Sa'id ibn al-Musayyab al-Maxzumiy

حَدَّثَنَا مَخْلَدُ بْنُ خَالِدٍ، وَالْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِي السَّرِيِّ، - الْمَعْنَى - قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ سُلَيْمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ رَجُلٍ، مِنَ الأَنْصَارِ - قَالَ ابْنُ أَبِي السَّرِيِّ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَقُلْ مِنَ الأَنْصَارِ ثُمَّ اتَّفَقُوا - يُقَالُ لَهُ بَصْرَةُ قَالَ تَزَوَّجْتُ امْرَأَةً بِكْرًا فِي سِتْرِهَا فَدَخَلْتُ عَلَيْهَا فَإِذَا هِيَ حُبْلَى فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَهَا الصَّدَاقُ بِمَا اسْتَحْلَلْتَ مِنْ فَرْجِهَا وَالْوَلَدُ عَبْدٌ لَكَ فَإِذَا وَلَدَتْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ الْحَسَنُ ‏"‏ فَاجْلِدْهَا ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ أَبِي السَّرِيِّ ‏"‏ فَاجْلِدُوهَا ‏"‏ ‏.‏ أَوْ قَالَ ‏"‏ فَحُدُّوهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ قَتَادَةُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ يَزِيدَ عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ وَرَوَاهُ يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ يَزِيدَ بْنِ نُعَيْمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَعَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَرْسَلُوهُ كُلُّهُمْ ‏.‏ وَفِي حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ أَنَّ بَصْرَةَ بْنَ أَكْثَمَ نَكَحَ امْرَأَةً وَكُلُّهُمْ قَالَ فِي حَدِيثِهِ جَعَلَ الْوَلَدَ عَبْدًا لَهُ ‏.‏

Said ibn al-Musayyab ansorlardan boʻlgan — Ibn Abu Sariy esa: «Nabiy ﷺ ning sahobalaridan» dedi va «ansorlardan» demadi, soʻngra rivoyatda ittifoq qildilar — Basra deb atalmish bir kishidan rivoyat qilishicha, u dedi: «Men pardada (saqlangan) bokira ayolga uylandim. Uning huzuriga kirsam, u homilador edi». Shunda Nabiy ﷺ: «Uning farjini oʻzingga halol qilganing evaziga unga mahr beriladi. Bola esa senga qul boʻladi. U tugʻib boʻlgach», dedilar. Hasan (rivoyatida): «Uni qamchila», dedi. Ibn Abu Sariy esa: «Uni qamchilanglar», dedi, yoki: «Unga had jazosini qoʻllanglar», dedi. Abu Dovud aytdi: Bu hadisni Qatoda Said ibn Yaziddan, u Ibn al-Musayyabdan rivoyat qilgan. Yahyo ibn Abu Kasir uni Yazid ibn Nuaymdan, u Said ibn al-Musayyabdan rivoyat qilgan. Ato al-Xurosoniy ham Said ibn al-Musayyabdan rivoyat qilgan — barchalari uni mursal qilib rivoyat qilganlar. Yahyo ibn Abu Kasirning hadisida: «Basra ibn Aksam bir ayolga uylandi», deyilgan. Hammalari oʻz hadislarida: «Bolani unga qul qildi», deganlar.Саид ибн ал-Мусайяб ансорлардан бўлган — Ибн Абу Сарий эса: «Набий ﷺ нинг саҳобаларидан» деди ва «ансорлардан» демади, сўнгра ривоятда иттифоқ қилдилар — Басра деб аталмиш бир кишидан ривоят қилишича, у деди: «Мен пардада (сақланган) бокира аёлга уйландим. Унинг ҳузурига кирсам, у ҳомиладор эди». Шунда Набий ﷺ: «Унинг фаржини ўзингга ҳалол қилганинг эвазига унга маҳр берилади. Бола эса сенга қул бўлади. У туғиб бўлгач», дедилар. Ҳасан (ривоятида): «Уни қамчила», деди. Ибн Абу Сарий эса: «Уни қамчиланглар», деди, ёки: «Унга ҳад жазосини қўлланглар», деди. Абу Довуд айтди: Бу ҳадисни Қатода Саид ибн Язиддан, у Ибн ал-Мусайябдан ривоят қилган. Яҳё ибн Абу Касир уни Язид ибн Нуаймдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан ривоят қилган. Ато ал-Хуросоний ҳам Саид ибн ал-Мусайябдан ривоят қилган — барчалари уни мурсал қилиб ривоят қилганлар. Яҳё ибн Абу Касирнинг ҳадисида: «Басра ибн Аксам бир аёлга уйланди», дейилган. Ҳаммалари ўз ҳадисларида: «Болани унга қул қилди», деганлар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُعَاذِ بْنِ عَبَّادٍ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ يَعْلَى بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ مَعْبَدِ بْنِ هُرْمُزَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، قَالَ حَضَرَ رَجُلاً مِنَ الأَنْصَارِ الْمَوْتُ فَقَالَ إِنِّي مُحَدِّثُكُمْ حَدِيثًا مَا أُحَدِّثُكُمُوهُ إِلاَّ احْتِسَابًا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِذَا تَوَضَّأَ أَحَدُكُمْ فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَ ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الصَّلاَةِ لَمْ يَرْفَعْ قَدَمَهُ الْيُمْنَى إِلاَّ كَتَبَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ لَهُ حَسَنَةً وَلَمْ يَضَعْ قَدَمَهُ الْيُسْرَى إِلاَّ حَطَّ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَنْهُ سَيِّئَةً فَلْيُقَرِّبْ أَحَدُكُمْ أَوْ لِيُبَعِّدْ فَإِنْ أَتَى الْمَسْجِدَ فَصَلَّى فِي جَمَاعَةٍ غُفِرَ لَهُ فَإِنْ أَتَى الْمَسْجِدَ وَقَدْ صَلَّوْا بَعْضًا وَبَقِيَ بَعْضٌ صَلَّى مَا أَدْرَكَ وَأَتَمَّ مَا بَقِيَ كَانَ كَذَلِكَ فَإِنْ أَتَى الْمَسْجِدَ وَقَدْ صَلَّوْا فَأَتَمَّ الصَّلاَةَ كَانَ كَذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏

Said ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Ansorlardan bir kishiga oʻlim yetib keldi. Shunda u dedi: Men sizlarga bir hadis aytib beraman, uni sizlarga faqat (Allohdan) ajr umid qilib aytmoqdaman. Men Rasululloh ﷺ shunday deyayotganlarini eshitdim: «Biringiz taharat qilib, taharatini chiroyli qilib bajarsa, soʻng namozga chiqsa, oʻng oyogʻini koʻtarmaydiki, illo Alloh azza va jalla unga bir yaxshilik (savob) yozadi, chap oyogʻini qoʻymaydiki, illo Alloh azza va jalla undan bir yomonlikni (gunohni) toʻkadi. Biringiz (masjidga) yaqin yashasin yoki uzoq yashasin, agar masjidga kelib jamoat bilan namoz oʻqisa, magʻfirat qilinadi. Agar masjidga kelganda ular (jamoat) bir qismini oʻqib, bir qismi qolgan boʻlsa, u yetganini oʻqib, qolganini toʻldirsa ham shunday boʻladi. Agar masjidga kelganda ular namozni oʻqib boʻlgan boʻlsa, u namozni toʻldirsa ham shunday boʻladi.»Саид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Ансорлардан бир кишига ўлим етиб келди. Шунда у деди: Мен сизларга бир ҳадис айтиб бераман, уни сизларга фақат (Аллоҳдан) ажр умид қилиб айтмоқдаман. Мен Расулуллоҳ ﷺ шундай деяётганларини эшитдим: «Бирингиз таҳарат қилиб, таҳаратини чиройли қилиб бажарса, сўнг намозга чиқса, ўнг оёғини кўтармайдики, илло Аллоҳ азза ва жалла унга бир яхшилик (савоб) ёзади, чап оёғини қўймайдики, илло Аллоҳ азза ва жалла ундан бир ёмонликни (гуноҳни) тўкади. Бирингиз (масжидга) яқин яшасин ёки узоқ яшасин, агар масжидга келиб жамоат билан намоз ўқиса, мағфират қилинади. Агар масжидга келганда улар (жамоат) бир қисмини ўқиб, бир қисми қолган бўлса, у етганини ўқиб, қолганини тўлдирса ҳам шундай бўлади. Агар масжидга келганда улар намозни ўқиб бўлган бўлса, у намозни тўлдирса ҳам шундай бўлади.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا أَبُو جَعْفَرٍ الْخَطْمِيُّ، قَالَ بَعَثَنِي عَمِّي أَنَا وَغُلاَمًا، لَهُ إِلَى سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ قَالَ فَقُلْنَا لَهُ شَىْءٌ بَلَغَنَا عَنْكَ فِي الْمُزَارَعَةِ ‏.‏ قَالَ كَانَ ابْنُ عُمَرَ لاَ يَرَى بِهَا بَأْسًا حَتَّى بَلَغَهُ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ حَدِيثٌ فَأَتَاهُ فَأَخْبَرَهُ رَافِعٌ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَتَى بَنِي حَارِثَةَ فَرَأَى زَرْعًا فِي أَرْضِ ظُهَيْرٍ فَقَالَ ‏"‏ مَا أَحْسَنَ زَرْعَ ظُهَيْرٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا لَيْسَ لِظُهَيْرٍ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَلَيْسَ أَرْضُ ظُهَيْرٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا بَلَى وَلَكِنَّهُ زَرْعُ فُلاَنٍ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَخُذُوا زَرْعَكُمْ وَرُدُّوا عَلَيْهِ النَّفَقَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ رَافِعٌ فَأَخَذْنَا زَرْعَنَا وَرَدَدْنَا إِلَيْهِ النَّفَقَةَ ‏.‏ قَالَ سَعِيدٌ أَفْقِرْ أَخَاكَ أَوْ أَكْرِهِ بِالدَّرَاهِمِ ‏.‏

Abu Jaʼfar al-Xatmiy (rahimahulloh) aytdi: Amakim meni va oʻzining bir xizmatkorini Said ibn al-Musayyab huzuriga yubordi. Biz unga: «Muzoraʼa (yer ijarasi) haqida sizdan bizga bir narsa yetib keldi», dedik. U dedi: Ibn Umar buni makruh deb bilmas edi, toki unga Rofiʼ ibn Xadijdan bir hadis yetib kelguncha. Soʻng u Rofiʼning oldiga keldi, Rofiʼ esa unga xabar berib aytdiki: Rasululloh ﷺ Banu Horisaning oldiga keldilar va Zuhayrning yerida bir ekinni koʻrib: «Zuhayrning ekini naqadar chiroyli!» dedilar. Ular: «Bu Zuhayrniki emas», deyishdi. U zot: «Bu Zuhayrning yeri emasmi?» dedilar. Ular: «Ha, lekin ekin falonchiniki», deyishdi. U zot: «Ekiningizni oling va unga sarf-xarajatini qaytaring», dedilar. Rofiʼ dedi: Shunda biz ekinimizni oldik va unga sarf-xarajatini qaytardik. Said dedi: Birodaringga (yeringni tekin) ber yoki dirhamlarga ijaraga ber.Абу Жаъфар ал-Хатмий (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Амаким мени ва ўзининг бир хизматкорини Саид ибн ал-Мусайяб ҳузурига юборди. Биз унга: «Музораъа (ер ижараси) ҳақида сиздан бизга бир нарса етиб келди», дедик. У деди: Ибн Умар буни макруҳ деб билмас эди, токи унга Рофиъ ибн Хадиждан бир ҳадис етиб келгунча. Сўнг у Рофиънинг олдига келди, Рофиъ эса унга хабар бериб айтдики: Расулуллоҳ ﷺ Бану Ҳорисанинг олдига келдилар ва Зуҳайрнинг ерида бир экинни кўриб: «Зуҳайрнинг экини нақадар чиройли!» дедилар. Улар: «Бу Зуҳайрники эмас», дейишди. У зот: «Бу Зуҳайрнинг ери эмасми?» дедилар. Улар: «Ҳа, лекин экин фалончиники», дейишди. У зот: «Экинингизни олинг ва унга сарф-харажатини қайтаринг», дедилар. Рофиъ деди: Шунда биз экинимизни олдик ва унга сарф-харажатини қайтардик. Саид деди: Биродарингга (ерингни текин) бер ёки дирҳамларга ижарага бер.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُثْمَانَ الثَّقَفِيِّ، عَنْ رَجُلٍ، أَعْوَرَ مِنْ ثَقِيفٍ كَانَ يُقَالُ لَهُ مَعْرُوفًا - أَىْ يُثْنَى عَلَيْهِ خَيْرًا إِنْ لَمْ يَكُنِ اسْمُهُ زُهَيْرُ بْنُ عُثْمَانَ فَلاَ أَدْرِي مَا اسْمُهُ - أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْوَلِيمَةُ أَوَّلُ يَوْمٍ حَقٌّ وَالثَّانِي مَعْرُوفٌ وَالْيَوْمُ الثَّالِثُ سُمْعَةٌ وَرِيَاءٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ وَحَدَّثَنِي رَجُلٌ أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ دُعِيَ أَوَّلَ يَوْمٍ فَأَجَابَ وَدُعِيَ الْيَوْمَ الثَّانِي فَأَجَابَ وَدُعِيَ الْيَوْمَ الثَّالِثَ فَلَمْ يُجِبْ وَقَالَ أَهْلُ سُمْعَةٍ وَرِيَاءٍ ‏.‏

Muhammad ibnul Musanno Affon ibn Muslimdan, u Hammomdan, unga Qatoda Hasandan, u Abdulloh ibn Usmon as-Saqafiydan, u Saqif (qabilasi)dan boʻlgan, koʻzi koʻr bir kishidan — uni yaxshi soʻzlar bilan tilga olishardi: agar uning ismi Zuhayr ibn Usmon boʻlmasa, ismini bilmayman — u shunday rivoyat qiladiki, Nabiy ﷺ dedilar: «Valima birinchi kunda haqdir, ikkinchi kunda maʼrufdir (yaxshi ishdir), uchinchi kunda esa eshittirish va riyodir». Qatoda aytdi: Menga bir kishi rivoyat qilib aytdiki, Said ibnul Musayyab birinchi kuni taklif qilinib, qabul qildi; ikkinchi kuni taklif qilinib, qabul qildi; uchinchi kuni taklif qilinib, qabul qilmadi va: «Bular eshittirish va riyo ahlidir», dedi.Муҳаммад ибнул Мусанно Аффон ибн Муслимдан, у Ҳаммомдан, унга Қатода Ҳасандан, у Абдуллоҳ ибн Усмон ас-Сақафийдан, у Сақиф (қабиласи)дан бўлган, кўзи кўр бир кишидан — уни яхши сўзлар билан тилга олишарди: агар унинг исми Зуҳайр ибн Усмон бўлмаса, исмини билмайман — у шундай ривоят қиладики, Набий ﷺ дедилар: «Валима биринчи кунда ҳақдир, иккинчи кунда маъруфдир (яхши ишдир), учинчи кунда эса эшиттириш ва риёдир». Қатода айтди: Менга бир киши ривоят қилиб айтдики, Саид ибнул Мусайяб биринчи куни таклиф қилиниб, қабул қилди; иккинчи куни таклиф қилиниб, қабул қилди; учинчи куни таклиф қилиниб, қабул қилмади ва: «Булар эшиттириш ва риё аҳлидир», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ بُوذَوَيْهِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ مَيْمُونَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِ حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Maymunadan, u Paygʻambar ﷺdan, az-Zuhriyning Ibnul-Musayyabdan qilgan rivoyati kabi rivoyat qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Маймунадан, у Пайғамбар ﷺдан, аз-Зуҳрийнинг Ибнул-Мусайябдан қилган ривояти каби ривоят қилди.

حَدَّثَنَا خَلَفُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنَا أَبُو شِهَابٍ الْحَنَّاطُ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِنَحْوِهِ زَادَ ‏"‏ أَوْ لَيَضْرِبَنَّ اللَّهُ بِقُلُوبِ بَعْضِكُمْ عَلَى بَعْضٍ ثُمَّ لَيَلْعَنَنَّكُمْ كَمَا لَعَنَهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ الْمُحَارِبِيُّ عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ عَنْ سَالِمٍ الأَفْطَسِ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ رَوَاهُ خَالِدٌ الطَّحَّانُ عَنِ الْعَلاَءِ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan Paygʻambar ﷺ orqali bunga oʻxshash rivoyat qilinadi. Bu rivoyatda quyidagi ziyoda bor: «Yoki Alloh baʼzilaringizning qalbini baʼzilaringizga urib qoʻyadi, soʻngra ularni laʼnatlaganidek, sizlarni ham laʼnatlaydi». Abu Dovud aytdi: Buni Muhoribiy al-Aloʼ ibn al-Musayyabdan, u Abdulloh ibn Amr ibn Murradan, u Solim al-Aftasdan, u Abu Ubaydadan, u Abdullohdan rivoyat qilgan. Yana buni Xolid at-Tahhon al-Aloʼdan, u Amr ibn Murradan, u Abu Ubaydadan rivoyat qilgan.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан Пайғамбар ﷺ орқали бунга ўхшаш ривоят қилинади. Бу ривоятда қуйидаги зиёда бор: «Ёки Аллоҳ баъзиларингизнинг қалбини баъзиларингизга уриб қўяди, сўнгра уларни лаънатлаганидек, сизларни ҳам лаънатлайди». Абу Довуд айтди: Буни Муҳорибий ал-Алў ибн ал-Мусайябдан, у Абдуллоҳ ибн Амр ибн Муррадан, у Солим ал-Афтасдан, у Абу Убайдадан, у Абдуллоҳдан ривоят қилган. Яна буни Холид ат-Таҳҳон ал-Алўдан, у Амр ибн Муррадан, у Абу Убайдадан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ بْنِ سُفْيَانَ، وَابْنُ السَّرْحِ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ يُؤْذِينِي ابْنُ آدَمَ يَسُبُّ الدَّهْرَ وَأَنَا الدَّهْرُ بِيَدِيَ الأَمْرُ أُقَلِّبُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ السَّرْحِ عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ مَكَانَ سَعِيدٍ ‏.‏ وَاللَّهُ أَعْلَمُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: «Alloh azza va jalla: ‹Odam farzandi Meni ranjitadi: u zamonni soʻkadi, holbuki, zamon (egasi) Menman, ish (tasarruf) Mening qoʻlimda, kechani va kunduzni Men aylantiraman›, deydi». Ibn Sarh: Said oʻrniga Ibn Musayyab(dan), deb (rivoyat qildi). Allohu aʼlam.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: «Аллоҳ азза ва жалла: ‹Одам фарзанди Мени ранжитади: у замонни сўкади, ҳолбуки, замон (эгаси) Менман, иш (тасарруф) Менинг қўлимда, кечани ва кундузни Мен айлантираман›, дейди». Ибн Сарҳ: Саид ўрнига Ибн Мусайяб(дан), деб (ривоят қилди). Аллоҳу аълам.