حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ سُهَيْلٍ، - يَعْنِي ابْنَ أَبِي صَالِحٍ - عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، حَدَّثَتْنِي فَاطِمَةُ بِنْتُ أَبِي حُبَيْشٍ، أَنَّهَا أَمَرَتْ أَسْمَاءَ - أَوْ أَسْمَاءُ حَدَّثَتْنِي أَنَّهَا، أَمَرَتْهَا فَاطِمَةُ بِنْتُ أَبِي حُبَيْشٍ - أَنْ تَسْأَلَ، رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهَا أَنْ تَقْعُدَ الأَيَّامَ الَّتِي كَانَتْ تَقْعُدُ ثُمَّ تَغْتَسِلُ .1
قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَاهُ قَتَادَةُ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أُمِّ سَلَمَةَ أَنَّ أُمَّ حَبِيبَةَ بِنْتَ جَحْشٍ اسْتُحِيضَتْ فَأَمَرَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ تَدَعَ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا ثُمَّ تَغْتَسِلَ وَتُصَلِّيَ .
قَالَ أَبُو دَاوُدَ لَمْ يَسْمَعْ قَتَادَةُ مِنْ عُرْوَةَ شَيْئًا .2
وَزَادَ ابْنُ عُيَيْنَةَ فِي حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ أُمَّ حَبِيبَةَ كَانَتْ تُسْتَحَاضُ فَسَأَلَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهَا أَنْ تَدَعَ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا .
قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهَذَا وَهَمٌ مِنَ ابْنِ عُيَيْنَةَ لَيْسَ هَذَا فِي حَدِيثِ الْحُفَّاظِ عَنِ الزُّهْرِيِّ إِلاَّ مَا ذَكَرَ سُهَيْلُ بْنُ أَبِي صَالِحٍ وَقَدْ رَوَى الْحُمَيْدِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ لَمْ يَذْكُرْ فِيهِ " تَدَعُ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا " .1
وَرَوَتْ قَمِيرُ بِنْتُ عَمْرٍو زَوْجُ مَسْرُوقٍ عَنْ عَائِشَةَ الْمُسْتَحَاضَةُ تَتْرُكُ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا ثُمَّ تَغْتَسِلُ .3
وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِيهِ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَهَا أَنْ تَتْرُكَ الصَّلاَةَ قَدْرَ أَقْرَائِهَا .2
وَرَوَى أَبُو بِشْرٍ جَعْفَرُ بْنُ أَبِي وَحْشِيَّةَ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ أُمَّ حَبِيبَةَ بِنْتَ جَحْشٍ اسْتُحِيضَتْ فَذَكَرَ مِثْلَهُ وَرَوَى شَرِيكٌ عَنْ أَبِي الْيَقْظَانِ عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " الْمُسْتَحَاضَةُ تَدَعُ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا ثُمَّ تَغْتَسِلُ وَتُصَلِّي " .1
وَرَوَى الْعَلاَءُ بْنُ الْمُسَيَّبِ عَنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ أَنَّ سَوْدَةَ اسْتُحِيضَتْ فَأَمَرَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا مَضَتْ أَيَّامُهَا اغْتَسَلَتْ وَصَلَّتْ .1
وَرَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ " الْمُسْتَحَاضَةُ تَجْلِسُ أَيَّامَ قُرْئِهَا " .1
وَكَذَلِكَ رَوَاهُ عَمَّارٌ مَوْلَى بَنِي هَاشِمٍ وَطَلْقُ بْنُ حَبِيبٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ 1
وَكَذَلِكَ رَوَاهُ مَعْقِلٌ الْخَثْعَمِيُّ عَنْ عَلِيٍّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ 4
وَكَذَلِكَ رَوَى الشَّعْبِيُّ عَنْ قَمِيرَ امْرَأَةِ مَسْرُوقٍ عَنْ عَائِشَةَ رضى الله عنها .
قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَعَطَاءٍ وَمَكْحُولٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَسَالِمٍ وَالْقَاسِمِ إِنَّ الْمُسْتَحَاضَةَ تَدَعُ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا . قَالَ أَبُو دَاوُدَ لَمْ يَسْمَعْ قَتَادَةُ مِنْ عُرْوَةَ شَيْئًا . 1
Urva ibn Zubayr aytadi: Menga Fotima binti Abu Hubaysh rivoyat qildiki, u Asmoʼ (binti Abu Bakr)ga (topshirgan) — yoki Asmoʼ menga rivoyat qildiki, Fotima binti Abu Hubaysh unga topshirgan — Rasululloh ﷺ dan soʻrashni; shunda u zot unga (avval) oʻtirgan (namozni tark etgan) kunlaricha oʻtirishni, soʻng gʻusl qilishni buyurdilar. Abu Dovud aytdi: Buni Qatoda Urva ibn Zubayrdan, u Zaynab binti Umm Salamadan (rivoyat qilib): «Umm Habiba binti Jahsh istihoza boʻldi; Paygʻambar ﷺ unga hayz kunlarida namozni tark etishni, soʻng gʻusl qilib namoz oʻqishni buyurdilar», — degan. Abu Dovud aytdi: Qatoda Urvadan hech narsa eshitmagan. Ibn Uyayna esa Zuhriyning hadisida — u Amradan, u Oishadan: «Umm Habiba istihoza boʻlar edi, u Paygʻambar ﷺ dan soʻradi; u zot unga hayz kunlarida namozni tark etishni buyurdilar», — deb (qoʻshimcha) keltirgan. Abu Dovud aytdi: Bu — Ibn Uyaynaning vahmidir; bu (soʻz) Zuhriydan (rivoyat qilgan) huffozlarning hadisida — Suhayl ibn Abu Solih zikr qilganidan boshqa (oʻrinda) — yoʻq. Humaydiy bu hadisni Ibn Uyaynadan rivoyat qilib, unda «hayz kunlarida namozni tark etadi» (degan soʻzni) keltirmagan. Masruqning xotini Qamiyr binti Amr Oishadan: «Mustahoza ayol hayz kunlarida namozni tark etadi, soʻng gʻusl qiladi», — deb rivoyat qilgan. Abdurahmon ibn al-Qosim otasidan: «Paygʻambar ﷺ unga hayzi miqdoricha namozni tark etishni buyurdilar», — degan. Abu Bishr Jaʼfar ibn Abu Vahshiyya Ikrimadan, u Paygʻambar ﷺ dan: «Umm Habiba binti Jahsh istihoza boʻldi», — deb shunga oʻxshash zikr qilgan. Sharik Abul-Yaqzondan, u Adiy ibn Sobitdan, u otasidan, u bobosidan, u Paygʻambar ﷺ dan: «Mustahoza ayol hayz kunlarida namozni tark etadi, soʻng gʻusl qilib namoz oʻqiydi», — deb rivoyat qilgan. Aloʼ ibn al-Musayyab Hakamdan, u Abu Jaʼfardan: «Savda istihoza boʻldi; Paygʻambar ﷺ unga, kunlari oʻtganda, gʻusl qilib namoz oʻqishni buyurdilar», — deb rivoyat qilgan. Said ibn Jubayr Ali va Ibn Abbosdan: «Mustahoza ayol hayzi kunlarida oʻtiradi (namoz oʻqimaydi)», — deb rivoyat qilgan. Buni Banu Hoshimning mavlosi Ammor va Talq ibn Habib ham Ibn Abbosdan shunday rivoyat qilishgan. Buni Maʼqil al-Xasʼamiy ham Alidan shunday rivoyat qilgan. Shaʼbiy ham Masruqning xotini Qamiyrdan, u Oishadan shunday rivoyat qilgan. Abu Dovud aytdi: Bu — Hasan (al-Basriy), Said ibn al-Musayyab, Ato, Makhul, Ibrohim, Solim va Qosimning soʻzidir: mustahoza ayol hayzi kunlarida namozni tark etadi. Abu Dovud aytdi: Qatoda Urvadan hech narsa eshitmagan.Урва ибн Зубайр айтади: Менга Фотима бинти Абу Ҳубайш ривоят қилдики, у Асмоъ (бинти Абу Бакр)га (топширган) — ёки Асмоъ менга ривоят қилдики, Фотима бинти Абу Ҳубайш унга топширган — Расулуллоҳ ﷺ дан сўрашни; шунда у зот унга (аввал) ўтирган (намозни тарк этган) кунларича ўтиришни, сўнг ғусл қилишни буюрдилар. Абу Довуд айтди: Буни Қатода Урва ибн Зубайрдан, у Зайнаб бинти Умм Саламадан (ривоят қилиб): «Умм Ҳабиба бинти Жаҳш истиҳоза бўлди; Пайғамбар ﷺ унга ҳайз кунларида намозни тарк этишни, сўнг ғусл қилиб намоз ўқишни буюрдилар», — деган. Абу Довуд айтди: Қатода Урвадан ҳеч нарса эшитмаган. Ибн Уяйна эса Зуҳрийнинг ҳадисида — у Амрадан, у Оишадан: «Умм Ҳабиба истиҳоза бўлар эди, у Пайғамбар ﷺ дан сўради; у зот унга ҳайз кунларида намозни тарк этишни буюрдилар», — деб (қўшимча) келтирган. Абу Довуд айтди: Бу — Ибн Уяйнанинг ваҳмидир; бу (сўз) Зуҳрийдан (ривоят қилган) ҳуффозларнинг ҳадисида — Суҳайл ибн Абу Солиҳ зикр қилганидан бошқа (ўринда) — йўқ. Ҳумайдий бу ҳадисни Ибн Уяйнадан ривоят қилиб, унда «ҳайз кунларида намозни тарк этади» (деган сўзни) келтирмаган. Масруқнинг хотини Қамийр бинти Амр Оишадан: «Мустаҳоза аёл ҳайз кунларида намозни тарк этади, сўнг ғусл қилади», — деб ривоят қилган. Абдураҳмон ибн ал-Қосим отасидан: «Пайғамбар ﷺ унга ҳайзи миқдорича намозни тарк этишни буюрдилар», — деган. Абу Бишр Жаъфар ибн Абу Ваҳшийя Икримадан, у Пайғамбар ﷺ дан: «Умм Ҳабиба бинти Жаҳш истиҳоза бўлди», — деб шунга ўхшаш зикр қилган. Шарик Абул-Яқзондан, у Адий ибн Собитдан, у отасидан, у бобосидан, у Пайғамбар ﷺ дан: «Мустаҳоза аёл ҳайз кунларида намозни тарк этади, сўнг ғусл қилиб намоз ўқийди», — деб ривоят қилган. Алоъ ибн ал-Мусайяб Ҳакамдан, у Абу Жаъфардан: «Савда истиҳоза бўлди; Пайғамбар ﷺ унга, кунлари ўтганда, ғусл қилиб намоз ўқишни буюрдилар», — деб ривоят қилган. Саид ибн Жубайр Али ва Ибн Аббосдан: «Мустаҳоза аёл ҳайзи кунларида ўтиради (намоз ўқимайди)», — деб ривоят қилган. Буни Бану Ҳошимнинг мавлоси Аммор ва Талқ ибн Ҳабиб ҳам Ибн Аббосдан шундай ривоят қилишган. Буни Маъқил ал-Хасъамий ҳам Алидан шундай ривоят қилган. Шаъбий ҳам Масруқнинг хотини Қамийрдан, у Оишадан шундай ривоят қилган. Абу Довуд айтди: Бу — Ҳасан (ал-Басрий), Саид ибн ал-Мусайяб, Ато, Макҳул, Иброҳим, Солим ва Қосимнинг сўзидир: мустаҳоза аёл ҳайзи кунларида намозни тарк этади. Абу Довуд айтди: Қатода Урвадан ҳеч нарса эшитмаган.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ، وَعُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَهِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، وَسُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدِّمَشْقِيَّانِ، - وَرُبَّمَا زَادَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ الْكَلِمَةَ وَالشَّىْءَ - قَالُوا حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ دَخَلْنَا عَلَى جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فَلَمَّا انْتَهَيْنَا إِلَيْهِ سَأَلَ عَنِ الْقَوْمِ حَتَّى انْتَهَى إِلَىَّ فَقُلْتُ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ . فَأَهْوَى بِيَدِهِ إِلَى رَأْسِي فَنَزَعَ زِرِّي الأَعْلَى ثُمَّ نَزَعَ زِرِّي الأَسْفَلَ ثُمَّ وَضَعَ كَفَّهُ بَيْنَ ثَدْيَىَّ وَأَنَا يَوْمَئِذٍ غُلاَمٌ شَابٌّ . فَقَالَ مَرْحَبًا بِكَ وَأَهْلاً يَا ابْنَ أَخِي سَلْ عَمَّا شِئْتَ . فَسَأَلْتُهُ وَهُوَ أَعْمَى وَجَاءَ وَقْتُ الصَّلاَةِ فَقَامَ فِي نِسَاجَةٍ مُلْتَحِفًا بِهَا يَعْنِي ثَوْبًا مُلَفَّقًا كُلَّمَا وَضَعَهَا عَلَى مَنْكِبِهِ رَجَعَ طَرَفَاهَا إِلَيْهِ مِنْ صِغَرِهَا فَصَلَّى بِنَا وَرِدَاؤُهُ إِلَى جَنْبِهِ عَلَى الْمِشْجَبِ . فَقُلْتُ أَخْبِرْنِي عَنْ حَجَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . فَقَالَ بِيَدِهِ فَعَقَدَ تِسْعًا . ثُمَّ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَكَثَ تِسْعَ سِنِينَ لَمْ يَحُجَّ ثُمَّ أُذِّنَ فِي النَّاسِ فِي الْعَاشِرَةِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَاجٌّ فَقَدِمَ الْمَدِينَةَ بَشَرٌ كَثِيرٌ كُلُّهُمْ يَلْتَمِسُ أَنْ يَأْتَمَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَيَعْمَلَ بِمِثْلِ عَمَلِهِ فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَخَرَجْنَا مَعَهُ حَتَّى أَتَيْنَا ذَا الْحُلَيْفَةِ فَوَلَدَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ فَأَرْسَلَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَيْفَ أَصْنَعُ قَالَ " اغْتَسِلِي وَاسْتَذْفِرِي بِثَوْبٍ وَأَحْرِمِي " . فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَسْجِدِ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى إِذَا اسْتَوَتْ بِهِ نَاقَتُهُ عَلَى الْبَيْدَاءِ . قَالَ جَابِرٌ نَظَرْتُ إِلَى مَدِّ بَصَرِي مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ مِنْ رَاكِبٍ وَمَاشٍ وَعَنْ يَمِينِهِ مِثْلَ ذَلِكَ وَعَنْ يَسَارِهِ مِثْلَ ذَلِكَ وَمِنْ خَلْفِهِ مِثْلَ ذَلِكَ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ أَظْهُرِنَا وَعَلَيْهِ يَنْزِلُ الْقُرْآنُ وَهُوَ يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ فَمَا عَمِلَ بِهِ مِنْ شَىْءٍ عَمِلْنَا بِهِ فَأَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالتَّوْحِيدِ " لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ " . وَأَهَلَّ النَّاسُ بِهَذَا الَّذِي يُهِلُّونَ بِهِ فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا مِنْهُ وَلَزِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَلْبِيَتَهُ . قَالَ جَابِرٌ لَسْنَا نَنْوِي إِلاَّ الْحَجَّ لَسْنَا نَعْرِفُ الْعُمْرَةَ حَتَّى إِذَا أَتَيْنَا الْبَيْتَ مَعَهُ اسْتَلَمَ الرُّكْنَ فَرَمَلَ ثَلاَثًا وَمَشَى أَرْبَعًا ثُمَّ تَقَدَّمَ إِلَى مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ فَقَرَأَ { وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى } فَجَعَلَ الْمَقَامَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَيْتِ قَالَ فَكَانَ أَبِي يَقُولُ قَالَ ابْنُ نُفَيْلٍ وَعُثْمَانُ وَلاَ أَعْلَمُهُ ذَكَرَهُ إِلاَّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ سُلَيْمَانُ وَلاَ أَعْلَمُهُ إِلاَّ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَتَيْنِ بِـ { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } وَبِـ { قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ } ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الْبَيْتِ فَاسْتَلَمَ الرُّكْنَ ثُمَّ خَرَجَ مِنَ الْبَابِ إِلَى الصَّفَا فَلَمَّا دَنَا مِنَ الصَّفَا قَرَأَ { إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ } " نَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ " . فَبَدَأَ بِالصَّفَا فَرَقِيَ عَلَيْهِ حَتَّى رَأَى الْبَيْتَ فَكَبَّرَ اللَّهَ وَوَحَّدَهُ وَقَالَ " لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ أَنْجَزَ وَعْدَهُ وَنَصَرَ عَبْدَهُ وَهَزَمَ الأَحْزَابَ وَحْدَهُ " . ثُمَّ دَعَا بَيْنَ ذَلِكَ وَقَالَ مِثْلَ هَذَا ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ نَزَلَ إِلَى الْمَرْوَةِ حَتَّى إِذَا انْصَبَّتْ قَدَمَاهُ رَمَلَ فِي بَطْنِ الْوَادِي حَتَّى إِذَا صَعِدَ مَشَى حَتَّى أَتَى الْمَرْوَةَ فَصَنَعَ عَلَى الْمَرْوَةِ مِثْلَ مَا صَنَعَ عَلَى الصَّفَا حَتَّى إِذَا كَانَ آخِرُ الطَّوَافِ عَلَى الْمَرْوَةِ قَالَ " إِنِّي لَوِ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمْ أَسُقِ الْهَدْىَ وَلَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ لَيْسَ مَعَهُ هَدْىٌ فَلْيَحْلِلْ وَلْيَجْعَلْهَا عُمْرَةً " . فَحَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلاَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْىٌ فَقَامَ سُرَاقَةُ بْنُ جُعْشُمٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلِعَامِنَا هَذَا أَمْ لِلأَبَدِ فَشَبَّكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَصَابِعَهُ فِي الأُخْرَى ثُمَّ قَالَ " دَخَلَتِ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ " . هَكَذَا مَرَّتَيْنِ " لاَ بَلْ لأَبَدِ أَبَدٍ لاَ بَلْ لأَبَدِ أَبَدٍ " . قَالَ وَقَدِمَ عَلِيٌّ - رضى الله عنه - مِنَ الْيَمَنِ بِبُدْنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدَ فَاطِمَةَ - رضى الله عنها - مِمَّنْ حَلَّ وَلَبِسَتْ ثِيَابًا صَبِيغًا وَاكْتَحَلَتْ فَأَنْكَرَ عَلِيٌّ ذَلِكَ عَلَيْهَا وَقَالَ مَنْ أَمَرَكِ بِهَذَا فَقَالَتْ أَبِي . فَكَانَ عَلِيٌّ يَقُولُ بِالْعِرَاقِ ذَهَبْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُحَرِّشًا عَلَى فَاطِمَةَ فِي الأَمْرِ الَّذِي صَنَعَتْهُ مُسْتَفْتِيًا لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الَّذِي ذَكَرَتْ عَنْهُ فَأَخْبَرْتُهُ أَنِّي أَنْكَرْتُ ذَلِكَ عَلَيْهَا فَقَالَتْ إِنَّ أَبِي أَمَرَنِي بِهَذَا . فَقَالَ " صَدَقَتْ صَدَقَتْ مَاذَا قُلْتَ حِينَ فَرَضْتَ الْحَجَّ " . قَالَ قُلْتُ اللَّهُمَّ إِنِّي أُهِلُّ بِمَا أَهَلَّ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . قَالَ " فَإِنَّ مَعِيَ الْهَدْىَ فَلاَ تَحْلِلْ " . قَالَ وَكَانَ جَمَاعَةُ الْهَدْىِ الَّذِي قَدِمَ بِهِ عَلِيٌّ مِنَ الْيَمَنِ وَالَّذِي أَتَى بِهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْمَدِينَةِ مِائَةً فَحَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلاَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْىٌ قَالَ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ وَوَجَّهُوا إِلَى مِنًى أَهَلُّوا بِالْحَجِّ فَرَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّى بِمِنًى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ وَالصُّبْحَ ثُمَّ مَكَثَ قَلِيلاً حَتَّى طَلَعَتِ الشَّمْسُ وَأَمَرَ بِقُبَّةٍ لَهُ مِنْ شَعَرٍ فَضُرِبَتْ بِنَمِرَةَ فَسَارَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ تَشُكُّ قُرَيْشٌ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاقِفٌ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ بِالْمُزْدَلِفَةِ كَمَا كَانَتْ قُرَيْشٌ تَصْنَعُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأَجَازَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى أَتَى عَرَفَةَ فَوَجَدَ الْقُبَّةَ قَدْ ضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ فَنَزَلَ بِهَا حَتَّى إِذَا زَاغَتِ الشَّمْسُ أَمَرَ بِالْقَصْوَاءِ فَرُحِلَتْ لَهُ فَرَكِبَ حَتَّى أَتَى بَطْنَ الْوَادِي فَخَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ " إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا فِي شَهْرِكُمْ هَذَا فِي بَلَدِكُمْ هَذَا أَلاَ إِنَّ كُلَّ شَىْءٍ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ تَحْتَ قَدَمَىَّ مَوْضُوعٌ وَدِمَاءُ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعَةٌ وَأَوَّلُ دَمٍ أَضَعُهُ دِمَاؤُنَا دَمُ " . قَالَ عُثْمَانُ " دَمُ ابْنِ رَبِيعَةَ " . وَقَالَ سُلَيْمَانُ " دَمُ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ " . وَقَالَ بَعْضُ هَؤُلاَءِ كَانَ مُسْتَرْضَعًا فِي بَنِي سَعْدٍ فَقَتَلَتْهُ هُذَيْلٌ " وَرِبَا الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ وَأَوَّلُ رِبًا أَضَعُهُ رِبَانَا رِبَا عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَإِنَّهُ مَوْضُوعٌ كُلُّهُ اتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ وَاسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ وَإِنَّ لَكُمْ عَلَيْهِنَّ أَنْ لاَ يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ أَحَدًا تَكْرَهُونَهُ فَإِنْ فَعَلْنَ فَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ وَلَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَإِنِّي قَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ إِنِ اعْتَصَمْتُمْ بِهِ كِتَابَ اللَّهِ وَأَنْتُمْ مَسْئُولُونَ عَنِّي فَمَا أَنْتُمْ قَائِلُونَ " . قَالُوا نَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ وَأَدَّيْتَ وَنَصَحْتَ . ثُمَّ قَالَ بِأُصْبُعِهِ السَّبَّابَةِ يَرْفَعُهَا إِلَى السَّمَاءِ وَيَنْكِبُهَا إِلَى النَّاسِ " اللَّهُمَّ اشْهَدِ اللَّهُمَّ اشْهَدِ اللَّهُمَّ اشْهَدْ " . ثُمَّ أَذَّنَ بِلاَلٌ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الظُّهْرَ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْعَصْرَ وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى أَتَى الْمَوْقِفَ فَجَعَلَ بَطْنَ نَاقَتِهِ الْقَصْوَاءَ إِلَى الصَّخَرَاتِ وَجَعَلَ حَبْلَ الْمُشَاةِ بَيْنَ يَدَيْهِ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى غَرَبَتِ الشَّمْسُ وَذَهَبَتِ الصُّفْرَةُ قَلِيلاً حِينَ غَابَ الْقُرْصُ وَأَرْدَفَ أُسَامَةَ خَلْفَهُ فَدَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ شَنَقَ لِلْقَصْوَاءِ الزِّمَامَ حَتَّى إِنَّ رَأْسَهَا لَيُصِيبُ مَوْرِكَ رَحْلِهِ وَهُوَ يَقُولُ بِيَدِهِ الْيُمْنَى " السَّكِينَةَ أَيُّهَا النَّاسُ السَّكِينَةَ أَيُّهَا النَّاسُ " . كُلَّمَا أَتَى حَبْلاً مِنَ الْحِبَالِ أَرْخَى لَهَا قَلِيلاً حَتَّى تَصْعَدَ حَتَّى أَتَى الْمُزْدَلِفَةَ فَجَمَعَ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَتَيْنِ - قَالَ عُثْمَانُ وَلَمْ يُسَبِّحْ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ اتَّفَقُوا - ثُمَّ اضْطَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى طَلَعَ الْفَجْرُ فَصَلَّى الْفَجْرَ حِينَ تَبَيَّنَ لَهُ الصُّبْحُ - قَالَ سُلَيْمَانُ بِنِدَاءٍ وَإِقَامَةٍ ثُمَّ اتَّفَقُوا - ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى أَتَى الْمَشْعَرَ الْحَرَامَ فَرَقِيَ عَلَيْهِ قَالَ عُثْمَانُ وَسُلَيْمَانُ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَكَبَّرَهُ وَهَلَّلَهُ زَادَ عُثْمَانُ وَوَحَّدَهُ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى أَسْفَرَ جِدًّا ثُمَّ دَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَأَرْدَفَ الْفَضْلَ بْنَ عَبَّاسٍ وَكَانَ رَجُلاً حَسَنَ الشَّعْرِ أَبْيَضَ وَسِيمًا فَلَمَّا دَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّ الظُّعُنُ يَجْرِينَ فَطَفِقَ الْفَضْلُ يَنْظُرُ إِلَيْهِنَّ فَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَهُ عَلَى وَجْهِ الْفَضْلِ وَصَرَفَ الْفَضْلُ وَجْهَهُ إِلَى الشِّقِّ الآخَرِ وَحَوَّلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَهُ إِلَى الشِّقِّ الآخَرِ وَصَرَفَ الْفَضْلُ وَجْهَهُ إِلَى الشِّقِّ الآخَرِ يَنْظُرُ حَتَّى أَتَى مُحَسِّرًا فَحَرَّكَ قَلِيلاً ثُمَّ سَلَكَ الطَّرِيقَ الْوُسْطَى الَّذِي يُخْرِجُكَ إِلَى الْجَمْرَةِ الْكُبْرَى حَتَّى أَتَى الْجَمْرَةَ الَّتِي عِنْدَ الشَّجَرَةِ فَرَمَاهَا بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ مِنْهَا بِمِثْلِ حَصَى الْخَذْفِ فَرَمَى مِنْ بَطْنِ الْوَادِي ثُمَّ انْصَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْمَنْحَرِ فَنَحَرَ بِيَدِهِ ثَلاَثًا وَسِتِّينَ وَأَمَرَ عَلِيًّا فَنَحَرَ مَا غَبَرَ - يَقُولُ مَا بَقِيَ - وَأَشْرَكَهُ فِي هَدْيِهِ ثُمَّ أَمَرَ مِنْ كُلِّ بَدَنَةٍ بِبَضْعَةٍ فَجُعِلَتْ فِي قِدْرٍ فَطُبِخَتْ فَأَكَلاَ مِنْ لَحْمِهَا وَشَرِبَا مِنْ مَرَقِهَا قَالَ سُلَيْمَانُ ثُمَّ رَكِبَ ثُمَّ أَفَاضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْبَيْتِ فَصَلَّى بِمَكَّةَ الظُّهْرَ ثُمَّ أَتَى بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَهُمْ يَسْقُونَ عَلَى زَمْزَمَ فَقَالَ " انْزِعُوا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَلَوْلاَ أَنْ يَغْلِبَكُمُ النَّاسُ عَلَى سِقَايَتِكُمْ لَنَزَعْتُ مَعَكُمْ " . فَنَاوَلُوهُ دَلْوًا فَشَرِبَ مِنْهُ .
Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz uning huzuriga kirdik. Uning oldiga yetib borganimizda, u qavmdan (kim ekanini) soʻray boshladi, toki menga yetdi. Men: «Men Muhammad ibn Ali ibn Husaynman», dedim. Shunda u qoʻlini boshimga uzatib, yuqorigi tugmamni yechdi, soʻng pastki tugmamni yechdi, keyin kaftini koʻkraklarim orasiga qoʻydi. Men oʻsha kunlari yosh oʻspirin edim. U: «Marhabo senga, xush kelibsan, ey jiyanim! Xohlaganingni soʻra», dedi. Men undan soʻradim, u koʻzi ojiz edi. Namoz vaqti kirdi va u toʻqilgan bir matoga oʻranib turdi — yaʼni shunday yamoq-yamoq qilingan kichkina kiyim ediki, har gal uni yelkasiga tashlasa, kichikligi sababli ikki uchi qaytib tushardi. U bizga imom boʻlib namoz oʻqidi, ridosi esa yonidagi kiyim ilgichida turardi. Men: «Menga Rasululloh ﷺning hajlari haqida xabar bering», dedim. U qoʻli bilan ishora qilib, toʻqqizni (barmoq bukib) belgiladi. Soʻng u dedi: «Rasululloh ﷺ toʻqqiz yil turdilar, haj qilmadilar. Soʻng oʻninchi yilda odamlar orasida ‹Rasululloh ﷺ haj qiladilar› deb eʼlon qilindi. Shunda Madinaga juda koʻp kishilar keldi, ularning barchasi Rasululloh ﷺga ergashishni va u zot qilgan amallarning aynan oʻzini qilishni istardi. Rasululloh ﷺ chiqdilar, biz ham u zot bilan chiqdik, toki Zul-Hulayfaga yetdik. U yerda Asmo bint Umays Muhammad ibn Abu Bakrni tugʻdi va Rasululloh ﷺga ‹Nima qilay?› deb (odam) yubordi. U zot: ‹Gʻusl qil, mato bilan (qon oqishini) bekitib bogʻla va ehromga kir›, dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ masjidda namoz oʻqidilar, keyin Qasvo (degan tuya)ga mindilar, toki tuyalari u zotni koʻtarib Baydoga chiqqanda» — Jobir dedi: «Men koʻz ilgʻagan masofagacha qaradim: u zotning oldida ham minganlar va piyodalar, oʻng tomonida ham shunday, chap tomonida ham shunday, ortida ham shunday edi. Rasululloh ﷺ bizning oramizda edilar, u zotga Qurʼon nozil boʻlardi va u zot uning taʼvilini bilardilar. Shuning uchun u zot nima amal qilsalar, biz ham shuni qilardik». Rasululloh ﷺ tavhid bilan talbiya aytdilar: «Labbayka allohumma labbayk, labbayka lo sharika laka labbayk, innal-hamda van-niʼmata laka val-mulk, lo sharika lak» (Labbayka, ey Alloh, labbayk; labbayk, Sening sheriging yoʻq, labbayk; albatta hamd va neʼmat Senikidir va mulk ham, Sening sheriging yoʻq). Odamlar ham oʻzlari aytadigan (talbiya) bilan talbiya aytdilar, Rasululloh ﷺ ularga undan hech narsani rad qilmadilar va Rasululloh ﷺ oʻz talbiyalarini davom ettirdilar. Jobir dedi: «Biz hajdan boshqasini niyat qilmasdik, umrani bilmasdik». Toki u zot bilan birga Baytga (Kaʼbaga) yetib kelganimizda, u zot Ruknni (Hajar-ul-asvadni) istilom qildilar, soʻng uch (aylanish)da raml qilib (yelkani qoqib tez) yurdilar va toʻrt (aylanish)da (oddiy) yurdilar. Soʻng Ibrohim Maqomi tomon oldinga oʻtib: {Ibrohim Maqomidan namozgoh tutinglar} (Baqara 125) deb oʻqidilar va Maqomni oʻzlari bilan Bayt orasida qildilar. (Roviy) dedi: Otam aytar edi — Ibn Nufayl va Usmon dedi: — «Men buni faqat Nabiy ﷺdan (rivoyat qilib) zikr qilganlarini bilaman», deb. Sulaymon dedi: «Men faqat shuni bilamanki, u (Jobir): ‹Rasululloh ﷺ ikki rakaatda {Qul huvallohu ahad}ni va {Qul yo ayyuhal-kofirun}ni oʻqirdilar›, dedi». Soʻng u zot Baytga qaytib, Ruknni istilom qildilar, keyin eshikdan Safoga chiqdilar. Safoga yaqinlashganlarida: {Albatta, Safo va Marva Alloh shaoirlaridandir} (Baqara 158) deb oʻqib: «Alloh nimadan boshlagan boʻlsa, biz ham shundan boshlaymiz», dedilar. Shunday qilib, Safodan boshladilar, unga chiqib, toki Baytni koʻrgunlaricha. Soʻng Allohga takbir aytib, Uni yagona deb: «Lo ilaha illalloh vahdahu lo sharika lah, lahul-mulku va lahul-hamd, yuhyi va yumit, va huva ala kulli shayʼin qodir. Lo ilaha illalloh vahdah, anjaza vaʼdah, va nasara abdah, va hazamal-ahzoba vahdah» (Yagona Allohdan boʻlak iloh yoʻq, Uning sherigi yoʻq, mulk Unikidir va hamd ham Unikidir, U tiriltiradi va oʻldiradi, U har narsaga qodirdir. Yagona Allohdan boʻlak iloh yoʻq, U vaʼdasini uddaladi, bandasiga yordam berdi va (kofir) lashkarlarni yolgʻiz Oʻzi mahv etdi), dedilar. Soʻng bularning orasida duo qildilar va shunga oʻxshash (zikr)ni uch marta aytdilar. Soʻng Marva tomon tushdilar, toki oyoqlari (vodiyga) tushganda, vodiy oʻrtasida raml qilib (yugurib) bordilar, soʻng yuqori chiqqanlarida (oddiy) yurdilar, toki Marvaga keldilar. Marvada ham Safoda qilgan(zikr)larining aynan oʻzini qildilar. Toki Marvadagi oxirgi saʼy (aylanish) boʻlganda: «Agar men ishimning oldini orqasidek (oldindan) bilganimda, qurbonlik mol haydab kelmas edim va bu (haj)ni umra qilardim. Bas, sizlardan kimning yonida qurbonlik mol boʻlmasa, ehromdan chiqsin va buni umra qilsin», dedilar. Shunda barcha odamlar ehromdan chiqib, sochlarini qisqartirdilar, faqat Nabiy ﷺ va yonida qurbonlik mol boʻlganlar (chiqmadilar). Shunda Suroqa ibn Juʼshum turib: «Ey Rasululloh, bu (hukm) shu yilimizgami yoki abadiymi?» dedi. Rasululloh ﷺ barmoqlarini bir-biriga kiritib chalishtirdilar, soʻng: «Umra hajga kirdi», dedilar — ikki marta shunday qildilar — «Yoʻq, balki abadulabad uchun; yoʻq, balki abadulabad uchun». (Roviy) dedi: Ali (roziyallohu anhu) Yamandan Nabiy ﷺning qurbonlik tuyalari bilan keldi va Fotima (roziyallohu anho)ni ehromdan chiqqanlar qatorida, rangli kiyim kiygan va surma surtgan holda topdi. Ali buni unga maʼqul koʻrmadi va: «Senga buni kim buyurdi?» dedi. U: «Otam», dedi. Ali Iroqda aytar edi: «Men Fotima qilgan ish haqida unga taʼna qilib, undan zikr qilingan narsa boʻyicha Rasululloh ﷺdan fatvo soʻrash uchun u zotning huzurlariga bordim va men buni unga maʼqul koʻrmaganimni aytdim. (Fotima): ‹Otam menga buni buyurganlar›, degan edi. Shunda u zot: ‹Rost aytibdi, rost aytibdi. Hajni niyat qilganingda nima deding?› dedilar. Men: ‹Allohumma, men Rasululloh ﷺ niyat qilgan (haj) bilan niyat qilaman›, dedim, dedim. U zot: ‹Albatta, mening yonimda qurbonlik mol bor, bas, sen ehromdan chiqma›, dedilar». (Roviy) dedi: Ali Yamandan olib kelgan va Nabiy ﷺ Madinadan olib kelgan qurbonlik mollarning hammasi yuzta edi. Shunday qilib, barcha odamlar ehromdan chiqib, sochlarini qisqartirdilar, faqat Nabiy ﷺ va yonida qurbonlik mol boʻlganlar bundan mustasno. (Roviy) dedi: Tarviya kuni (Zul-hijjaning sakkizinchi kuni) boʻlganda va ular Minoga yuz tutganlarida, hajni niyat qilib talbiya aytdilar. Rasululloh ﷺ (tuyaga) mindilar va Minoda peshin, asr, shom, xufton va bomdod namozlarini oʻqidilar. Soʻng quyosh chiqquncha biroz turdilar. Soʻng u zot oʻzlariga (jundan tikilgan) qora chodir tikilishini buyurdilar va u Namira (degan joy)da tikildi. Soʻng Rasululloh ﷺ yoʻlga chiqdilar, Quraysh esa Rasululloh ﷺ johiliyatda Quraysh qilganidek, Muzdalifadagi Mashʼar-ul-Harom yonida toʻxtaydilar deb shubha qilmasdilar. Lekin Rasululloh ﷺ (u yerdan) oʻtib ketib, toki Arafaga keldilar va oʻzlari uchun Namirada tikilgan chodirni topdilar va shu yerda tushdilar. Toki quyosh ogʻganda, Qasvoni tayyorlashni buyurdilar va u uchun jihozlandi. Soʻng (tuyaga) minib, vodiy oʻrtasiga keldilar va odamlarga xutba qilib dedilar: «Albatta, qonlaringiz va mollaringiz oʻzaro sizlarga shu kuningiz, shu oyingiz, shu shahringizning hurmati kabi haromdir. Ogoh boʻlinglarki, johiliyat ishidan boʻlgan har bir narsa mening oyoqlarim ostida (botil deb) qoʻyilgandir. Johiliyat qonlari (qasoslari) ham (botil deb) qoʻyilgandir. Men bekor qiladigan birinchi qon — bizning qonimiz...» — Usmon: «Ibn Robianing qoni», dedi; Sulaymon esa: «Robia ibn al-Horis ibn Abdulmuttalibning qoni», dedi. Ulardan baʼzilari: «U Banu Saʼd qabilasida emizishga berilgan edi, uni Huzayl (qabilasi) oʻldirdi», dedi. «Johiliyat ribosi (sudxoʻrligi) ham (botil deb) qoʻyilgandir. Men bekor qiladigan birinchi ribo — bizning ribomiz, Abbos ibn Abdulmuttalibning ribosi; albatta, uning hammasi (botil deb) qoʻyilgandir. Ayollar haqida Allohdan qoʻrqinglar, chunki sizlar ularni Alloh omonati bilan oldingiz va ularning farjlarini Allohning kalimasi bilan halol qildingiz. Sizlarning ular zimmasida haqqingiz shuki, ular toʻshaklaringizni siz yoqtirmagan birovga bostirmasinlar. Agar shunday qilsalar, ularni ogʻir boʻlmagan tarzda uringlar. Ularning sizlar zimmasida haqqi esa — yaxshilik bilan rizqlari va kiyimlaridir. Albatta, men sizlar orasida shunday narsani qoldirdimki, agar unga mahkam yopishsangiz, undan keyin hech qachon adashmaysiz — bu Allohning Kitobidir. Sizlar mendan (Qiyomatda) soʻraladingiz, bas, nima deysizlar?» Ular: «Guvohlik beramizki, siz (dinni) yetkazdingiz, (vazifani) ado etdingiz va nasihat qildingiz», dedilar. Soʻng u zot koʻrsatkich barmoqlarini osmonga koʻtarib, soʻng odamlar tomon egib: «Allohumma, guvoh boʻl! Allohumma, guvoh boʻl! Allohumma, guvoh boʻl!» dedilar. Soʻng Bilol azon aytdi, keyin iqomat aytdi va u zot peshinni oʻqidilar. Soʻng (Bilol) iqomat aytdi va u zot asrni oʻqidilar, ular orasida boshqa (nafl) oʻqimadilar. Soʻng Qasvoga minib, mavqif (toʻxtash joyi)ga keldilar va Qasvo tuyalarining qornini toshlar (Sahorot) tomon qaratdilar, piyodalar yoʻlini esa oldilariga qildilar. Soʻng qiblaga yuzlandilar va toki quyosh botib, sariqlik (shafaq) ham bir oz ketib, qorgʻa (disk) gʻoyib boʻlguncha turaverdilar. Usomani ortlariga mindirdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ (Muzdalifa tomon) yoʻlga tushdilar va Qasvoning jilovini shunday tortdilarki, hatto uning boshi egar qoshiga tegardi. U zot oʻng qoʻllari bilan ishora qilib: «Ey odamlar, sokinlik bilan! Ey odamlar, sokinlik bilan!» derdilar. Qachon biror tepalik (toshli yer)ga yetsalar, tuyaga jilovni biroz boʻshatardilar, toki u chiqib olsin. Toki Muzdalifaga keldilar va u yerda shom bilan xuftonni bitta azon va ikkita iqomat bilan birga oʻqidilar — Usmon: «Ular orasida boshqa (nafl) oʻqimadi», dedi, soʻng (roviylar) ittifoq qildilar. — Soʻng Rasululloh ﷺ tong otguncha yotib (dam olib) turdilar, soʻng tong yorishgani aniq boʻlganda bomdodni oʻqidilar — Sulaymon: «Azon va iqomat bilan», dedi, soʻng (roviylar) ittifoq qildilar. — Soʻng Qasvoga minib, Mashʼar-ul-Haromga keldilar va unga chiqdilar. Usmon va Sulaymon: «Soʻng qiblaga yuzlanib, Allohga hamd aytdilar, takbir aytdilar va tahlil (Lo ilaha illalloh) aytdilar», dedilar; Usmon: «Va Uni yagona deb (zikr qildilar)», deb ziyoda qildi. Toki yaxshigina yorishguncha turdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ quyosh chiqishidan oldin (yoʻlga) tushdilar va Fazl ibn Abbosni ortlariga mindirdilar — u sochi chiroyli, oppoq, koʻrkam bir kishi edi. Rasululloh ﷺ (yoʻlga) tushganlarida, (ayollar mingan) kajavalar oʻtib ketardi. Fazl ularga qaray boshladi. Shunda Rasululloh ﷺ qoʻllarini Fazlning yuziga qoʻydilar, Fazl yuzini boshqa tomonga burib qaray boshladi. Rasululloh ﷺ qoʻllarini ham boshqa tomonga koʻchirdilar, Fazl yana yuzini boshqa tomonga burib qaray boshladi. Toki Muhassir (vodiysi)ga keldilar va (tuyalarini) biroz tezlatdilar. Soʻng sizni Katta Jamra tomon olib chiqadigan oʻrta yoʻlni tutdilar, toki daraxt yonidagi Jamraga keldilar va uni yetti tosh bilan otdilar, har bir tosh bilan takbir aytardilar — toshlar otib tashlanadigan (kichkina) toshlardek edi. U zot vodiy oʻrtasidan otdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ qurbonlik joyiga qaytib, oʻz qoʻllari bilan oltmish uchta (tuya) soʻydilar va Aliga (qolganini) soʻyishni buyurdilar, u qolganlarini soʻydi va u zot oʻz qurbonligida unga sherik qildilar. Soʻng har bir tuyadan bir parcha (goʻsht olishni) buyurdilar va u qozonga solinib pishirildi. Ikkalalari uning goʻshtidan yedilar va shoʻrvasidan ichdilar. Sulaymon dedi: Soʻng (tuyaga) minib, Rasululloh ﷺ Baytga (Kaʼbaga, ifoza tavofiga) qaytdilar va Makkada peshinni oʻqidilar. Soʻng Banu Abdulmuttalib oldiga keldilar — ular Zamzam (suvi)dan (hojilarga) suv tortib berayotgan edilar. U zot: «Suv torting, ey Banu Abdulmuttalib! Agar odamlar sizlarni suv tortishingiz (vazifasi)dan yengib (tortib) olmasalar edi, men ham siz bilan birga suv tortgan boʻlardim», dedilar. Shunda ular u zotga bir paqir (suv) tutdilar, u zot undan ichdilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз унинг ҳузурига кирдик. Унинг олдига етиб борганимизда, у қавмдан (ким эканини) сўрай бошлади, токи менга етди. Мен: «Мен Муҳаммад ибн Али ибн Ҳусайнман», дедим. Шунда у қўлини бошимга узатиб, юқориги тугмамни ечди, сўнг пастки тугмамни ечди, кейин кафтини кўкракларим орасига қўйди. Мен ўша кунлари ёш ўспирин эдим. У: «Марҳабо сенга, хуш келибсан, эй жияним! Хоҳлаганингни сўра», деди. Мен ундан сўрадим, у кўзи ожиз эди. Намоз вақти кирди ва у тўқилган бир матога ўраниб турди — яъни шундай ямоқ-ямоқ қилинган кичкина кийим эдики, ҳар гал уни елкасига ташласа, кичиклиги сабабли икки учи қайтиб тушарди. У бизга имом бўлиб намоз ўқиди, ридоси эса ёнидаги кийим илгичида турарди. Мен: «Менга Расулуллоҳ ﷺнинг ҳажлари ҳақида хабар беринг», дедим. У қўли билан ишора қилиб, тўққизни (бармоқ букиб) белгилади. Сўнг у деди: «Расулуллоҳ ﷺ тўққиз йил турдилар, ҳаж қилмадилар. Сўнг ўнинчи йилда одамлар орасида ‹Расулуллоҳ ﷺ ҳаж қиладилар› деб эълон қилинди. Шунда Мадинага жуда кўп кишилар келди, уларнинг барчаси Расулуллоҳ ﷺга эргашишни ва у зот қилган амалларнинг айнан ўзини қилишни истарди. Расулуллоҳ ﷺ чиқдилар, биз ҳам у зот билан чиқдик, токи Зул-Ҳулайфага етдик. У ерда Асмо бинт Умайс Муҳаммад ибн Абу Бакрни туғди ва Расулуллоҳ ﷺга ‹Нима қилай?› деб (одам) юборди. У зот: ‹Ғусл қил, мато билан (қон оқишини) бекитиб боғла ва эҳромга кир›, дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ масжидда намоз ўқидилар, кейин Қасво (деган туя)га миндилар, токи туялари у зотни кўтариб Байдога чиққанда» — Жобир деди: «Мен кўз илғаган масофагача қарадим: у зотнинг олдида ҳам минганлар ва пиёдалар, ўнг томонида ҳам шундай, чап томонида ҳам шундай, ортида ҳам шундай эди. Расулуллоҳ ﷺ бизнинг орамизда эдилар, у зотга Қуръон нозил бўларди ва у зот унинг таъвилини билардилар. Шунинг учун у зот нима амал қилсалар, биз ҳам шуни қилардик». Расулуллоҳ ﷺ тавҳид билан талбия айтдилар: «Лаббайка аллоҳумма лаббайк, лаббайка ло шарика лака лаббайк, иннал-ҳамда ван-ниъмата лака вал-мулк, ло шарика лак» (Лаббайка, эй Аллоҳ, лаббайк; лаббайк, Сенинг шеригинг йўқ, лаббайк; албатта ҳамд ва неъмат Сеникидир ва мулк ҳам, Сенинг шеригинг йўқ). Одамлар ҳам ўзлари айтадиган (талбия) билан талбия айтдилар, Расулуллоҳ ﷺ уларга ундан ҳеч нарсани рад қилмадилар ва Расулуллоҳ ﷺ ўз талбияларини давом эттирдилар. Жобир деди: «Биз ҳаждан бошқасини ният қилмасдик, умрани билмасдик». Токи у зот билан бирга Байтга (Каъбага) етиб келганимизда, у зот Рукнни (Ҳажар-ул-асвадни) истилом қилдилар, сўнг уч (айланиш)да рамл қилиб (елкани қоқиб тез) юрдилар ва тўрт (айланиш)да (оддий) юрдилар. Сўнг Иброҳим Мақоми томон олдинга ўтиб: {Иброҳим Мақомидан намозгоҳ тутинглар} (Бақара 125) деб ўқидилар ва Мақомни ўзлари билан Байт орасида қилдилар. (Ровий) деди: Отам айтар эди — Ибн Нуфайл ва Усмон деди: — «Мен буни фақат Набий ﷺдан (ривоят қилиб) зикр қилганларини биламан», деб. Сулаймон деди: «Мен фақат шуни биламанки, у (Жобир): ‹Расулуллоҳ ﷺ икки ракаатда {Қул ҳуваллоҳу аҳад}ни ва {Қул ё айюҳал-кофирун}ни ўқирдилар›, деди». Сўнг у зот Байтга қайтиб, Рукнни истилом қилдилар, кейин эшикдан Сафога чиқдилар. Сафога яқинлашганларида: {Албатта, Сафо ва Марва Аллоҳ шаоирларидандир} (Бақара 158) деб ўқиб: «Аллоҳ нимадан бошлаган бўлса, биз ҳам шундан бошлаймиз», дедилар. Шундай қилиб, Сафодан бошладилар, унга чиқиб, токи Байтни кўргунларича. Сўнг Аллоҳга такбир айтиб, Уни ягона деб: «Ло илаҳа иллаллоҳ ваҳдаҳу ло шарика лаҳ, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамд, юҳйи ва юмит, ва ҳува ала кулли шайъин қодир. Ло илаҳа иллаллоҳ ваҳдаҳ, анжаза ваъдаҳ, ва насара абдаҳ, ва ҳазамал-аҳзоба ваҳдаҳ» (Ягона Аллоҳдан бўлак илоҳ йўқ, Унинг шериги йўқ, мулк Уникидир ва ҳамд ҳам Уникидир, У тирилтиради ва ўлдиради, У ҳар нарсага қодирдир. Ягона Аллоҳдан бўлак илоҳ йўқ, У ваъдасини уддалади, бандасига ёрдам берди ва (кофир) лашкарларни ёлғиз Ўзи маҳв этди), дедилар. Сўнг буларнинг орасида дуо қилдилар ва шунга ўхшаш (зикр)ни уч марта айтдилар. Сўнг Марва томон тушдилар, токи оёқлари (водийга) тушганда, водий ўртасида рамл қилиб (югуриб) бордилар, сўнг юқори чиққанларида (оддий) юрдилар, токи Марвага келдилар. Марвада ҳам Сафода қилган(зикр)ларининг айнан ўзини қилдилар. Токи Марвадаги охирги саъй (айланиш) бўлганда: «Агар мен ишимнинг олдини орқасидек (олдиндан) билганимда, қурбонлик мол ҳайдаб келмас эдим ва бу (ҳаж)ни умра қилардим. Бас, сизлардан кимнинг ёнида қурбонлик мол бўлмаса, эҳромдан чиқсин ва буни умра қилсин», дедилар. Шунда барча одамлар эҳромдан чиқиб, сочларини қисқартирдилар, фақат Набий ﷺ ва ёнида қурбонлик мол бўлганлар (чиқмадилар). Шунда Суроқа ибн Жуъшум туриб: «Эй Расулуллоҳ, бу (ҳукм) шу йилимизгами ёки абадийми?» деди. Расулуллоҳ ﷺ бармоқларини бир-бирига киритиб чалиштирдилар, сўнг: «Умра ҳажга кирди», дедилар — икки марта шундай қилдилар — «Йўқ, балки абадулабад учун; йўқ, балки абадулабад учун». (Ровий) деди: Али (розияллоҳу анҳу) Ямандан Набий ﷺнинг қурбонлик туялари билан келди ва Фотима (розияллоҳу анҳо)ни эҳромдан чиққанлар қаторида, рангли кийим кийган ва сурма суртган ҳолда топди. Али буни унга маъқул кўрмади ва: «Сенга буни ким буюрди?» деди. У: «Отам», деди. Али Ироқда айтар эди: «Мен Фотима қилган иш ҳақида унга таъна қилиб, ундан зикр қилинган нарса бўйича Расулуллоҳ ﷺдан фатво сўраш учун у зотнинг ҳузурларига бордим ва мен буни унга маъқул кўрмаганимни айтдим. (Фотима): ‹Отам менга буни буюрганлар›, деган эди. Шунда у зот: ‹Рост айтибди, рост айтибди. Ҳажни ният қилганингда нима дединг?› дедилар. Мен: ‹Аллоҳумма, мен Расулуллоҳ ﷺ ният қилган (ҳаж) билан ният қиламан›, дедим, дедим. У зот: ‹Албатта, менинг ёнимда қурбонлик мол бор, бас, сен эҳромдан чиқма›, дедилар». (Ровий) деди: Али Ямандан олиб келган ва Набий ﷺ Мадинадан олиб келган қурбонлик молларнинг ҳаммаси юзта эди. Шундай қилиб, барча одамлар эҳромдан чиқиб, сочларини қисқартирдилар, фақат Набий ﷺ ва ёнида қурбонлик мол бўлганлар бундан мустасно. (Ровий) деди: Тарвия куни (Зул-ҳижжанинг саккизинчи куни) бўлганда ва улар Минога юз тутганларида, ҳажни ният қилиб талбия айтдилар. Расулуллоҳ ﷺ (туяга) миндилар ва Минода пешин, аср, шом, хуфтон ва бомдод намозларини ўқидилар. Сўнг қуёш чиққунча бироз турдилар. Сўнг у зот ўзларига (жундан тикилган) қора чодир тикилишини буюрдилар ва у Намира (деган жой)да тикилди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ йўлга чиқдилар, Қурайш эса Расулуллоҳ ﷺ жоҳилиятда Қурайш қилганидек, Муздалифадаги Машъар-ул-Ҳаром ёнида тўхтайдилар деб шубҳа қилмасдилар. Лекин Расулуллоҳ ﷺ (у ердан) ўтиб кетиб, токи Арафага келдилар ва ўзлари учун Намирада тикилган чодирни топдилар ва шу ерда тушдилар. Токи қуёш оғганда, Қасвони тайёрлашни буюрдилар ва у учун жиҳозланди. Сўнг (туяга) миниб, водий ўртасига келдилар ва одамларга хутба қилиб дедилар: «Албатта, қонларингиз ва молларингиз ўзаро сизларга шу кунингиз, шу ойингиз, шу шаҳрингизнинг ҳурмати каби ҳаромдир. Огоҳ бўлингларки, жоҳилият ишидан бўлган ҳар бир нарса менинг оёқларим остида (ботил деб) қўйилгандир. Жоҳилият қонлари (қасослари) ҳам (ботил деб) қўйилгандир. Мен бекор қиладиган биринчи қон — бизнинг қонимиз...» — Усмон: «Ибн Робианинг қони», деди; Сулаймон эса: «Робиа ибн ал-Ҳорис ибн Абдулмутталибнинг қони», деди. Улардан баъзилари: «У Бану Саъд қабиласида эмизишга берилган эди, уни Ҳузайл (қабиласи) ўлдирди», деди. «Жоҳилият рибоси (судхўрлиги) ҳам (ботил деб) қўйилгандир. Мен бекор қиладиган биринчи рибо — бизнинг рибомиз, Аббос ибн Абдулмутталибнинг рибоси; албатта, унинг ҳаммаси (ботил деб) қўйилгандир. Аёллар ҳақида Аллоҳдан қўрқинглар, чунки сизлар уларни Аллоҳ омонати билан олдингиз ва уларнинг фаржларини Аллоҳнинг калимаси билан ҳалол қилдингиз. Сизларнинг улар зиммасида ҳаққингиз шуки, улар тўшакларингизни сиз ёқтирмаган бировга бостирмасинлар. Агар шундай қилсалар, уларни оғир бўлмаган тарзда уринглар. Уларнинг сизлар зиммасида ҳаққи эса — яхшилик билан ризқлари ва кийимларидир. Албатта, мен сизлар орасида шундай нарсани қолдирдимки, агар унга маҳкам ёпишсангиз, ундан кейин ҳеч қачон адашмайсиз — бу Аллоҳнинг Китобидир. Сизлар мендан (Қиёматда) сўраладингиз, бас, нима дейсизлар?» Улар: «Гувоҳлик берамизки, сиз (динни) етказдингиз, (вазифани) адо этдингиз ва насиҳат қилдингиз», дедилар. Сўнг у зот кўрсаткич бармоқларини осмонга кўтариб, сўнг одамлар томон эгиб: «Аллоҳумма, гувоҳ бўл! Аллоҳумма, гувоҳ бўл! Аллоҳумма, гувоҳ бўл!» дедилар. Сўнг Билол азон айтди, кейин иқомат айтди ва у зот пешинни ўқидилар. Сўнг (Билол) иқомат айтди ва у зот асрни ўқидилар, улар орасида бошқа (нафл) ўқимадилар. Сўнг Қасвога миниб, мавқиф (тўхташ жойи)га келдилар ва Қасво туяларининг қорнини тошлар (Саҳорот) томон қаратдилар, пиёдалар йўлини эса олдиларига қилдилар. Сўнг қиблага юзландилар ва токи қуёш ботиб, сариқлик (шафақ) ҳам бир оз кетиб, қорға (диск) ғойиб бўлгунча туравердилар. Усомани ортларига миндирдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ (Муздалифа томон) йўлга тушдилар ва Қасвонинг жиловини шундай тортдиларки, ҳатто унинг боши эгар қошига тегарди. У зот ўнг қўллари билан ишора қилиб: «Эй одамлар, сокинлик билан! Эй одамлар, сокинлик билан!» дердилар. Қачон бирор тепалик (тошли ер)га етсалар, туяга жиловни бироз бўшатардилар, токи у чиқиб олсин. Токи Муздалифага келдилар ва у ерда шом билан хуфтонни битта азон ва иккита иқомат билан бирга ўқидилар — Усмон: «Улар орасида бошқа (нафл) ўқимади», деди, сўнг (ровийлар) иттифоқ қилдилар. — Сўнг Расулуллоҳ ﷺ тонг отгунча ётиб (дам олиб) турдилар, сўнг тонг ёришгани аниқ бўлганда бомдодни ўқидилар — Сулаймон: «Азон ва иқомат билан», деди, сўнг (ровийлар) иттифоқ қилдилар. — Сўнг Қасвога миниб, Машъар-ул-Ҳаромга келдилар ва унга чиқдилар. Усмон ва Сулаймон: «Сўнг қиблага юзланиб, Аллоҳга ҳамд айтдилар, такбир айтдилар ва таҳлил (Ло илаҳа иллаллоҳ) айтдилар», дедилар; Усмон: «Ва Уни ягона деб (зикр қилдилар)», деб зиёда қилди. Токи яхшигина ёришгунча турдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ қуёш чиқишидан олдин (йўлга) тушдилар ва Фазл ибн Аббосни ортларига миндирдилар — у сочи чиройли, оппоқ, кўркам бир киши эди. Расулуллоҳ ﷺ (йўлга) тушганларида, (аёллар минган) кажавалар ўтиб кетарди. Фазл уларга қарай бошлади. Шунда Расулуллоҳ ﷺ қўлларини Фазлнинг юзига қўйдилар, Фазл юзини бошқа томонга буриб қарай бошлади. Расулуллоҳ ﷺ қўлларини ҳам бошқа томонга кўчирдилар, Фазл яна юзини бошқа томонга буриб қарай бошлади. Токи Муҳассир (водийси)га келдилар ва (туяларини) бироз тезлатдилар. Сўнг сизни Катта Жамра томон олиб чиқадиган ўрта йўлни тутдилар, токи дарахт ёнидаги Жамрага келдилар ва уни етти тош билан отдилар, ҳар бир тош билан такбир айтардилар — тошлар отиб ташланадиган (кичкина) тошлардек эди. У зот водий ўртасидан отдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ қурбонлик жойига қайтиб, ўз қўллари билан олтмиш учта (туя) сўйдилар ва Алига (қолганини) сўйишни буюрдилар, у қолганларини сўйди ва у зот ўз қурбонлигида унга шерик қилдилар. Сўнг ҳар бир туядан бир парча (гўшт олишни) буюрдилар ва у қозонга солиниб пиширилди. Иккалалари унинг гўштидан едилар ва шўрвасидан ичдилар. Сулаймон деди: Сўнг (туяга) миниб, Расулуллоҳ ﷺ Байтга (Каъбага, ифоза тавофига) қайтдилар ва Маккада пешинни ўқидилар. Сўнг Бану Абдулмутталиб олдига келдилар — улар Замзам (суви)дан (ҳожиларга) сув тортиб бераётган эдилар. У зот: «Сув тортинг, эй Бану Абдулмутталиб! Агар одамлар сизларни сув тортишингиз (вазифаси)дан енгиб (тортиб) олмасалар эди, мен ҳам сиз билан бирга сув тортган бўлардим», дедилар. Шунда улар у зотга бир пақир (сув) тутдилар, у зот ундан ичдилар.