Ali ibn Abu Tolib

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، قَالَ أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَتْ عَائِشَةُ لَمَّا ثَقُلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَاشْتَدَّ وَجَعُهُ اسْتَأْذَنَ أَزْوَاجَهُ أَنْ يُمَرَّضَ فِي بَيْتِي فَأَذِنَّ لَهُ، فَخَرَجَ بَيْنَ رَجُلَيْنِ تَخُطُّ رِجْلاَهُ الأَرْضَ، وَكَانَ بَيْنَ الْعَبَّاسِ وَرَجُلٍ آخَرَ‏.‏ قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لاِبْنِ عَبَّاسٍ مَا قَالَتْ عَائِشَةُ فَقَالَ لِي وَهَلْ تَدْرِي مَنِ الرَّجُلُ الَّذِي لَمْ تُسَمِّ عَائِشَةُ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ هُوَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Paygʻambar ﷺ qattiq kasal boʻlib, dardlari ogʻirlashganida, mening uyimda parvarish qilinishi uchun zavjalaridan izn soʻradilar; ularga ruxsat berildi. U zot ikki kishiga suyangan holda chiqdilar, oyoqlari yerda sudralar edi. U zot Abbos bilan boshqa bir kishi orasida edilar». Ubaydulloh: «Men Ibn Abbosga Oisha rivoyat qilgan (gap)ni aytdim; u: ‹Oisha ismini aytmagan (ikkinchi) kishi kim ekanini bilasanmi?› — dedi. Men: ‹Yoʻq›, — dedim. Ibn Abbos: ‹U — Ali ibn Abu Tolib edi›, — dedi», — dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Пайғамбар ﷺ қаттиқ касал бўлиб, дардлари оғирлашганида, менинг уйимда парвариш қилиниши учун завжаларидан изн сўрадилар; уларга рухсат берилди. У зот икки кишига суянган ҳолда чиқдилар, оёқлари ерда судралар эди. У зот Аббос билан бошқа бир киши орасида эдилар». Убайдуллоҳ: «Мен Ибн Аббосга Оиша ривоят қилган (гап)ни айтдим; у: ‹Оиша исмини айтмаган (иккинчи) киши ким эканини биласанми?› — деди. Мен: ‹Йўқ›, — дедим. Ибн Аббос: ‹У — Али ибн Абу Толиб эди›, — деди», — деди.

وَحَدَّثَنِي حَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ الْمُطَّلِبِ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ سُلَيْمٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، مَوْلَى مَيْمُونَةَ وَحُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Paygʻambar ﷺ dan (yuqoridagiga oʻxshash) rivoyat qilinadi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Пайғамбар ﷺ дан (юқоридагига ўхшаш) ривоят қилинади.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَقُتَيْبَةُ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي حَيَّةَ، قَالَ رَأَيْتُ عَلِيًّا تَوَضَّأَ فَغَسَلَ كَفَّيْهِ حَتَّى أَنْقَاهُمَا ثُمَّ مَضْمَضَ ثَلاَثًا وَاسْتَنْشَقَ ثَلاَثًا وَغَسَلَ وَجْهَهُ ثَلاَثًا وَذِرَاعَيْهِ ثَلاَثًا وَمَسَحَ بِرَأْسِهِ مَرَّةً ثُمَّ غَسَلَ قَدَمَيْهِ إِلَى الْكَعْبَيْنِ ثُمَّ قَامَ فَأَخَذَ فَضْلَ طَهُورِهِ فَشَرِبَهُ وَهُوَ قَائِمٌ ثُمَّ قَالَ أَحْبَبْتُ أَنْ أُرِيَكُمْ كَيْفَ كَانَ طُهُورُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُثْمَانَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَالرُّبَيِّعِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُنَيْسٍ وَعَائِشَةَ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ ‏.‏

Hannod va Qutayba bizga aytib berdilar: Ular: Bizga Abul-Ahvas Abu Ishoqdan, u Abu Hayyadan rivoyat qildi, dedilar. U (Abu Hayya) dedi: Men Ali (roziyallohu anhu)ning tahorat qilganlarini koʻrdim: U ikki kaftlarini tozalaguncha yuvdilar, soʻng uch marta ogʻiz chayqadilar, uch marta burunga suv tortdilar, yuzlarini uch marta yuvdilar, ikki bilaklarini uch marta (yuvdilar), boshlariga bir marta mash tortdilar, soʻng ikki oyoqlarini toʻpiqlarigacha yuvdilar. Soʻng turib, tahoratidan ortgan suvni olib, tik turgan holda uni ichdilar. Soʻng: «Men sizlarga Rasululloh ﷺning tahoratlari qanday boʻlganini koʻrsatishni xohladim», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Usmon, Abdulloh ibn Zayd, Ibn Abbos, Abdulloh ibn Amr, Rubayyiʼ, Abdulloh ibn Unays va Oishadan (rizvonullohi alayhim) ham (rivoyatlar) bor.Ҳаннод ва Қутайба бизга айтиб бердилар: Улар: Бизга Абул-Аҳвас Абу Ишоқдан, у Абу Ҳайядан ривоят қилди, дедилар. У (Абу Ҳайя) деди: Мен Али (розияллоҳу анҳу)нинг таҳорат қилганларини кўрдим: У икки кафтларини тозалагунча ювдилар, сўнг уч марта оғиз чайқадилар, уч марта бурунга сув тортдилар, юзларини уч марта ювдилар, икки билакларини уч марта (ювдилар), бошларига бир марта маш тортдилар, сўнг икки оёқларини тўпиқларигача ювдилар. Сўнг туриб, таҳоратидан ортган сувни олиб, тик турган ҳолда уни ичдилар. Сўнг: «Мен сизларга Расулуллоҳ ﷺнинг таҳоратлари қандай бўлганини кўрсатишни хоҳладим», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Усмон, Абдуллоҳ ибн Зайд, Ибн Аббос, Абдуллоҳ ибн Амр, Рубаййиъ, Абдуллоҳ ибн Унайс ва Оишадан (ризвонуллоҳи алайҳим) ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنِي شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ مَالِكَ بْنَ عُرْفُطَةَ، سَمِعْتُ عَبْدَ خَيْرٍ، قَالَ رَأَيْتُ عَلِيًّا - رضى الله عنه - أُتِيَ بِكُرْسِيٍّ فَقَعَدَ عَلَيْهِ ثُمَّ أُتِيَ بِكُوزٍ مِنْ مَاءٍ فَغَسَلَ يَدَيْهِ ثَلاَثًا ثُمَّ تَمَضْمَضَ مَعَ الاِسْتِنْشَاقِ بِمَاءٍ وَاحِدٍ ‏.‏ وَذَكَرَ الْحَدِيثَ ‏.‏

Molik ibn Gʻurfata aytadi: Men Abdu Xayrning shunday deganini eshitdim: Men Ali (roziyallohu anhu)ga bir kursi keltirilib, u (kursiga) oʻtirganini koʻrdim. Soʻng unga bir koʻza suv keltirildi; u qoʻllarini uch marta yuvdi, soʻng bir hovuch suv bilan ogʻzini chayib, burniga suv tortdi. Va (roviy) hadisni (toʻliq) zikr qildi.Молик ибн Ғурфата айтади: Мен Абду Хайрнинг шундай деганини эшитдим: Мен Али (розияллоҳу анҳу)га бир курси келтирилиб, у (курсига) ўтирганини кўрдим. Сўнг унга бир кўза сув келтирилди; у қўлларини уч марта ювди, сўнг бир ҳовуч сув билан оғзини чайиб, бурнига сув тортди. Ва (ровий) ҳадисни (тўлиқ) зикр қилди.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ أَنْبَأَنَا أَزْهَرُ، أَنْبَأَنَا ابْنُ عَوْنٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ يَقُولُونَ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَوْصَى إِلَى عَلِيٍّ لَقَدْ دَعَا بِالطَّسْتِ لِيَبُولَ فِيهَا فَانْخَنَثَتْ نَفْسُهُ وَمَا أَشْعُرُ فَإِلَى مَنْ أَوْصَى قَالَ الشَّيْخُ أَزْهَرُ هُوَ ابْنُ سَعْدٍ السَّمَّانُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Ular Paygʻambar ﷺ Aliga vasiyat qildilar (xalifalikni topshirdilar), deyishadi. Holbuki u zot siydik qilish uchun tos soʻragan edilar, soʻng (mening bagʻrimda) jonlari uzildi, men buni sezmay ham qoldim. Qachon, kimga vasiyat qilibdilar?» — dedi. Shayx: «Azhar — bu Ibn Saʼd as-Sammondir», — dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Улар Пайғамбар ﷺ Алига васият қилдилар (халифаликни топширдилар), дейишади. Ҳолбуки у зот сийдик қилиш учун тос сўраган эдилар, сўнг (менинг бағримда) жонлари узилди, мен буни сезмай ҳам қолдим. Қачон, кимга васият қилибдилар?» — деди. Шайх: «Азҳар — бу Ибн Саъд ас-Саммондир», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْحَارِثِ، قَالَ دَعَا عَلِيٌّ بِمَاءٍ فَغَسَلَ يَدَيْهِ قَبْلَ أَنْ يُدْخِلَهُمَا الإِنَاءَ ثُمَّ قَالَ هَكَذَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ صَنَعَ ‏.‏

Horis (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Ali suv soʻradi va qoʻllarini idishga solishdan avval yuvdi, soʻng: «Men Rasululloh ﷺni shunday qilayotganlarini koʻrgan edim», dedi.Ҳорис (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Али сув сўради ва қўлларини идишга солишдан аввал ювди, сўнг: «Мен Расулуллоҳ ﷺни шундай қилаётганларини кўрган эдим», деди.

حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، قَالَ قَالَ إِسْرَائِيلُ قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ عَنْ زَيْدِ بْنِ يُثَيْعٍ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَعَثَهُ بِبَرَاءَةٌ لِأَهْلِ مَكَّةَ لَا يَحُجُّ بَعْدَ الْعَامِ مُشْرِكٌ وَلَا يَطُوفُ بِالْبَيْتِ عُرْيَانٌ وَلَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلَّا نَفْسٌ مُسْلِمَةٌ مَنْ كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُدَّةٌ فَأَجَلُهُ إِلَى مُدَّتِهِ وَاللَّهُ بَرِيءٌ مِنْ الْمُشْرِكِينَ وَرَسُولُهُ قَالَ فَسَارَ بِهَا ثَلَاثًا ثُمَّ قَالَ لِعَلِيٍّ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ الْحَقْهُ فَرُدَّ عَلَيَّ أَبَا بَكْرٍ وَبَلِّغْهَا أَنْتَ قَالَ فَفَعَلَ قَالَ فَلَمَّا قَدِمَ عَلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَبُو بَكْرٍ بَكَى قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ حَدَثَ فِيَّ شَيْءٌ قَالَ مَا حَدَثَ فِيكَ إِلَّا خَيْرٌ وَلَكِنْ أُمِرْتُ أَنْ لَا يُبَلِّغَهُ إِلَّا أَنَا أَوْ رَجُلٌ مِنِّي‏.‏

Abu Bakr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ uni Baroat surasi bilan Makka ahliga: «Bu yildan keyin mushrik haj qilmaydi, Baytni yalangʻoch kishi tavof qilmaydi va jannatga faqat musulmon jon kiradi. Kimning Rasululloh ﷺ bilan orasida muddatli ahd boʻlsa, uning ajali oʻz muddatigacha, Alloh va Uning Rasuli mushriklardan bezordirlar», deb yubordilar. U zot u bilan uch kun yurdi, soʻng u zot ﷺ Aliga: «Unga yetib ol, Abu Bakrni menga qaytar, sen yetkaz», dedilar. Ali shunday qildi. Abu Bakr Nabiy ﷺ oldilariga kelganda yigʻladi va: «Ey Allohning Rasuli! Men haqimda biror narsa yuz berdimi?» dedi. U zot: «Sen haqingda yaxshilikdan boshqa narsa yuz bergani yoʻq, lekin uni faqat men yoki mendan boʻlgan bir kishi yetkazishi buyurildi», dedilar.Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ уни Бароат сураси билан Макка аҳлига: «Бу йилдан кейин мушрик ҳаж қилмайди, Байтни яланғоч киши тавоф қилмайди ва жаннатга фақат мусулмон жон киради. Кимнинг Расулуллоҳ ﷺ билан орасида муддатли аҳд бўлса, унинг ажали ўз муддатигача, Аллоҳ ва Унинг Расули мушриклардан безордирлар», деб юбордилар. У зот у билан уч кун юрди, сўнг у зот ﷺ Алига: «Унга етиб ол, Абу Бакрни менга қайтар, сен етказ», дедилар. Али шундай қилди. Абу Бакр Набий ﷺ олдиларига келганда йиғлади ва: «Эй Аллоҳнинг Расули! Мен ҳақимда бирор нарса юз бердими?» деди. У зот: «Сен ҳақингда яхшиликдан бошқа нарса юз бергани йўқ, лекин уни фақат мен ёки мендан бўлган бир киши етказиши буюрилди», дедилар.

- وعن سهل بن سعد رضي الله عنه أن النبي صلى الله عليه وسلم قال لعلي رضي الله عنه ‏:‏ ‏"‏فوالله لأن يهدي الله بك رجلا واحدا خير من حمر النعم‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ga bir ichimlik (suvga aralashtirilgan sut) keltirildi va u zot undan biroz ichdi — uning oʻng tomonida bir bola, chap tomonida esa qariyalar oʻtirgan edi. Paygʻambar ﷺ bolaga: «Agar sen menga ruxsat bersang, men (qolgan ichimlikni) avval mana bu qariyalarga beraman», — dedilar. Bola: «Men — sizdan (qolgan) ulushimni olishda — hech kimni oʻzimdan afzal koʻrmayman», — dedi.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ га бир ичимлик (сувга аралаштирилган сут) келтирилди ва у зот ундан бироз ичди — унинг ўнг томонида бир бола, чап томонида эса қариялар ўтирган эди. Пайғамбар ﷺ болага: «Агар сен менга рухсат берсанг, мен (қолган ичимликни) аввал мана бу қарияларга бераман», — дедилар. Бола: «Мен — сиздан (қолган) улушимни олишда — ҳеч кимни ўзимдан афзал кўрмайман», — деди.

وَعَنْ عَلِيٍّ ‏- رضى الله عنه ‏- عِنْدَ أَحْمَدَ: { وَجُعِلَ اَلتُّرَابُ لِي طَهُورًا } 1‏ .‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Menga tuproq poklovchi qilindi». Ahmad rivoyat qilgan.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Менга тупроқ покловчи қилинди». Аҳмад ривоят қилган.

عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَكَثَ بِالْمَدِينَةِ تِسْعَ سِنِينَ لَمْ يَحُجَّ ثُمَّ أَذَّنَ فِي النَّاسِ بالحجِّ فِي الْعَاشِرَةِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَاجٌّ فَقَدِمَ الْمَدِينَةَ بَشَرٌ كَثِيرٌ فَخَرَجْنَا مَعَهُ حَتَّى إِذَا أَتَيْنَا ذَا الْحُلَيْفَةِ فَوَلَدَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ فَأَرْسَلَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: كَيْفَ أصنعُ؟ قَالَ: «اغتسِلي واستثقري بِثَوْبٍ وَأَحْرِمِي» فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْمَسْجِدِ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى إِذَا اسْتَوَتْ بِهِ نَاقَتُهُ عَلَى الْبَيْدَاءِ أَهَلَّ بِالتَّوْحِيدِ «لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ» . قَالَ جَابِرٌ: لَسْنَا نَنْوِي إِلَّا الْحَجَّ لَسْنَا نَعْرِفُ الْعُمْرَةَ حَتَّى إِذَا أَتَيْنَا الْبَيْتَ مَعَهُ اسْتَلَمَ الرُّكْنَ فَطَافَ سَبْعًا فَرَمَلَ ثَلَاثًا وَمَشَى أَرْبَعًا ثُمَّ تَقَدَّمَ إِلَى مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ فَقَرَأَ: (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبراهيمَ مُصَلَّى) فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ فَجَعَلَ الْمَقَامَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَيْتِ وَفِي رِوَايَةٍ: أَنَّهُ قَرَأَ فِي الرَّكْعَتَيْنِ: (قُلْ هوَ اللَّهُ أَحَدٌ و (قُلْ يَا أيُّها الكافِرونَ) ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الرُّكْنِ فَاسْتَلَمَهُ ثُمَّ خَرَجَ مِنَ الْبَابِ إِلَى الصَّفَا فَلَمَّا دَنَا مِنَ الصَّفَا قَرَأَ: (إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شعائِرِ اللَّهِ) أَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ فَبَدَأَ بِالصَّفَا فَرَقِيَ عَلَيْهِ حَتَّى رَأَى الْبَيْتَ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَوَحَّدَ اللَّهَ وَكَبَّرَهُ وَقَالَ: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ أَنْجَزَ وَعْدَهُ وَنَصَرَ عَبْدَهُ وَهَزَمَ الْأَحْزَابَ وَحْدَهُ» . ثُمَّ دَعَا بَيْنَ ذَلِكَ قَالَ مِثْلَ هَذَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ نَزَلَ وَمَشَى إِلَى الْمَرْوَةِ حَتَّى انْصَبَّتْ قَدَمَاهُ فِي بَطْنِ الْوَادِي ثُمَّ سَعَى حَتَّى إِذَا صَعِدْنَا مَشَى حَتَّى أَتَى الْمَرْوَةَ فَفَعَلَ عَلَى الْمَرْوَةِ كَمَا فَعَلَ عَلَى الصَّفَا حَتَّى إِذَا كَانَ آخِرُ طَوَافٍ عَلَى الْمَرْوَةِ نَادَى وَهُوَ عَلَى الْمَرْوَةِ وَالنَّاسُ تَحْتَهُ فَقَالَ: «لَوْ أَنِّي اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمْ أسق الهَدْيَ وجعلتُها عُمْرةً فمنْ كانَ مِنْكُم لَيْسَ مَعَهُ هَدْيٌ فَلْيَحِلَّ وَلْيَجْعَلْهَا عُمْرَةً» . فَقَامَ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلِعَامِنَا هَذَا أَمْ لِأَبَدٍ؟ فَشَبَّكَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَصَابِعَهُ وَاحِدَةً فِي الْأُخْرَى وَقَالَ: «دَخَلَتِ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ مَرَّتَيْنِ لَا بَلْ لِأَبَدِ أَبَدٍ» . وَقَدِمَ عَلِيٌّ مِنَ الْيَمَنِ بِبُدْنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ لَهُ: «مَاذَا قُلْتَ حِينَ فَرَضْتَ الْحَجَّ؟» قَالَ: قُلْتُ: اللهُمَّ إِنِّي أُهِلُّ بِمَا أهلَّ بهِ رسولُكَ قَالَ: «فَإِنَّ مَعِي الْهَدْيَ فَلَا تَحِلَّ» . قَالَ: فَكَانَ جَمَاعَةُ الْهَدْيِ الَّذِي قَدِمَ بِهِ عَلِيٌّ مِنَ الْيَمَنِ وَالَّذِي أَتَى بِهِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِائَةً قَالَ: فَحَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلَّا النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسلم وَمن كَانَ مَعَه من هدي فَمَا كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ تَوَجَّهُوا إِلَى مِنًى فَأَهَلُّوا بِالْحَجِّ وَرَكِبَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَصَلَّى بِهَا الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ وَالْفَجْرَ ثُمَّ مَكَثَ قَلِيلًا حَتَّى طَلَعَتِ الشَّمْسُ وَأَمَرَ بِقُبَّةٍ مِنْ شَعَرٍ تُضْرَبُ لَهُ بِنَمِرَةَ فَسَارَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَلَا تَشُكُّ قُرَيْشٌ إِلَّا أَنَّهُ وَاقِفٌ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ كَمَا كَانَتْ قُرَيْشٌ تَصْنَعُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأجَاز رَسُول الله صلى حَتَّى أَتَى عَرَفَةَ فَوَجَدَ الْقُبَّةَ قَدْ ضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ فَنَزَلَ بِهَا حَتَّى إِذَا زَاغَتِ الشَّمْسُ أَمَرَ بِالْقَصْوَاءِ فَرُحِلَتْ لَهُ فَأَتَى بَطْنَ الْوَادِي فَخَطَبَ النَّاسَ وَقَالَ: «إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ حَرَامٌ عَلَيْكُمْ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا فِي شَهْرِكُمْ هَذَا فِي بَلَدِكُمْ هَذَا أَلَا كُلُّ شَيْءٍ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ تَحْتَ قَدَمَيَّ مَوْضُوعٌ وَدِمَاءُ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعَةٌ وَإِنَّ أَوَّلَ دَمٍ أَضَعُ مِنْ دِمَائِنَا دَمُ ابْنِ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ وَكَانَ مُسْتَرْضَعًا فِي بَنِي سَعْدٍ فَقَتَلَهُ هُذَيْلٌ وَرِبَا الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ وَأَوَّلُ رِبًا أَضَعُ مِنْ رِبَانَا رِبَا عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَإِنَّهُ مَوْضُوعٌ كُلُّهُ فَاتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانِ اللَّهِ وَاسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ وَلَكُمْ عَلَيْهِنَّ أَنْ لَا يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ أَحَدًا تَكْرَهُونَهُ فَإِنْ فَعَلْنَ ذَلِكَ فَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ وَلَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَقَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ إِنِ اعْتَصَمْتُمْ بِهِ كِتَابَ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تُسْأَلُونَ عَنِّي فَمَا أَنْتُمْ قَائِلُونَ؟» قَالُوا: نَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ وَأَدَّيْتَ وَنَصَحْتَ. فَقَالَ بِإِصْبَعِهِ السَّبَّابَةِ يَرْفَعُهَا إِلَى السَّمَاءِ وَيَنْكُتُهَا إِلَى النَّاسِ: «اللَّهُمَّ اشْهَدْ اللَّهُمَّ اشْهَدْ» ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ أَذَّنَ بِلَالٌ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الظُّهْرَ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْعَصْرَ وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ رَكِبَ حَتَّى أَتَى الْمَوْقِفَ فَجَعَلَ بَطْنَ نَاقَتِهِ الْقَصْوَاءِ إِلَى الصَّخَرَاتِ وَجَعَلَ حَبْلَ الْمُشَاةِ بَيْنَ يَدَيْهِ وَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى غَرَبَتِ الشَّمْسُ وَذَهَبَتِ الصُّفْرَةُ قَلِيلًا حَتَّى غَابَ الْقُرْصُ وَأَرْدَفَ أُسَامَةَ وَدَفَعَ حَتَّى أَتَى الْمُزْدَلِفَةَ فَصَلَّى بِهَا الْمَغْرِبَ وَالْعَشَاءَ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَتَيْنِ وَلَمْ يُسَبِّحْ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ اضْطَجَعَ حَتَّى طَلَعَ الْفَجْرُ فَصَلَّى الْفَجْرَ حِينَ تَبَيَّنَ لَهُ الصُّبْحُ بِأَذَانٍ وَإِقَامَةٍ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى أَتَى الْمَشْعَرَ الْحَرَامَ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَدَعَاهُ وَكَبَّرَهُ وَهَلَّلَهُ وَوَحَّدَهُ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى أَسْفَرَ جِدًّا فَدَفَعَ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَأَرْدَفَ الْفَضْلَ بْنَ عَبَّاسٍ حَتَّى أَتَى بَطْنَ مُحَسِّرٍ فَحَرَّكَ قَلِيلًا ثُمَّ سَلَكَ الطَّرِيقَ الْوُسْطَى الَّتِي تَخْرُجُ عَلَى الْجَمْرَةِ الْكُبْرَى حَتَّى أَتَى الْجَمْرَةَ الَّتِي عِنْدَ الشَّجَرَةِ فَرَمَاهَا بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ مِنْهَا مِثْلَ حَصَى الْخَذْفِ رَمَى مِنْ بَطْنِ الْوَادِي ثُمَّ انْصَرَفَ إِلَى الْمَنْحَرِ فَنَحَرَ ثَلَاثًا وَسِتِّينَ بَدَنَةً بِيَدِهِ ثُمَّ أَعْطَى عَلِيًّا فَنَحَرَ مَا غَبَرَ وَأَشْرَكَهُ فِي هَدْيِهِ ثُمَّ أَمَرَ مِنْ كُلِّ بَدَنَةٍ بِبَضْعَةٍ فَجُعِلَتْ فِي قِدْرٍ فَطُبِخَتْ فَأَكَلَا مِنْ لَحْمِهَا وَشَرِبَا مِنْ مَرَقِهَا ثُمَّ رَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَفَاضَ إِلَى الْبَيْتِ فَصَلَّى بِمَكَّةَ الظُّهْرَ فَأَتَى عَلَى بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ يَسْقُونَ عَلَى زَمْزَمَ فَقَالَ: «انْزِعُوا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَلَوْلَا أَنْ يَغْلِبَكُمُ النَّاسُ عَلَى سِقَايَتِكُمْ لَنَزَعْتُ مَعَكُمْ» . فَنَاوَلُوهُ دَلْوًا فَشَرِبَ مِنْهُ. رَوَاهُ مُسْلِمٌ

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ toʻqqiz yil (Madinada) turdilar, haj qilmadilar, soʻng oʻninchi yili odamlar orasiga: ‹Rasululloh ﷺ haj qilmoqdalar› deb jar solindi. Shunda Madinaga koʻp odam keldi, ularning hammasi Rasululloh ﷺ ga ergashishni va u zot qilgan amalning oʻxshashini qilishni istar edilar. Biz u zot bilan birga chiqdik, toki Zul-Hulayfaga keldik. Shu yerda Asmo bint Umays Muhammad ibn Abu Bakrni tugʻdi va Rasululloh ﷺ ga: ‹Qanday qilay?› deb (odam) yubordi. U zot: ‹Gʻusl qil, mato bilan (qonni) bogʻla va ihrom bogʻla› dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ masjidda namoz oʻqidilar, keyin Qasvo (tuya)ga mindilar. Tuyalari u zotni koʻtarib Baydoga chiqqanida, men u zotning oldilarida — koʻzim yetgan masofagacha — minganu piyoda (odamlarni) koʻrdim, oʻng tomonlarida ham shunday, chap tomonlarida ham shunday, ortlarida ham shunday edi. Rasululloh ﷺ esa bizning oramizda edilar, u zotga Qurʼon nozil boʻlar, u zot uning taʼvilini bilar edilar; u zot biror narsani amal qilsalar, biz ham uni amal qilar edik. Soʻng u zot tavhid bilan (talbiya aytib) boshladilar: ‹Labbayka, Allohumma, labbayka, labbayka, Sening sheriging yoʻq, labbayka. Albatta hamd ham, neʼmat ham Senikidir, mulk ham (Senikidir), Sening sheriging yoʻq›. Odamlar ham oʻzlari talbiya aytadigan narsa bilan (talbiya aytdilar). Rasululloh ﷺ ulardan hech narsani rad qilmadilar, balki Rasululloh ﷺ oʻz talbiyalarida sobit qoldilar». Jobir dedi: «Biz hajdan boshqa narsani niyat qilmas edik, umrani (bu mavsumda qilishni) bilmas edik. Toki u zot bilan birga Baytga keldik, u zot Ruknni (Hajarul-asvadni) silab, uch (aylanishda) yelka silkitib yugurib, toʻrt (aylanishda) yurdilar. Soʻng Maqomi Ibrohimga oʻtib: {Ibrohim maqomidan namozgoh tutinglar} ni oʻqidilar va Maqomni oʻzlari bilan Bayt orasiga qildilar». Otam: «Buni Nabiy ﷺ dan boshqadan zikr qilganini bilmayman» deb aytar edi: «(U zot) ikki rakatda {Qul huvallohu ahad} ni va {Qul yo ayyuhal-kofirun} ni oʻqir edilar». Soʻng u zot Ruknga qaytib, uni siladilar, keyin (Safo) eshigidan Safoga chiqdilar. Safoga yaqinlashganlarida: {Albatta Safo va Marva Allohning (dini) belgilaridandir} ni oʻqib: ‹Alloh nimadan boshlagan boʻlsa, men ham shundan boshlayman› dedilar. Va Safodan boshlab, unga chiqdilar, toki Baytni koʻrdilar; qiblaga yuzlanib, Allohga tavhid aytib, Uni ulugʻlab: ‹Lo ilaha illalloh, yolgʻiz Oʻzidir, Uning sherigi yoʻq, mulk Unikidir, hamd Unikidir, U har narsaga qodirdir. Lo ilaha illalloh, yolgʻiz Oʻzidir, vaʼdasini ado etdi, bandasiga nusrat berdi va (kofir) guruhlarni yakka Oʻzi mahv etdi› dedilar. Soʻng shu orada duo qildilar; mana shunday (soʻzni) uch marta aytdilar. Keyin Marvaga (qarab) tushdilar, toki ikki oyoqlari vodiy oʻrtasiga yetganida yugurdilar, (yana) koʻtarilganlarida yurdilar, toki Marvaga keldilar va Marvada Safoda qilganlaridek qildilar. Marvadagi oxirgi tavofi (aylanishi) boʻlganida: ‹Agar men ishimning (boshini) keyin bilgan narsamni oldindan bilganimda, hadiy (qurbonlik) haydab kelmas edim va uni umra qilar edim. Bas, sizlardan kimning yonida hadiy boʻlmasa, ihromdan chiqsin va uni umra qilsin› dedilar. Shunda Suroqa ibn Molik ibn Juʼshum turib: ‹Yo Rasululloh! Bu (hukm) shu yilimizgami yoki abadgami?› dedi. Rasululloh ﷺ bir qoʻllari barmoqlarini ikkinchisiga kiritib (chalkashtirib): ‹Umra hajga kirdi› — ikki marta — ‹yoʻq, balki abadul-abad› dedilar. Ali Yamandan Nabiy ﷺ ning hadiy (qurbonlik)lari bilan keldi va Fotimani ihromdan chiqqanlar qatorida, boʻyalgan kiyimlar kiygan va surma surtgan holda topdi. U buni inkor qildi (rad etdi). Shunda (Fotima): ‹Menga buni otam buyurdi› dedi. (Roviy) dedi: Ali Iroqda shunday deydi: ‹Men Fotimaning qilgan ishidan unga eʼtiroz bildirgan holimda, u (Fotima) undan (Nabiy ﷺ dan) naql qilgan narsa haqida Rasululloh ﷺ dan fatvo soʻrab, Rasululloh ﷺ ning oldlariga bordim va unga eʼtiroz qilganimni xabar berdim. Shunda u zot: ‹Rost aytibdi, rost aytibdi. Haj niyat qilganingda nima deding?› dedilar. (Ali) dedi: Men: ‹Allohumma, men Rasuling ihrom bogʻlagan narsa bilan ihrom bogʻladim› dedim. U zot: ‹Albatta mening yonimda hadiy bor, shuning uchun ihromdan chiqma› dedilar. (Jobir) dedi: Ali Yamandan keltirgan hadiy bilan Nabiy ﷺ keltirgan (hadiy)ning jami yuzta edi. (Jobir) dedi: Soʻng odamlarning hammasi ihromdan chiqib, (sochlarini) qisqartirdilar, Nabiy ﷺ va yonida hadiy boʻlganlardan boshqa. Tarviya kuni boʻlganida, Minoga yuzlandilar va haj uchun ihrom bogʻladilar. Rasululloh ﷺ (tuyaga) mindilar va u yerda peshin, asr, shom, xufton va bomdod namozlarini oʻqidilar, soʻng quyosh chiqquncha biroz turdilar va Namirada oʻzlari uchun junli (qildan) chodir tikilishiga buyurdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ yoʻlga chiqdilar; Quraysh u zot — johiliyatda Quraysh qilganidek — Mashʼarul-Haram yonida toʻxtaydilar deb shubha qilmas edi. Lekin Rasululloh ﷺ oʻtib ketib, toki Arafaga keldilar va chodir oʻzlari uchun Namirada tikilganini topdilar va unda tushdilar. Quyosh ogʻganida, Qasvoga buyurdilar va u zot uchun u jihozlandi. Soʻng vodiy oʻrtasiga kelib, odamlarga xutba qildilar va dedilar: ‹Albatta qonlaringiz va mollaringiz sizlarga — shu kuningizning shu oyingizdagi, shu shahringizdagi hurmati kabi — harom (taʼqiqlangan)dir. Ogoh boʻlinglar! Johiliyat ishidan boʻlgan har bir narsa mening ikki oyogʻim ostida (bekor) qoʻyilgandir. Johiliyat qonlari ham (bekor) qoʻyilgandir; bizning qonlarimizdan men bekor qiladigan birinchi qon — Ibn Rabia ibn al-Horisning qonidir — u Banu Saʼdda emizilayotgan edi, uni Huzayl (qabilasi) oʻldirgan edi. Johiliyat ribosi ham (bekor) qoʻyilgandir; men bekor qiladigan birinchi ribo — bizning ribomiz, Abbos ibn Abdulmuttalibning ribosidir — u butunlay bekor qilingandir. Ayollar haqida Allohdan qoʻrqinglar, zero sizlar ularni Allohning omonati bilan oldingiz va ularning farjlarini Allohning kalimasi bilan oʻzingizga halol qildingiz. Sizlarning ular ustingizdagi haqqingiz — yotogʻingizga siz yomon koʻrgan birovni qoʻymasliklaridir. Agar shuni qilsalar, ularni ozor bermaydigan tarzda uringlar. Ularning sizlar ustingizdagi haqqi — yaxshilik bilan ularning rizqi va kiyimini (taʼminlash)dir. Men sizlarga (shunday narsani) qoldirdimki, agar unga mahkam yopishsangiz, undan keyin hech adashmaysiz — Allohning Kitobini. Sizlardan men haqimda soʻraladi, bas, nima deysizlar?› U zot ﷺ dedilar. Ular: ‹Sizning (risolatni) yetkazganingizga, (uni) ado qilganingizga va nasihat qilganingizga guvohlik beramiz› dedilar. Shunda u zot koʻrsatkich barmoqlari bilan uni osmonga koʻtarib, odamlarga (qaratib) qoqib: ‹Allohumma, guvoh boʻl! Allohumma, guvoh boʻl!› — uch marta — dedilar. Soʻng (Bilol) azon aytdi, keyin iqomat aytdi, u zot peshinni oʻqidilar. Soʻng (Bilol) iqomat aytdi, u zot asrni oʻqidilar va ikkisi orasida boshqa (nafl) namoz oʻqimadilar. Soʻng Rasululloh ﷺ mindilar, toki (Arafadagi) toʻxtash joyiga keldilar va Qasvo tuyalarining qornini toshlarga (qaratib) qildilar, piyodalar yoʻlini oʻzlarining oldilariga qildilar va qiblaga yuzlandilar. Quyosh botib, sargʻishlik biroz ketib, (quyosh) qursi gʻoyib boʻlguncha tik turaverdilar. Usomani orqalariga mindirdilar va Rasululloh ﷺ (Arafadan) joʻnab, Qasvoning jilovini shunday tortdilarki, uning boshi egarining (oldingi qoshi) tagiga tegar edi. U zot oʻng qoʻllari bilan: ‹Ey odamlar, sokinlik! Sokinlik!› deb (ishora qilar) edilar. Har gal tepalik (qum)lardan biriga kelganlarida, koʻtarilishi uchun unga (jilovni) biroz boʻshatar edilar, toki Muzdalifaga keldilar va u yerda shom va xufton (namozlarini) bitta azon va ikki iqomat bilan oʻqidilar va ikkisi orasida hech (nafl) oʻqimadilar. Soʻng Rasululloh ﷺ fajr (tonggi)gacha yotdilar va tong yorishgani aniq boʻlganida fajr (bomdod)ni bitta azon va iqomat bilan oʻqidilar. Soʻng Qasvoga minib, Mashʼarul-Haramga keldilar va qiblaga yuzlanib, Unga duo qildilar, Uni ulugʻladilar, takbir aytdilar va tavhid aytdilar. Kun yaxshigina yorishguncha tik turaverdilar, soʻng quyosh chiqishidan oldin (u yerdan) joʻnadilar va Fazl ibn Abbosni orqalariga mindirdilar — u chiroyli sochli, oq tanli, koʻhlik kishi edi. Rasululloh ﷺ joʻnaganlarida, yonlaridan (ayollar mingan) kajavalar yurib oʻtdi, Fazl ularga (qarab) tikila boshladi. Shunda Rasululloh ﷺ qoʻllarini Fazlning yuziga qoʻydilar, Fazl yuzini boshqa tomonga burib qarayverdi, Rasululloh ﷺ qoʻllarini boshqa tomondan Fazlning yuziga qoʻyib, uning yuzini boshqa tomondan qaytarar edilar — u qarayverar edi. Toki Botni Muhassirga keldilar, (tuyani) biroz tezlatdilar. Soʻng katta jamraga chiqadigan oʻrtancha yoʻldan yurib, toki daraxt yonidagi jamraga keldilar va unga yetti mayda tosh bilan, har bir tosh bilan takbir aytib, otdilar — barmoq bilan otiladigan mayda tosh kabi; vodiy oʻrtasidan otdilar. Soʻng (qurbonlik) soʻyish joyiga yoʻnaldilar va oʻz qoʻllari bilan oltmish uchta (tuya)ni soʻydilar. Soʻng Aliga (qolganini) berdilar, u qolganini soʻydi va u zot uni oʻz hadiylarida sherik qildilar. Soʻng har bir tuyadan bir parcha (goʻsht) olishga buyurdilar, u qozonga solinib pishirildi, ikkovlari uning goʻshtidan yedilar va shoʻrvasidan ichdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ minib, Baytga (tavof uchun) keldilar va Makkada peshinni oʻqidilar. Soʻng Zamzamdan suv tortib (odamlarga) berayotgan Banu Abdulmuttalibning oldiga keldilar va: ‹Suv torting, ey Banu Abdulmuttalib! Agar odamlar siz suv quyish (xizmati)da sizni yengib qoʻyishi (taʼmasi) boʻlmaganida, men ham siz bilan birga suv tortar edim› dedilar. Shunda unga bir chelak uzatdilar, u zot undan ichdilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ тўққиз йил (Мадинада) турдилар, ҳаж қилмадилар, сўнг ўнинчи йили одамлар орасига: ‹Расулуллоҳ ﷺ ҳаж қилмоқдалар› деб жар солинди. Шунда Мадинага кўп одам келди, уларнинг ҳаммаси Расулуллоҳ ﷺ га эргашишни ва у зот қилган амалнинг ўхшашини қилишни истар эдилар. Биз у зот билан бирга чиқдик, токи Зул-Ҳулайфага келдик. Шу ерда Асмо бинт Умайс Муҳаммад ибн Абу Бакрни туғди ва Расулуллоҳ ﷺ га: ‹Қандай қилай?› деб (одам) юборди. У зот: ‹Ғусл қил, мато билан (қонни) боғла ва иҳром боғла› дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ масжидда намоз ўқидилар, кейин Қасво (туя)га миндилар. Туялари у зотни кўтариб Байдога чиққанида, мен у зотнинг олдиларида — кўзим етган масофагача — мингану пиёда (одамларни) кўрдим, ўнг томонларида ҳам шундай, чап томонларида ҳам шундай, ортларида ҳам шундай эди. Расулуллоҳ ﷺ эса бизнинг орамизда эдилар, у зотга Қуръон нозил бўлар, у зот унинг таъвилини билар эдилар; у зот бирор нарсани амал қилсалар, биз ҳам уни амал қилар эдик. Сўнг у зот тавҳид билан (талбия айтиб) бошладилар: ‹Лаббайка, Аллоҳумма, лаббайка, лаббайка, Сенинг шеригинг йўқ, лаббайка. Албатта ҳамд ҳам, неъмат ҳам Сеникидир, мулк ҳам (Сеникидир), Сенинг шеригинг йўқ›. Одамлар ҳам ўзлари талбия айтадиган нарса билан (талбия айтдилар). Расулуллоҳ ﷺ улардан ҳеч нарсани рад қилмадилар, балки Расулуллоҳ ﷺ ўз талбияларида собит қолдилар». Жобир деди: «Биз ҳаждан бошқа нарсани ният қилмас эдик, умрани (бу мавсумда қилишни) билмас эдик. Токи у зот билан бирга Байтга келдик, у зот Рукнни (Ҳажарул-асвадни) силаб, уч (айланишда) елка силкитиб югуриб, тўрт (айланишда) юрдилар. Сўнг Мақоми Иброҳимга ўтиб: {Иброҳим мақомидан намозгоҳ тутинглар} ни ўқидилар ва Мақомни ўзлари билан Байт орасига қилдилар». Отам: «Буни Набий ﷺ дан бошқадан зикр қилганини билмайман» деб айтар эди: «(У зот) икки ракатда {Қул ҳуваллоҳу аҳад} ни ва {Қул ё айюҳал-кофирун} ни ўқир эдилар». Сўнг у зот Рукнга қайтиб, уни силадилар, кейин (Сафо) эшигидан Сафога чиқдилар. Сафога яқинлашганларида: {Албатта Сафо ва Марва Аллоҳнинг (дини) белгиларидандир} ни ўқиб: ‹Аллоҳ нимадан бошлаган бўлса, мен ҳам шундан бошлайман› дедилар. Ва Сафодан бошлаб, унга чиқдилар, токи Байтни кўрдилар; қиблага юзланиб, Аллоҳга тавҳид айтиб, Уни улуғлаб: ‹Ло илаҳа иллаллоҳ, ёлғиз Ўзидир, Унинг шериги йўқ, мулк Уникидир, ҳамд Уникидир, У ҳар нарсага қодирдир. Ло илаҳа иллаллоҳ, ёлғиз Ўзидир, ваъдасини адо этди, бандасига нусрат берди ва (кофир) гуруҳларни якка Ўзи маҳв этди› дедилар. Сўнг шу орада дуо қилдилар; мана шундай (сўзни) уч марта айтдилар. Кейин Марвага (қараб) тушдилар, токи икки оёқлари водий ўртасига етганида югурдилар, (яна) кўтарилганларида юрдилар, токи Марвага келдилар ва Марвада Сафода қилганларидек қилдилар. Марвадаги охирги тавофи (айланиши) бўлганида: ‹Агар мен ишимнинг (бошини) кейин билган нарсамни олдиндан билганимда, ҳадий (қурбонлик) ҳайдаб келмас эдим ва уни умра қилар эдим. Бас, сизлардан кимнинг ёнида ҳадий бўлмаса, иҳромдан чиқсин ва уни умра қилсин› дедилар. Шунда Суроқа ибн Молик ибн Жуъшум туриб: ‹Ё Расулуллоҳ! Бу (ҳукм) шу йилимизгами ёки абадгами?› деди. Расулуллоҳ ﷺ бир қўллари бармоқларини иккинчисига киритиб (чалкаштириб): ‹Умра ҳажга кирди› — икки марта — ‹йўқ, балки абадул-абад› дедилар. Али Ямандан Набий ﷺ нинг ҳадий (қурбонлик)лари билан келди ва Фотимани иҳромдан чиққанлар қаторида, бўялган кийимлар кийган ва сурма суртган ҳолда топди. У буни инкор қилди (рад этди). Шунда (Фотима): ‹Менга буни отам буюрди› деди. (Ровий) деди: Али Ироқда шундай дейди: ‹Мен Фотиманинг қилган ишидан унга эътироз билдирган ҳолимда, у (Фотима) ундан (Набий ﷺ дан) нақл қилган нарса ҳақида Расулуллоҳ ﷺ дан фатво сўраб, Расулуллоҳ ﷺ нинг олдларига бордим ва унга эътироз қилганимни хабар бердим. Шунда у зот: ‹Рост айтибди, рост айтибди. Ҳаж ният қилганингда нима дединг?› дедилар. (Али) деди: Мен: ‹Аллоҳумма, мен Расулинг иҳром боғлаган нарса билан иҳром боғладим› дедим. У зот: ‹Албатта менинг ёнимда ҳадий бор, шунинг учун иҳромдан чиқма› дедилар. (Жобир) деди: Али Ямандан келтирган ҳадий билан Набий ﷺ келтирган (ҳадий)нинг жами юзта эди. (Жобир) деди: Сўнг одамларнинг ҳаммаси иҳромдан чиқиб, (сочларини) қисқартирдилар, Набий ﷺ ва ёнида ҳадий бўлганлардан бошқа. Тарвия куни бўлганида, Минога юзландилар ва ҳаж учун иҳром боғладилар. Расулуллоҳ ﷺ (туяга) миндилар ва у ерда пешин, аср, шом, хуфтон ва бомдод намозларини ўқидилар, сўнг қуёш чиққунча бироз турдилар ва Намирада ўзлари учун жунли (қилдан) чодир тикилишига буюрдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ йўлга чиқдилар; Қурайш у зот — жоҳилиятда Қурайш қилганидек — Машъарул-Ҳарам ёнида тўхтайдилар деб шубҳа қилмас эди. Лекин Расулуллоҳ ﷺ ўтиб кетиб, токи Арафага келдилар ва чодир ўзлари учун Намирада тикилганини топдилар ва унда тушдилар. Қуёш оғганида, Қасвога буюрдилар ва у зот учун у жиҳозланди. Сўнг водий ўртасига келиб, одамларга хутба қилдилар ва дедилар: ‹Албатта қонларингиз ва молларингиз сизларга — шу кунингизнинг шу ойингиздаги, шу шаҳрингиздаги ҳурмати каби — ҳаром (таъқиқланган)дир. Огоҳ бўлинглар! Жоҳилият ишидан бўлган ҳар бир нарса менинг икки оёғим остида (бекор) қўйилгандир. Жоҳилият қонлари ҳам (бекор) қўйилгандир; бизнинг қонларимиздан мен бекор қиладиган биринчи қон — Ибн Рабиа ибн ал-Ҳориснинг қонидир — у Бану Саъдда эмизилаётган эди, уни Ҳузайл (қабиласи) ўлдирган эди. Жоҳилият рибоси ҳам (бекор) қўйилгандир; мен бекор қиладиган биринчи рибо — бизнинг рибомиз, Аббос ибн Абдулмутталибнинг рибосидир — у бутунлай бекор қилингандир. Аёллар ҳақида Аллоҳдан қўрқинглар, зеро сизлар уларни Аллоҳнинг омонати билан олдингиз ва уларнинг фаржларини Аллоҳнинг калимаси билан ўзингизга ҳалол қилдингиз. Сизларнинг улар устингиздаги ҳаққингиз — ётоғингизга сиз ёмон кўрган бировни қўймасликларидир. Агар шуни қилсалар, уларни озор бермайдиган тарзда уринглар. Уларнинг сизлар устингиздаги ҳаққи — яхшилик билан уларнинг ризқи ва кийимини (таъминлаш)дир. Мен сизларга (шундай нарсани) қолдирдимки, агар унга маҳкам ёпишсангиз, ундан кейин ҳеч адашмайсиз — Аллоҳнинг Китобини. Сизлардан мен ҳақимда сўралади, бас, нима дейсизлар?› У зот ﷺ дедилар. Улар: ‹Сизнинг (рисолатни) етказганингизга, (уни) адо қилганингизга ва насиҳат қилганингизга гувоҳлик берамиз› дедилар. Шунда у зот кўрсаткич бармоқлари билан уни осмонга кўтариб, одамларга (қаратиб) қоқиб: ‹Аллоҳумма, гувоҳ бўл! Аллоҳумма, гувоҳ бўл!› — уч марта — дедилар. Сўнг (Билол) азон айтди, кейин иқомат айтди, у зот пешинни ўқидилар. Сўнг (Билол) иқомат айтди, у зот асрни ўқидилар ва иккиси орасида бошқа (нафл) намоз ўқимадилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ миндилар, токи (Арафадаги) тўхташ жойига келдилар ва Қасво туяларининг қорнини тошларга (қаратиб) қилдилар, пиёдалар йўлини ўзларининг олдиларига қилдилар ва қиблага юзландилар. Қуёш ботиб, сарғишлик бироз кетиб, (қуёш) қурси ғойиб бўлгунча тик туравердилар. Усомани орқаларига миндирдилар ва Расулуллоҳ ﷺ (Арафадан) жўнаб, Қасвонинг жиловини шундай тортдиларки, унинг боши эгарининг (олдинги қоши) тагига тегар эди. У зот ўнг қўллари билан: ‹Эй одамлар, сокинлик! Сокинлик!› деб (ишора қилар) эдилар. Ҳар гал тепалик (қум)лардан бирига келганларида, кўтарилиши учун унга (жиловни) бироз бўшатар эдилар, токи Муздалифага келдилар ва у ерда шом ва хуфтон (намозларини) битта азон ва икки иқомат билан ўқидилар ва иккиси орасида ҳеч (нафл) ўқимадилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ фажр (тонгги)гача ётдилар ва тонг ёришгани аниқ бўлганида фажр (бомдод)ни битта азон ва иқомат билан ўқидилар. Сўнг Қасвога миниб, Машъарул-Ҳарамга келдилар ва қиблага юзланиб, Унга дуо қилдилар, Уни улуғладилар, такбир айтдилар ва тавҳид айтдилар. Кун яхшигина ёришгунча тик туравердилар, сўнг қуёш чиқишидан олдин (у ердан) жўнадилар ва Фазл ибн Аббосни орқаларига миндирдилар — у чиройли сочли, оқ танли, кўҳлик киши эди. Расулуллоҳ ﷺ жўнаганларида, ёнларидан (аёллар минган) кажавалар юриб ўтди, Фазл уларга (қараб) тикила бошлади. Шунда Расулуллоҳ ﷺ қўлларини Фазлнинг юзига қўйдилар, Фазл юзини бошқа томонга буриб қарайверди, Расулуллоҳ ﷺ қўлларини бошқа томондан Фазлнинг юзига қўйиб, унинг юзини бошқа томондан қайтарар эдилар — у қарайверар эди. Токи Ботни Муҳассирга келдилар, (туяни) бироз тезлатдилар. Сўнг катта жамрага чиқадиган ўртанча йўлдан юриб, токи дарахт ёнидаги жамрага келдилар ва унга етти майда тош билан, ҳар бир тош билан такбир айтиб, отдилар — бармоқ билан отиладиган майда тош каби; водий ўртасидан отдилар. Сўнг (қурбонлик) сўйиш жойига йўналдилар ва ўз қўллари билан олтмиш учта (туя)ни сўйдилар. Сўнг Алига (қолганини) бердилар, у қолганини сўйди ва у зот уни ўз ҳадийларида шерик қилдилар. Сўнг ҳар бир туядан бир парча (гўшт) олишга буюрдилар, у қозонга солиниб пиширилди, икковлари унинг гўштидан едилар ва шўрвасидан ичдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ миниб, Байтга (тавоф учун) келдилар ва Маккада пешинни ўқидилар. Сўнг Замзамдан сув тортиб (одамларга) бераётган Бану Абдулмутталибнинг олдига келдилар ва: ‹Сув тортинг, эй Бану Абдулмутталиб! Агар одамлар сиз сув қуйиш (хизмати)да сизни енгиб қўйиши (таъмаси) бўлмаганида, мен ҳам сиз билан бирга сув тортар эдим› дедилар. Шунда унга бир челак узатдилар, у зот ундан ичдилар.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مَرْزُوقٍ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ أَبِي بَزَّةَ، عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ قَالَ‏:‏ سُئِلَ عَلِيٌّ‏:‏ هَلْ خَصَّكُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِشَيْءٍ لَمْ يَخُصَّ بِهِ النَّاسَ كَافَّةً‏؟‏ قَالَ‏:‏ مَا خَصَّنَا رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم بِشَيْءٍ لَمْ يَخُصَّ بِهِ النَّاسَ، إِلاَّ مَا فِي قِرَابِ سَيْفِي، ثُمَّ أَخْرَجَ صَحِيفَةً، فَإِذَا فِيهَا مَكْتُوبٌ‏:‏ لَعَنَ اللَّهُ مَنْ ذَبَحَ لِغَيْرِ اللهِ، لَعَنَ اللَّهُ مَنْ سَرَقَ مَنَارَ الأَرْضِ، لَعَنَ اللَّهُ مَنْ لَعَنَ وَالِدَيْهِ، لَعَنَ اللَّهُ مَنْ آوَى مُحْدِثًا‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Undan: «Rasululloh ﷺ sizlarga faqat oʻzingizga xos biror narsa aytganmi?» deb soʻraldi. U dedi: «Rasululloh ﷺ bizga barcha odamlarga umumiy qilmagan hech narsani xoslamaganlar, faqat mana shu qilichim gʻilofidagi narsadan boshqa.» Soʻng u bir sahifani chiqardi, unda: «Allohdan boshqaga soʻygan kishiga Alloh laʼnat qilsin. Yer chegara belgilarini oʻgʻirlagan kishiga Alloh laʼnat qilsin. Otasini laʼnatlagan kishiga Alloh laʼnat qilsin. Gunohkorga (bidʼatchiga) panoh bergan kishiga Alloh laʼnat qilsin», deb yozilgan edi.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ундан: «Расулуллоҳ ﷺ сизларга фақат ўзингизга хос бирор нарса айтганми?» деб сўралди. У деди: «Расулуллоҳ ﷺ бизга барча одамларга умумий қилмаган ҳеч нарсани хосламаганлар, фақат мана шу қиличим ғилофидаги нарсадан бошқа.» Сўнг у бир саҳифани чиқарди, унда: «Аллоҳдан бошқага сўйган кишига Аллоҳ лаънат қилсин. Ер чегара белгиларини ўғирлаган кишига Аллоҳ лаънат қилсин. Отасини лаънатлаган кишига Аллоҳ лаънат қилсин. Гуноҳкорга (бидъатчига) паноҳ берган кишига Аллоҳ лаънат қилсин», деб ёзилган эди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ الْبَصْرِيُّ، وَعَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ وَهُوَ ابْنُ أَبِي حَلِيمَةَ، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ، قَالُوا‏:‏ حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ اللهِ مَوْلَى غُفْرَةَ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدٍ مِنْ وَلَدِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ‏:‏ كَانَ عَلِيٌّ إِذَا وَصَفَ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم، قَالَ‏:‏ لَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم بِالطَّوِيلِ الْمُمَّغِطِ، وَلا بِالْقَصِيرِ الْمُتَرَدِّدِ، وَكَانَ رَبْعَةً مِنَ الْقَوْمِ، لَمْ يَكُنْ بِالْجَعْدِ الْقَطَطِ، وَلا بِالسَّبْطِ، كَانَ جَعْدًا رَجِلا، وَلَمْ يَكُنْ بِالْمُطَهَّمِ، وَلا بِالْمُكَلْثَمِ، وَكَانَ فِي وَجْهِهِ تَدْوِيرٌ، أَبْيَضُ مُشَرَبٌ، أَدْعَجُ الْعَيْنَيْنِ، أَهْدَبُ الأَشْفَارِ، جَلِيلُ الْمُشَاشِ وَالْكَتَدِ، أَجْرَدُ، ذُو مَسْرُبَةٍ، شَثْنُ الْكَفَّيْنِ وَالْقَدَمَيْنِ، إِذَا مَشَى كَأَنَّمَا يَنْحَطُّ فِي صَبَبٍ، وَإِذَا الْتَفَتَ الْتَفَتَ مَعًا، بَيْنَ كَتِفَيْهِ خَاتَمُ النُّبُوَّةِ، وَهُوَ خَاتَمُ النَّبِيِّينَ، أَجْوَدُ النَّاسِ صَدْرًا، وَأَصْدَقُ النَّاسِ لَهْجَةً، وَأَلْيَنُهُمْ عَرِيكَةً، وَأَكْرَمُهُمْ عِشْرَةً، مَنْ رَآهُ بَدِيهَةً هَابَهُ، وَمَنْ خَالَطَهُ مَعْرِفَةً أَحَبَّهُ، يَقُولُ نَاعِتُهُ‏:‏ لَمْ أَرَ قَبْلَهُ، وَلا بَعْدَهُ مِثْلَهُ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺni vasflaganda shunday derdi: «U zot juda choʻzilgan uzun ham, juda kalta past ham emas edilar, balki qavm orasida oʻrtacha boʻyli edilar. Sochlari na juda jingalak, na juda tekis edi, balki orasida andak jingalaklik bor edi. Tanalari na semiz seret, na yuzlari yumaloq edi; yuzlarida andak doʻngalaklik bor edi. Oqi qizillik bilan aralashgan oq yuzli, koʻzlari qop-qora, kipriklari uzun, yelka boshlari va elkalari yirik, badani tuksiz, koʻkragida masruba (tuk chizigʻi) bor edi. Kaft va oyoqlari yoʻgʻon edi. Yurganlarida goʻyo qiyalikdan tushayotgandek kuch bilan qadam tashlar edilar. Oʻgirilganlarida butun (badanlari) bilan oʻgirilar edilar. Ikki yelkalari orasida nubuvvat muhri bor edi, u zot paygʻambarlarning eng oxirgisi edilar. Odamlarning kafti eng saxiysi, koʻkragi eng kengi, tili eng rostgoʻyi, feʼli eng yumshogʻi, suhbati eng karami edilar. Uni birinchi koʻrgan kishi hayajonga tushardi, tanishib aralashgan kishi esa uni sevib qolardi. Uni vasflagan kishi: ‹Men u zotdan oldin ham, keyin ham u kabisini koʻrmaganman›, der edi». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, isnodi muttasil (uzluksiz) emas.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺни васфлаганда шундай дерди: «У зот жуда чўзилган узун ҳам, жуда калта паст ҳам эмас эдилар, балки қавм орасида ўртача бўйли эдилар. Сочлари на жуда жингалак, на жуда текис эди, балки орасида андак жингалаклик бор эди. Таналари на семиз серет, на юзлари юмалоқ эди; юзларида андак дўнгалаклик бор эди. Оқи қизиллик билан аралашган оқ юзли, кўзлари қоп-қора, киприклари узун, елка бошлари ва элкалари йирик, бадани туксиз, кўкрагида масруба (тук чизиғи) бор эди. Кафт ва оёқлари йўғон эди. Юрганларида гўё қияликдан тушаётгандек куч билан қадам ташлар эдилар. Ўгирилганларида бутун (баданлари) билан ўгирилар эдилар. Икки елкалари орасида нубувват муҳри бор эди, у зот пайғамбарларнинг энг охиргиси эдилар. Одамларнинг кафти энг сахийси, кўкраги энг кенги, тили энг ростгўйи, феъли энг юмшоғи, суҳбати энг карами эдилар. Уни биринчи кўрган киши ҳаяжонга тушарди, танишиб аралашган киши эса уни севиб қоларди. Уни васфлаган киши: ‹Мен у зотдан олдин ҳам, кейин ҳам у кабисини кўрмаганман›, дер эди». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, исноди муттасил (узлуксиз) эмас.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، قَالَ حَدَّثَنَا زَائِدَةُ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عَائِشَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى عَائِشَةَ فَقُلْتُ أَلاَ تُحَدِّثِينِي عَنْ مَرَضِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ بَلَى، ثَقُلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ أَصَلَّى النَّاسُ ‏"‏‏.‏ قُلْنَا لاَ، هُمْ يَنْتَظِرُونَكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ ضَعُوا لِي مَاءً فِي الْمِخْضَبِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ فَفَعَلْنَا فَاغْتَسَلَ فَذَهَبَ لِيَنُوءَ فَأُغْمِيَ عَلَيْهِ، ثُمَّ أَفَاقَ فَقَالَ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَصَلَّى النَّاسُ ‏"‏‏.‏ قُلْنَا لاَ، هُمْ يَنْتَظِرُونَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ ضَعُوا لِي مَاءً فِي الْمِخْضَبِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ فَقَعَدَ فَاغْتَسَلَ، ثُمَّ ذَهَبَ لِيَنُوءَ فَأُغْمِيَ عَلَيْهِ، ثُمَّ أَفَاقَ فَقَالَ ‏"‏ أَصَلَّى النَّاسُ ‏"‏‏.‏ قُلْنَا لاَ، هُمْ يَنْتَظِرُونَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ ضَعُوا لِي مَاءً فِي الْمِخْضَبِ ‏"‏، فَقَعَدَ فَاغْتَسَلَ، ثُمَّ ذَهَبَ لِيَنُوءَ فَأُغْمِيَ عَلَيْهِ، ثُمَّ أَفَاقَ فَقَالَ ‏"‏ أَصَلَّى النَّاسُ ‏"‏‏.‏ فَقُلْنَا لاَ، هُمْ يَنْتَظِرُونَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ـ وَالنَّاسُ عُكُوفٌ فِي الْمَسْجِدِ يَنْتَظِرُونَ النَّبِيَّ عَلَيْهِ السَّلاَمُ لِصَلاَةِ الْعِشَاءِ الآخِرَةِ ـ فَأَرْسَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى أَبِي بَكْرٍ بِأَنْ يُصَلِّيَ بِالنَّاسِ، فَأَتَاهُ الرَّسُولُ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُكَ أَنْ تُصَلِّيَ بِالنَّاسِ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ ـ وَكَانَ رَجُلاً رَقِيقًا ـ يَا عُمَرُ صَلِّ بِالنَّاسِ‏.‏ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ أَنْتَ أَحَقُّ بِذَلِكَ‏.‏ فَصَلَّى أَبُو بَكْرٍ تِلْكَ الأَيَّامَ، ثُمَّ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَجَدَ مِنْ نَفْسِهِ خِفَّةً فَخَرَجَ بَيْنَ رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا الْعَبَّاسُ لِصَلاَةِ الظُّهْرِ، وَأَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي بِالنَّاسِ، فَلَمَّا رَآهُ أَبُو بَكْرٍ ذَهَبَ لِيَتَأَخَّرَ فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِأَنْ لاَ يَتَأَخَّرَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَجْلِسَانِي إِلَى جَنْبِهِ ‏"‏‏.‏ فَأَجْلَسَاهُ إِلَى جَنْبِ أَبِي بَكْرٍ‏.‏ قَالَ فَجَعَلَ أَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي وَهْوَ يَأْتَمُّ بِصَلاَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالنَّاسُ بِصَلاَةِ أَبِي بَكْرٍ، وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَاعِدٌ‏.‏ قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ فَدَخَلْتُ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ فَقُلْتُ لَهُ أَلاَ أَعْرِضُ عَلَيْكَ مَا حَدَّثَتْنِي عَائِشَةُ عَنْ مَرَضِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ هَاتِ‏.‏ فَعَرَضْتُ عَلَيْهِ حَدِيثَهَا، فَمَا أَنْكَرَ مِنْهُ شَيْئًا، غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ أَسَمَّتْ لَكَ الرَّجُلَ الَّذِي كَانَ مَعَ الْعَبَّاسِ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ هُوَ عَلِيٌّ‏.‏

Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utba (Oishadan) rivoyat qiladi: Men Oishaning oldiga borib, undan Rasululloh ﷺ ning kasalligini taʼriflab berishni soʻradim. Oisha: «Ha. Paygʻambar ﷺ qattiq kasal boʻldilar va: ‹Odamlar namoz oʻqidimi?› — deb soʻradilar. Biz: ‹Yoʻq, yo Rasululloh, ular sizni kutyapti›, — dedik. U zot: ‹Menga togʻoraga suv qoʻying›, — dedilar. (Oisha qoʻshimcha qildi:) Biz shunday qildik. U zot gusl qildi va turmoqchi boʻldilar, lekin hushdan ketdilar. Oʻzlariga kelgach, yana: ‹Odamlar namoz oʻqidimi?› — dedilar. Biz: ‹Yoʻq, ular sizni kutyapti, yo Rasululloh›, — dedik. U zot yana: ‹Menga togʻoraga suv qoʻying›, — dedilar. Oʻtirib gusl qildi va turmoqchi boʻldilar, lekin yana hushdan ketdilar. Soʻng oʻzlariga kelib: ‹Odamlar namoz oʻqidimi?› — dedilar. Biz: ‹Yoʻq, ular sizni kutyapti, yo Rasululloh›, — dedik. U zot: ‹Menga togʻoraga suv qoʻying›, — dedilar. Soʻng oʻtirib yuvindi va turmoqchi boʻldilar, lekin hushdan ketdilar. Oʻzlariga kelgach: ‹Odamlar namoz oʻqidimi?› — dedilar. Biz: ‹Yoʻq, ular sizni kutyapti, yo Rasululloh›, — dedik. Odamlar masjidda xufton namozi uchun Paygʻambar ﷺ ni kutyapti edi. Paygʻambar ﷺ Abu Bakrga odamlarga imomlik qilishni (aytib) odam yubordilar. Elchi Abu Bakrning oldiga borib: ‹Rasululloh ﷺ senga odamlarga imomlik qilishni buyuryapti›, — dedi. Abu Bakr yumshoq koʻngilli kishi edi, shuning uchun u Umarga imomlik qilishni aytdi, lekin Umar: ‹Sen haqliroqsan›, — dedi. Bas, oʻsha kunlarda Abu Bakr imomlik qildi. Paygʻambar ﷺ biroz yaxshi boʻlganida, ikki kishiga — biri Abbos edi — suyangan holda peshin namozi uchun chiqdilar; Abu Bakr odamlarga imomlik qilayotgan edi. Abu Bakr u zotni koʻrgach, orqaga chekinmoqchi boʻldi, lekin Paygʻambar ﷺ unga shunday qilmaslikni ishora qildi va ularga u zotni Abu Bakrning yonida oʻtqazishni aytdilar; ular shunday qildi. Abu Bakr Paygʻambar ﷺ ga (namozda) ergashar, odamlar esa Abu Bakrga ergashar edi. Paygʻambar ﷺ oʻtirgan holda (namoz oʻqir edilar)», — dedi. Ubaydulloh qoʻshimcha qildi: «Men Abdulloh ibn Abbosning oldiga borib: ‹Oisha menga Paygʻambar ﷺ ning vafotiga sabab boʻlgan kasalligi haqida aytgan (gap)ni senga aytaymi?› — dedim. Ibn Abbos: ‹Ayt›, — dedi. Men unga Oishaning rivoyatini aytdim; u undan hech narsani inkor qilmadi, faqat Oisha menga Abbos bilan birga (Paygʻambar ﷺ ga yordam bergan) ikkinchi kishining ismini aytdimi, deb soʻradi. Men: ‹Yoʻq›, — dedim. U: ‹U — Ali (ibn Abu Tolib) edi›, — dedi».Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утба (Оишадан) ривоят қилади: Мен Оишанинг олдига бориб, ундан Расулуллоҳ ﷺ нинг касаллигини таърифлаб беришни сўрадим. Оиша: «Ҳа. Пайғамбар ﷺ қаттиқ касал бўлдилар ва: ‹Одамлар намоз ўқидими?› — деб сўрадилар. Биз: ‹Йўқ, ё Расулуллоҳ, улар сизни кутяпти›, — дедик. У зот: ‹Менга тоғорага сув қўйинг›, — дедилар. (Оиша қўшимча қилди:) Биз шундай қилдик. У зот гусл қилди ва турмоқчи бўлдилар, лекин ҳушдан кетдилар. Ўзларига келгач, яна: ‹Одамлар намоз ўқидими?› — дедилар. Биз: ‹Йўқ, улар сизни кутяпти, ё Расулуллоҳ›, — дедик. У зот яна: ‹Менга тоғорага сув қўйинг›, — дедилар. Ўтириб гусл қилди ва турмоқчи бўлдилар, лекин яна ҳушдан кетдилар. Сўнг ўзларига келиб: ‹Одамлар намоз ўқидими?› — дедилар. Биз: ‹Йўқ, улар сизни кутяпти, ё Расулуллоҳ›, — дедик. У зот: ‹Менга тоғорага сув қўйинг›, — дедилар. Сўнг ўтириб ювинди ва турмоқчи бўлдилар, лекин ҳушдан кетдилар. Ўзларига келгач: ‹Одамлар намоз ўқидими?› — дедилар. Биз: ‹Йўқ, улар сизни кутяпти, ё Расулуллоҳ›, — дедик. Одамлар масжидда хуфтон намози учун Пайғамбар ﷺ ни кутяпти эди. Пайғамбар ﷺ Абу Бакрга одамларга имомлик қилишни (айтиб) одам юбордилар. Элчи Абу Бакрнинг олдига бориб: ‹Расулуллоҳ ﷺ сенга одамларга имомлик қилишни буюряпти›, — деди. Абу Бакр юмшоқ кўнгилли киши эди, шунинг учун у Умарга имомлик қилишни айтди, лекин Умар: ‹Сен ҳақлироқсан›, — деди. Бас, ўша кунларда Абу Бакр имомлик қилди. Пайғамбар ﷺ бироз яхши бўлганида, икки кишига — бири Аббос эди — суянган ҳолда пешин намози учун чиқдилар; Абу Бакр одамларга имомлик қилаётган эди. Абу Бакр у зотни кўргач, орқага чекинмоқчи бўлди, лекин Пайғамбар ﷺ унга шундай қилмасликни ишора қилди ва уларга у зотни Абу Бакрнинг ёнида ўтқазишни айтдилар; улар шундай қилди. Абу Бакр Пайғамбар ﷺ га (намозда) эргашар, одамлар эса Абу Бакрга эргашар эди. Пайғамбар ﷺ ўтирган ҳолда (намоз ўқир эдилар)», — деди. Убайдуллоҳ қўшимча қилди: «Мен Абдуллоҳ ибн Аббоснинг олдига бориб: ‹Оиша менга Пайғамбар ﷺ нинг вафотига сабаб бўлган касаллиги ҳақида айтган (гап)ни сенга айтайми?› — дедим. Ибн Аббос: ‹Айт›, — деди. Мен унга Оишанинг ривоятини айтдим; у ундан ҳеч нарсани инкор қилмади, фақат Оиша менга Аббос билан бирга (Пайғамбар ﷺ га ёрдам берган) иккинчи кишининг исмини айтдими, деб сўради. Мен: ‹Йўқ›, — дедим. У: ‹У — Али (ибн Абу Толиб) эди›, — деди».

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، وَأَبُو مُعَاوِيَةَ عَنِ الأَعْمَشِ، ح وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، - وَاللَّفْظُ لَهُ - أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ زِرٍّ، قَالَ قَالَ عَلِيٌّ وَالَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَبَرَأَ النَّسَمَةَ إِنَّهُ لَعَهْدُ النَّبِيِّ الأُمِّيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَىَّ أَنْ لاَ يُحِبَّنِي إِلاَّ مُؤْمِنٌ وَلاَ يُبْغِضَنِي إِلاَّ مُنَافِقٌ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Donni yorgan va jonni yaratgan Zotga (qasamki), bu — ummiy (savod oʻrganmagan) Paygʻambar ﷺ ning menga (bergan) ahdidirki, meni faqat moʻmingina sevadi va meni faqat munofiqgina yomon koʻradi».Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Донни ёрган ва жонни яратган Зотга (қасамки), бу — уммий (савод ўрганмаган) Пайғамбар ﷺ нинг менга (берган) аҳдидирки, мени фақат мўмингина севади ва мени фақат мунофиқгина ёмон кўради».

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَهَنَّادٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ خَيْرٍ، ذَكَرَ عَنْ عَلِيٍّ، مِثْلَ حَدِيثِ أَبِي حَيَّةَ إِلاَّ أَنَّ عَبْدَ خَيْرٍ، قَالَ كَانَ إِذَا فَرَغَ مِنْ طُهُورِهِ أَخَذَ مِنْ فَضْلِ طَهُورِهِ بِكَفِّهِ فَشَرِبَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ رَوَاهُ أَبُو إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ عَنْ أَبِي حَيَّةَ وَعَبْدِ خَيْرٍ وَالْحَارِثِ عَنْ عَلِيٍّ وَقَدْ رَوَى زَائِدَةُ بْنُ قُدَامَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ خَالِدِ بْنِ عَلْقَمَةَ عَنْ عَبْدِ خَيْرٍ عَنْ عَلِيٍّ رضى الله عنه حَدِيثَ الْوُضُوءِ بِطُولِهِ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَرَوَى شُعْبَةُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ خَالِدِ بْنِ عَلْقَمَةَ فَأَخْطَأَ فِي اسْمِهِ وَاسْمِ أَبِيهِ فَقَالَ مَالِكُ بْنُ عُرْفُطَةَ عَنْ عَبْدِ خَيْرٍ عَنْ عَلِيٍّ ‏.‏ قَالَ وَرُوِيَ عَنْ أَبِي عَوَانَةَ عَنْ خَالِدِ بْنِ عَلْقَمَةَ عَنْ عَبْدِ خَيْرٍ عَنْ عَلِيٍّ ‏.‏ قَالَ وَرُوِيَ عَنْهُ عَنْ مَالِكِ بْنِ عُرْفُطَةَ مِثْلَ رِوَايَةِ شُعْبَةَ وَالصَّحِيحُ خَالِدُ بْنُ عَلْقَمَةَ ‏.‏

Qutayba va Hannod bizga aytib berdilar: Ular: Bizga Abul-Ahvas Abu Ishoqdan, u Abd Xayrdan rivoyat qildi, dedilar. U Ali (roziyallohu anhu)dan Abu Hayyaning hadisiga oʻxshashini zikr qildi, faqat Abd Xayr: «U tahoratidan boʻshagach, tahoratidan ortgan suvdan kaftiga olib, uni ichar edi», dedi. Abu Iso aytdi: Alining hadisini Abu Ishoq al-Hamdoniy Abu Hayya, Abd Xayr va Horisdan, ular Alidan rivoyat qildi. Zoida ibn Qudoma va boshqa bir necha kishi Xolid ibn Alqamadan, u Abd Xayrdan, u Ali (roziyallohu anhu)dan tahorat hadisini toʻliq holda rivoyat qildilar. Bu hadis hasan sahihdir. (Abu Iso) aytdi: Shuʼba bu hadisni Xolid ibn Alqamadan rivoyat qildi, lekin uning ismida va otasining ismida xato qildi va: Molik ibn Urfuta, u Abd Xayrdan, u Alidan, dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu (hadis) Abu Avonadan, u Xolid ibn Alqamadan, u Abd Xayrdan, u Alidan ham rivoyat qilingan. (Abu Iso) aytdi: Undan Molik ibn Urfuta orqali Shuʼbaning rivoyatiga oʻxshash tarzda ham rivoyat qilingan. Sahihi esa — Xolid ibn Alqamadir.Қутайба ва Ҳаннод бизга айтиб бердилар: Улар: Бизга Абул-Аҳвас Абу Ишоқдан, у Абд Хайрдан ривоят қилди, дедилар. У Али (розияллоҳу анҳу)дан Абу Ҳайянинг ҳадисига ўхшашини зикр қилди, фақат Абд Хайр: «У таҳоратидан бўшагач, таҳоратидан ортган сувдан кафтига олиб, уни ичар эди», деди. Абу Исо айтди: Алининг ҳадисини Абу Ишоқ ал-Ҳамдоний Абу Ҳайя, Абд Хайр ва Ҳорисдан, улар Алидан ривоят қилди. Зоида ибн Қудома ва бошқа бир неча киши Холид ибн Алқамадан, у Абд Хайрдан, у Али (розияллоҳу анҳу)дан таҳорат ҳадисини тўлиқ ҳолда ривоят қилдилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. (Абу Исо) айтди: Шуъба бу ҳадисни Холид ибн Алқамадан ривоят қилди, лекин унинг исмида ва отасининг исмида хато қилди ва: Молик ибн Урфута, у Абд Хайрдан, у Алидан, деди. (Абу Исо) айтди: Бу (ҳадис) Абу Авонадан, у Холид ибн Алқамадан, у Абд Хайрдан, у Алидан ҳам ривоят қилинган. (Абу Исо) айтди: Ундан Молик ибн Урфута орқали Шуъбанинг ривоятига ўхшаш тарзда ҳам ривоят қилинган. Саҳиҳи эса — Холид ибн Алқамадир.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا رَبِيعَةُ الْكِنَانِيُّ، عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ، أَنَّهُ سَمِعَ عَلِيًّا، رضى الله عنه وَسُئِلَ عَنْ وُضُوءِ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ الْحَدِيثَ وَقَالَ وَمَسَحَ عَلَى رَأْسِهِ حَتَّى لَمَّا يَقْطُرْ وَغَسَلَ رِجْلَيْهِ ثَلاَثًا ثَلاَثًا ثُمَّ قَالَ هَكَذَا كَانَ وُضُوءُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Zirr ibn Hubaysh aytadi: U Ali (roziyallohu anhu)dan eshitdi — undan Rasululloh ﷺ ning qanday tahorat olganlari soʻralgan edi. Soʻng (roviy) hadisni zikr qilib: «U boshini — (suv) tomchilab ketay degan darajada — mash qildi va oyoqlarini uch martadan yuvdi», — dedi, soʻng (Ali): «Rasululloh ﷺ ning tahoratlari mana shunday edi», — dedi.Зирр ибн Ҳубайш айтади: У Али (розияллоҳу анҳу)дан эшитди — ундан Расулуллоҳ ﷺ нинг қандай таҳорат олганлари сўралган эди. Сўнг (ровий) ҳадисни зикр қилиб: «У бошини — (сув) томчилаб кетай деган даражада — маш қилди ва оёқларини уч мартадан ювди», — деди, сўнг (Али): «Расулуллоҳ ﷺ нинг таҳоратлари мана шундай эди», — деди.

أَخْبَرَنَا مُوسَى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ، عَنْ زَائِدَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ خَيْرٍ، عَنْ عَلِيٍّ، أَنَّهُ دَعَا بِوَضُوءٍ فَتَمَضْمَضَ وَاسْتَنْشَقَ وَنَثَرَ بِيَدِهِ الْيُسْرَى فَفَعَلَ هَذَا ثَلاَثًا ثُمَّ قَالَ هَذَا طُهُورُ نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U taharat suvini soʻrab, ogʻzini chayib, burniga suv tortdi va chap qoʻli bilan uni qoqib chiqardi. Buni uch marta qildi. Soʻng dedi: «Bu Allohning Paygʻambari ﷺning taharatlaridir».Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У таҳарат сувини сўраб, оғзини чайиб, бурнига сув тортди ва чап қўли билан уни қоқиб чиқарди. Буни уч марта қилди. Сўнг деди: «Бу Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺнинг таҳаратларидир».

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خَالِدٍ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ الدِّمَشْقِيُّ، عَنِ ابْنِ ثَوْبَانَ، عَنْ عَبْدَةَ بْنِ أَبِي لُبَابَةَ، عَنْ شَقِيقِ بْنِ سَلَمَةَ، قَالَ رَأَيْتُ عُثْمَانَ وَعَلِيًّا يَتَوَضَّآنِ ثَلاَثًا ثَلاَثًا وَيَقُولاَنِ هَكَذَا كَانَ وُضُوءُ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏.‏ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ بْنُ سَلَمَةَ حَدَّثَنَاهُ أَبُو حَاتِمٍ، حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ ثَابِتِ بْنِ ثَوْبَانَ، فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏

Usmon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Usmon bilan Alini har bir aʼzoni uch martadan yuvib tahorat qilayotganlarini koʻrdim va ular: «Rasululloh ﷺning tahoratlari ana shunday boʻlar edi», dedilar.Усмон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Усмон билан Алини ҳар бир аъзони уч мартадан ювиб таҳорат қилаётганларини кўрдим ва улар: «Расулуллоҳ ﷺнинг таҳоратлари ана шундай бўлар эди», дедилар.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، قَالَ ابْنُ شِهَابٍ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا زَوْجَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَخْبَرَتْهُ أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَأَلَتْ أَبَا بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ بَعْدَ وَفَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يَقْسِمَ لَهَا مِيرَاثَهَا مِمَّا تَرَكَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْهِ فَقَالَ لَهَا أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لَا نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ فَغَضِبَتْ فَاطِمَةُ عَلَيْهَا السَّلَام فَهَجَرَتْ أَبَا بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَلَمْ تَزَلْ مُهَاجِرَتَهُ حَتَّى تُوُفِّيَتْ قَالَ وَعَاشَتْ بَعْدَ وَفَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سِتَّةَ أَشْهُرٍ قَالَ وَكَانَتْ فَاطِمَةُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا تَسْأَلُ أَبَا بَكْرٍ نَصِيبَهَا مِمَّا تَرَكَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ خَيْبَرَ وَفَدَكَ وَصَدَقَتِهِ بِالْمَدِينَةِ فَأَبَى أَبُو بَكْرٍ عَلَيْهَا ذَلِكَ وَقَالَ لَسْتُ تَارِكًا شَيْئًا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَعْمَلُ بِهِ إِلَّا عَمِلْتُ بِهِ وَإِنِّي أَخْشَى إِنْ تَرَكْتُ شَيْئًا مِنْ أَمْرِهِ أَنْ أَزِيغَ فَأَمَّا صَدَقَتُهُ بِالْمَدِينَةِ فَدَفَعَهَا عُمَرُ إِلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ فَغَلَبَهُ عَلَيْهَا عَلِيٌّ وَأَمَّا خَيْبَرُ وَفَدَكُ فَأَمْسَكَهُمَا عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَقَالَ هُمَا صَدَقَةُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَتَا لِحُقُوقِهِ الَّتِي تَعْرُوهُ وَنَوَائِبِهِ وَأَمْرُهُمَا إِلَى مَنْ وَلِيَ الْأَمْرَ قَالَ فَهُمَا عَلَى ذَلِكَ الْيَوْمَ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasulullohning ﷺ qizi Fotima Rasululloh ﷺ vafotidan keyin Abu Bakr (roziyallohu anhu)dan Rasululloh ﷺ qoldirgan, Alloh u zotga ato etgan meros mol-mulkdan oʻz ulushini boʻlib berishini soʻradi. Abu Bakr (roziyallohu anhu) unga: «Rasululloh ﷺ: ‹Bizga meros qolmas, biz nima qoldirsak, u sadaqadir›, deganlar», dedi. Fotima alayhassalom gʻazablanib, Abu Bakr (roziyallohu anhu)dan yuz oʻgirdi va vafotigacha undan yuz oʻgirgan holida qoldi. U Rasululloh ﷺ vafotidan keyin olti oy yashadi. Fotima (roziyallohu anho) Abu Bakrdan Rasululloh ﷺ Xaybar va Fadakdan hamda Madinadagi sadaqasidan qoldirgan mol-mulkdagi ulushini soʻrar edi, Abu Bakr esa unga buni bermadi va: «Rasululloh ﷺ amal qilgan hech narsani men amal qilmay qoldirmayman, agar u zotning ishidan bir narsani tark etsam, adashib ketishimdan qoʻrqaman», dedi. U zotning Madinadagi sadaqasini Umar Ali va Abbosga topshirdi, uni Ali oʻz qoʻliga oldi. Xaybar va Fadakni esa Umar (roziyallohu anhu) oʻzida ushlab qoldi va: «Bu ikkisi Rasululloh ﷺ sadaqasi, u zotning uchraydigan haqlari va ehtiyojlari uchun edi, ularning ishi voliyi amrning ixtiyorida», dedi. Ular shu kungacha oʻsha holida turibdi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳнинг ﷺ қизи Фотима Расулуллоҳ ﷺ вафотидан кейин Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)дан Расулуллоҳ ﷺ қолдирган, Аллоҳ у зотга ато этган мерос мол-мулкдан ўз улушини бўлиб беришини сўради. Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) унга: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бизга мерос қолмас, биз нима қолдирсак, у садақадир›, деганлар», деди. Фотима алайҳассалом ғазабланиб, Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)дан юз ўгирди ва вафотигача ундан юз ўгирган ҳолида қолди. У Расулуллоҳ ﷺ вафотидан кейин олти ой яшади. Фотима (розияллоҳу анҳо) Абу Бакрдан Расулуллоҳ ﷺ Хайбар ва Фадакдан ҳамда Мадинадаги садақасидан қолдирган мол-мулкдаги улушини сўрар эди, Абу Бакр эса унга буни бермади ва: «Расулуллоҳ ﷺ амал қилган ҳеч нарсани мен амал қилмай қолдирмайман, агар у зотнинг ишидан бир нарсани тарк этсам, адашиб кетишимдан қўрқаман», деди. У зотнинг Мадинадаги садақасини Умар Али ва Аббосга топширди, уни Али ўз қўлига олди. Хайбар ва Фадакни эса Умар (розияллоҳу анҳу) ўзида ушлаб қолди ва: «Бу иккиси Расулуллоҳ ﷺ садақаси, у зотнинг учрайдиган ҳақлари ва эҳтиёжлари учун эди, уларнинг иши волийи амрнинг ихтиёрида», деди. Улар шу кунгача ўша ҳолида турибди.

- وعن أبي محمد كعب بن عجرة رضي الله عنه قال‏:‏ خرج علينا النبي صلى الله عليه وسلم فقلنا‏:‏ يا رسول الله، قد علمنا كيف نسلم عليك، فكيف نصلي عليك‏؟‏ قال‏:‏ ‏"‏قولوا‏:‏ اللهم صلِ على محمد، وعلى آل محمد، كما صليت على آل إبراهيم، إنك حميد مجيد‏.‏ اللهم بارك على محمد وعلى آل محمد، كما باركت على آل إبراهيم، إنك حميد مجيد‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

Kaʼb ibn Ujra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Senga bir hadya (sovgʻa) bersam boʻladimi? Rasululloh ﷺ bizning oldimizga chiqdilar. Shunda biz: ‹Sizga qanday salom berishni bildik, sizga qanday salavot aytamiz?› dedik. U zot: ‹Shunday deng: Allohumma solli alo Muhammadin va alo oli Muhammadin kamo sollayta alo oli Ibrohima, innaka hamidun majid. Allohumma borik alo Muhammadin va alo oli Muhammadin kamo borakta alo oli Ibrohima, innaka hamidun majid›, dedilar».Каъб ибн Ужра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Сенга бир ҳадя (совға) берсам бўладими? Расулуллоҳ ﷺ бизнинг олдимизга чиқдилар. Шунда биз: ‹Сизга қандай салом беришни билдик, сизга қандай салавот айтамиз?› дедик. У зот: ‹Шундай денг: Аллоҳумма солли ало Муҳаммадин ва ало оли Муҳаммадин камо соллайта ало оли Иброҳима, иннака ҳамидун мажид. Аллоҳумма борик ало Муҳаммадин ва ало оли Муҳаммадин камо боракта ало оли Иброҳима, иннака ҳамидун мажид›, дедилар».

وَعَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ عُمَيْسٍ رَضِيَ اَللَّهُ عَنْهَا: { أَنَّ فَاطِمَةَ عَلَيْهَا اَلسَّلَامُ أَوْصَتْ أَنْ يُغَسِّلَهَا عَلِيٌّ رَضِيَ اَللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ } رَوَاهُ اَلدَّارَقُطْنِيُّ 1‏ .‏

Asmo bint Umays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Fotima (roziyallohu anho) oʻzini Ali (roziyallohu anhu) yuvishini vasiyat qildi. Doraqutniy rivoyat qilgan.Асмо бинт Умайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Фотима (розияллоҳу анҳо) ўзини Али (розияллоҳу анҳу) ювишини васият қилди. Дорақутний ривоят қилган.

عَنْ عَطَاءٍ قَالَ: سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ فِي نَاسٍ مَعِي قَالَ: أَهْلَلْنَا أَصْحَابَ مُحَمَّد بِالْحَجِّ خَالِصًا وَحْدَهُ قَالَ عَطَاءٌ: قَالَ جَابِرٌ: فَقَدِمَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صُبْحَ رَابِعَةٍ مَضَتْ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ فَأَمَرَنَا أَنْ نَحِلَّ قَالَ عَطَاءٌ: قَالَ: «حِلُّوا وَأَصِيبُوا النِّسَاءَ» . قَالَ عَطَاءٌ: وَلَمْ يَعْزِمْ عَلَيْهِمْ وَلَكِنْ أَحَلَّهُنَّ لَهُمْ فَقُلْنَا لَمَّا لَمْ يَكُنْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ عَرَفَةَ إِلَّا خَمْسٌ أَمَرَنَا أَنْ نُفْضِيَ إِلَى نِسَائِنَا فَنَأْتِيَ عرَفَةَ تَقْطُرُ مَذَاكِيرُنَا الْمَنِيَّ. قَالَ: «قَدْ عَلِمْتُمْ أَنِّي أَتْقَاكُمْ لِلَّهِ وَأَصْدَقُكُمْ وَأَبَرُّكُمْ وَلَوْلَا هَدْيِي لَحَلَلْتُ كَمَا تَحِلُّونَ وَلَوِ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمْ أَسُقِ الْهَدْيَ فَحِلُّوا» فَحَلَلْنَا وَسَمِعْنَا وَأَطَعْنَا قَالَ عَطَاءٌ: قَالَ جَابِرٌ: فَقَدِمَ عَلِيٌّ مِنْ سِعَايَتِهِ فَقَالَ: بِمَ أَهْلَلْتَ؟ قَالَ بِمَا أَهَلَّ بِهِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «فَأَهْدِ وَامْكُثْ حَرَامًا» قَالَ: وَأَهْدَى لَهُ عَلِيٌّ هَدْيًا فَقَالَ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ألعامنا هَذَا أم لأبد؟ قَالَ: «لأبد» . رَوَاهُ مُسلم

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Biz Muhammad ﷺ ning sahobalari faqat va faqat hajga ehrom bogʻladik.» Ato dedi: Jobir dedi: «Nabiy ﷺ Zulhijjadan toʻrt (kun) oʻtgan tongda (Makkaga) keldilar va bizga ehromdan chiqishni buyurdilar.» Ato dedi: (Nabiy ﷺ): «Ehromdan chiqing va ayollarga yaqinlik qiling», dedilar. Ato dedi: (Nabiy ﷺ) ularga (buni) qatʼiy buyurmadilar, balki ularni (ayollarni) ularga halol qildilar. Biz: «Biz bilan Arafot orasida besh (kun)dan boshqa (vaqt) qolmaganida, bizni ayollarimizga yaqinlik qilishga buyurdilar, biz Arafotga zakarlarimizdan maniy tomib turgan holda boramizmi?» dedik. (Ato) dedi: Jobir qoʻli bilan ishora qilib (gapirardi) — goʻyo men uning ‹qoʻli bilan› deganida qoʻlini harakatlantirayotganini koʻrib turgandekman. (Jobir) dedi: «Nabiy ﷺ oramizda turib, dedilar: ‹Sizlar bilasizlarki, men sizlarning ichingizda Allohdan eng koʻp qoʻrqadiganingiz, eng rostgoʻyingiz va eng yaxshilik qiladiganingizman. Agar qurbonligim (hadyim) boʻlmaganida, men ham sizlar kabi ehromdan chiqardim. Agar ishimning oldini orqasiga qaraganimdek bilganimda, qurbonlik (hadyi) olib kelmas edim. Bas, ehromdan chiqing.› Shunday qilib biz ehromdan chiqdik, (Nabiy ﷺ ni) eshitdik va itoat qildik.» Ato dedi: Jobir dedi: «Soʻng Ali (Yamandagi) ish (soliq yigʻish)idan keldi. (Nabiy ﷺ): ‹Sen nimaga ehrom bogʻlading?› dedilar. U: ‹Nabiy ﷺ nimaga ehrom bogʻlagan boʻlsalar, oʻshanga›, dedi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: ‹Qurbonlik (hadyi) qil va ehromda davom et›, dedilar. Ali u (Nabiy ﷺ) uchun qurbonlik (hadyi) qildi.» Soʻng Suroqa ibn Molik ibn Juʼshum: «Yo Rasululloh! Bu (amal) shu yilimizgami yoki abadiymi?» dedi. (Rasululloh ﷺ): «Abadiy», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Биз Муҳаммад ﷺ нинг саҳобалари фақат ва фақат ҳажга эҳром боғладик.» Ато деди: Жобир деди: «Набий ﷺ Зулҳижжадан тўрт (кун) ўтган тонгда (Маккага) келдилар ва бизга эҳромдан чиқишни буюрдилар.» Ато деди: (Набий ﷺ): «Эҳромдан чиқинг ва аёлларга яқинлик қилинг», дедилар. Ато деди: (Набий ﷺ) уларга (буни) қатъий буюрмадилар, балки уларни (аёлларни) уларга ҳалол қилдилар. Биз: «Биз билан Арафот орасида беш (кун)дан бошқа (вақт) қолмаганида, бизни аёлларимизга яқинлик қилишга буюрдилар, биз Арафотга закарларимиздан маний томиб турган ҳолда борамизми?» дедик. (Ато) деди: Жобир қўли билан ишора қилиб (гапирарди) — гўё мен унинг ‹қўли билан› деганида қўлини ҳаракатлантираётганини кўриб тургандекман. (Жобир) деди: «Набий ﷺ орамизда туриб, дедилар: ‹Сизлар биласизларки, мен сизларнинг ичингизда Аллоҳдан энг кўп қўрқадиганингиз, энг ростгўйингиз ва энг яхшилик қиладиганингизман. Агар қурбонлигим (ҳадйим) бўлмаганида, мен ҳам сизлар каби эҳромдан чиқардим. Агар ишимнинг олдини орқасига қараганимдек билганимда, қурбонлик (ҳадйи) олиб келмас эдим. Бас, эҳромдан чиқинг.› Шундай қилиб биз эҳромдан чиқдик, (Набий ﷺ ни) эшитдик ва итоат қилдик.» Ато деди: Жобир деди: «Сўнг Али (Ямандаги) иш (солиқ йиғиш)идан келди. (Набий ﷺ): ‹Сен нимага эҳром боғладинг?› дедилар. У: ‹Набий ﷺ нимага эҳром боғлаган бўлсалар, ўшанга›, деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: ‹Қурбонлик (ҳадйи) қил ва эҳромда давом эт›, дедилар. Али у (Набий ﷺ) учун қурбонлик (ҳадйи) қилди.» Сўнг Суроқа ибн Молик ибн Жуъшум: «Ё Расулуллоҳ! Бу (амал) шу йилимизгами ёки абадийми?» деди. (Расулуллоҳ ﷺ): «Абадий», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلامٍ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْفُضَيْلِ بْنِ غَزْوَانَ، عَنْ مُغِيرَةَ، عَنْ أُمِّ مُوسَى قَالَتْ‏:‏ سَمِعْتُ عَلِيًّا صَلَوَاتُ اللهِ عَلَيْهِ يَقُولُ‏:‏ أَمَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَبْدَ اللهِ بْنَ مَسْعُودٍ أَنْ يَصْعَدَ شَجَرَةً فَيَأْتِيَهُ مِنْهَا بِشَيْءٍ، فَنَظَرَ أَصْحَابُهُ إِلَى سَاقِ عَبْدِ اللهِ فَضَحِكُوا مِنْ حُمُوشَةِ سَاقَيْهِ، فَقَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم‏:‏ مَا تَضْحَكُونَ‏؟‏ لَرِجْلُ عَبْدِ اللهِ أَثْقَلُ فِي الْمِيزَانِ مِنْ أُحُدٍ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Ibn Masʼudga bir daraxtga chiqishni buyurdilar va undan biror narsa olib kelishni aytdilar. Uning sahobalari Abdulloh ibn Masʼud daraxtga chiqqanida uning boldirlariga qarab, boldirlarining ingichkaligidan kulishdi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Nimadan kulyapsizlar? Abdullohning oyogʻi qiyomat kuni tarozida Uhud togʻidan ogʻirroqdir», dedilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Ибн Масъудга бир дарахтга чиқишни буюрдилар ва ундан бирор нарса олиб келишни айтдилар. Унинг саҳобалари Абдуллоҳ ибн Масъуд дарахтга чиққанида унинг болдирларига қараб, болдирларининг ингичкалигидан кулишди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Нимадан куляпсизлар? Абдуллоҳнинг оёғи қиёмат куни тарозида Уҳуд тоғидан оғирроқдир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، وَغَيْرُ وَاحِدٍ، قَالُوا‏:‏ حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ اللهِ مَوْلَى غُفْرَةَ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدٍ مِنْ وَلَدِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ‏:‏ كَانَ عَلِيٌّ إِذَا وَصَفَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم، قَالَ‏:‏ كَانَ إِذَا مَشَى تَقَلَّعَ كَأَنَّمَا يَنْحَطُّ مِنْ صَبَبٍ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺni vasflaganda shunday derdi: «U zot juda choʻzilgan uzun ham, juda kalta past ham emas edilar, balki qavm orasida oʻrtacha boʻyli edilar. Sochlari na juda jingalak, na juda tekis edi, balki orasida andak jingalaklik bor edi. Tanalari na semiz seret, na yuzlari yumaloq edi; yuzlarida andak doʻngalaklik bor edi. Oqi qizillik bilan aralashgan oq yuzli, koʻzlari qop-qora, kipriklari uzun, yelka boshlari va elkalari yirik, badani tuksiz, koʻkragida masruba (tuk chizigʻi) bor edi. Kaft va oyoqlari yoʻgʻon edi. Yurganlarida goʻyo qiyalikdan tushayotgandek kuch bilan qadam tashlar edilar. Oʻgirilganlarida butun (badanlari) bilan oʻgirilar edilar. Ikki yelkalari orasida nubuvvat muhri bor edi, u zot paygʻambarlarning eng oxirgisi edilar. Odamlarning kafti eng saxiysi, koʻkragi eng kengi, tili eng rostgoʻyi, feʼli eng yumshogʻi, suhbati eng karami edilar. Uni birinchi koʻrgan kishi hayajonga tushardi, tanishib aralashgan kishi esa uni sevib qolardi. Uni vasflagan kishi: ‹Men u zotdan oldin ham, keyin ham u kabisini koʻrmaganman›, der edi». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, isnodi muttasil (uzluksiz) emas.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺни васфлаганда шундай дерди: «У зот жуда чўзилган узун ҳам, жуда калта паст ҳам эмас эдилар, балки қавм орасида ўртача бўйли эдилар. Сочлари на жуда жингалак, на жуда текис эди, балки орасида андак жингалаклик бор эди. Таналари на семиз серет, на юзлари юмалоқ эди; юзларида андак дўнгалаклик бор эди. Оқи қизиллик билан аралашган оқ юзли, кўзлари қоп-қора, киприклари узун, елка бошлари ва элкалари йирик, бадани туксиз, кўкрагида масруба (тук чизиғи) бор эди. Кафт ва оёқлари йўғон эди. Юрганларида гўё қияликдан тушаётгандек куч билан қадам ташлар эдилар. Ўгирилганларида бутун (баданлари) билан ўгирилар эдилар. Икки елкалари орасида нубувват муҳри бор эди, у зот пайғамбарларнинг энг охиргиси эдилар. Одамларнинг кафти энг сахийси, кўкраги энг кенги, тили энг ростгўйи, феъли энг юмшоғи, суҳбати энг карами эдилар. Уни биринчи кўрган киши ҳаяжонга тушарди, танишиб аралашган киши эса уни севиб қоларди. Уни васфлаган киши: ‹Мен у зотдан олдин ҳам, кейин ҳам у кабисини кўрмаганман›, дер эди». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, исноди муттасил (узлуксиз) эмас.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ الْوَاسِطِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنِ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ أَبِي الْعَلاَءِ، عَنْ مُطَرِّفٍ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، قَالَ صَلَّى مَعَ عَلِيٍّ ـ رضى الله عنه ـ بِالْبَصْرَةِ فَقَالَ ذَكَّرَنَا هَذَا الرَّجُلُ صَلاَةً كُنَّا نُصَلِّيهَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَذَكَرَ أَنَّهُ كَانَ يُكَبِّرُ كُلَّمَا رَفَعَ وَكُلَّمَا وَضَعَ‏.‏

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Basrada Ali bilan namoz oʻqidim; u bizga Rasululloh ﷺ bilan oʻqir edigan namozni esga soldi. Ali har (tik) turishda va rukuʼda takbir aytdi.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Басрада Али билан намоз ўқидим; у бизга Расулуллоҳ ﷺ билан ўқир эдиган намозни эсга солди. Али ҳар (тик) туришда ва рукуъда такбир айтди.

وَحَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا مِسْعَرٌ، وَهِشَامٌ، ح وَحَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ شَيْبَانَ، جَمِيعًا عَنْ قَتَادَةَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan boshqa bir isnod bilan ham shuning oʻxshashi rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан бошқа бир иснод билан ҳам шунинг ўхшаши ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ بَالَ جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ثُمَّ تَوَضَّأَ وَمَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ فَقِيلَ لَهُ أَتَفْعَلُ هَذَا قَالَ وَمَا يَمْنَعُنِي وَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَفْعَلُهُ ‏.‏ قَالَ إِبْرَاهِيمُ وَكَانَ يُعْجِبُهُمْ حَدِيثُ جَرِيرٍ لأَنَّ إِسْلاَمَهُ كَانَ بَعْدَ نُزُولِ الْمَائِدَةِ ‏.‏ هَذَا قَوْلُ إِبْرَاهِيمَ يَعْنِي كَانَ يُعْجِبُهُمْ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَحُذَيْفَةَ وَالْمُغِيرَةِ وَبِلاَلٍ وَسَعْدٍ وَأَبِي أَيُّوبَ وَسَلْمَانَ وَبُرَيْدَةَ وَعَمْرِو بْنِ أُمَيَّةَ وَأَنَسٍ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَيَعْلَى بْنِ مُرَّةَ وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ وَأُسَامَةَ بْنِ شَرِيكٍ وَأَبِي أُمَامَةَ وَجَابِرٍ وَأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ وَابْنِ عُبَادَةَ وَيُقَالُ ابْنُ عِمَارَةَ وَأُبَىُّ بْنُ عِمَارَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ جَرِيرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Hammom ibn Horisdan rivoyat qilinadiki, u aytdi: Jarir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu) bavl qildi, soʻng tahorat oldi va ikki mahsisi ustiga mash tortdi. Unga: «Shunday qilyapsanmi?» deyildi. U: «Meni nima toʻxtatadi? Holbuki, men Rasululloh ﷺ shunday qilganlarini koʻrganman», dedi. Ibrohim (Naxaiy) aytdi: Ularga (ulamolarga) Jarirning hadisi yoqar edi, chunki uning Islomga kirishi Moida (surasi) nozil boʻlganidan keyin edi. Bu Ibrohimning soʻzi, yaʼni «Ularga yoqar edi» (degani). (Roviy) aytdi: Bu bobda Umar, Ali, Huzayfa, Mugʻiyra, Bilol, Saʼd, Abu Ayyub, Salmon, Burayda, Amr ibn Umayya, Anas, Sahl ibn Saʼd, Yaʼlo ibn Murra, Uboda ibn Somit, Usoma ibn Sharik, Abu Umoma, Jobir, Usoma ibn Zayd, Ibn Uboda — Ibn Imora ham deyiladi — va Ubay ibn Imora (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Jarirning hadisi hasan sahihdir.Ҳаммом ибн Ҳорисдан ривоят қилинадики, у айтди: Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу) бавл қилди, сўнг таҳорат олди ва икки маҳсиси устига маш тортди. Унга: «Шундай қиляпсанми?» дейилди. У: «Мени нима тўхтатади? Ҳолбуки, мен Расулуллоҳ ﷺ шундай қилганларини кўрганман», деди. Иброҳим (Нахаий) айтди: Уларга (уламоларга) Жарирнинг ҳадиси ёқар эди, чунки унинг Исломга кириши Моида (сураси) нозил бўлганидан кейин эди. Бу Иброҳимнинг сўзи, яъни «Уларга ёқар эди» (дегани). (Ровий) айтди: Бу бобда Умар, Али, Ҳузайфа, Муғийра, Билол, Саъд, Абу Айюб, Салмон, Бурайда, Амр ибн Умайя, Анас, Саҳл ибн Саъд, Яъло ибн Мурра, Убода ибн Сомит, Усома ибн Шарик, Абу Умома, Жобир, Усома ибн Зайд, Ибн Убода — Ибн Имора ҳам дейилади — ва Убай ибн Имора (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Жарирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ الطُّوسِيُّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا فِطْرٌ، عَنْ أَبِي فَرْوَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، قَالَ رَأَيْتُ عَلِيًّا - رضى الله عنه - تَوَضَّأَ فَغَسَلَ وَجْهَهُ ثَلاَثًا وَغَسَلَ ذِرَاعَيْهِ ثَلاَثًا وَمَسَحَ بِرَأْسِهِ وَاحِدَةً ثُمَّ قَالَ هَكَذَا تَوَضَّأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abdurahmon ibn Abu Laylo aytadi: Men Ali (roziyallohu anhu)ning tahorat olganini koʻrdim: u yuzini uch marta, bilaklarini uch marta yuvdi va boshini bir marta mash qildi; soʻng: «Rasululloh ﷺ shunday tahorat olar edilar», — dedi.Абдураҳмон ибн Абу Лайло айтади: Мен Али (розияллоҳу анҳу)нинг таҳорат олганини кўрдим: у юзини уч марта, билакларини уч марта ювди ва бошини бир марта маш қилди; сўнг: «Расулуллоҳ ﷺ шундай таҳорат олар эдилар», — деди.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ خَالِدِ بْنِ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ خَيْرٍ، قَالَ أَتَيْنَا عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ - رضى الله عنه - وَقَدْ صَلَّى فَدَعَا بِطَهُورٍ فَقُلْنَا مَا يَصْنَعُ بِهِ وَقَدْ صَلَّى مَا يُرِيدُ إِلاَّ لِيُعَلِّمَنَا فَأُتِيَ بِإِنَاءٍ فِيهِ مَاءٌ وَطَسْتٍ فَأَفْرَغَ مِنَ الإِنَاءِ عَلَى يَدَيْهِ فَغَسَلَهَا ثَلاَثًا ثُمَّ تَمَضْمَضَ وَاسْتَنْشَقَ ثَلاَثًا مِنَ الْكَفِّ الَّذِي يَأْخُذُ بِهِ الْمَاءَ ثُمَّ غَسَلَ وَجْهَهُ ثَلاَثًا وَغَسَلَ يَدَهُ الْيُمْنَى ثَلاَثًا وَيَدَهُ الشِّمَالَ ثَلاَثًا وَمَسَحَ بِرَأْسِهِ مَرَّةً وَاحِدَةً ثُمَّ غَسَلَ رِجْلَهُ الْيُمْنَى ثَلاَثًا وَرِجْلَهُ الشِّمَالَ ثَلاَثًا ثُمَّ قَالَ مَنْ سَرَّهُ أَنْ يَعْلَمَ وُضُوءَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَهُوَ هَذَا ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U namoz oʻqib boʻlgan edi, soʻng taharat suvini soʻradi. Bizlar: «Namozni oʻqib boʻldi-ku, endi bu bilan nima qilmoqchi? U faqat bizga oʻrgatmoqchi», dedik. Unga suvli idish va tos keltirildi. U idishdan qoʻllariga suv quyib, ularni uch marta yuvdi, soʻng suv olayotgan kaftidan ogʻzini chayib, burniga suv tortdi, uch marta. Soʻng yuzini uch marta yuvdi, oʻng qoʻlini uch marta, chap qoʻlini uch marta yuvdi, boshiga bir marta masih tortdi, soʻng oʻng oyogʻini uch marta, chap oyogʻini uch marta yuvdi. Soʻng dedi: «Kimni Rasululloh ﷺning taharatlarini bilish xursand qilsa, mana shudir».Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У намоз ўқиб бўлган эди, сўнг таҳарат сувини сўради. Бизлар: «Намозни ўқиб бўлди-ку, энди бу билан нима қилмоқчи? У фақат бизга ўргатмоқчи», дедик. Унга сувли идиш ва тос келтирилди. У идишдан қўлларига сув қуйиб, уларни уч марта ювди, сўнг сув олаётган кафтидан оғзини чайиб, бурнига сув тортди, уч марта. Сўнг юзини уч марта ювди, ўнг қўлини уч марта, чап қўлини уч марта ювди, бошига бир марта масиҳ тортди, сўнг ўнг оёғини уч марта, чап оёғини уч марта ювди. Сўнг деди: «Кимни Расулуллоҳ ﷺнинг таҳаратларини билиш хурсанд қилса, мана шудир».

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي حَيَّةَ، قَالَ رَأَيْتُ عَلِيًّا تَوَضَّأَ فَغَسَلَ قَدَمَيْهِ إِلَى الْكَعْبَيْنِ ثُمَّ قَالَ أَرَدْتُ أَنْ أُرِيَكُمْ طُهُورَ نَبِيِّكُمْ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U zot taharat qilib, ikki oyoqlarini toʻpiqlarigacha yuvdilar, soʻng: «Men sizlarga Paygʻambaringiz ﷺ qanday tahoratlanganlarini koʻrsatmoqchi boʻldim», dedilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У зот таҳарат қилиб, икки оёқларини тўпиқларигача ювдилар, сўнг: «Мен сизларга Пайғамбарингиз ﷺ қандай таҳоратланганларини кўрсатмоқчи бўлдим», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، أَخْبَرَنِي عُقْبَةُ بْنُ الْحَارِثِ، قَالَ خَرَجْتُ مَعَ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ مِنْ صَلَاةِ الْعَصْرِ بَعْدَ وَفَاةِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِلَيَالٍ وَعَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلَام يَمْشِي إِلَى جَنْبِهِ فَمَرَّ بِحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ يَلْعَبُ مَعَ غِلْمَانٍ فَاحْتَمَلَهُ عَلَى رَقَبَتِهِ وَهُوَ يَقُولُ وَا بِأَبِي شَبَهُ النَّبِيِّ لَيْسَ شَبِيهًا بِعَلِيِّ قَالَ وَعَلِيٌّ يَضْحَكُ‏.‏

Abu Bakr as-Siddiq (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Uqba ibn al-Horis aytadi: Nabiy ﷺ vafotlaridan bir necha kun soʻng men Abu Bakr (roziyallohu anhu) bilan asr namozidan chiqdim, Ali ham uning yonida yurar edi. U kishi bolalar bilan oʻynayotgan Hasan ibn Ali oldidan oʻtib, uni yelkasiga koʻtarib oldi va: «Otam unga fido boʻlsin, u Nabiyga ﷺ oʻxshaydi, Aliga oʻxshamaydi», derdi. Ali esa kular edi.Абу Бакр ас-Сиддиқ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Уқба ибн ал-Ҳорис айтади: Набий ﷺ вафотларидан бир неча кун сўнг мен Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) билан аср намозидан чиқдим, Али ҳам унинг ёнида юрар эди. У киши болалар билан ўйнаётган Ҳасан ибн Али олдидан ўтиб, уни елкасига кўтариб олди ва: «Отам унга фидо бўлсин, у Набийга ﷺ ўхшайди, Алига ўхшамайди», дерди. Али эса кулар эди.

- وعن يزيد بن شريك بن طارق قال‏:‏ رأيت عليا رضي الله عنه على المنبر يخطب، فسمعته يقول‏:‏ لا والله ما عندنا من كتاب نقرؤه إلا كتاب الله، وما في هذه الصحيفة، فنشرها فإذا فيها أسنان الإبل، وأشياء من الجراحات، وفيها‏:‏ قال رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏المدينة حرم ما بين عير إلى ثور، فمن أحدث فيها حدثاً، أو آوى محدثاً، فعليه لعنة الله والملائكة والناس أجمعين، لا يقبل الله منه يوم القيامة صرفاً ولا عدلاً، ذمة المسلمين واحدة، يسعى بها أدناهم، فمن أخفر مسلماً، فعليه لعنة الله والملائكة والناس أجمعين، لا يقبل الله منه يوم القيامة صرفاً ولا عدلاً، ومن ادعى إلى غير أبيه، أو انتمى إلى غير مواليه، فعليه لعنة الله والملائكة والناس أجمعين، لا يقبل الله منه يوم القيامة صرفاً ولا عدلاً‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏ "ذِمَّةُ المُسْلِمِينَ"أيْ: عَهْدُهُمْ وأمانتُهُم."وَأخْفَرَهُ": نَقَضَ عَهْدَهُ."والصَّرفُ": التَّوْبَةُ، وَقِيلَ: الحِيلَةُ."وَالْعَدْلُ": الفِدَاءُ.

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U bizga xutba qilib dedi: «Kim bizning huzurimizda Allohning Kitobi va mana shu sahifadan boshqa oʻqiydigan biror narsa bor deb daʼvo qilsa — (roviy aytadi: bu sahifa uning qilichi qinida osigʻliq edi) — u yolgʻon aytibdi. Bu (sahifa)da tuyalarning yoshlari (diyat sifatida) va jarohatlarga oid baʼzi narsalar (bitilgan), shuningdek unda Nabiy ﷺ shunday deganlar (bitilgan): ‹Madina Ayrdan Savrgacha (boʻlgan oraliq) haramdir. Kim unda biror (yangilik) bidʼat sodir qilsa yoki bidʼatchini boshpana berib himoya qilsa, unga Allohning, farishtalarning va barcha odamlarning laʼnati boʻlsin; Alloh undan qiyomat kuni na nafl, na farz (amalini) qabul qilmaydi. Musulmonlarning zimmasi (omonligi) yagonadir, uni ularning eng pasti (ham) ado etishi mumkin. Kim oʻz otasidan boshqasini ota deb daʼvo qilsa yoki oʻz xojalaridan boshqasiga (oʻzini) mansub qilsa, unga Allohning, farishtalarning va barcha odamlarning laʼnati boʻlsin; Alloh undan qiyomat kuni na nafl, na farz (amalini) qabul qilmaydi›».Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У бизга хутба қилиб деди: «Ким бизнинг ҳузуримизда Аллоҳнинг Китоби ва мана шу саҳифадан бошқа ўқийдиган бирор нарса бор деб даъво қилса — (ровий айтади: бу саҳифа унинг қиличи қинида осиғлиқ эди) — у ёлғон айтибди. Бу (саҳифа)да туяларнинг ёшлари (дият сифатида) ва жароҳатларга оид баъзи нарсалар (битилган), шунингдек унда Набий ﷺ шундай деганлар (битилган): ‹Мадина Айрдан Савргача (бўлган оралиқ) ҳарамдир. Ким унда бирор (янгилик) бидъат содир қилса ёки бидъатчини бошпана бериб ҳимоя қилса, унга Аллоҳнинг, фаришталарнинг ва барча одамларнинг лаънати бўлсин; Аллоҳ ундан қиёмат куни на нафл, на фарз (амалини) қабул қилмайди. Мусулмонларнинг зиммаси (омонлиги) ягонадир, уни уларнинг энг пасти (ҳам) адо этиши мумкин. Ким ўз отасидан бошқасини ота деб даъво қилса ёки ўз хожаларидан бошқасига (ўзини) мансуб қилса, унга Аллоҳнинг, фаришталарнинг ва барча одамларнинг лаънати бўлсин; Аллоҳ ундан қиёмат куни на нафл, на фарз (амалини) қабул қилмайди›».

وَعَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ‏- رضى الله عنه ‏- قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ ‏- صلى الله عليه وسلم ‏-{ اَلْمَدِينَةُ حَرَمٌ مَا بَيْنَ عَيْرٍ إِلَى ثَوْرٍ } رَوَاهُ مُسْلِمٌ 1‏ .‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U bizga xutba qilib dedi: «Kim bizda Alloh Kitobidan va tuyalar yoshi hamda jarohatlar haqidagi hukmlar bitilgan ushbu sahifadan boshqa oʻqiydigan biror narsa bor deb daʼvo qilsa, yolgʻon aytibdi.» Va o sahifada Rasululloh ﷺ: «Madina Ayr bilan Savr oraligʻidagi haramdir. Kim unda biror jinoyat qilsa yoki jinoyatchiga panoh bersa, unga Allohning, farishtalarning va barcha odamlarning laʼnati boʻlsin. Alloh qiyomat kuni undan na tavba va na fidyani qabul qilmaydi. Kim otasidan boshqasiga nasab daʼvo qilsa yoki oʻz xoʻjayinlaridan boshqasiga tobelik daʼvo qilsa, unga Allohning, farishtalarning va barcha odamlarning laʼnati boʻlsin. Alloh qiyomat kuni undan na fidya va na tavbani qabul qilmaydi. Musulmonlarning zimmasi bittadir, uni ularning eng pastisi ham amalga oshiradi», dedilar.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У бизга хутба қилиб деди: «Ким бизда Аллоҳ Китобидан ва туялар ёши ҳамда жароҳатлар ҳақидаги ҳукмлар битилган ушбу саҳифадан бошқа ўқийдиган бирор нарса бор деб даъво қилса, ёлғон айтибди.» Ва о саҳифада Расулуллоҳ ﷺ: «Мадина Айр билан Савр оралиғидаги ҳарамдир. Ким унда бирор жиноят қилса ёки жиноятчига паноҳ берса, унга Аллоҳнинг, фаришталарнинг ва барча одамларнинг лаънати бўлсин. Аллоҳ қиёмат куни ундан на тавба ва на фидяни қабул қилмайди. Ким отасидан бошқасига насаб даъво қилса ёки ўз хўжайинларидан бошқасига тобелик даъво қилса, унга Аллоҳнинг, фаришталарнинг ва барча одамларнинг лаънати бўлсин. Аллоҳ қиёмат куни ундан на фидя ва на тавбани қабул қилмайди. Мусулмонларнинг зиммаси биттадир, уни уларнинг энг пастиси ҳам амалга оширади», дедилар.

وَعَن رافعِ بنِ عمروٍ والمُزَني قَالَ: رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَخْطُبُ النَّاسَ بِمِنًى حِينَ ارْتَفَعَ الضُّحَى عَلَى بَغْلَةٍ شَهْبَاءَ وَعَلِيٌّ يُعَبِّرُ عَنْهُ وَالنَّاسُ بَين قَائِم وقاعد. رَوَاهُ أَبُو دَاوُد

Rofiʼ ibn Amr al-Muzaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ ni Minoda kun yorishib koʻtarilgan paytda kulrang xachir ustida odamlarga xutba qilayotganlarini koʻrdim. Ali (roziyallohu anhu) esa u zotning (gaplarini odamlarga) yetkazib turardi. Odamlar ulardan baʼzisi oʻtirgan, baʼzisi turgan holatda edi.Рофиъ ибн Амр ал-Музаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ ни Минода кун ёришиб кўтарилган пайтда кулранг хачир устида одамларга хутба қилаётганларини кўрдим. Али (розияллоҳу анҳу) эса у зотнинг (гапларини одамларга) етказиб турарди. Одамлар улардан баъзиси ўтирган, баъзиси турган ҳолатда эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ قَالَ‏:‏ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ الْكِنْدِيُّ الْكُوفِيُّ، عَنْ أَبِيهِ قَالَ‏:‏ سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ، صَلَوَاتُ اللهِ عَلَيْهِ، يَقُولُ‏:‏ لُعِنَ اللَّعَّانُونَ‏.‏

Ali ibn Abi Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Laʼnat qiluvchilar (oʻzlari) laʼnatlangandirlar».Али ибн Аби Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Лаънат қилувчилар (ўзлари) лаънатлангандирлар».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، وَعَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، وَغَيْرُ وَاحِدٍ، قَالُوا‏:‏ حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ اللهِ مَوْلَى غُفْرَةَ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدٍ مِنْ وَلَدِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ‏:‏ كَانَ عَلِيٌّ، إِذَا وَصَفَ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ، وَقَالَ‏:‏ بَيْنَ كَتِفَيْهِ خَاتَمُ النُّبُوَّةِ، وَهُوَ خَاتَمُ النَّبِيِّينَ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺni vasflaganda shunday derdi: «U zot juda choʻzilgan uzun ham, juda kalta past ham emas edilar, balki qavm orasida oʻrtacha boʻyli edilar. Sochlari na juda jingalak, na juda tekis edi, balki orasida andak jingalaklik bor edi. Tanalari na semiz seret, na yuzlari yumaloq edi; yuzlarida andak doʻngalaklik bor edi. Oqi qizillik bilan aralashgan oq yuzli, koʻzlari qop-qora, kipriklari uzun, yelka boshlari va elkalari yirik, badani tuksiz, koʻkragida masruba (tuk chizigʻi) bor edi. Kaft va oyoqlari yoʻgʻon edi. Yurganlarida goʻyo qiyalikdan tushayotgandek kuch bilan qadam tashlar edilar. Oʻgirilganlarida butun (badanlari) bilan oʻgirilar edilar. Ikki yelkalari orasida nubuvvat muhri bor edi, u zot paygʻambarlarning eng oxirgisi edilar. Odamlarning kafti eng saxiysi, koʻkragi eng kengi, tili eng rostgoʻyi, feʼli eng yumshogʻi, suhbati eng karami edilar. Uni birinchi koʻrgan kishi hayajonga tushardi, tanishib aralashgan kishi esa uni sevib qolardi. Uni vasflagan kishi: ‹Men u zotdan oldin ham, keyin ham u kabisini koʻrmaganman›, der edi». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, isnodi muttasil (uzluksiz) emas.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺни васфлаганда шундай дерди: «У зот жуда чўзилган узун ҳам, жуда калта паст ҳам эмас эдилар, балки қавм орасида ўртача бўйли эдилар. Сочлари на жуда жингалак, на жуда текис эди, балки орасида андак жингалаклик бор эди. Таналари на семиз серет, на юзлари юмалоқ эди; юзларида андак дўнгалаклик бор эди. Оқи қизиллик билан аралашган оқ юзли, кўзлари қоп-қора, киприклари узун, елка бошлари ва элкалари йирик, бадани туксиз, кўкрагида масруба (тук чизиғи) бор эди. Кафт ва оёқлари йўғон эди. Юрганларида гўё қияликдан тушаётгандек куч билан қадам ташлар эдилар. Ўгирилганларида бутун (баданлари) билан ўгирилар эдилар. Икки елкалари орасида нубувват муҳри бор эди, у зот пайғамбарларнинг энг охиргиси эдилар. Одамларнинг кафти энг сахийси, кўкраги энг кенги, тили энг ростгўйи, феъли энг юмшоғи, суҳбати энг карами эдилар. Уни биринчи кўрган киши ҳаяжонга тушарди, танишиб аралашган киши эса уни севиб қоларди. Уни васфлаган киши: ‹Мен у зотдан олдин ҳам, кейин ҳам у кабисини кўрмаганман›, дер эди». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, исноди муттасил (узлуксиз) эмас.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ غَيْلاَنَ بْنِ جَرِيرٍ، عَنْ مُطَرِّفِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ صَلَّيْتُ خَلْفَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَا وَعِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ،، فَكَانَ إِذَا سَجَدَ كَبَّرَ، وَإِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ كَبَّرَ، وَإِذَا نَهَضَ مِنَ الرَّكْعَتَيْنِ كَبَّرَ، فَلَمَّا قَضَى الصَّلاَةَ أَخَذَ بِيَدِي عِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ فَقَالَ قَدْ ذَكَّرَنِي هَذَا صَلاَةَ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم‏.‏ أَوْ قَالَ لَقَدْ صَلَّى بِنَا صَلاَةَ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Mutarrif ibn Abdulloh (Imron ibn Husayndan) rivoyat qiladi: Men va Imron ibn Husayn Ali ibn Abu Tolib orqasida namoz oʻqidik. Ali sajda qilganda takbir aytar, boshini koʻtarganda takbir aytar, uchinchi rakatga turganda takbir aytar edi. Namozni tugatgach, Imron mening qoʻlimdan ushlab: «Bu (yaʼni Ali) menga Muhammad ﷺ ning namozini esga soldi», — dedi. Yoki: «U bizga Muhammad ﷺ ning namoziga oʻxshash namoz oʻqidi», — dedi.Мутарриф ибн Абдуллоҳ (Имрон ибн Ҳусайндан) ривоят қилади: Мен ва Имрон ибн Ҳусайн Али ибн Абу Толиб орқасида намоз ўқидик. Али сажда қилганда такбир айтар, бошини кўтарганда такбир айтар, учинчи ракатга турганда такбир айтар эди. Намозни тугатгач, Имрон менинг қўлимдан ушлаб: «Бу (яъни Али) менга Муҳаммад ﷺ нинг намозини эсга солди», — деди. Ёки: «У бизга Муҳаммад ﷺ нинг намозига ўхшаш намоз ўқиди», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ حَبِيبٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ كَسَفَتِ الشَّمْسُ ثَمَانَ رَكَعَاتٍ فِي أَرْبَعِ سَجَدَاتٍ ‏.‏ وَعَنْ عَلِيٍّ مِثْلُ ذَلِكَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ quyosh tutilganda toʻrt sajda bilan sakkiz rukuʼ (qilib) namoz oʻqidilar. Ali (ibn Abu Tolib)dan ham xuddi shunday (rivoyat qilingan).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ қуёш тутилганда тўрт сажда билан саккиз рукуъ (қилиб) намоз ўқидилар. Али (ибн Абу Толиб)дан ҳам худди шундай (ривоят қилинган).

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، وَالْحَسَنُ بْنُ عَرَفَةَ، قَالاَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَقْرَإِ الْحَائِضُ وَلاَ الْجُنُبُ شَيْئًا مِنَ الْقُرْآنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَيَّاشٍ عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَقْرَإِ الْجُنُبُ وَلاَ الْحَائِضُ ‏"‏ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِثْلِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ قَالُوا لاَ تَقْرَأُ الْحَائِضُ وَلاَ الْجُنُبُ مِنَ الْقُرْآنِ شَيْئًا إِلاَّ طَرَفَ الآيَةِ وَالْحَرْفَ وَنَحْوَ ذَلِكَ وَرَخَّصُوا لِلْجُنُبِ وَالْحَائِضِ فِي التَّسْبِيحِ وَالتَّهْلِيلِ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ إِنَّ إِسْمَاعِيلَ بْنَ عَيَّاشٍ يَرْوِي عَنْ أَهْلِ الْحِجَازِ وَأَهْلِ الْعِرَاقِ أَحَادِيثَ مَنَاكِيرَ ‏.‏ كَأَنَّهُ ضَعَّفَ رِوَايَتَهُ عَنْهُمْ فِيمَا يَنْفَرِدُ بِهِ ‏.‏ وَقَالَ إِنَّمَا حَدِيثُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَيَّاشٍ عَنْ أَهْلِ الشَّأْمِ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ أَصْلَحُ مِنْ بَقِيَّةَ وَلِبَقِيَّةَ أَحَادِيثُ مَنَاكِيرُ عَنِ الثِّقَاتِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ قَالَ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ يَقُولُ ذَلِكَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Hayzli ayol ham, junub kishi ham Qurʼondan biror narsa oʻqimasin», dedilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Alidan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisini biz faqat Ismoil ibn Ayyoshning Muso ibn Uqbadan, u Nofeʼdan, u Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan: «Junub kishi ham, hayzli ayol ham oʻqimasin» degan hadisi orqaligina bilamiz. Bu — Nabiy ﷺning sahobalaridan, tobeinlardan va ulardan keyingilardan, jumladan Sufyon as-Savriy, Ibn Muborak, Shofeiy, Ahmad va Ishoq kabi koʻpchilik ilm ahlining soʻzidir. Ular: «Hayzli ayol ham, junub kishi ham Qurʼondan biror narsa oʻqimasin, faqat ayatning bir qismi, harf va shu kabilar bundan mustasno», deyishgan; junub va hayzli kishiga tasbeh va tahlil aytishga ruxsat berishgan. (Abu Iso) aytdi: Muhammad ibn Ismoilning shunday deganini eshitdim: «Ismoil ibn Ayyosh Hijoz va Iroq ahlidan munkar hadislar rivoyat qiladi». Goʻyo u (Ismoilning) ulardan yolgʻiz oʻzi rivoyat qilgan narsasini zaif sanagandek (boʻldi). Va (Muhammad): «Ismoil ibn Ayyoshning (sahih) hadisi faqat Shom ahlidan boʻlganidir», dedi. Ahmad ibn Hanbal: «Ismoil ibn Ayyosh Baqiyyadan koʻra yaxshiroqdir; Baqiyyaning ishonchli rovilardan rivoyat qilgan munkar hadislari bor», dedi. Abu Iso aytdi: Menga Ahmad ibn Hasan aytdiki, men Ahmad ibn Hanbalning shuni aytganini eshitdim.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Ҳайзли аёл ҳам, жунуб киши ҳам Қуръондан бирор нарса ўқимасин», дедилар. (Рови) айтди: Бу бобда Алидан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадисини биз фақат Исмоил ибн Айёшнинг Мусо ибн Уқбадан, у Нофеъдан, у Ибн Умардан, у Набий ﷺдан: «Жунуб киши ҳам, ҳайзли аёл ҳам ўқимасин» деган ҳадиси орқалигина биламиз. Бу — Набий ﷺнинг саҳобаларидан, тобеинлардан ва улардан кейингилардан, жумладан Суфён ас-Саврий, Ибн Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ каби кўпчилик илм аҳлининг сўзидир. Улар: «Ҳайзли аёл ҳам, жунуб киши ҳам Қуръондан бирор нарса ўқимасин, фақат аятнинг бир қисми, ҳарф ва шу кабилар бундан мустасно», дейишган; жунуб ва ҳайзли кишига тасбеҳ ва таҳлил айтишга рухсат беришган. (Абу Исо) айтди: Муҳаммад ибн Исмоилнинг шундай деганини эшитдим: «Исмоил ибн Айёш Ҳижоз ва Ироқ аҳлидан мункар ҳадислар ривоят қилади». Гўё у (Исмоилнинг) улардан ёлғиз ўзи ривоят қилган нарсасини заиф санагандек (бўлди). Ва (Муҳаммад): «Исмоил ибн Айёшнинг (саҳиҳ) ҳадиси фақат Шом аҳлидан бўлганидир», деди. Аҳмад ибн Ҳанбал: «Исмоил ибн Айёш Бақийядан кўра яхшироқдир; Бақийянинг ишончли ровилардан ривоят қилган мункар ҳадислари бор», деди. Абу Исо айтди: Менга Аҳмад ибн Ҳасан айтдики, мен Аҳмад ибн Ҳанбалнинг шуни айтганини эшитдим.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، وَأَبُو تَوْبَةَ قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، ح وَحَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي حَيَّةَ، قَالَ رَأَيْتُ عَلِيًّا - رضى الله عنه - تَوَضَّأَ فَذَكَرَ وُضُوءَهُ كُلَّهُ ثَلاَثًا ثَلاَثًا - قَالَ - ثُمَّ مَسَحَ رَأْسَهُ ثُمَّ غَسَلَ رِجْلَيْهِ إِلَى الْكَعْبَيْنِ ثُمَّ قَالَ إِنَّمَا أَحْبَبْتُ أَنْ أُرِيَكُمْ طُهُورَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hayya aytadi: Men Ali (roziyallohu anhu)ning tahorat olganini koʻrdim: u tahoratining har (aʼzosini) uch martadan (yuvdi); soʻng boshini mash qildi, soʻng oyoqlarini toʻpiqlargacha yuvdi; soʻng: «Men sizlarga Rasululloh ﷺ ning tahoratlarini koʻrsatmoqchi boʻldim», — dedi.Абу Ҳайя айтади: Мен Али (розияллоҳу анҳу)нинг таҳорат олганини кўрдим: у таҳоратининг ҳар (аъзосини) уч мартадан (ювди); сўнг бошини маш қилди, сўнг оёқларини тўпиқларгача ювди; сўнг: «Мен сизларга Расулуллоҳ ﷺ нинг таҳоратларини кўрсатмоқчи бўлдим», — деди.