حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أُمِرْتُ " . وَرُبَّمَا قَالَ أُمِرَ نَبِيُّكُمْ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَسْجُدَ عَلَى سَبْعَةِ آرَابٍ .
Muhammad ibn Kasir bizga aytdi, bizga Shuʼba Amr ibn Dinordan, u Tovusdan, u Ibn Abbosdan, u Nabiy ﷺ dan xabar berdi. U zot: «Men buyurilganman», dedilar. Baʼzan (rovi): «Paygʻambaringiz ﷺ yetti aʼzo ustida sajda qilishga buyurildilar», dedi.Муҳаммад ибн Касир бизга айтди, бизга Шуъба Амр ибн Динордан, у Товусдан, у Ибн Аббосдан, у Набий ﷺ дан хабар берди. У зот: «Мен буюрилганман», дедилар. Баъзан (рови): «Пайғамбарингиз ﷺ етти аъзо устида сажда қилишга буюрилдилар», деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَقَّاصٍ اللَّيْثِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّمَا الأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى فَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ فَهِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ لِدُنْيَا يُصِيبُهَا أَوِ امْرَأَةٍ يَتَزَوَّجُهَا فَهِجْرَتُهُ إِلَى مَا هَاجَرَ إِلَيْهِ " .
Muhammad ibn Kasir bizga aytdi, bizga Sufyon xabar berdi, menga Yahyo ibn Said, u Muhammad ibn Ibrohim at-Taymiydan, u Alqama ibn Vaqqos al-Laysiydan rivoyat qildi. U aytdi: Men Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning shunday deganlarini eshitdim: Rasululloh ﷺ: «Amallar faqat niyatlarga koʻradir va har bir kishiga faqat niyat qilgani (nasiba)dir. Kimning hijrati Alloh va Uning Rasuliga (yoʻnalgan) boʻlsa, uning hijrati Alloh va Uning Rasuligadir. Kimning hijrati erishadigan dunyosi yoki uylanadigan ayoli (uchun) boʻlsa, uning hijrati oʻzi hijrat qilgan narsasigadir», dedilar.Муҳаммад ибн Касир бизга айтди, бизга Суфён хабар берди, менга Яҳё ибн Саид, у Муҳаммад ибн Иброҳим ат-Таймийдан, у Алқама ибн Ваққос ал-Лайсийдан ривоят қилди. У айтди: Мен Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганларини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺ: «Амаллар фақат ниятларга кўрадир ва ҳар бир кишига фақат ният қилгани (насиба)дир. Кимнинг ҳижрати Аллоҳ ва Унинг Расулига (йўналган) бўлса, унинг ҳижрати Аллоҳ ва Унинг Расулигадир. Кимнинг ҳижрати эришадиган дунёси ёки уйланадиган аёли (учун) бўлса, унинг ҳижрати ўзи ҳижрат қилган нарсасигадир», дедилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ كَتَبَ رَجُلٌ إِلَى عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ يَسْأَلُهُ عَنِ الْقَدَرِ، ح وَحَدَّثَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمُؤَذِّنُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَسَدُ بْنُ مُوسَى، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ دُلَيْلٍ، قَالَ سَمِعْتُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيَّ، يُحَدِّثُنَا عَنِ النَّضْرِ، ح وَحَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، عَنْ قَبِيصَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو رَجَاءٍ، عَنْ أَبِي الصَّلْتِ، - وَهَذَا لَفْظُ حَدِيثِ ابْنِ كَثِيرٍ وَمَعْنَاهُمْ - قَالَ كَتَبَ رَجُلٌ إِلَى عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ يَسْأَلُهُ عَنِ الْقَدَرِ فَكَتَبَ أَمَّا بَعْدُ أُوصِيكَ بِتَقْوَى اللَّهِ وَالاِقْتِصَادِ فِي أَمْرِهِ وَاتِّبَاعِ سُنَّةِ نَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم وَتَرْكِ مَا أَحْدَثَ الْمُحْدِثُونَ بَعْدَ مَا جَرَتْ بِهِ سُنَّتُهُ وَكُفُوا مُؤْنَتَهُ فَعَلَيْكَ بِلُزُومِ السُّنَّةِ فَإِنَّهَا لَكَ بِإِذْنِ اللَّهِ عِصْمَةٌ ثُمَّ اعْلَمْ أَنَّهُ لَمْ يَبْتَدِعِ النَّاسُ بِدْعَةً إِلاَّ قَدْ مَضَى قَبْلَهَا مَا هُوَ دَلِيلٌ عَلَيْهَا أَوْ عِبْرَةٌ فِيهَا فَإِنَّ السُّنَّةَ إِنَّمَا سَنَّهَا مَنْ قَدْ عَلِمَ مَا فِي خِلاَفِهَا وَلَمْ يَقُلِ ابْنُ كَثِيرٍ مَنْ قَدْ عَلِمَ . مِنَ الْخَطَإِ وَالزَّلَلِ وَالْحُمْقِ وَالتَّعَمُّقِ فَارْضَ لِنَفْسِكَ مَا رَضِيَ بِهِ الْقَوْمُ لأَنْفُسِهِمْ فَإِنَّهُمْ عَلَى عِلْمٍ وَقَفُوا وَبِبَصَرٍ نَافِذٍ كَفَوْا وَلَهُمْ عَلَى كَشْفِ الأُمُورِ كَانُوا أَقْوَى وَبِفَضْلِ مَا كَانُوا فِيهِ أَوْلَى فَإِنْ كَانَ الْهُدَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ لَقَدْ سَبَقْتُمُوهُمْ إِلَيْهِ وَلَئِنْ قُلْتُمْ إِنَّمَا حَدَثَ بَعْدَهُمْ . مَا أَحْدَثَهُ إِلاَّ مَنِ اتَّبَعَ غَيْرَ سَبِيلِهِمْ وَرَغِبَ بِنَفْسِهِ عَنْهُمْ فَإِنَّهُمْ هُمُ السَّابِقُونَ فَقَدْ تَكَلَّمُوا فِيهِ بِمَا يَكْفِي وَوَصَفُوا مِنْهُ مَا يَشْفِي فَمَا دُونَهُمْ مِنْ مَقْصَرٍ وَمَا فَوْقَهُمْ مِنْ مَحْسَرٍ وَقَدْ قَصَّرَ قَوْمٌ دُونَهُمْ فَجَفَوْا وَطَمَحَ عَنْهُمْ أَقْوَامٌ فَغَلَوْا وَإِنَّهُمْ بَيْنَ ذَلِكَ لَعَلَى هُدًى مُسْتَقِيمٍ كَتَبْتَ تَسْأَلُ عَنِ الإِقْرَارِ بِالْقَدَرِ فَعَلَى الْخَبِيرِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَعْتَ مَا أَعْلَمُ مَا أَحْدَثَ النَّاسُ مِنْ مُحْدَثَةٍ وَلاَ ابْتَدَعُوا مِنْ بِدْعَةٍ هِيَ أَبْيَنُ أَثَرًا وَلاَ أَثْبَتُ أَمْرًا مِنَ الإِقْرَارِ بِالْقَدَرِ لَقَدْ كَانَ ذَكَرَهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ الْجُهَلاَءُ يَتَكَلَّمُونَ بِهِ فِي كَلاَمِهِمْ وَفِي شِعْرِهِمْ يُعَزُّونَ بِهِ أَنْفُسَهُمْ عَلَى مَا فَاتَهُمْ ثُمَّ لَمْ يَزِدْهُ الإِسْلاَمُ بَعْدُ إِلاَّ شِدَّةً وَلَقَدْ ذَكَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَيْرِ حَدِيثٍ وَلاَ حَدِيثَيْنِ وَقَدْ سَمِعَهُ مِنْهُ الْمُسْلِمُونَ فَتَكَلَّمُوا بِهِ فِي حَيَاتِهِ وَبَعْدَ وَفَاتِهِ يَقِينًا وَتَسْلِيمًا لِرَبِّهِمْ وَتَضْعِيفًا لأَنْفُسِهِمْ أَنْ يَكُونَ شَىْءٌ لَمْ يُحِطْ بِهِ عِلْمُهُ وَلَمْ يُحْصِهِ كِتَابُهُ وَلَمْ يَمْضِ فِيهِ قَدَرُهُ وَإِنَّهُ مَعَ ذَلِكَ لَفِي مُحْكَمِ كِتَابِهِ مِنْهُ اقْتَبَسُوهُ وَمِنْهُ تَعَلَّمُوهُ وَلَئِنْ قُلْتُمْ لِمَ أَنْزَلَ اللَّهُ آيَةَ كَذَا وَلِمَ قَالَ كَذَا . لَقَدْ قَرَءُوْا مِنْهُ مَا قَرَأْتُمْ وَعَلِمُوا مِنْ تَأْوِيلِهِ مَا جَهِلْتُمْ وَقَالُوا بَعْدَ ذَلِكَ كُلِّهِ بِكِتَابٍ وَقَدَرٍ وَكُتِبَتِ الشَّقَاوَةُ وَمَا يُقَدَّرْ يَكُنْ وَمَا شَاءَ اللَّهُ كَانَ وَمَا لَمْ يَشَأْ لَمْ يَكُنْ وَلاَ نَمْلِكُ لأَنْفُسِنَا ضَرًّا وَلاَ نَفْعًا ثُمَّ رَغَبُوا بَعْدَ ذَلِكَ وَرَهِبُوا .
Muhammad ibn Kasir bizga, Sufyon (rivoyat qilib) aytdi: Bir kishi Umar ibn Abdulazizga xat yozib, undan qadar haqida soʻradi. Va Rabiʼ ibn Sulaymon al-Muazzin bizga, Asad ibn Muso, Hammod ibn Dulayl (rivoyat qilib) aytdi: Men Sufyon as-Savriyni an-Nazrdan bizga hadis aytib berayotganini eshitdim. Va Hannod ibn as-Sariy bizga Qabisadan, u Abu Rajodan, u Abu Saltdan (rivoyat qildi) — bu Ibn Kasirning hadisi lafzi boʻlib, ular(ning rivoyatlari) maʼnodosh — aytdiki: Bir kishi Umar ibn Abdulazizga xat yozib, undan qadar haqida soʻradi. Shunda u (Umar ibn Abdulaziz) yozdi: «Ammo baʼdu, men senga Allohdan qoʻrqishni, Uning ishida meʼyorni saqlashni, Paygʻambari ﷺning sunnatiga ergashishni va Uning sunnati amalga oshib, uning mashaqqatidan ozod boʻlinganidan keyin bidʼatchilar chiqargan yangiliklarni tark etishni tavsiya qilaman. Bas, sunnatga mahkam yopishishni lozim tut, zero u — Allohning izni bilan — sen uchun himoyadir. Soʻngra bilki, odamlar biror bidʼatni chiqarmadilarki, undan oldin unga dalil yoki unda ibrat boʻladigan narsa oʻtmagan boʻlsin. Zero sunnatni faqat unga muxoliflik qilingan paytda undagi xato, sirpanish, ahmoqlik va haddan oshishni bilgan kishilar joriy qilganlar. Bas, oʻsha qavm (oʻtgan salaflar) oʻzlari uchun rozi boʻlgan narsaga sen ham oʻzing uchun rozi boʻl, chunki ular ilm ustida turdilar, oʻtkir nazar bilan (botilni) toʻsdilar, ishlarni ochib berishga (bizdan) kuchliroq edilar va oʻzlaridagi fazl tufayli (bizdan) avloroq edilar. Agar hidoyat sizlar tutgan narsa boʻlsa, demak sizlar ularni unga (yetishishda) ortda qoldirgan boʻlasizlar; va agar sizlar: ‹U faqat ulardan keyin paydo boʻldi›, desangizlar, uni ulardan boshqa yoʻlga ergashgan va oʻzini ulardan tortgan kishilargina chiqargan boʻladi. Zero ular — oldinda yurguvchilardir. Ular bu haqda yetarli darajada soʻzladilar va undan shifo beradigan miqdorda bayon qildilar. Ulardan past (boʻlganlar) uchun (gapni) qisqartirishga oʻrin yoʻq, ulardan yuqori (chiqmoqchi boʻlganlar) uchun (gapni) uzaytirishga oʻrin yoʻq. Bir qavm ulardan kamroq qilib qisqartirdilar va shu bilan (haqdan) yiroqlashdilar, yana bir qavmlar ulardan oshib intildilar va shu bilan haddan oshdilar. Albatta ular shu (ikkisi) orasida — toʻgʻri hidoyat ustida edilar. Sen qadarni eʼtirof etish haqida soʻrab yozibsan; sen — Allohning izni bilan — bu haqda yaxshi xabardor kishiga duch kelibsan. Men bilaman, odamlar chiqargan hech bir yangilik va bidʼat etib joriy qilgan hech bir bidʼat qadarni eʼtirof etishdan koʻra atari (izi) ravshanroq va ishi mustahkamroq emas. Darhaqiqat, johiliyat davrida johillar uni zikr qilganlar, soʻzlarida va sheʼrlarida u haqda gapirganlar, oʻzlaridan ketgan narsaga shu bilan koʻngil tasalli berganlar. Soʻngra Islom undan keyin uni faqat (yanada) kuchaytirdi. Darhaqiqat Rasululloh ﷺ uni bir yoki ikki hadisda emas, (balki koʻp hadislarda) zikr qildilar, musulmonlar uni u zotdan eshitdilar va u zotning hayotlarida hamda vafotlaridan keyin — Robblariga yaqin keltirish (yaqin) va taslim boʻlish maʼnosida, hamda Uning ilmi qamrab olmagan, kitobi sanab oʻtmagan va qadari amalga oshmagan biror narsa boʻlishidan oʻzlarini ojiz hisoblab — u haqda gapirdilar. Shu bilan birga u (qadar) Uning muhkam kitobida (mavjud)dir: undan uni olganlar va undan uni oʻrganganlar. Agar sizlar: ‹Nega Alloh falon oyatni nozil qildi va nega falon (soʻz)ni aytdi?› desangizlar, ular ham undan sizlar oʻqigan narsani oʻqiganlar va uning taʼvilidan sizlar bilmagan narsani bilganlar. Bularning hammasidan keyin ular: ‹(Hammasi) kitob va qadar bilandir, baxtsizlik yozib qoʻyilgan, qadar qilingan narsa boʻladi, Alloh xohlagan narsa boʻladi, xohlamagan narsa boʻlmaydi, biz oʻzimizga na zarar va na foyda yetkaza olamiz›, dedilar. Soʻngra bularning ortidan ular (yaxshilikka) ragʻbat qildilar va (yomonlikdan) qoʻrqdilar.»Муҳаммад ибн Касир бизга, Суфён (ривоят қилиб) айтди: Бир киши Умар ибн Абдулазизга хат ёзиб, ундан қадар ҳақида сўради. Ва Рабиъ ибн Сулаймон ал-Муаззин бизга, Асад ибн Мусо, Ҳаммод ибн Дулайл (ривоят қилиб) айтди: Мен Суфён ас-Саврийни ан-Назрдан бизга ҳадис айтиб бераётганини эшитдим. Ва Ҳаннод ибн ас-Сарий бизга Қабисадан, у Абу Ражодан, у Абу Салтдан (ривоят қилди) — бу Ибн Касирнинг ҳадиси лафзи бўлиб, улар(нинг ривоятлари) маънодош — айтдики: Бир киши Умар ибн Абдулазизга хат ёзиб, ундан қадар ҳақида сўради. Шунда у (Умар ибн Абдулазиз) ёзди: «Аммо баъду, мен сенга Аллоҳдан қўрқишни, Унинг ишида меъёрни сақлашни, Пайғамбари ﷺнинг суннатига эргашишни ва Унинг суннати амалга ошиб, унинг машаққатидан озод бўлинганидан кейин бидъатчилар чиқарган янгиликларни тарк этишни тавсия қиламан. Бас, суннатга маҳкам ёпишишни лозим тут, зеро у — Аллоҳнинг изни билан — сен учун ҳимоядир. Сўнгра билки, одамлар бирор бидъатни чиқармадиларки, ундан олдин унга далил ёки унда ибрат бўладиган нарса ўтмаган бўлсин. Зеро суннатни фақат унга мухолифлик қилинган пайтда ундаги хато, сирпаниш, аҳмоқлик ва ҳаддан ошишни билган кишилар жорий қилганлар. Бас, ўша қавм (ўтган салафлар) ўзлари учун рози бўлган нарсага сен ҳам ўзинг учун рози бўл, чунки улар илм устида турдилар, ўткир назар билан (ботилни) тўсдилар, ишларни очиб беришга (биздан) кучлироқ эдилар ва ўзларидаги фазл туфайли (биздан) авлороқ эдилар. Агар ҳидоят сизлар тутган нарса бўлса, демак сизлар уларни унга (етишишда) ортда қолдирган бўласизлар; ва агар сизлар: ‹У фақат улардан кейин пайдо бўлди›, десангизлар, уни улардан бошқа йўлга эргашган ва ўзини улардан тортган кишиларгина чиқарган бўлади. Зеро улар — олдинда юргувчилардир. Улар бу ҳақда етарли даражада сўзладилар ва ундан шифо берадиган миқдорда баён қилдилар. Улардан паст (бўлганлар) учун (гапни) қисқартиришга ўрин йўқ, улардан юқори (чиқмоқчи бўлганлар) учун (гапни) узайтиришга ўрин йўқ. Бир қавм улардан камроқ қилиб қисқартирдилар ва шу билан (ҳақдан) йироқлашдилар, яна бир қавмлар улардан ошиб интилдилар ва шу билан ҳаддан ошдилар. Албатта улар шу (иккиси) орасида — тўғри ҳидоят устида эдилар. Сен қадарни эътироф этиш ҳақида сўраб ёзибсан; сен — Аллоҳнинг изни билан — бу ҳақда яхши хабардор кишига дуч келибсан. Мен биламан, одамлар чиқарган ҳеч бир янгилик ва бидъат этиб жорий қилган ҳеч бир бидъат қадарни эътироф этишдан кўра атари (изи) равшанроқ ва иши мустаҳкамроқ эмас. Дарҳақиқат, жоҳилият даврида жоҳиллар уни зикр қилганлар, сўзларида ва шеърларида у ҳақда гапирганлар, ўзларидан кетган нарсага шу билан кўнгил тасалли берганлар. Сўнгра Ислом ундан кейин уни фақат (янада) кучайтирди. Дарҳақиқат Расулуллоҳ ﷺ уни бир ёки икки ҳадисда эмас, (балки кўп ҳадисларда) зикр қилдилар, мусулмонлар уни у зотдан эшитдилар ва у зотнинг ҳаётларида ҳамда вафотларидан кейин — Роббларига яқин келтириш (яқин) ва таслим бўлиш маъносида, ҳамда Унинг илми қамраб олмаган, китоби санаб ўтмаган ва қадари амалга ошмаган бирор нарса бўлишидан ўзларини ожиз ҳисоблаб — у ҳақда гапирдилар. Шу билан бирга у (қадар) Унинг муҳкам китобида (мавжуд)дир: ундан уни олганлар ва ундан уни ўрганганлар. Агар сизлар: ‹Нега Аллоҳ фалон оятни нозил қилди ва нега фалон (сўз)ни айтди?› десангизлар, улар ҳам ундан сизлар ўқиган нарсани ўқиганлар ва унинг таъвилидан сизлар билмаган нарсани билганлар. Буларнинг ҳаммасидан кейин улар: ‹(Ҳаммаси) китоб ва қадар биландир, бахтсизлик ёзиб қўйилган, қадар қилинган нарса бўлади, Аллоҳ хоҳлаган нарса бўлади, хоҳламаган нарса бўлмайди, биз ўзимизга на зарар ва на фойда етказа оламиз›, дедилар. Сўнгра буларнинг ортидан улар (яхшиликка) рағбат қилдилар ва (ёмонликдан) қўрқдилар.»
عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «إِنَّمَا الْأَعْمَال بِالنِّيَّاتِ وَإِنَّمَا لكل امْرِئ مَا نَوَى فَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ فَهِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى دُنْيَا يُصِيبُهَا أَوِ امْرَأَةٍ يَتَزَوَّجُهَا فَهجرَته إِلَى مَا هَاجر إِلَيْهِ»
Muhammad ibn Kasir bizga aytdi, bizga Sufyon xabar berdi, menga Yahyo ibn Said, u Muhammad ibn Ibrohim at-Taymiydan, u Alqama ibn Vaqqos al-Laysiydan rivoyat qildi. U aytdi: Men Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning shunday deganlarini eshitdim: Rasululloh ﷺ: «Amallar faqat niyatlarga koʻradir va har bir kishiga faqat niyat qilgani (nasiba)dir. Kimning hijrati Alloh va Uning Rasuliga (yoʻnalgan) boʻlsa, uning hijrati Alloh va Uning Rasuligadir. Kimning hijrati erishadigan dunyosi yoki uylanadigan ayoli (uchun) boʻlsa, uning hijrati oʻzi hijrat qilgan narsasigadir», dedilar.Муҳаммад ибн Касир бизга айтди, бизга Суфён хабар берди, менга Яҳё ибн Саид, у Муҳаммад ибн Иброҳим ат-Таймийдан, у Алқама ибн Ваққос ал-Лайсийдан ривоят қилди. У айтди: Мен Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганларини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺ: «Амаллар фақат ниятларга кўрадир ва ҳар бир кишига фақат ният қилгани (насиба)дир. Кимнинг ҳижрати Аллоҳ ва Унинг Расулига (йўналган) бўлса, унинг ҳижрати Аллоҳ ва Унинг Расулигадир. Кимнинг ҳижрати эришадиган дунёси ёки уйланадиган аёли (учун) бўлса, унинг ҳижрати ўзи ҳижрат қилган нарсасигадир», дедилар.