Hamza ibn Abdulmuttalib

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمَكِّيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أُتِيَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ ـ رضى الله عنه ـ يَوْمًا بِطَعَامِهِ فَقَالَ قُتِلَ مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ ـ وَكَانَ خَيْرًا مِنِّي ـ فَلَمْ يُوجَدْ لَهُ مَا يُكَفَّنُ فِيهِ إِلاَّ بُرْدَةٌ، وَقُتِلَ حَمْزَةُ أَوْ رَجُلٌ آخَرُ خَيْرٌ مِنِّي فَلَمْ يُوجَدْ لَهُ مَا يُكَفَّنُ فِيهِ إِلاَّ بُرْدَةٌ، لَقَدْ خَشِيتُ أَنْ يَكُونَ قَدْ عُجِّلَتْ لَنَا طَيِّبَاتُنَا فِي حَيَاتِنَا الدُّنْيَا، ثُمَّ جَعَلَ يَبْكِي‏.‏

Saʼd (otasidan) rivoyat qiladi: Bir marta Abdurrahmon ibn Avfning oldiga taom keltirildi va u: «Musʼab ibn Umayr shahid boʻldi — u mendan yaxshiroq edi — va uni kafanlash uchun oʻz burdi (qora toʻrt burchak tor kiyim)dan boshqa narsasi yoʻq edi. Hamza — yoki boshqa bir kishi — shahid boʻldi va u ham mendan yaxshiroq edi va uni kafanlash uchun oʻz burdidan boshqa narsasi yoʻq edi. Shubhasiz, men — amallarimning savobi bu dunyodayoq menga erta berib yuborilgan boʻlishidan — qoʻrqaman», — dedi, soʻng yigʻlay boshladi.Саъд (отасидан) ривоят қилади: Бир марта Абдурраҳмон ибн Авфнинг олдига таом келтирилди ва у: «Мусъаб ибн Умайр шаҳид бўлди — у мендан яхшироқ эди — ва уни кафанлаш учун ўз бурди (қора тўрт бурчак тор кийим)дан бошқа нарсаси йўқ эди. Ҳамза — ёки бошқа бир киши — шаҳид бўлди ва у ҳам мендан яхшироқ эди ва уни кафанлаш учун ўз бурдидан бошқа нарсаси йўқ эди. Шубҳасиз, мен — амалларимнинг савоби бу дунёдаёқ менга эрта бериб юборилган бўлишидан — қўрқаман», — деди, сўнг йиғлай бошлади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، إِبْرَاهِيمَ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ ـ رضى الله عنه ـ أُتِيَ بِطَعَامٍ وَكَانَ صَائِمًا فَقَالَ قُتِلَ مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ وَهُوَ خَيْرٌ مِنِّي، كُفِّنَ فِي بُرْدَةٍ، إِنْ غُطِّيَ رَأْسُهُ بَدَتْ رِجْلاَهُ، وَإِنْ غُطِّيَ رِجْلاَهُ بَدَا رَأْسُهُ ـ وَأُرَاهُ قَالَ ـ وَقُتِلَ حَمْزَةُ وَهُوَ خَيْرٌ مِنِّي، ثُمَّ بُسِطَ لَنَا مِنَ الدُّنْيَا مَا بُسِطَ ـ أَوْ قَالَ أُعْطِينَا مِنَ الدُّنْيَا مَا أُعْطِينَا ـ وَقَدْ خَشِينَا أَنْ تَكُونَ حَسَنَاتُنَا عُجِّلَتْ لَنَا، ثُمَّ جَعَلَ يَبْكِي حَتَّى تَرَكَ الطَّعَامَ‏.‏

Ibrohim (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Bir marta Abdurrahmon ibn Avfning oldiga taom keltirildi — u roʻza tutgan edi. U: «Musʼab ibn Umayr shahid boʻldi — u mendan yaxshiroq edi — va oʻz burdiga kafanlandi; (burd) bilan boshi yopilsa, oyoqlari ochilib qolar, oyoqlari yopilsa, boshi ochilib qolar edi. Hamza shahid boʻldi — u (ham) mendan yaxshiroq edi. Endi bizga dunyo boyligi berildi (yoki shunga oʻxshash narsa aytdi). Shubhasiz, men — amallarimning savobi bu dunyodayoq menga erta berib yuborilgan boʻlishidan — qoʻrqaman», — dedi, soʻng yigʻlay boshladi va taomini (yemay) tark etdi.Иброҳим (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Бир марта Абдурраҳмон ибн Авфнинг олдига таом келтирилди — у рўза тутган эди. У: «Мусъаб ибн Умайр шаҳид бўлди — у мендан яхшироқ эди — ва ўз бурдига кафанланди; (бурд) билан боши ёпилса, оёқлари очилиб қолар, оёқлари ёпилса, боши очилиб қолар эди. Ҳамза шаҳид бўлди — у (ҳам) мендан яхшироқ эди. Энди бизга дунё бойлиги берилди (ёки шунга ўхшаш нарса айтди). Шубҳасиз, мен — амалларимнинг савоби бу дунёдаёқ менга эрта бериб юборилган бўлишидан — қўрқаман», — деди, сўнг йиғлай бошлади ва таомини (емай) тарк этди.

وَقَالَ أَبُو الزِّنَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَمْزَةَ بْنِ عَمْرٍو الأَسْلَمِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ عُمَرَ ـ رضى الله عنه ـ بَعَثَهُ مُصَدِّقًا، فَوَقَعَ رَجُلٌ عَلَى جَارِيَةِ امْرَأَتِهِ، فَأَخَذَ حَمْزَةُ مِنَ الرَّجُلِ كَفِيلاً حَتَّى قَدِمَ عَلَى عُمَرَ، وَكَانَ عُمَرُ قَدْ جَلَدَهُ مِائَةَ جَلْدَةٍ، فَصَدَّقَهُمْ، وَعَذَرَهُ بِالْجَهَالَةِ‏.‏ وَقَالَ جَرِيرٌ وَالأَشْعَثُ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ فِي الْمُرْتَدِّينَ اسْتَتِبْهُمْ، وَكَفِّلْهُمْ‏.‏ فَتَابُوا وَكَفَلَهُمْ عَشَائِرُهُمْ‏.‏ وَقَالَ حَمَّادٌ إِذَا تَكَفَّلَ بِنَفْسٍ فَمَاتَ فَلاَ شَىْءَ عَلَيْهِ‏.‏ وَقَالَ الْحَكَمُ يَضْمَنُ‏.‏

Muhammad ibn Amr al-Aslamiy (otasi Hamzadan) rivoyat qiladi: Umar (roziyallohu anhu) uni (Hamzani) sadaqa (zakot) yigʻuvchi (qilib) joʻnatdi. Bir kishi oʻz xotinining choriyasi (kanizi) bilan zino qilgan edi. Hamza zinokor uchun (shaxsiy) kafillar oldi — to ular Umar oldiga kelguncha. Umar zinokorni bir yuz darra (kaltak) bilan urgan (jazolagan) edi. Umar ularning (zinokor allaqachon jazolangan degan) daʼvosini tasdiqladi va uni — (hukmni) bilmagani (johilligi) sababli — kechirdi. Jarir va Ashʼas — Ibn Masʼudga murtadlar (Islomni qabul qilgandan keyin kofir boʻlganlar) haqida: «Ularni tavbaga (chaqir) va ular uchun (shaxsiy) kafillar ol», — dedi. Ular tavba qildi va ularning qarindoshlari ular uchun kafil boʻldi. Hammodga koʻra: agar kishi boshqa bir kishi uchun kafil boʻlsa va oʻsha kishi vafot etsa, kafil — masʼuliyatdan ozod boʻladi. Hakamga koʻra: uning masʼuliyati davom etadi.Муҳаммад ибн Амр ал-Асламий (отаси Ҳамзадан) ривоят қилади: Умар (розияллоҳу анҳу) уни (Ҳамзани) садақа (закот) йиғувчи (қилиб) жўнатди. Бир киши ўз хотинининг чорияси (канизи) билан зино қилган эди. Ҳамза зинокор учун (шахсий) кафиллар олди — то улар Умар олдига келгунча. Умар зинокорни бир юз дарра (калтак) билан урган (жазолаган) эди. Умар уларнинг (зинокор аллақачон жазоланган деган) даъвосини тасдиқлади ва уни — (ҳукмни) билмагани (жоҳиллиги) сабабли — кечирди. Жарир ва Ашъас — Ибн Масъудга муртадлар (Исломни қабул қилгандан кейин кофир бўлганлар) ҳақида: «Уларни тавбага (чақир) ва улар учун (шахсий) кафиллар ол», — деди. Улар тавба қилди ва уларнинг қариндошлари улар учун кафил бўлди. Ҳаммодга кўра: агар киши бошқа бир киши учун кафил бўлса ва ўша киши вафот эца, кафил — масъулиятдан озод бўлади. Ҳакамга кўра: унинг масъулияти давом этади.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ أَبِيهِ، حُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ـ رضى الله عنهم ـ أَنَّهُ قَالَ أَصَبْتُ شَارِفًا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي مَغْنَمٍ يَوْمَ بَدْرٍ قَالَ وَأَعْطَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَارِفًا أُخْرَى، فَأَنَخْتُهُمَا يَوْمًا عِنْدَ باب رَجُلٍ مِنَ الأَنْصَارِ، وَأَنَا أُرِيدُ أَنْ أَحْمِلَ عَلَيْهِمَا إِذْخِرًا لأَبِيعَهُ، وَمَعِي صَائِغٌ مِنْ بَنِي قَيْنُقَاعَ فَأَسْتَعِينَ بِهِ عَلَى وَلِيمَةِ فَاطِمَةَ، وَحَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ يَشْرَبُ فِي ذَلِكَ الْبَيْتِ مَعَهُ قَيْنَةٌ، فَقَالَتْ أَلاَ يَا حَمْزَ لِلشُّرُفِ النِّوَاءِ‏.‏ فَثَارَ إِلَيْهِمَا حَمْزَةُ بِالسَّيْفِ، فَجَبَّ أَسْنِمَتَهُمَا، وَبَقَرَ خَوَاصِرَهُمَا، ثُمَّ أَخَذَ مِنْ أَكْبَادِهِمَا‏.‏ قُلْتُ لاِبْنِ شِهَابٍ وَمِنَ السَّنَامِ قَالَ قَدْ جَبَّ أَسْنِمَتَهُمَا فَذَهَبَ بِهَا‏.‏ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ قَالَ عَلِيٌّ ـ رضى الله عنه ـ فَنَظَرْتُ إِلَى مَنْظَرٍ أَفْظَعَنِي فَأَتَيْتُ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَعِنْدَهُ زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ فَأَخْبَرْتُهُ الْخَبَرَ فَخَرَجَ وَمَعَهُ زَيْدٌ، فَانْطَلَقْتُ مَعَهُ، فَدَخَلَ عَلَى حَمْزَةَ فَتَغَيَّظَ عَلَيْهِ فَرَفَعَ حَمْزَةُ بَصَرَهُ وَقَالَ هَلْ أَنْتُمْ إِلاَّ عَبِيدٌ لآبَائِي فَرَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُقَهْقِرُ حَتَّى خَرَجَ عَنْهُمْ، وَذَلِكَ قَبْلَ تَحْرِيمِ الْخَمْرِ‏.‏

Husayn ibn Ali (Ali ibn Abu Tolibdan) rivoyat qiladi: Ali ibn Abu Tolib dedi: «Men Badr (jangi) kuni oʻz oʻlja ulushim sifatida bir urgʻochi tuya oldim va Allohning Rasuli ﷺ menga yana bir urgʻochi tuya berdi. Men ikkovini bir ansoriyning eshigi oldida choʻktirdim — ularga Izxir (oʻti)ni ortib, uni sotish va uning pulini Fotimaga uylanishimda (toʻy) valimam uchun ishlatish niyatida. Men bilan Bani Qaynuqoʼdan bir zargar (ham) bor edi. Hamza ibn Abdulmuttalib oʻsha uyda xamr (ichkilik) ichib oʻtirgan edi va bir kuychi ayol (qoʻshiq aytib): ‹Ey Hamza! (Mana bu) ikki semiz qari urgʻochi tuyani (soʻy va mehmonlaringga tort)!› — der edi. Bas, Hamza qilichini olib, oʻsha ikki tuya tomonga bordi va ularning oʻrkachlarini kesdi, biqinlarini yordi va jigarlarining bir qismini oldi». (Men Ibn Shihobdan: «U oʻrkach(lar)ning bir qismini oldimi?» — deb soʻradim. U: «U ularning oʻrkachlarini kesib, olib ketdi», — deb javob berdi.) Ali davom etdi: «Men bu dahshatli manzarani koʻrganimda, Paygʻambar ﷺ ning oldiga borib, u zotga bu xabarni aytdim. Paygʻambar ﷺ — oʻsha paytda u zot bilan birga boʻlgan Zayd ibn Horisa hamrohligida — (tashqariga) chiqdi va men ham ular bilan birga bordim. U zot Hamza oldiga borib, unga qattiq (gap) aytdi. Hamza koʻzini koʻtarib: ‹Sizlar mening ota-bobolarimning qullaridan boshqa (kim) edingiz?!› — dedi. Paygʻambar ﷺ orqaga chekinib, (tashqariga) chiqdi. Bu voqea — xamr (ichkilik) harom qilinishdan oldin (sodir) boʻldi».Ҳусайн ибн Али (Али ибн Абу Толибдан) ривоят қилади: Али ибн Абу Толиб деди: «Мен Бадр (жанги) куни ўз ўлжа улушим сифатида бир урғочи туя олдим ва Аллоҳнинг Расули ﷺ менга яна бир урғочи туя берди. Мен икковини бир ансорийнинг эшиги олдида чўктирдим — уларга Изхир (ўти)ни ортиб, уни сотиш ва унинг пулини Фотимага уйланишимда (тўй) валимам учун ишлатиш ниятида. Мен билан Бани Қайнуқўдан бир заргар (ҳам) бор эди. Ҳамза ибн Абдулмутталиб ўша уйда хамр (ичкилик) ичиб ўтирган эди ва бир куйчи аёл (қўшиқ айтиб): ‹Эй Ҳамза! (Мана бу) икки семиз қари урғочи туяни (сўй ва меҳмонларингга торт)!› — дер эди. Бас, Ҳамза қиличини олиб, ўша икки туя томонга борди ва уларнинг ўркачларини кесди, биқинларини ёрди ва жигарларининг бир қисмини олди». (Мен Ибн Шиҳобдан: «У ўркач(лар)нинг бир қисмини олдими?» — деб сўрадим. У: «У уларнинг ўркачларини кесиб, олиб кетди», — деб жавоб берди.) Али давом этди: «Мен бу даҳшатли манзарани кўрганимда, Пайғамбар ﷺ нинг олдига бориб, у зотга бу хабарни айтдим. Пайғамбар ﷺ — ўша пайтда у зот билан бирга бўлган Зайд ибн Ҳориса ҳамроҳлигида — (ташқарига) чиқди ва мен ҳам улар билан бирга бордим. У зот Ҳамза олдига бориб, унга қаттиқ (гап) айтди. Ҳамза кўзини кўтариб: ‹Сизлар менинг ота-боболаримнинг қулларидан бошқа (ким) эдингиз?!› — деди. Пайғамбар ﷺ орқага чекиниб, (ташқарига) чиқди. Бу воқеа — хамр (ичкилик) ҳаром қилинишдан олдин (содир) бўлди».

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي بِنْتِ حَمْزَةَ ‏"‏ لاَ تَحِلُّ لِي، يَحْرُمُ مِنَ الرَّضَاعِ مَا يَحْرُمُ مِنَ النَّسَبِ، هِيَ بِنْتُ أَخِي مِنَ الرَّضَاعَةِ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Hamzaning qizi haqida: «Menga unga uylanish halol emas — chunki emizish (rizoʼat) qarindoshligi — qon (nasab) qarindoshligi kabi (taqiqlangan)(dir). U — mening emizishdan boʻlgan akamning qizi(dir)», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Ҳамзанинг қизи ҳақида: «Менга унга уйланиш ҳалол эмас — чунки эмизиш (ризўат) қариндошлиги — қон (насаб) қариндошлиги каби (тақиқланган)(дир). У — менинг эмизишдан бўлган акамнинг қизи(дир)», — дедилар.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ اعْتَمَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي ذِي الْقَعْدَةِ، فَأَبَى أَهْلُ مَكَّةَ أَنْ يَدَعُوهُ يَدْخُلُ مَكَّةَ، حَتَّى قَاضَاهُمْ عَلَى أَنْ يُقِيمَ بِهَا ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ، فَلَمَّا كَتَبُوا الْكِتَابَ كَتَبُوا هَذَا مَا قَاضَى عَلَيْهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَقَالُوا لاَ نُقِرُّ بِهَا، فَلَوْ نَعْلَمُ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ مَا مَنَعْنَاكَ، لَكِنْ أَنْتَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَنَا رَسُولُ اللَّهِ وَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِعَلِيٍّ ‏"‏ امْحُ رَسُولُ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ لاَ، وَاللَّهِ لاَ أَمْحُوكَ أَبَدًا، فَأَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْكِتَابَ، فَكَتَبَ هَذَا مَا قَاضَى عَلَيْهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، لاَ يَدْخُلُ مَكَّةَ سِلاَحٌ إِلاَّ فِي الْقِرَابِ، وَأَنْ لاَ يَخْرُجَ مِنْ أَهْلِهَا بِأَحَدٍ، إِنْ أَرَادَ أَنْ يَتَّبِعَهُ، وَأَنْ لاَ يَمْنَعَ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِهِ أَرَادَ أَنْ يُقِيمَ بِهَا‏.‏ فَلَمَّا دَخَلَهَا، وَمَضَى الأَجَلُ أَتَوْا عَلِيًّا، فَقَالُوا قُلْ لِصَاحِبِكَ اخْرُجْ عَنَّا فَقَدْ مَضَى الأَجَلُ‏.‏ فَخَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَتَبِعَتْهُمُ ابْنَةُ حَمْزَةَ يَا عَمِّ يَا عَمِّ‏.‏ فَتَنَاوَلَهَا عَلِيٌّ فَأَخَذَ بِيَدِهَا، وَقَالَ لِفَاطِمَةَ عَلَيْهَا السَّلاَمُ دُونَكِ ابْنَةَ عَمِّكِ، احْمِلِيهَا‏.‏ فَاخْتَصَمَ فِيهَا عَلِيٌّ وَزَيْدٌ وَجَعْفَرٌ، فَقَالَ عَلِيٌّ أَنَا أَحَقُّ بِهَا وَهْىَ ابْنَةُ عَمِّي‏.‏ وَقَالَ جَعْفَرٌ ابْنَةُ عَمِّي وَخَالَتُهَا تَحْتِي‏.‏ وَقَالَ زَيْدٌ ابْنَةُ أَخِي‏.‏ فَقَضَى بِهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِخَالَتِهَا‏.‏ وَقَالَ ‏"‏ الْخَالَةُ بِمَنْزِلَةِ الأُمِّ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ لِعَلِيٍّ ‏"‏ أَنْتَ مِنِّي وَأَنَا مِنْكَ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ لِجَعْفَرٍ ‏"‏ أَشْبَهْتَ خَلْقِي وَخُلُقِي ‏"‏‏.‏ وَقَالَ لِزَيْدٍ ‏"‏ أَنْتَ أَخُونَا وَمَوْلاَنَا ‏"‏‏.‏

Baro (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Zulqaʼda oyida umra qilishni niyat qilganda, Makka ahli — to u (Paygʻambar ﷺ) u yerda faqat uch kun qolishni vaʼda qilib, ular bilan masalani hal qilmaguncha — uni Makkaga kirishga qoʻymadi. Sulh hujjati yozilganda, (unda) quyidagi (soʻzlar) zikr qilindi: ‹Bular — Muhammad, Allohning Rasuli (sulh tuzishga) rozi boʻlgan shartlar(dir)›. Ular: «Biz bunga rozi boʻlmaymiz — chunki agar biz — sen Allohning Rasuli (deb) ishonganimizda, biz seni (Makkaga kirishdan) toʻsmas edik; lekin sen — Muhammad ibn Abdulloh(san)», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Men — Allohning Rasuli(man) va Muhammad ibn Abdulloh (ham)man», — dedilar. Soʻng u zot Aliga: «‹Allohning Rasuli› (degan soʻzlarni) oʻchir», — dedi, lekin Ali: «Yoʻq, Allohga qasamki, men sening ismingni hech qachon oʻchirmayman», — dedi. Bas, Allohning Rasuli ﷺ hujjatni olib, (oʻzi): ‹Mana bu — Muhammad ibn Abdulloh rozi boʻlgan (narsa)dir: Makkaga qurollar — faqat gʻilofda boʻlishidan boshqa (holda) — kiritilmaydi; Makka ahlidan hech kim u (Paygʻambar ﷺ) bilan (chiqib ketishga) — u (yaʼni oʻsha makkalik) unga ergashishni xohlasa ham — qoʻyilmaydi; va u (Paygʻambar ﷺ) oʻz sahobalaridan birortasini — agar u Makkada qolishni xohlasa — (qolishdan) toʻsmaydi›, — deb yozdi. Paygʻambar ﷺ Makkaga kirib, (kelishilgan) muddat oʻtganda, makkaliklar Alining oldiga kelib: «Doʻstingga (yaʼni Paygʻambar ﷺ ga) ayt — chiqib ketsin, chunki (kelishilgan) muddat oʻtdi», — dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ Makkadan chiqdi. Hamzaning qizi ularning (Paygʻambar ﷺ va sahobalarining) orqasidan: «Ey amaki! Ey amaki!» — deb yugurdi. Ali uni qabul qilib (qoʻlidan ushlab), Fotimaga: «Amakingning qizini ol», — dedi. Zayd va Jaʼfar uning haqida bahslashdi. Ali: «Men unga koʻproq haqdor(man) — chunki u mening amakimning qizi(dir)», — dedi. Jaʼfar: «U — mening amakimning qizi(dir) va uning xolasi mening xotinim(dir)», — dedi. Zayd: «U — mening (din) akamning qizi(dir)», — dedi. Paygʻambar ﷺ — u (qiz) xolasiga berilishi (kerak), deb — hukm qildi va: «Xola — ona kabi(dir)», — dedi. Soʻng u zot Aliga: «Sen — mendan(san) va men — sendan(man)», — dedi; Jaʼfarga: «Sen — xulq va qiyofada menga oʻxshaysan», — dedi; va Zaydga: «Sen — bizning (din) birodarimiz va bizning ozod qilganimiz(san)», — dedi.Баро (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Зулқаъда ойида умра қилишни ният қилганда, Макка аҳли — то у (Пайғамбар ﷺ) у ерда фақат уч кун қолишни ваъда қилиб, улар билан масалани ҳал қилмагунча — уни Маккага киришга қўймади. Сулҳ ҳужжати ёзилганда, (унда) қуйидаги (сўзлар) зикр қилинди: ‹Булар — Муҳаммад, Аллоҳнинг Расули (сулҳ тузишга) рози бўлган шартлар(дир)›. Улар: «Биз бунга рози бўлмаймиз — чунки агар биз — сен Аллоҳнинг Расули (деб) ишонганимизда, биз сени (Маккага киришдан) тўсмас эдик; лекин сен — Муҳаммад ибн Абдуллоҳ(сан)», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Мен — Аллоҳнинг Расули(ман) ва Муҳаммад ибн Абдуллоҳ (ҳам)ман», — дедилар. Сўнг у зот Алига: «‹Аллоҳнинг Расули› (деган сўзларни) ўчир», — деди, лекин Али: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, мен сенинг исмингни ҳеч қачон ўчирмайман», — деди. Бас, Аллоҳнинг Расули ﷺ ҳужжатни олиб, (ўзи): ‹Мана бу — Муҳаммад ибн Абдуллоҳ рози бўлган (нарса)дир: Маккага қуроллар — фақат ғилофда бўлишидан бошқа (ҳолда) — киритилмайди; Макка аҳлидан ҳеч ким у (Пайғамбар ﷺ) билан (чиқиб кетишга) — у (яъни ўша маккалик) унга эргашишни хоҳласа ҳам — қўйилмайди; ва у (Пайғамбар ﷺ) ўз саҳобаларидан бирортасини — агар у Маккада қолишни хоҳласа — (қолишдан) тўсмайди›, — деб ёзди. Пайғамбар ﷺ Маккага кириб, (келишилган) муддат ўтганда, маккаликлар Алининг олдига келиб: «Дўстингга (яъни Пайғамбар ﷺ га) айт — чиқиб кецин, чунки (келишилган) муддат ўтди», — деди. Бас, Пайғамбар ﷺ Маккадан чиқди. Ҳамзанинг қизи уларнинг (Пайғамбар ﷺ ва саҳобаларининг) орқасидан: «Эй амаки! Эй амаки!» — деб югурди. Али уни қабул қилиб (қўлидан ушлаб), Фотимага: «Амакингнинг қизини ол», — деди. Зайд ва Жаъфар унинг ҳақида баҳслашди. Али: «Мен унга кўпроқ ҳақдор(ман) — чунки у менинг амакимнинг қизи(дир)», — деди. Жаъфар: «У — менинг амакимнинг қизи(дир) ва унинг холаси менинг хотиним(дир)», — деди. Зайд: «У — менинг (дин) акамнинг қизи(дир)», — деди. Пайғамбар ﷺ — у (қиз) холасига берилиши (керак), деб — ҳукм қилди ва: «Хола — она каби(дир)», — деди. Сўнг у зот Алига: «Сен — мендан(сан) ва мен — сендан(ман)», — деди; Жаъфарга: «Сен — хулқ ва қиёфада менга ўхшайсан», — деди; ва Зайдга: «Сен — бизнинг (дин) биродаримиз ва бизнинг озод қилганимиз(сан)», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ، أَنَّ حُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ، عَلَيْهِمَا السَّلاَمُ أَخْبَرَهُ أَنَّ عَلِيًّا قَالَ كَانَتْ لِي شَارِفٌ مِنْ نَصِيبِي مِنَ الْمَغْنَمِ يَوْمَ بَدْرٍ، وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَعْطَانِي شَارِفًا مِنَ الْخُمُسِ، فَلَمَّا أَرَدْتُ أَنْ أَبْتَنِيَ بِفَاطِمَةَ بِنْتِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاعَدْتُ رَجُلاً صَوَّاغًا مِنْ بَنِي قَيْنُقَاعَ، أَنْ يَرْتَحِلَ مَعِيَ فَنَأْتِيَ بِإِذْخِرٍ أَرَدْتُ أَنْ أَبِيعَهُ الصَّوَّاغِينَ، وَأَسْتَعِينَ بِهِ فِي وَلِيمَةِ عُرْسِي، فَبَيْنَا أَنَا أَجْمَعُ لِشَارِفَىَّ مَتَاعًا مِنَ الأَقْتَابِ وَالْغَرَائِرِ وَالْحِبَالِ، وَشَارِفَاىَ مُنَاخَانِ إِلَى جَنْبِ حُجْرَةِ رَجُلٍ مِنَ الأَنْصَارِ، رَجَعْتُ حِينَ جَمَعْتُ مَا جَمَعْتُ، فَإِذَا شَارِفَاىَ قَدِ اجْتُبَّ أَسْنِمَتُهُمَا وَبُقِرَتْ خَوَاصِرُهُمَا، وَأُخِذَ مِنْ أَكْبَادِهِمَا، فَلَمْ أَمْلِكْ عَيْنَىَّ حِينَ رَأَيْتُ ذَلِكَ الْمَنْظَرَ مِنْهُمَا، فَقُلْتُ مَنْ فَعَلَ هَذَا فَقَالُوا فَعَلَ حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَهْوَ فِي هَذَا الْبَيْتِ فِي شَرْبٍ مِنَ الأَنْصَارِ‏.‏ فَانْطَلَقْتُ حَتَّى أَدْخُلَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَعِنْدَهُ زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ، فَعَرَفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي وَجْهِي الَّذِي لَقِيتُ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا لَكَ ‏"‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهَ، مَا رَأَيْتُ كَالْيَوْمِ قَطُّ، عَدَا حَمْزَةُ عَلَى نَاقَتَىَّ، فَأَجَبَّ أَسْنِمَتَهُمَا وَبَقَرَ خَوَاصِرَهُمَا، وَهَا هُوَ ذَا فِي بَيْتٍ مَعَهُ شَرْبٌ‏.‏ فَدَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِرِدَائِهِ فَارْتَدَى ثُمَّ انْطَلَقَ يَمْشِي، وَاتَّبَعْتُهُ أَنَا وَزَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ حَتَّى جَاءَ الْبَيْتَ الَّذِي فِيهِ حَمْزَةُ، فَاسْتَأْذَنَ فَأَذِنُوا لَهُمْ فَإِذَا هُمْ شَرْبٌ، فَطَفِقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَلُومُ حَمْزَةَ فِيمَا فَعَلَ، فَإِذَا حَمْزَةُ قَدْ ثَمِلَ مُحْمَرَّةً عَيْنَاهُ، فَنَظَرَ حَمْزَةُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، ثُمَّ صَعَّدَ النَّظَرَ فَنَظَرَ إِلَى رُكْبَتِهِ، ثُمَّ صَعَّدَ النَّظَرَ فَنَظَرَ إِلَى سُرَّتِهِ، ثُمَّ صَعَّدَ النَّظَرَ فَنَظَرَ إِلَى وَجْهِهِ ثُمَّ قَالَ حَمْزَةُ هَلْ أَنْتُمْ إِلاَّ عَبِيدٌ لأَبِي فَعَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَدْ ثَمِلَ، فَنَكَصَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى عَقِبَيْهِ الْقَهْقَرَى وَخَرَجْنَا مَعَهُ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Badr (jangi) kuni oʻlja ulushimda bir urgʻochi tuya oldim va Paygʻambar ﷺ menga xumusdan (ham) bir urgʻochi tuya bergan edi. Men Allohning Rasuli ﷺ ning qizi Fotimaga uylanmoqchi boʻlganimda, Bani Qaynuqo qabilasidan bir zargar bilan — men bilan birga borib, izxir (yaʼni xushboʻy oʻt) keltirib, uni zargarlarga sotib, narxini toʻyim uchun sarflashga — vaʼdalashgan edim. Men oʻz urgʻochi tuyalarim uchun egar, qop va arqonlar (jihoz) toʻplayotgan edim, ikki urgʻochi tuyam esa bir ansoriy kishining xonasi yonida choʻkkalab oʻtirgan edi. Men toʻplaganimni toʻplab qaytdim va (koʻrdimki,) ikki urgʻochi tuyamning oʻrkachlari kesilgan, biqinlari yorilgan va jigarlarining bir qismi olib qoʻyilgan edi. Men ikki urgʻochi tuyamning bu holatini koʻrganimda, yigʻlamay turolmadim. Men: «Buni kim qildi?» — dedim. Odamlar: «Hamza ibn Abdulmuttalib — u bu uyda baʼzi ansoriy maishchilar (mast kishilar) bilan birga», — dedi. Men yoʻlga chiqib, to Paygʻambar ﷺ ning oldiga yetib bordim — Zayd ibn Horisa u zot bilan birga edi. Paygʻambar ﷺ yuzimda — boshimga tushgan (musibat) asarini — sezdi; bas, Paygʻambar ﷺ: «Senga nima boʻldi?» — deb soʻradi. Men: «Yo Rasululloh! Men bugungidek kunni hech koʻrmagan edim. Hamza ikki urgʻochi tuyamga hujum qilib, ularning oʻrkachlarini kesib, biqinlarini yorib tashlabdi — u esa hozir bir uyda baʼzi mast kishilar bilan oʻtiribdi», — dedim. Soʻng Paygʻambar ﷺ yopinchigʻini soʻrab, uni yopindi va yoʻlga tushdi — men va Zayd ibn Horisa unga ergashdik — to Hamza turgan uyga yetib kelguncha. U zot (kirishga) ruxsat soʻradi va ular ruxsat berdi — ular mast edi. Allohning Rasuli ﷺ Hamzani — qilgan ishi uchun — koyiy boshladi; lekin Hamza mast edi va uning koʻzlari qizargan edi. Hamza Allohning Rasuli ﷺ ga qaradi, soʻng koʻzlarini koʻtarib, uning tizzalariga qaradi, soʻng koʻzlarini koʻtarib, uning kindigiga qaradi, yana koʻzlarini koʻtarib, uning yuziga qaradi. Soʻng Hamza: «Sizlar — mening otamning qullaridan boshqa (kim)siz?» — dedi. Allohning Rasuli ﷺ uning mast ekanini angladi, bas, Allohning Rasuli ﷺ orqaga (chekinib) qaytdi va biz u zot bilan birga (tashqariga) chiqdik.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Бадр (жанги) куни ўлжа улушимда бир урғочи туя олдим ва Пайғамбар ﷺ менга хумусдан (ҳам) бир урғочи туя берган эди. Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг қизи Фотимага уйланмоқчи бўлганимда, Бани Қайнуқо қабиласидан бир заргар билан — мен билан бирга бориб, изхир (яъни хушбўй ўт) келтириб, уни заргарларга сотиб, нархини тўйим учун сарфлашга — ваъдалашган эдим. Мен ўз урғочи туяларим учун эгар, қоп ва арқонлар (жиҳоз) тўплаётган эдим, икки урғочи туям эса бир ансорий кишининг хонаси ёнида чўккалаб ўтирган эди. Мен тўплаганимни тўплаб қайтдим ва (кўрдимки,) икки урғочи туямнинг ўркачлари кесилган, биқинлари ёрилган ва жигарларининг бир қисми олиб қўйилган эди. Мен икки урғочи туямнинг бу ҳолатини кўрганимда, йиғламай туролмадим. Мен: «Буни ким қилди?» — дедим. Одамлар: «Ҳамза ибн Абдулмутталиб — у бу уйда баъзи ансорий маишчилар (маст кишилар) билан бирга», — деди. Мен йўлга чиқиб, то Пайғамбар ﷺ нинг олдига етиб бордим — Зайд ибн Ҳориса у зот билан бирга эди. Пайғамбар ﷺ юзимда — бошимга тушган (мусибат) асарини — сезди; бас, Пайғамбар ﷺ: «Сенга нима бўлди?» — деб сўради. Мен: «Ё Расулуллоҳ! Мен бугунгидек кунни ҳеч кўрмаган эдим. Ҳамза икки урғочи туямга ҳужум қилиб, уларнинг ўркачларини кесиб, биқинларини ёриб ташлабди — у эса ҳозир бир уйда баъзи маст кишилар билан ўтирибди», — дедим. Сўнг Пайғамбар ﷺ ёпинчиғини сўраб, уни ёпинди ва йўлга тушди — мен ва Зайд ибн Ҳориса унга эргашдик — то Ҳамза турган уйга етиб келгунча. У зот (киришга) рухсат сўради ва улар рухсат берди — улар маст эди. Аллоҳнинг Расули ﷺ Ҳамзани — қилган иши учун — койий бошлади; лекин Ҳамза маст эди ва унинг кўзлари қизарган эди. Ҳамза Аллоҳнинг Расули ﷺ га қаради, сўнг кўзларини кўтариб, унинг тиззаларига қаради, сўнг кўзларини кўтариб, унинг киндигига қаради, яна кўзларини кўтариб, унинг юзига қаради. Сўнг Ҳамза: «Сизлар — менинг отамнинг қулларидан бошқа (ким)сиз?» — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ унинг маст эканини англади, бас, Аллоҳнинг Расули ﷺ орқага (чекиниб) қайтди ва биз у зот билан бирга (ташқарига) чиқдик.

حَدَّثَنَا هُدْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ صَعْصَعَةَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَدَّثَهُمْ عَنْ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِهِ ‏"‏ بَيْنَمَا أَنَا فِي الْحَطِيمِ ـ وَرُبَّمَا قَالَ فِي الْحِجْرِ ـ مُضْطَجِعًا، إِذْ أَتَانِي آتٍ فَقَدَّ ـ قَالَ وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ فَشَقَّ ـ مَا بَيْنَ هَذِهِ إِلَى هَذِهِ ـ فَقُلْتُ لِلْجَارُودِ وَهْوَ إِلَى جَنْبِي مَا يَعْنِي بِهِ قَالَ مِنْ ثُغْرَةِ نَحْرِهِ إِلَى شِعْرَتِهِ، وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ مِنْ قَصِّهِ إِلَى شِعْرَتِهِ ـ فَاسْتَخْرَجَ قَلْبِي، ثُمَّ أُتِيتُ بِطَسْتٍ مِنْ ذَهَبٍ مَمْلُوءَةٍ إِيمَانًا، فَغُسِلَ قَلْبِي ثُمَّ حُشِيَ، ثُمَّ أُوتِيتُ بِدَابَّةٍ دُونَ الْبَغْلِ وَفَوْقَ الْحِمَارِ أَبْيَضَ ‏"‏‏.‏ ـ فَقَالَ لَهُ الْجَارُودُ هُوَ الْبُرَاقُ يَا أَبَا حَمْزَةَ قَالَ أَنَسٌ نَعَمْ، يَضَعُ خَطْوَهُ عِنْدَ أَقْصَى طَرْفِهِ ـ ‏"‏ فَحُمِلْتُ عَلَيْهِ، فَانْطَلَقَ بِي جِبْرِيلُ حَتَّى أَتَى السَّمَاءَ الدُّنْيَا فَاسْتَفْتَحَ، فَقِيلَ مَنْ هَذَا قَالَ جِبْرِيلُ‏.‏ قِيلَ وَمَنْ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدٌ‏.‏ قِيلَ وَقَدْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قِيلَ مَرْحَبًا بِهِ، فَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ فَفَتَحَ، فَلَمَّا خَلَصْتُ، فَإِذَا فِيهَا آدَمُ، فَقَالَ هَذَا أَبُوكَ آدَمُ فَسَلِّمْ عَلَيْهِ‏.‏ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَرَدَّ السَّلاَمَ ثُمَّ قَالَ مَرْحَبًا بِالاِبْنِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ‏.‏ ثُمَّ صَعِدَ حَتَّى أَتَى السَّمَاءَ الثَّانِيَةَ فَاسْتَفْتَحَ، قِيلَ مَنْ هَذَا قَالَ جِبْرِيلُ‏.‏ قِيلَ وَمَنْ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدٌ‏.‏ قِيلَ وَقَدْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قِيلَ مَرْحَبًا بِهِ فَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ‏.‏ فَفَتَحَ، فَلَمَّا خَلَصْتُ، إِذَا يَحْيَى وَعِيسَى، وَهُمَا ابْنَا الْخَالَةِ قَالَ هَذَا يَحْيَى وَعِيسَى فَسَلِّمْ عَلَيْهِمَا‏.‏ فَسَلَّمْتُ فَرَدَّا، ثُمَّ قَالاَ مَرْحَبًا بِالأَخِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ‏.‏ ثُمَّ صَعِدَ بِي إِلَى السَّمَاءِ الثَّالِثَةِ، فَاسْتَفْتَحَ قِيلَ مَنْ هَذَا قَالَ جِبْرِيلُ‏.‏ قِيلَ وَمَنْ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدٌ‏.‏ قِيلَ وَقَدْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قِيلَ مَرْحَبًا بِهِ، فَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ‏.‏ فَفُتِحَ، فَلَمَّا خَلَصْتُ إِذَا يُوسُفُ‏.‏ قَالَ هَذَا يُوسُفُ فَسَلِّمْ عَلَيْهِ‏.‏ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَرَدَّ، ثُمَّ قَالَ مَرْحَبًا بِالأَخِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ، ثُمَّ صَعِدَ بِي حَتَّى أَتَى السَّمَاءَ الرَّابِعَةَ، فَاسْتَفْتَحَ، قِيلَ مَنْ هَذَا قَالَ جِبْرِيلُ‏.‏ قِيلَ وَمَنْ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدٌ‏.‏ قِيلَ أَوَقَدْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قِيلَ مَرْحَبًا بِهِ، فَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ‏.‏ فَفُتِحَ، فَلَمَّا خَلَصْتُ إِلَى إِدْرِيسَ قَالَ هَذَا إِدْرِيسُ فَسَلِّمْ عَلَيْهِ‏.‏ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَرَدَّ ثُمَّ قَالَ مَرْحَبًا بِالأَخِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ‏.‏ ثُمَّ صَعِدَ بِي حَتَّى أَتَى السَّمَاءَ الْخَامِسَةَ، فَاسْتَفْتَحَ، قِيلَ مَنْ هَذَا قَالَ جِبْرِيلُ‏.‏ قِيلَ وَمَنْ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قِيلَ وَقَدْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قِيلَ مَرْحَبًا بِهِ، فَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ‏.‏ فَلَمَّا خَلَصْتُ فَإِذَا هَارُونُ قَالَ هَذَا هَارُونُ فَسَلِّمْ عَلَيْهِ‏.‏ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَرَدَّ ثُمَّ قَالَ مَرْحَبًا بِالأَخِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ‏.‏ ثُمَّ صَعِدَ بِي حَتَّى أَتَى السَّمَاءَ السَّادِسَةَ، فَاسْتَفْتَحَ، قِيلَ مَنْ هَذَا قَالَ جِبْرِيلُ‏.‏ قِيلَ مَنْ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدٌ‏.‏ قِيلَ وَقَدْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ مَرْحَبًا بِهِ، فَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ، فَلَمَّا خَلَصْتُ، فَإِذَا مُوسَى قَالَ هَذَا مُوسَى فَسَلِّمْ عَلَيْهِ، فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَرَدَّ ثُمَّ قَالَ مَرْحَبًا بِالأَخِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ‏.‏ فَلَمَّا تَجَاوَزْتُ بَكَى، قِيلَ لَهُ مَا يُبْكِيكَ قَالَ أَبْكِي لأَنَّ غُلاَمًا بُعِثَ بَعْدِي، يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مِنْ أُمَّتِهِ أَكْثَرُ مَنْ يَدْخُلُهَا مِنْ أُمَّتِي‏.‏ ثُمَّ صَعِدَ بِي إِلَى السَّمَاءِ السَّابِعَةِ، فَاسْتَفْتَحَ جِبْرِيلُ، قِيلَ مَنْ هَذَا قَالَ جِبْرِيلُ‏.‏ قِيلَ وَمَنْ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدٌ‏.‏ قِيلَ وَقَدْ بُعِثَ إِلَيْهِ‏.‏ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ مَرْحَبًا بِهِ، فَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ فَلَمَّا خَلَصْتُ، فَإِذَا إِبْرَاهِيمُ قَالَ هَذَا أَبُوكَ فَسَلِّمْ عَلَيْهِ‏.‏ قَالَ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ، فَرَدَّ السَّلاَمَ قَالَ مَرْحَبًا بِالاِبْنِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ‏.‏ ثُمَّ رُفِعَتْ لِي سِدْرَةُ الْمُنْتَهَى، فَإِذَا نَبِقُهَا مِثْلُ قِلاَلِ هَجَرَ، وَإِذَا وَرَقُهَا مِثْلُ آذَانِ الْفِيَلَةِ قَالَ هَذِهِ سِدْرَةُ الْمُنْتَهَى، وَإِذَا أَرْبَعَةُ أَنْهَارٍ نَهْرَانِ بَاطِنَانِ، وَنَهْرَانِ ظَاهِرَانِ‏.‏ فَقُلْتُ مَا هَذَانِ يَا جِبْرِيلُ قَالَ أَمَّا الْبَاطِنَانِ، فَنَهَرَانِ فِي الْجَنَّةِ، وَأَمَّا الظَّاهِرَانِ فَالنِّيلُ وَالْفُرَاتُ‏.‏ ثُمَّ رُفِعَ لِي الْبَيْتُ الْمَعْمُورُ، ثُمَّ أُتِيتُ بِإِنَاءٍ مِنْ خَمْرٍ، وَإِنَاءٍ مِنْ لَبَنٍ وَإِنَاءٍ مِنْ عَسَلٍ، فَأَخَذْتُ اللَّبَنَ، فَقَالَ هِيَ الْفِطْرَةُ أَنْتَ عَلَيْهَا وَأُمَّتُكَ‏.‏ ثُمَّ فُرِضَتْ عَلَىَّ الصَّلَوَاتُ خَمْسِينَ صَلاَةً كُلَّ يَوْمٍ‏.‏ فَرَجَعْتُ فَمَرَرْتُ عَلَى مُوسَى، فَقَالَ بِمَا أُمِرْتَ قَالَ أُمِرْتُ بِخَمْسِينَ صَلاَةً كُلَّ يَوْمٍ‏.‏ قَالَ إِنَّ أُمَّتَكَ لاَ تَسْتَطِيعُ خَمْسِينَ صَلاَةً كُلَّ يَوْمٍ، وَإِنِّي وَاللَّهِ قَدْ جَرَّبْتُ النَّاسَ قَبْلَكَ، وَعَالَجْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَشَدَّ الْمُعَالَجَةِ، فَارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ التَّخْفِيفَ لأُمَّتِكَ‏.‏ فَرَجَعْتُ، فَوَضَعَ عَنِّي عَشْرًا، فَرَجَعْتُ إِلَى مُوسَى فَقَالَ مِثْلَهُ، فَرَجَعْتُ فَوَضَعَ عَنِّي عَشْرًا، فَرَجَعْتُ إِلَى مُوسَى فَقَالَ مِثْلَهُ، فَرَجَعْتُ فَوَضَعَ عَنِّي عَشْرًا، فَرَجَعْتُ إِلَى مُوسَى فَقَالَ مِثْلَهُ، فَرَجَعْتُ فَأُمِرْتُ بِعَشْرِ صَلَوَاتٍ كُلَّ يَوْمٍ، فَرَجَعْتُ فَقَالَ مِثْلَهُ، فَرَجَعْتُ فَأُمِرْتُ بِخَمْسِ صَلَوَاتٍ كُلَّ يَوْمٍ، فَرَجَعْتُ إِلَى مُوسَى، فَقَالَ بِمَا أُمِرْتَ قُلْتُ أُمِرْتُ بِخَمْسِ صَلَوَاتٍ كُلَّ يَوْمٍ‏.‏ قَالَ إِنَّ أُمَّتَكَ لاَ تَسْتَطِيعُ خَمْسَ صَلَوَاتٍ كُلَّ يَوْمٍ، وَإِنِّي قَدْ جَرَّبْتُ النَّاسَ قَبْلَكَ، وَعَالَجْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَشَدَّ الْمُعَالَجَةِ، فَارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ التَّخْفِيفَ لأُمَّتِكَ‏.‏ قَالَ سَأَلْتُ رَبِّي حَتَّى اسْتَحْيَيْتُ، وَلَكِنْ أَرْضَى وَأُسَلِّمُ ـ قَالَ ـ فَلَمَّا جَاوَزْتُ نَادَى مُنَادٍ أَمْضَيْتُ فَرِيضَتِي وَخَفَّفْتُ عَنْ عِبَادِي ‏"‏‏.‏

Allohning paygʻambari ﷺ ularga oʻzlari (osmonga) sayr ettirilgan kecha haqida hikoya qilib (dedilar): «Men Hatimda — baʼzan ‹Hijrda› derdilar — yotgan edim, birdan oldimga bir keluvchi (Jibril) kelib, mana bu (yer) bilan mana bu (yer) orasini yorib (ochdi)». — Men yonimdagi Jorudga: «U bu bilan nimani nazarda tutyapti?» dedim. U: «Koʻkrak choʻqqisidan kindik (toʻshi) ostigacha», dedi — «(soʻng) qalbimni chiqarib oldi. Soʻng menga oltindan, iymon bilan toʻldirilgan bir tos keltirildi, qalbim yuvilib, soʻng (iymon bilan) toʻldirildi va (oʻrniga) qaytarildi. Soʻng menga xachirdan kichik, eshakdan katta oq bir ulov keltirildi». — Jorud unga: «U Buroq edi, ey Abu Hamza?» dedi. Anas: «Ha, u qadamini koʻzi yetadigan eng oxirgi joyga qoʻyardi», dedi — «Men unga mindirildim. Jibril meni olib ketdi, to dunyo (eng yaqin) osmoniga yetdi va (eshik) ochishni soʻradi. ‹Bu kim?› deyildi. U: ‹Jibril›, dedi. ‹Sening yoningda kim bor?› deyildi. U: ‹Muhammad›, dedi. ‹Unga (vahiy) yuborilganmidi (chaqirilganmidi)?› deyildi. U: ‹Ha›, dedi. ‹Unga marhabo! Qanday yaxshi keluvchi keldi!› deyildi va (eshik) ochildi. Men (ichkariga) oʻtganimda, qarasam, unda Odam (alayhissalom) bor edi. (Jibril:) ‹Bu sening otang Odam, unga salom ber›, dedi. Men unga salom berdim, u salomni qaytardi, soʻng: ‹Solih oʻgʻilga va solih paygʻambarga marhabo!› dedi. Soʻng (Jibril) koʻtarilib, ikkinchi osmonga yetdi va (eshik) ochishni soʻradi. ‹Bu kim?› deyildi. U: ‹Jibril›, dedi. ‹Sening yoningda kim bor?› deyildi. U: ‹Muhammad›, dedi. ‹Unga (vahiy) yuborilganmidi?› deyildi. U: ‹Ha›, dedi. ‹Unga marhabo! Qanday yaxshi keluvchi keldi!› deyildi va (eshik) ochildi. Men oʻtganimda, qarasam, Yahyo va Iso bor edi — ular ikkovi xolavachcha edilar. (Jibril:) ‹Bu Yahyo va Iso, ularga salom ber›, dedi. Men salom berdim, ular qaytarishdi, soʻng: ‹Solih birodarga va solih paygʻambarga marhabo!› deyishdi. Soʻng (Jibril) meni uchinchi osmonga koʻtardi va (eshik) ochishni soʻradi. ‹Bu kim?› deyildi. U: ‹Jibril›, dedi. ‹Sening yoningda kim bor?› deyildi. U: ‹Muhammad›, dedi. ‹Unga (vahiy) yuborilganmidi?› deyildi. U: ‹Ha›, dedi. ‹Unga marhabo! Qanday yaxshi keluvchi keldi!› deyildi va (eshik) ochildi. Men oʻtganimda, qarasam, Yusuf bor edi. (Jibril:) ‹Bu Yusuf, unga salom ber›, dedi. Men unga salom berdim, u qaytardi, soʻng: ‹Solih birodarga va solih paygʻambarga marhabo!› dedi. Soʻng (Jibril) meni koʻtarib, toʻrtinchi osmonga yetdi va (eshik) ochishni soʻradi. ‹Bu kim?› deyildi. U: ‹Jibril›, dedi. ‹Sening yoningda kim bor?› deyildi. U: ‹Muhammad›, dedi. ‹Unga (vahiy) yuborilganmidi?› deyildi. U: ‹Ha›, dedi. ‹Unga marhabo! Qanday yaxshi keluvchi keldi!› deyildi va (eshik) ochildi. Men Idrisning oldiga oʻtganimda, (Jibril:) ‹Bu Idris, unga salom ber›, dedi. Men unga salom berdim, u qaytardi, soʻng: ‹Solih birodarga va solih paygʻambarga marhabo!› dedi. Soʻng (Jibril) meni koʻtarib, beshinchi osmonga yetdi va (eshik) ochishni soʻradi. ‹Bu kim?› deyildi. U: ‹Jibril›, dedi. ‹Sening yoningda kim bor?› deyildi. U: ‹Muhammad ﷺ›, dedi. ‹Unga (vahiy) yuborilganmidi?› deyildi. U: ‹Ha›, dedi. ‹Unga marhabo! Qanday yaxshi keluvchi keldi!› deyildi. Men oʻtganimda, qarasam, Horun bor edi. (Jibril:) ‹Bu Horun, unga salom ber›, dedi. Men unga salom berdim, u qaytardi, soʻng: ‹Solih birodarga va solih paygʻambarga marhabo!› dedi. Soʻng (Jibril) meni koʻtarib, oltinchi osmonga yetdi va (eshik) ochishni soʻradi. ‹Bu kim?› deyildi. U: ‹Jibril›, dedi. ‹Sening yoningda kim bor?› deyildi. U: ‹Muhammad›, dedi. ‹Unga (vahiy) yuborilganmidi?› deyildi. U: ‹Ha›, dedi. ‹Unga marhabo! Qanday yaxshi keluvchi keldi!› dedi. Men oʻtganimda, qarasam, Muso bor edi. (Jibril:) ‹Bu Muso, unga salom ber›, dedi. Men unga salom berdim, u qaytardi, soʻng: ‹Solih birodarga va solih paygʻambarga marhabo!› dedi. Men (uning yonidan) oʻtganimda, u yigʻladi. Unga: ‹Seni nima yigʻlatyapti?› deyildi. U: ‹Yigʻlayapman, chunki mendan keyin bir yigit (paygʻambar) yuborildi, uning ummatidan jannatga kiradiganlar mening ummatimdan kiradiganlardan koʻproqdir›, dedi. Soʻng (Jibril) meni yettinchi osmonga koʻtardi va Jibril (eshik) ochishni soʻradi. ‹Bu kim?› deyildi. U: ‹Jibril›, dedi. ‹Sening yoningda kim bor?› deyildi. U: ‹Muhammad›, dedi. ‹Unga (vahiy) yuborilganmidi?› (deyildi). U: ‹Ha›, dedi. ‹Unga marhabo! Qanday yaxshi keluvchi keldi!› dedi. Men oʻtganimda, qarasam, Ibrohim bor edi. (Jibril:) ‹Bu sening otang (Ibrohim), unga salom ber›, dedi. Men unga salom berdim, u salomni qaytardi va: ‹Solih oʻgʻilga va solih paygʻambarga marhabo!› dedi. Soʻng menga Sidratul-Muntaho koʻtarib (koʻrsatib) qoʻyildi. Qarasam, uning mevasi (nabqi) Hajar (degan joy)ning katta xumlaridek, barglari esa fillarning quloqlaridek edi. (Jibril:) ‹Bu Sidratul-Muntahodir›, dedi. Qarasam, toʻrt daryo bor edi: ikkita ichki (botiniy) daryo va ikkita tashqi (zohiriy) daryo. Men: ‹Bu ikkovi nima, ey Jibril?› dedim. U: ‹Ikki ichki (daryo) — jannatdagi ikki daryo; ikki tashqi (daryo) esa Nil va Furotdir›, dedi. Soʻng menga Baytul-Maʼmur koʻtarib (koʻrsatib) qoʻyildi. Soʻng menga bir idish xamr (sharob), bir idish sut va bir idish asal keltirildi. Men sutni oldim. Shunda (Jibril): ‹Bu — fitratdir (toʻgʻri tabiat); sen va ummating shu (fitrat) ustidasiz›, dedi. Soʻng menga har kuni ellik (vaqt) namoz farz qilindi. Men qaytib, Musoning yonidan oʻtdim. U: ‹Senga nima buyurildi?› dedi. (Men:) ‹Har kuni ellik namoz buyurildi›, dedim. U: ‹Albatta sening umrating har kuni ellik namozga qodir emas. Allohga qasamki, men sendan oldin odamlarni sinadim va Bani Isroil bilan eng qattiq mashaqqat (mushkulot) tortdim. Bas, Robbingga qaytib, ummating uchun yengillik soʻra›, dedi. Men qaytdim, (Alloh) mendan oʻn (namoz)ni soqit qildi (kamaytirdi). Men Musoga qaytdim, u shunga oʻxshashni aytdi. Men qaytdim, (Alloh) mendan oʻn (namoz)ni kamaytirdi. Men Musoga qaytdim, u shunga oʻxshashni aytdi. Men qaytdim, (Alloh) mendan oʻn (namoz)ni kamaytirdi. Men Musoga qaytdim, u shunga oʻxshashni aytdi. Men qaytdim va menga har kuni oʻn namoz buyurildi. Men qaytdim, u shunga oʻxshashni aytdi. Men qaytdim va menga har kuni besh namoz buyurildi. Men Musoga qaytdim. U: ‹Senga nima buyurildi?› dedi. Men: ‹Har kuni besh namoz buyurildi›, dedim. U: ‹Albatta sening umrating har kuni besh namozga (ham) qodir emas. Men sendan oldin odamlarni sinadim va Bani Isroil bilan eng qattiq mashaqqat tortdim. Bas, Robbingga qaytib, ummating uchun yengillik soʻra›, dedi. (Men:) ‹Men Robbimdan (shunchalik) soʻradimki, hatto hayo (uyat) qildim. Lekin men roziman va (Uning hukmiga) taslim boʻlaman›, dedim». (U zot dedilarki:) «Men (u yerdan) oʻtganimda, bir nidochi: ‹Men farzimni (besh namozni) joriy qildim va bandalarimdan (ellikning savobini saqlagan holda) yengillashtirdim›, deb nido qildi».Аллоҳнинг пайғамбари ﷺ уларга ўзлари (осмонга) сайр эттирилган кеча ҳақида ҳикоя қилиб (дедилар): «Мен Ҳатимда — баъзан ‹Ҳижрда› дердилар — ётган эдим, бирдан олдимга бир келувчи (Жибрил) келиб, мана бу (ер) билан мана бу (ер) орасини ёриб (очди)». — Мен ёнимдаги Жорудга: «У бу билан нимани назарда тутяпти?» дедим. У: «Кўкрак чўққисидан киндик (тўши) остигача», деди — «(сўнг) қалбимни чиқариб олди. Сўнг менга олтиндан, иймон билан тўлдирилган бир тос келтирилди, қалбим ювилиб, сўнг (иймон билан) тўлдирилди ва (ўрнига) қайтарилди. Сўнг менга хачирдан кичик, эшакдан катта оқ бир улов келтирилди». — Жоруд унга: «У Буроқ эди, эй Абу Ҳамза?» деди. Анас: «Ҳа, у қадамини кўзи етадиган энг охирги жойга қўярди», деди — «Мен унга миндирилдим. Жибрил мени олиб кетди, то дунё (энг яқин) осмонига етди ва (эшик) очишни сўради. ‹Бу ким?› дейилди. У: ‹Жибрил›, деди. ‹Сенинг ёнингда ким бор?› дейилди. У: ‹Муҳаммад›, деди. ‹Унга (ваҳий) юборилганмиди (чақирилганмиди)?› дейилди. У: ‹Ҳа›, деди. ‹Унга марҳабо! Қандай яхши келувчи келди!› дейилди ва (эшик) очилди. Мен (ичкарига) ўтганимда, қарасам, унда Одам (алайҳиссалом) бор эди. (Жибрил:) ‹Бу сенинг отанг Одам, унга салом бер›, деди. Мен унга салом бердим, у саломни қайтарди, сўнг: ‹Солиҳ ўғилга ва солиҳ пайғамбарга марҳабо!› деди. Сўнг (Жибрил) кўтарилиб, иккинчи осмонга етди ва (эшик) очишни сўради. ‹Бу ким?› дейилди. У: ‹Жибрил›, деди. ‹Сенинг ёнингда ким бор?› дейилди. У: ‹Муҳаммад›, деди. ‹Унга (ваҳий) юборилганмиди?› дейилди. У: ‹Ҳа›, деди. ‹Унга марҳабо! Қандай яхши келувчи келди!› дейилди ва (эшик) очилди. Мен ўтганимда, қарасам, Яҳё ва Исо бор эди — улар иккови холавачча эдилар. (Жибрил:) ‹Бу Яҳё ва Исо, уларга салом бер›, деди. Мен салом бердим, улар қайтаришди, сўнг: ‹Солиҳ биродарга ва солиҳ пайғамбарга марҳабо!› дейишди. Сўнг (Жибрил) мени учинчи осмонга кўтарди ва (эшик) очишни сўради. ‹Бу ким?› дейилди. У: ‹Жибрил›, деди. ‹Сенинг ёнингда ким бор?› дейилди. У: ‹Муҳаммад›, деди. ‹Унга (ваҳий) юборилганмиди?› дейилди. У: ‹Ҳа›, деди. ‹Унга марҳабо! Қандай яхши келувчи келди!› дейилди ва (эшик) очилди. Мен ўтганимда, қарасам, Юсуф бор эди. (Жибрил:) ‹Бу Юсуф, унга салом бер›, деди. Мен унга салом бердим, у қайтарди, сўнг: ‹Солиҳ биродарга ва солиҳ пайғамбарга марҳабо!› деди. Сўнг (Жибрил) мени кўтариб, тўртинчи осмонга етди ва (эшик) очишни сўради. ‹Бу ким?› дейилди. У: ‹Жибрил›, деди. ‹Сенинг ёнингда ким бор?› дейилди. У: ‹Муҳаммад›, деди. ‹Унга (ваҳий) юборилганмиди?› дейилди. У: ‹Ҳа›, деди. ‹Унга марҳабо! Қандай яхши келувчи келди!› дейилди ва (эшик) очилди. Мен Идриснинг олдига ўтганимда, (Жибрил:) ‹Бу Идрис, унга салом бер›, деди. Мен унга салом бердим, у қайтарди, сўнг: ‹Солиҳ биродарга ва солиҳ пайғамбарга марҳабо!› деди. Сўнг (Жибрил) мени кўтариб, бешинчи осмонга етди ва (эшик) очишни сўради. ‹Бу ким?› дейилди. У: ‹Жибрил›, деди. ‹Сенинг ёнингда ким бор?› дейилди. У: ‹Муҳаммад ﷺ›, деди. ‹Унга (ваҳий) юборилганмиди?› дейилди. У: ‹Ҳа›, деди. ‹Унга марҳабо! Қандай яхши келувчи келди!› дейилди. Мен ўтганимда, қарасам, Ҳорун бор эди. (Жибрил:) ‹Бу Ҳорун, унга салом бер›, деди. Мен унга салом бердим, у қайтарди, сўнг: ‹Солиҳ биродарга ва солиҳ пайғамбарга марҳабо!› деди. Сўнг (Жибрил) мени кўтариб, олтинчи осмонга етди ва (эшик) очишни сўради. ‹Бу ким?› дейилди. У: ‹Жибрил›, деди. ‹Сенинг ёнингда ким бор?› дейилди. У: ‹Муҳаммад›, деди. ‹Унга (ваҳий) юборилганмиди?› дейилди. У: ‹Ҳа›, деди. ‹Унга марҳабо! Қандай яхши келувчи келди!› деди. Мен ўтганимда, қарасам, Мусо бор эди. (Жибрил:) ‹Бу Мусо, унга салом бер›, деди. Мен унга салом бердим, у қайтарди, сўнг: ‹Солиҳ биродарга ва солиҳ пайғамбарга марҳабо!› деди. Мен (унинг ёнидан) ўтганимда, у йиғлади. Унга: ‹Сени нима йиғлатяпти?› дейилди. У: ‹Йиғлаяпман, чунки мендан кейин бир йигит (пайғамбар) юборилди, унинг умматидан жаннатга кирадиганлар менинг умматимдан кирадиганлардан кўпроқдир›, деди. Сўнг (Жибрил) мени еттинчи осмонга кўтарди ва Жибрил (эшик) очишни сўради. ‹Бу ким?› дейилди. У: ‹Жибрил›, деди. ‹Сенинг ёнингда ким бор?› дейилди. У: ‹Муҳаммад›, деди. ‹Унга (ваҳий) юборилганмиди?› (дейилди). У: ‹Ҳа›, деди. ‹Унга марҳабо! Қандай яхши келувчи келди!› деди. Мен ўтганимда, қарасам, Иброҳим бор эди. (Жибрил:) ‹Бу сенинг отанг (Иброҳим), унга салом бер›, деди. Мен унга салом бердим, у саломни қайтарди ва: ‹Солиҳ ўғилга ва солиҳ пайғамбарга марҳабо!› деди. Сўнг менга Сидратул-Мунтаҳо кўтариб (кўрсатиб) қўйилди. Қарасам, унинг меваси (набқи) Ҳажар (деган жой)нинг катта хумларидек, барглари эса филларнинг қулоқларидек эди. (Жибрил:) ‹Бу Сидратул-Мунтаҳодир›, деди. Қарасам, тўрт дарё бор эди: иккита ички (ботиний) дарё ва иккита ташқи (зоҳирий) дарё. Мен: ‹Бу иккови нима, эй Жибрил?› дедим. У: ‹Икки ички (дарё) — жаннатдаги икки дарё; икки ташқи (дарё) эса Нил ва Фуротдир›, деди. Сўнг менга Байтул-Маъмур кўтариб (кўрсатиб) қўйилди. Сўнг менга бир идиш хамр (шароб), бир идиш сут ва бир идиш асал келтирилди. Мен сутни олдим. Шунда (Жибрил): ‹Бу — фитратдир (тўғри табиат); сен ва умматинг шу (фитрат) устидасиз›, деди. Сўнг менга ҳар куни эллик (вақт) намоз фарз қилинди. Мен қайтиб, Мусонинг ёнидан ўтдим. У: ‹Сенга нима буюрилди?› деди. (Мен:) ‹Ҳар куни эллик намоз буюрилди›, дедим. У: ‹Албатта сенинг умратинг ҳар куни эллик намозга қодир эмас. Аллоҳга қасамки, мен сендан олдин одамларни синадим ва Бани Исроил билан энг қаттиқ машаққат (мушкулот) тортдим. Бас, Роббингга қайтиб, умматинг учун енгиллик сўра›, деди. Мен қайтдим, (Аллоҳ) мендан ўн (намоз)ни соқит қилди (камайтирди). Мен Мусога қайтдим, у шунга ўхшашни айтди. Мен қайтдим, (Аллоҳ) мендан ўн (намоз)ни камайтирди. Мен Мусога қайтдим, у шунга ўхшашни айтди. Мен қайтдим, (Аллоҳ) мендан ўн (намоз)ни камайтирди. Мен Мусога қайтдим, у шунга ўхшашни айтди. Мен қайтдим ва менга ҳар куни ўн намоз буюрилди. Мен қайтдим, у шунга ўхшашни айтди. Мен қайтдим ва менга ҳар куни беш намоз буюрилди. Мен Мусога қайтдим. У: ‹Сенга нима буюрилди?› деди. Мен: ‹Ҳар куни беш намоз буюрилди›, дедим. У: ‹Албатта сенинг умратинг ҳар куни беш намозга (ҳам) қодир эмас. Мен сендан олдин одамларни синадим ва Бани Исроил билан энг қаттиқ машаққат тортдим. Бас, Роббингга қайтиб, умматинг учун енгиллик сўра›, деди. (Мен:) ‹Мен Роббимдан (шунчалик) сўрадимки, ҳатто ҳаё (уят) қилдим. Лекин мен розиман ва (Унинг ҳукмига) таслим бўламан›, дедим». (У зот дедиларки:) «Мен (у ердан) ўтганимда, бир нидочи: ‹Мен фарзимни (беш намозни) жорий қилдим ва бандаларимдан (элликнинг савобини сақлаган ҳолда) енгиллаштирдим›, деб нидо қилди».

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الرَّقَاشِيُّ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي يَقُولُ، حَدَّثَنَا أَبُو مِجْلَزٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ عُبَادٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ قَالَ أَنَا أَوَّلُ، مَنْ يَجْثُو بَيْنَ يَدَىِ الرَّحْمَنِ لِلْخُصُومَةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ‏.‏ وَقَالَ قَيْسُ بْنُ عُبَادٍ وَفِيهِمْ أُنْزِلَتْ ‏[quran sura="22" aya_start="19" aya_end="19"]{‏هَذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ‏}‏ قَالَ هُمُ الَّذِينَ تَبَارَزُوا يَوْمَ بَدْرٍ حَمْزَةُ وَعَلِيٌّ وَعُبَيْدَةُ أَوْ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْحَارِثِ وَشَيْبَةُ بْنُ رَبِيعَةَ وَعُتْبَةُ وَالْوَلِيدُ بْنُ عُتْبَةَ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu): «Men qiyomat kuni Rahmonning huzurida xusumat (daʼvo-janjal) uchun tiz choʻkadigan birinchi kishiman», dedi. Qays ibn Ubod aytdi: Ular haqida «Mana bu ikki dushman (toifa) Robbilari haqida bahslashdilar...» (Hajj surasi, 19) (oyati) nozil boʻldi. (Qays) aytdi: Ular Badr kuni (yakkama-yakka) jangga chiqqanlardir: Hamza, Ali va Ubayda — yoki Abu Ubayda — ibnul-Horis; (boshqa tomondan) Shayba ibn Robiʼa, Utba (ibn Robiʼa) va Valid ibn Utba.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу): «Мен қиёмат куни Раҳмоннинг ҳузурида хусумат (даъво-жанжал) учун тиз чўкадиган биринчи кишиман», деди. Қайс ибн Убод айтди: Улар ҳақида «Мана бу икки душман (тоифа) Роббилари ҳақида баҳслашдилар...» (Ҳажж сураси, 19) (ояти) нозил бўлди. (Қайс) айтди: Улар Бадр куни (яккама-якка) жангга чиққанлардир: Ҳамза, Али ва Убайда — ёки Абу Убайда — ибнул-Ҳорис; (бошқа томондан) Шайба ибн Робиъа, Утба (ибн Робиъа) ва Валид ибн Утба.

حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي هَاشِمٍ، عَنْ أَبِي مِجْلَزٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ عُبَادٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ نَزَلَتْ ‏[quran sura="22" aya_start="19" aya_end="19"]{‏هَذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ‏}‏ فِي سِتَّةٍ مِنْ قُرَيْشٍ عَلِيٍّ وَحَمْزَةَ وَعُبَيْدَةَ بْنِ الْحَارِثِ وَشَيْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ وَعُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ وَالْوَلِيدِ بْنِ عُتْبَةَ‏.‏

«Mana bu ikki dushman (toifa) Robbilari haqida bahslashdilar...» (Hajj surasi, 19) (oyati) Qurayshdan boʻlgan olti kishi haqida nozil boʻldi: Ali, Hamza, Ubayda ibnul-Horis, Shayba ibn Robiʼa, Utba ibn Robiʼa va Valid ibn Utba (haqida).«Мана бу икки душман (тоифа) Роббилари ҳақида баҳслашдилар...» (Ҳажж сураси, 19) (ояти) Қурайшдан бўлган олти киши ҳақида нозил бўлди: Али, Ҳамза, Убайда ибнул-Ҳорис, Шайба ибн Робиъа, Утба ибн Робиъа ва Валид ибн Утба (ҳақида).

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا أَبُو هَاشِمٍ، عَنْ أَبِي مِجْلَزٍ، عَنْ قَيْسٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا ذَرٍّ، يُقْسِمُ قَسَمًا إِنَّ هَذِهِ الآيَةَ ‏[quran sura="22" aya_start="19" aya_end="19"]{‏هَذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ ‏}‏ نَزَلَتْ فِي الَّذِينَ بَرَزُوا يَوْمَ بَدْرٍ حَمْزَةَ وَعَلِيٍّ وَعُبَيْدَةَ بْنِ الْحَارِثِ وَعُتْبَةَ وَشَيْبَةَ ابْنَىْ رَبِيعَةَ وَالْوَلِيدِ بْنِ عُتْبَةَ‏.‏

Men Abu Zarning qasam ichib: «Albatta mana bu oyat — ‹Mana bu ikki dushman (toifa) Robbilari haqida bahslashdilar...› (Hajj surasi, 19) — Badr kuni (yakkama-yakka) jangga chiqqanlar haqida nozil boʻldi: Hamza, Ali va Ubayda ibnul-Horis; (boshqa tomondan) Utba va Shayba — Robiʼaning ikki oʻgʻli — hamda Valid ibn Utba (haqida)», deganini eshitdim.Мен Абу Зарнинг қасам ичиб: «Албатта мана бу оят — ‹Мана бу икки душман (тоифа) Роббилари ҳақида баҳслашдилар...› (Ҳажж сураси, 19) — Бадр куни (яккама-якка) жангга чиққанлар ҳақида нозил бўлди: Ҳамза, Али ва Убайда ибнул-Ҳорис; (бошқа томондан) Утба ва Шайба — Робиъанинг икки ўғли — ҳамда Валид ибн Утба (ҳақида)», деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ،‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ، حَدَّثَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حُسَيْنٍ، أَنَّ حُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ ـ عَلَيْهِمُ السَّلاَمُ ـ أَخْبَرَهُ أَنَّ عَلِيًّا قَالَ كَانَتْ لِي شَارِفٌ مِنْ نَصِيبِي مِنَ الْمَغْنَمِ يَوْمَ بَدْرٍ، وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَعْطَانِي مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْهِ مِنَ الْخُمُسِ يَوْمَئِذٍ، فَلَمَّا أَرَدْتُ أَنْ أَبْتَنِيَ بِفَاطِمَةَ ـ عَلَيْهَا السَّلاَمُ ـ بِنْتِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَاعَدْتُ رَجُلاً صَوَّاغًا فِي بَنِي قَيْنُقَاعَ أَنْ يَرْتَحِلَ مَعِي فَنَأْتِيَ بِإِذْخِرٍ، فَأَرَدْتُ أَنْ أَبِيعَهُ مِنَ الصَّوَّاغِينَ فَنَسْتَعِينَ بِهِ فِي وَلِيمَةِ عُرْسِي، فَبَيْنَا أَنَا أَجْمَعُ لِشَارِفَىَّ مِنَ الأَقْتَابِ وَالْغَرَائِرِ وَالْحِبَالِ، وَشَارِفَاىَ مُنَاخَانِ إِلَى جَنْبِ حُجْرَةِ رَجُلٍ مِنَ الأَنْصَارِ، حَتَّى جَمَعْتُ مَا جَمَعْتُ فَإِذَا أَنَا بِشَارِفَىَّ قَدْ أُجِبَّتْ أَسْنِمَتُهَا، وَبُقِرَتْ خَوَاصِرُهُمَا، وَأُخِذَ مِنْ أَكْبَادِهِمَا، فَلَمْ أَمْلِكْ عَيْنَىَّ حِينَ رَأَيْتُ الْمَنْظَرَ، قُلْتُ مَنْ فَعَلَ هَذَا قَالُوا فَعَلَهُ حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَهْوَ فِي هَذَا الْبَيْتِ، فِي شَرْبٍ مِنَ الأَنْصَارِ، عِنْدَهُ قَيْنَةٌ وَأَصْحَابُهُ فَقَالَتْ فِي غِنَائِهَا أَلاَ يَا حَمْزَ لِلشُّرُفِ النِّوَاءِ، فَوَثَبَ حَمْزَةُ إِلَى السَّيْفِ، فَأَجَبَّ أَسْنِمَتَهُمَا، وَبَقَرَ خَوَاصِرَهُمَا، وَأَخَذَ مِنْ أَكْبَادِهِمَا قَالَ عَلِيٌّ فَانْطَلَقْتُ حَتَّى أَدْخُلَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَعِنْدَهُ زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ، وَعَرَفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الَّذِي لَقِيتُ فَقَالَ ‏"‏ مَا لَكَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا رَأَيْتُ كَالْيَوْمِ، عَدَا حَمْزَةُ عَلَى نَاقَتَىَّ، فَأَجَبَّ أَسْنِمَتَهُمَا، وَبَقَرَ خَوَاصِرَهُمَا وَهَا هُوَ ذَا فِي بَيْتٍ مَعَهُ شَرْبٌ، فَدَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِرِدَائِهِ، فَارْتَدَى ثُمَّ انْطَلَقَ يَمْشِي، وَاتَّبَعْتُهُ أَنَا وَزَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ، حَتَّى جَاءَ الْبَيْتَ الَّذِي فِيهِ حَمْزَةُ، فَاسْتَأْذَنَ عَلَيْهِ فَأُذِنَ لَهُ، فَطَفِقَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَلُومُ حَمْزَةَ فِيمَا فَعَلَ، فَإِذَا حَمْزَةُ ثَمِلٌ مُحْمَرَّةٌ عَيْنَاهُ، فَنَظَرَ حَمْزَةُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ صَعَّدَ النَّظَرَ، فَنَظَرَ إِلَى رُكْبَتِهِ، ثُمَّ صَعَّدَ النَّظَرَ، فَنَظَرَ إِلَى وَجْهِهِ، ثُمَّ قَالَ حَمْزَةُ وَهَلْ أَنْتُمْ إِلاَّ عَبِيدٌ لأَبِي فَعَرَفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ ثَمِلٌ، فَنَكَصَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى عَقِبَيْهِ الْقَهْقَرَى، فَخَرَجَ وَخَرَجْنَا مَعَهُ‏.‏

Ali aytdi: Menda Badr kuni oʻljadan (gʻanimatdan) ulushimga (tushgan) bir keksa tuya bor edi va Paygʻambar ﷺ oʻsha kuni Alloh u zotga (fay sifatida) bergan xumsdan (beshdan birdan) menga (yana bir tuya) bergan edilar. Men Paygʻambar ﷺning qizlari Fotima (alayhassalom) bilan (oilaviy hayot) qurmoqchi boʻlganimda, Bani Qaynuqodagi bir zargar kishi bilan u men bilan birga yoʻlga chiqib, izxir (oʻt) keltirishga vaʼdalashdim — men uni zargarlarga sotib, toʻyim ziyofatida undan foydalanmoqchi edim. Men ikki tuyam uchun egar, xurjin va arqonlar yigʻayotganimda — ikki tuyam ansorlardan bir kishining hujrasi yonida choʻktirilgan edi — yigʻadiganimni yigʻib boʻlgach, qarasam, ikki tuyamning oʻrkachlari kesilgan, biqinlari yorilgan va jigarlaridan (bir narsa) olingan edi! Bu manzarani koʻrganimda, koʻzlarimni (yoshini) tutib turolmadim. Men: «Buni kim qildi?» dedim. Ular: «Buni Hamza ibn Abdulmuttalib qildi, u mana bu uyda, ansorlardan bir guruh may-ichuvchilar bilan birga, yonida bir kuychi (kanizak) va sheriklari (bilan)dir», deyishdi. (Kuychi ayol) qoʻshigʻida: ‹Ey Hamza, mana bu semiz keksa tuyalarga (qara)!› deganda, Hamza qilichga sapchib (otilib), ularning oʻrkachlarini kesib, biqinlarini yorib, jigarlaridan (bir narsa) olgan edi. Ali aytdi: Men borib, Paygʻambar ﷺning oldilariga kirdim — yonlarida Zayd ibn Horisa bor edi. Paygʻambar ﷺ men duch kelgan narsani (yuzimdan) bildilar va: «Senga nima boʻldi?» dedilar. Men: «Ey Allohning Rasuli, men bugungidek (kun) hech koʻrmaganman: Hamza ikki tuyamga tajovuz qilib, oʻrkachlarini kesib, biqinlarini yoribdi, mana u ham bir uyda, may-ichuvchilar bilan», dedim. Paygʻambar ﷺ ridolarini soʻrab, uni yopinib, soʻng yurib bordilar, men va Zayd ibn Horisa u zotga ergashdik, to Hamza boʻlgan uyga keldilar. U zot unga (kirishga) izn soʻradilar, izn berildi. Paygʻambar ﷺ Hamzani qilgan ishi (uchun) malomat qila boshladilar. Qarasalar, Hamza mast, koʻzlari qizargan edi. Hamza Paygʻambar ﷺga qaradi, soʻng nigohini koʻtarib, tizzalariga qaradi, soʻng nigohini (yana) koʻtarib, yuzlariga qaradi, soʻng Hamza: «Sizlar otamning qullaridan boshqa (narsa) emassizlar(-ku)!» dedi. Paygʻambar ﷺ uning mast ekanini bildilar va ortlariga — orqaga (tisarilib) qaytdilar, chiqdilar, biz ham u zot bilan chiqdik.Али айтди: Менда Бадр куни ўлжадан (ғаниматдан) улушимга (тушган) бир кекса туя бор эди ва Пайғамбар ﷺ ўша куни Аллоҳ у зотга (фай сифатида) берган хумсдан (бешдан бирдан) менга (яна бир туя) берган эдилар. Мен Пайғамбар ﷺнинг қизлари Фотима (алайҳассалом) билан (оилавий ҳаёт) қурмоқчи бўлганимда, Бани Қайнуқодаги бир заргар киши билан у мен билан бирга йўлга чиқиб, изхир (ўт) келтиришга ваъдалашдим — мен уни заргарларга сотиб, тўйим зиёфатида ундан фойдаланмоқчи эдим. Мен икки туям учун эгар, хуржин ва арқонлар йиғаётганимда — икки туям ансорлардан бир кишининг ҳужраси ёнида чўктирилган эди — йиғадиганимни йиғиб бўлгач, қарасам, икки туямнинг ўркачлари кесилган, биқинлари ёрилган ва жигарларидан (бир нарса) олинган эди! Бу манзарани кўрганимда, кўзларимни (ёшини) тутиб туролмадим. Мен: «Буни ким қилди?» дедим. Улар: «Буни Ҳамза ибн Абдулмутталиб қилди, у мана бу уйда, ансорлардан бир гуруҳ май-ичувчилар билан бирга, ёнида бир куйчи (канизак) ва шериклари (билан)дир», дейишди. (Куйчи аёл) қўшиғида: ‹Эй Ҳамза, мана бу семиз кекса туяларга (қара)!› деганда, Ҳамза қиличга сапчиб (отилиб), уларнинг ўркачларини кесиб, биқинларини ёриб, жигарларидан (бир нарса) олган эди. Али айтди: Мен бориб, Пайғамбар ﷺнинг олдиларига кирдим — ёнларида Зайд ибн Ҳориса бор эди. Пайғамбар ﷺ мен дуч келган нарсани (юзимдан) билдилар ва: «Сенга нима бўлди?» дедилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен бугунгидек (кун) ҳеч кўрмаганман: Ҳамза икки туямга тажовуз қилиб, ўркачларини кесиб, биқинларини ёрибди, мана у ҳам бир уйда, май-ичувчилар билан», дедим. Пайғамбар ﷺ ридоларини сўраб, уни ёпиниб, сўнг юриб бордилар, мен ва Зайд ибн Ҳориса у зотга эргашдик, то Ҳамза бўлган уйга келдилар. У зот унга (киришга) изн сўрадилар, изн берилди. Пайғамбар ﷺ Ҳамзани қилган иши (учун) маломат қила бошладилар. Қарасалар, Ҳамза маст, кўзлари қизарган эди. Ҳамза Пайғамбар ﷺга қаради, сўнг нигоҳини кўтариб, тиззаларига қаради, сўнг нигоҳини (яна) кўтариб, юзларига қаради, сўнг Ҳамза: «Сизлар отамнинг қулларидан бошқа (нарса) эмассизлар(-ку)!» деди. Пайғамбар ﷺ унинг маст эканини билдилар ва ортларига — орқага (тисарилиб) қайтдилар, чиқдилар, биз ҳам у зот билан чиқдик.