундан Расулуллоҳ ﷺ нинг касаллигини таърифлаб беришни сўрадим. Оиша: «Ҳа. Пайғамбар ﷺ қаттиқ касал бўлдилар ва: ‹Одамлар намоз ўқидими?› — деб сўрадилар. Биз: ‹Йўқ, ё Расулуллоҳ, улар сизни кутяпти›, — дедик. У зот: ‹Менга тоғорага сув қўйинг›, — дедилар. (Оиша қўшимча қилди:) Биз шундай қилдик. У зот гусл қилди ва турмоқчи бўлдилар, лекин ҳушдан кетдилар. Ўзларига келгач, яна: ‹Одамлар намоз ўқидими?› — дедилар. Биз: ‹Йўқ, улар сизни кутяпти, ё Расулуллоҳ›, — дедик. У зот яна: ‹Менга тоғорага сув қўйинг›, — дедилар. Ўтириб гусл қилди ва турмоқчи бўлдилар, лекин яна ҳушдан кетдилар. Сўнг ўзларига келиб: ‹Одамлар намоз ўқидими?› — дедилар. Биз: ‹Йўқ, улар сизни кутяпти, ё Расулуллоҳ›, — дедик. У зот: ‹Менга тоғорага сув қўйинг›, — дедилар. Сўнг ўтириб ювинди ва турмоқчи бўлдилар, лекин ҳушдан кетдилар. Ўзларига келгач: ‹Одамлар намоз ўқидими?› — дедилар. Биз: ‹Йўқ, улар сизни кутяпти, ё Расулуллоҳ›, — дедик. Одамлар масжидда хуфтон намози учун Пайғамбар ﷺ ни кутяпти эди. Пайғамбар ﷺ Абу Бакрга одамларга имомлик қилишни (айтиб) одам юбордилар. Элчи Абу Бакрнинг олдига бориб: ‹Расулуллоҳ ﷺ сенга одамларга имомлик қилишни буюряпти›, — деди. Абу Бакр юмшоқ кўнгилли киши эди, шунинг учун у Умарга имомлик қилишни айтди, лекин Умар: ‹Сен ҳақлироқсан›, — деди. Бас, ўша кунларда Абу Бакр имомлик қилди. Пайғамбар ﷺ бироз яхши бўлганида, икки кишига — бири Аббос эди — суянган ҳолда пешин намози учун чиқдилар; Абу Бакр одамларга имомлик қилаётган эди. Абу Бакр у зотни кўргач, орқага чекинмоқчи бўлди, лекин Пайғамбар ﷺ унга шундай қилмасликни ишора қилди ва уларга у зотни Абу Бакрнинг ёнида ўтқазишни айтдилар; улар шундай қилди. Абу Бакр Пайғамбар ﷺ га (намозда) эргашар, одамлар эса Абу Бакрга эргашар эди. Пайғамбар ﷺ ўтирган ҳолда (намоз ўқир эдилар)», — деди. Убайдуллоҳ қўшимча қилди: «Мен Абдуллоҳ ибн Аббоснинг олдига бориб: ‹Оиша менга Пайғамбар ﷺ нинг вафотига сабаб бўлган касаллиги ҳақида айтган (гап)ни сенга айтайми?› — дедим. Ибн Аббос: ‹Айт›, — деди. Мен унга Оишанинг ривоятини айтдим; у ундан ҳеч нарсани инкор қилмади, фақат Оиша менга Аббос билан бирга (Пайғамбар ﷺ га ёрдам берган) иккинчи кишининг исмини айтдими, деб сўради. Мен: ‹Йўқ›, — дедим. У: ‹У — Али (ибн Абу Толиб) эди›, — деди».
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ الْوَاسِطِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنِ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ أَبِي الْعَلاَءِ، عَنْ مُطَرِّفٍ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، قَالَ صَلَّى مَعَ عَلِيٍّ ـ رضى الله عنه ـ بِالْبَصْرَةِ فَقَالَ ذَكَّرَنَا هَذَا الرَّجُلُ صَلاَةً كُنَّا نُصَلِّيهَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. فَذَكَرَ أَنَّهُ كَانَ يُكَبِّرُ كُلَّمَا رَفَعَ وَكُلَّمَا وَضَعَ.
Imron ibn Husayn (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Basrada Ali bilan namoz oʻqidim; u bizga Rasululloh ﷺ bilan oʻqir edigan namozni esga soldi. Ali har (tik) turishda va rukuʼda takbir aytdi.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Басрада Али билан намоз ўқидим; у бизга Расулуллоҳ ﷺ билан ўқир эдиган намозни эсга солди. Али ҳар (тик) туришда ва рукуъда такбир айтди.
حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ غَيْلاَنَ بْنِ جَرِيرٍ، عَنْ مُطَرِّفِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ صَلَّيْتُ خَلْفَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَا وَعِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ،، فَكَانَ إِذَا سَجَدَ كَبَّرَ، وَإِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ كَبَّرَ، وَإِذَا نَهَضَ مِنَ الرَّكْعَتَيْنِ كَبَّرَ، فَلَمَّا قَضَى الصَّلاَةَ أَخَذَ بِيَدِي عِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ فَقَالَ قَدْ ذَكَّرَنِي هَذَا صَلاَةَ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم. أَوْ قَالَ لَقَدْ صَلَّى بِنَا صَلاَةَ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم.
Mutarrif ibn Abdulloh (Imron ibn Husayndan) rivoyat qiladi: Men va Imron ibn Husayn Ali ibn Abu Tolib orqasida namoz oʻqidik. Ali sajda qilganda takbir aytar, boshini koʻtarganda takbir aytar, uchinchi rakatga turganda takbir aytar edi. Namozni tugatgach, Imron mening qoʻlimdan ushlab: «Bu (yaʼni Ali) menga Muhammad ﷺ ning namozini esga soldi», — dedi. Yoki: «U bizga Muhammad ﷺ ning namoziga oʻxshash namoz oʻqidi», — dedi.Мутарриф ибн Абдуллоҳ (Имрон ибн Ҳусайндан) ривоят қилади: Мен ва Имрон ибн Ҳусайн Али ибн Абу Толиб орқасида намоз ўқидик. Али сажда қилганда такбир айтар, бошини кўтарганда такбир айтар, учинчи ракатга турганда такбир айтар эди. Намозни тугатгач, Имрон менинг қўлимдан ушлаб: «Бу (яъни Али) менга Муҳаммад ﷺ нинг намозини эсга солди», — деди. Ёки: «У бизга Муҳаммад ﷺ нинг намозига ўхшаш намоз ўқиди», — деди.
حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا غَيْلاَنُ بْنُ جَرِيرٍ، عَنْ مُطَرِّفٍ، قَالَ صَلَّيْتُ أَنَا وَعِمْرَانُ، صَلاَةً خَلْفَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ـ رضى الله عنه ـ فَكَانَ إِذَا سَجَدَ كَبَّرَ، وَإِذَا رَفَعَ كَبَّرَ، وَإِذَا نَهَضَ مِنَ الرَّكْعَتَيْنِ كَبَّرَ، فَلَمَّا سَلَّمَ أَخَذَ عِمْرَانُ بِيَدِي فَقَالَ لَقَدْ صَلَّى بِنَا هَذَا صَلاَةَ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم. أَوْ قَالَ لَقَدْ ذَكَّرَنِي هَذَا صَلاَةَ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم.
Mutarrif (Imrondan) rivoyat qiladi: Men va Imron Ali ibn Abu Tolib orqasida namoz oʻqidik; u sajda qilganda, turganda va ikki rakatdan (yaʼni ikkinchi rakatdan) keyin takbir aytdi. Namoz tugagach, Imron mening qoʻlimdan ushlab: «U (Ali) Muhammad ﷺ ning namozini oʻqidi», — dedi. Yoki: «U bizga Muhammad ﷺ ning namozini esga soldi», — dedi.Мутарриф (Имрондан) ривоят қилади: Мен ва Имрон Али ибн Абу Толиб орқасида намоз ўқидик; у сажда қилганда, турганда ва икки ракатдан (яъни иккинчи ракатдан) кейин такбир айтди. Намоз тугагач, Имрон менинг қўлимдан ушлаб: «У (Али) Муҳаммад ﷺ нинг намозини ўқиди», — деди. Ёки: «У бизга Муҳаммад ﷺ нинг намозини эсга солди», — деди.
حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْمُبَارَكِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، وَيُونُسُ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنِ الأَحْنَفِ بْنِ قَيْسٍ، قَالَ ذَهَبْتُ لأَنْصُرَ هَذَا الرَّجُلَ، فَلَقِيَنِي أَبُو بَكْرَةَ فَقَالَ أَيْنَ تُرِيدُ قُلْتُ أَنْصُرُ هَذَا الرَّجُلَ. قَالَ ارْجِعْ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِذَا الْتَقَى الْمُسْلِمَانِ بِسَيْفَيْهِمَا فَالْقَاتِلُ وَالْمَقْتُولُ فِي النَّارِ ". فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا الْقَاتِلُ فَمَا بَالُ الْمَقْتُولِ قَالَ " إِنَّهُ كَانَ حَرِيصًا عَلَى قَتْلِ صَاحِبِهِ ".
Al-Ahnaf ibn Qaysdan rivoyat qilinadi: Men bu kishiga (Ali ibn Abu Tolibga) yordam bergani borayotgan edim. Yoʻlda Abu Bakra meni uchratib: «Qayoqqa ketyapsan?» — dedi. Men: «Bu kishiga yordam bergani», — dedim. U: «Qaytib ket! Men Rasululloh ﷺ ning shunday deganlarini eshitganman: ‹Ikki musulmon qilichlari bilan toʻqnashsa, oʻldirgan ham, oʻldirilgan ham doʻzaxdadir›», — dedi. Men: «Yo Rasululloh, oʻldirgani (shunday boʻlsin), lekin oʻldirilganga nima boʻldi?» — dedim. U zot: «U ham, albatta, sherigini oʻldirishni (chin dildan) istagan edi», — dedilar.Ал-Аҳнаф ибн Қайсдан ривоят қилинади: Мен бу кишига (Али ибн Абу Толибга) ёрдам бергани бораётган эдим. Йўлда Абу Бакра мени учратиб: «Қаёққа кетяпсан?» — деди. Мен: «Бу кишига ёрдам бергани», — дедим. У: «Қайтиб кет! Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганларини эшитганман: ‹Икки мусулмон қиличлари билан тўқнашса, ўлдирган ҳам, ўлдирилган ҳам дўзахдадир›», — деди. Мен: «Ё Расулуллоҳ, ўлдиргани (шундай бўлсин), лекин ўлдирилганга нима бўлди?» — дедим. У зот: «У ҳам, албатта, шеригини ўлдиришни (чин дилдан) истаган эди», — дедилар.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ، حَدَّثَنَا حُصَيْنُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ الأَوْدِيِّ، قَالَ رَأَيْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ يَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، اذْهَبْ إِلَى أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ فَقُلْ يَقْرَأُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ عَلَيْكِ السَّلاَمَ، ثُمَّ سَلْهَا أَنْ أُدْفَنَ مَعَ صَاحِبَىَّ. قَالَتْ كُنْتُ أُرِيدُهُ لِنَفْسِي، فَلأُوثِرَنَّهُ الْيَوْمَ عَلَى نَفْسِي. فَلَمَّا أَقْبَلَ قَالَ لَهُ مَا لَدَيْكَ قَالَ أَذِنَتْ لَكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ. قَالَ مَا كَانَ شَىْءٌ أَهَمَّ إِلَىَّ مِنْ ذَلِكَ الْمَضْجَعِ، فَإِذَا قُبِضْتُ فَاحْمِلُونِي ثُمَّ سَلِّمُوا ثُمَّ قُلْ يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ. فَإِنْ أَذِنَتْ لِي فَادْفِنُونِي، وَإِلاَّ فَرُدُّونِي إِلَى مَقَابِرِ الْمُسْلِمِينَ، إِنِّي لاَ أَعْلَمُ أَحَدًا أَحَقَّ بِهَذَا الأَمْرِ مِنْ هَؤُلاَءِ النَّفَرِ الَّذِينَ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ عَنْهُمْ رَاضٍ، فَمَنِ اسْتَخْلَفُوا بَعْدِي فَهُوَ الْخَلِيفَةُ، فَاسْمَعُوا لَهُ وَأَطِيعُوا. فَسَمَّى عُثْمَانَ وَعَلِيًّا وَطَلْحَةَ وَالزُّبَيْرَ وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ وَسَعْدَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ، وَوَلَجَ عَلَيْهِ شَابٌّ مِنَ الأَنْصَارِ فَقَالَ أَبْشِرْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ بِبُشْرَى اللَّهِ، كَانَ لَكَ مِنَ الْقَدَمِ فِي الإِسْلاَمِ مَا قَدْ عَلِمْتَ، ثُمَّ اسْتُخْلِفْتَ فَعَدَلْتَ، ثُمَّ الشَّهَادَةُ بَعْدَ هَذَا كُلِّهِ. فَقَالَ لَيْتَنِي يَا ابْنَ أَخِي وَذَلِكَ كَفَافًا لاَ عَلَىَّ وَلاَ لِي أُوصِي الْخَلِيفَةَ مِنْ بَعْدِي بِالْمُهَاجِرِينَ الأَوَّلِينَ خَيْرًا، أَنْ يَعْرِفَ لَهُمْ حَقَّهُمْ، وَأَنْ يَحْفَظَ لَهُمْ حُرْمَتَهُمْ، وَأُوصِيهِ بِالأَنْصَارِ خَيْرًا الَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالإِيمَانَ أَنْ يُقْبَلَ مِنْ مُحْسِنِهِمْ، وَيُعْفَى عَنْ مُسِيئِهِمْ، وَأُوصِيهِ بِذِمَّةِ اللَّهِ وَذِمَّةِ رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُوفَى لَهُمْ بِعَهْدِهِمْ، وَأَنْ يُقَاتَلَ مِنْ وَرَائِهِمْ، وَأَنْ لاَ يُكَلَّفُوا فَوْقَ طَاقَتِهِمْ.
Amr ibn Maymun al-Avdiy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Umar ibn al-Xattobni (u xanjar bilan yaralangan paytida) koʻrdim; u: «Ey Abdulloh ibn Umar, moʻminlarning onasi Oishaning oldiga borib: ‹Umar ibn al-Xattob senga salom yoʻlladi›, — deb ayt va undan — meni oʻz sheriklarim bilan dafn etishga ruxsat berishni — soʻra», — dedi. (Bas, Ibn Umar bu xabarni Oishaga yetkazdi.) U: «Men bu joyni oʻzim uchun (saqlashni) niyat qilgan edim, lekin bugun men uni (Umarni) oʻzimdan afzal koʻraman (va uni u yerda dafn etilishga ruxsat beraman)», — dedi. Abdulloh ibn Umar qaytib kelganda, Umar undan: «Senda qanday (xabar) bor?» — dedi. U: «Ey moʻminlarning amiri, u senga (u yerda dafn etilishga) ruxsat berdi», — dedi. Shunda Umar: «Menga — oʻsha (muqaddas) joyda dafn etilishdan koʻra — muhimroq narsa yoʻq edi. Bas, men vafot etsam, meni u yerga olib boring va unga (Oishaga) salomimni yetkazib: ‹Umar ibn al-Xattob ruxsat soʻrayapti›, — deb ayt; agar u ruxsat bersa, meni (u yerga) dafn et; agar u (ruxsat) bermasa, meni musulmonlarning qabristoniga olib boring. Men — Allohning Rasuli ﷺ vafotigacha rozi boʻlib turgan oʻsha (kishilar)dan koʻra — xilofatga haqliroq biror kishi (bor) deb oʻylamayman. Mendan keyin odamlar kimni (xalifa qilib) tanlasa, oʻsha xalifa boʻladi va sizlar unga quloq solishingiz hamda itoat qilishingiz (kerak)», — dedi va Usmon, Ali, Talha, Zubayr, Abdurrahmon ibn Avf hamda Saʼd ibn Abu Vaqqosning nomini tilga oldi. Shu orada ansorlardan bir yigit kelib: «Ey moʻminlarning amiri, Allohning xushxabari bilan xursand boʻling. Sizning Islomdagi darajangiz oʻzingizga maʼlum; soʻng siz xalifa boʻldingiz va adolat bilan hukm yuritdingiz; soʻng bularning hammasidan keyin sizga shahidlik nasib etdi», — dedi. Umar: «Ey birodarim oʻgʻli, koshki, oʻsha (fazilatlar)ning hammasi (gunohlarimga) teng kelsa edi — toki men na yutqazsam, na yutsam (yaʼni hisob-kitobda baravar chiqsam). Men oʻzimdan keyingi (xalifa)ga — muhojirlarga yaxshi munosabatda boʻlishni, ularning haqlarini (eʼtirof) qilishni va ularning obroʻ-izzatini hamda muqaddas (narsalari)ni himoya qilishni — tavsiya qilaman. Yana men unga — ulardan oldin (Madinada) uy-joyli boʻlgan va iymonni qabul qilgan ansorlarga yaxshi munosabatda boʻlishni — tavsiya qilaman. U ularning yaxshilarining yaxshiligini qabul qilsin va ulardan xato qilganlarini afv etsin. Yana men unga — Alloh va Uning Rasuli zimmasidagi zimmiy(lar) borasidagi qoida-qonunlarga rioya qilishni, ularning ahdlarini toʻliq bajarishni, ular uchun (dushmanga qarshi) jang qilishni va ularni kuchlaridan ortiq (soliq bilan) ogʻirlashtirmaslikni — tavsiya qilaman», — dedi.Амр ибн Маймун ал-Авдий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Умар ибн ал-Хаттобни (у ханжар билан яраланган пайтида) кўрдим; у: «Эй Абдуллоҳ ибн Умар, мўминларнинг онаси Оишанинг олдига бориб: ‹Умар ибн ал-Хаттоб сенга салом йўллади›, — деб айт ва ундан — мени ўз шерикларим билан дафн этишга рухсат беришни — сўра», — деди. (Бас, Ибн Умар бу хабарни Оишага етказди.) У: «Мен бу жойни ўзим учун (сақлашни) ният қилган эдим, лекин бугун мен уни (Умарни) ўзимдан афзал кўраман (ва уни у ерда дафн этилишга рухсат бераман)», — деди. Абдуллоҳ ибн Умар қайтиб келганда, Умар ундан: «Сенда қандай (хабар) бор?» — деди. У: «Эй мўминларнинг амири, у сенга (у ерда дафн этилишга) рухсат берди», — деди. Шунда Умар: «Менга — ўша (муқаддас) жойда дафн этилишдан кўра — муҳимроқ нарса йўқ эди. Бас, мен вафот эцам, мени у ерга олиб боринг ва унга (Оишага) саломимни етказиб: ‹Умар ибн ал-Хаттоб рухсат сўраяпти›, — деб айт; агар у рухсат берса, мени (у ерга) дафн эт; агар у (рухсат) бермаса, мени мусулмонларнинг қабристонига олиб боринг. Мен — Аллоҳнинг Расули ﷺ вафотигача рози бўлиб турган ўша (кишилар)дан кўра — хилофатга ҳақлироқ бирор киши (бор) деб ўйламайман. Мендан кейин одамлар кимни (халифа қилиб) танласа, ўша халифа бўлади ва сизлар унга қулоқ солишингиз ҳамда итоат қилишингиз (керак)», — деди ва Усмон, Али, Талҳа, Зубайр, Абдурраҳмон ибн Авф ҳамда Саъд ибн Абу Ваққоснинг номини тилга олди. Шу орада ансорлардан бир йигит келиб: «Эй мўминларнинг амири, Аллоҳнинг хушхабари билан хурсанд бўлинг. Сизнинг Исломдаги даражангиз ўзингизга маълум; сўнг сиз халифа бўлдингиз ва адолат билан ҳукм юритдингиз; сўнг буларнинг ҳаммасидан кейин сизга шаҳидлик насиб этди», — деди. Умар: «Эй биродарим ўғли, кошки, ўша (фазилатлар)нинг ҳаммаси (гуноҳларимга) тенг келса эди — токи мен на ютқазсам, на юцам (яъни ҳисоб-китобда баравар чиқсам). Мен ўзимдан кейинги (халифа)га — муҳожирларга яхши муносабатда бўлишни, уларнинг ҳақларини (эътироф) қилишни ва уларнинг обрў-иззатини ҳамда муқаддас (нарсалари)ни ҳимоя қилишни — тавсия қиламан. Яна мен унга — улардан олдин (Мадинада) уй-жойли бўлган ва иймонни қабул қилган ансорларга яхши муносабатда бўлишни — тавсия қиламан. У уларнинг яхшиларининг яхшилигини қабул қилсин ва улардан хато қилганларини афв эцин. Яна мен унга — Аллоҳ ва Унинг Расули зиммасидаги зиммий(лар) борасидаги қоида-қонунларга риоя қилишни, уларнинг аҳдларини тўлиқ бажаришни, улар учун (душманга қарши) жанг қилишни ва уларни кучларидан ортиқ (солиқ билан) оғирлаштирмасликни — тавсия қиламан», — деди.