Usmon ibn Affon Zun-nurayn

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، قَالَ سَمِعْتُ سَالِمًا، قَالَ سَمِعْتُ أُمَّ الدَّرْدَاءِ، تَقُولُ دَخَلَ عَلَىَّ أَبُو الدَّرْدَاءِ وَهْوَ مُغْضَبٌ فَقُلْتُ مَا أَغْضَبَكَ فَقَالَ وَاللَّهِ مَا أَعْرِفُ مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا إِلاَّ أَنَّهُمْ يُصَلُّونَ جَمِيعًا‏.‏

Solim (Ummu Dardodan) rivoyat qiladi: Men Ummu Dardoning shunday deganini eshitdim: «Abu Dardo achchiqlangan holda uyga kirdi. Men unga: ‹Seni nima achchiqlantirdi?› — dedim. U: ‹Allohga qasamki, men Muhammadning ummatini — jamoat namozini (oʻqish)dan boshqa — oʻsha yaxshi ishlarni (avval qilganlaridek) qilayotgan holda topmayapman›, — dedi». (Bu — Abu Dardoning soʻnggi kunlarida, Usmonning hukmronligi paytida boʻlgan edi.)Солим (Умму Дардодан) ривоят қилади: Мен Умму Дардонинг шундай деганини эшитдим: «Абу Дардо аччиқланган ҳолда уйга кирди. Мен унга: ‹Сени нима аччиқлантирди?› — дедим. У: ‹Аллоҳга қасамки, мен Муҳаммаднинг умматини — жамоат намозини (ўқиш)дан бошқа — ўша яхши ишларни (аввал қилганларидек) қилаётган ҳолда топмаяпман›, — деди». (Бу — Абу Дардонинг сўнгги кунларида, Усмоннинг ҳукмронлиги пайтида бўлган эди.)

قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ وَقَالَ لَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَدِيِّ بْنِ خِيَارٍ، أَنَّهُ دَخَلَ عَلَى عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ ـ رضى الله عنه ـ وَهْوَ مَحْصُورٌ فَقَالَ إِنَّكَ إِمَامُ عَامَّةٍ، وَنَزَلَ بِكَ مَا تَرَى وَيُصَلِّي لَنَا إِمَامُ فِتْنَةٍ وَنَتَحَرَّجُ‏.‏ فَقَالَ الصَّلاَةُ أَحْسَنُ مَا يَعْمَلُ النَّاسُ، فَإِذَا أَحْسَنَ النَّاسُ فَأَحْسِنْ مَعَهُمْ، وَإِذَا أَسَاءُوا فَاجْتَنِبْ إِسَاءَتَهُمْ‏.‏ وَقَالَ الزُّبَيْدِيُّ قَالَ الزُّهْرِيُّ لاَ نَرَى أَنْ يُصَلَّى خَلْفَ الْمُخَنَّثِ إِلاَّ مِنْ ضَرُورَةٍ لاَ بُدَّ مِنْهَا‏.‏

Ubaydulloh ibn Adiy ibn Xiyor (Usmondan) rivoyat qiladi: Men Usmon ibn Affonning oldiga — u qamalda (qoʻrshovda) turgan paytda — borib, unga: «Sen umuman barcha musulmonlarning raisisan va boshingga nima tushganini koʻryapsan. Bizga fitna (rahnamolaridan) bir (kishi) imomlik qilyapti va biz unga ergashishda gunohkor boʻlishdan qoʻrqyapmiz», — dedim. Usmon: «Namoz — barcha amallarning eng yaxshisidir; bas, odamlar yaxshi ish qilsa, ular bilan birga shu (yaxshilik)ni qil; ular yomon ish qilsa, oʻsha yomon ishlardan saqlan», — dedi. Zuhriy: «Bizning fikrimizcha, kishi muxannas (xotinsifat kishi) orqasida namoz oʻqimasligi kerak — boshqa iloj boʻlmasa, mustasno», — dedi.Убайдуллоҳ ибн Адий ибн Хиёр (Усмондан) ривоят қилади: Мен Усмон ибн Аффоннинг олдига — у қамалда (қўршовда) турган пайтда — бориб, унга: «Сен умуман барча мусулмонларнинг раисисан ва бошингга нима тушганини кўряпсан. Бизга фитна (раҳнамоларидан) бир (киши) имомлик қиляпти ва биз унга эргашишда гуноҳкор бўлишдан қўрқяпмиз», — дедим. Усмон: «Намоз — барча амалларнинг энг яхшисидир; бас, одамлар яхши иш қилса, улар билан бирга шу (яхшилик)ни қил; улар ёмон иш қилса, ўша ёмон ишлардан сақлан», — деди. Зуҳрий: «Бизнинг фикримизча, киши муханнас (хотинсифат киши) орқасида намоз ўқимаслиги керак — бошқа илож бўлмаса, мустасно», — деди.

حَدَّثَنَا آدَمُ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ كَانَ النِّدَاءُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ أَوَّلُهُ إِذَا جَلَسَ الإِمَامُ عَلَى الْمِنْبَرِ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ فَلَمَّا كَانَ عُثْمَانُ ـ رضى الله عنه ـ وَكَثُرَ النَّاسُ زَادَ النِّدَاءَ الثَّالِثَ عَلَى الزَّوْرَاءِ‏.‏ قال أبو عبد الله : الزوراء موضع بالسوق بالمدينة

Soib ibn Yazid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ, Abu Bakr va Umar (roziyallohu anhumo) zamonida juma namozi uchun azon imom minbarga oʻtirganda aytilar edi. Lekin Usmon (roziyallohu anhu) xilofati paytida — musulmonlar koʻpayganda — az-Zavroda uchinchi azon qoʻshildi. Abu Abdulloh (Buxoriy): «Az-Zavro — Madina bozoridagi bir joy», — dedi.Соиб ибн Язид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ, Абу Бакр ва Умар (розияллоҳу анҳумо) замонида жума намози учун азон имом минбарга ўтирганда айтилар эди. Лекин Усмон (розияллоҳу анҳу) хилофати пайтида — мусулмонлар кўпайганда — аз-Заврода учинчи азон қўшилди. Абу Абдуллоҳ (Бухорий): «Аз-Завро — Мадина бозоридаги бир жой», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي سَلَمَةَ الْمَاجِشُونُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ، أَنَّ الَّذِي، زَادَ التَّأْذِينَ الثَّالِثَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ ـ رضى الله عنه ـ حِينَ كَثُرَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ، وَلَمْ يَكُنْ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُؤَذِّنٌ غَيْرَ وَاحِدٍ، وَكَانَ التَّأْذِينُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ حِينَ يَجْلِسُ الإِمَامُ، يَعْنِي عَلَى الْمِنْبَرِ‏.‏

Soib ibn Yazid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Juma namozlari uchun azonlar sonini uchtaga yetkazgan kishi — Usmon ibn Affon edi; bu — Madina (musulmonlari) soni koʻpayganda (boʻldi). Paygʻambar ﷺ zamonida faqat bitta muazzin bor edi va azon faqat imom (minbarga) oʻtirgandan keyin aytilar edi.Соиб ибн Язид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Жума намозлари учун азонлар сонини учтага етказган киши — Усмон ибн Аффон эди; бу — Мадина (мусулмонлари) сони кўпайганда (бўлди). Пайғамбар ﷺ замонида фақат битта муаззин бор эди ва азон фақат имом (минбарга) ўтиргандан кейин айтилар эди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ السَّائِبَ بْنَ يَزِيدَ، أَخْبَرَهُ أَنَّ التَّأْذِينَ الثَّانِيَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ أَمَرَ بِهِ عُثْمَانُ حِينَ كَثُرَ أَهْلُ الْمَسْجِدِ، وَكَانَ التَّأْذِينُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ حِينَ يَجْلِسُ الإِمَامُ‏.‏

Soib ibn Yazid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Usmon ibn Affon — masjiddagi odamlar koʻpayganda — juma kunlari ikkinchi azonni joriy qildi. Avval juma kunlari azon faqat imom (minbarga) oʻtirgandan keyin aytilar edi.Соиб ибн Язид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Усмон ибн Аффон — масжиддаги одамлар кўпайганда — жума кунлари иккинчи азонни жорий қилди. Аввал жума кунлари азон фақат имом (минбарга) ўтиргандан кейин айтилар эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ السَّائِبَ بْنَ يَزِيدَ، يَقُولُ إِنَّ الأَذَانَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ كَانَ أَوَّلُهُ حِينَ يَجْلِسُ الإِمَامُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ عَلَى الْمِنْبَرِ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ فَلَمَّا كَانَ فِي خِلاَفَةِ عُثْمَانَ ـ رضى الله عنه ـ وَكَثُرُوا، أَمَرَ عُثْمَانُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ بِالأَذَانِ الثَّالِثِ، فَأُذِّنَ بِهِ عَلَى الزَّوْرَاءِ، فَثَبَتَ الأَمْرُ عَلَى ذَلِكَ‏.‏

Zuhriy (Soib ibn Yaziddan) rivoyat qiladi: Men Soib ibn Yazidning shunday deganini eshitdim: «Rasululloh ﷺ, Abu Bakr va Umar zamonida juma namozi uchun azon imom minbarga oʻtirgandan keyin aytilar edi. Lekin Usmon xilofati paytida odamlar koʻpayganda, u (juma kuni juma namozi uchun) uchinchi azonni joriy qildi va u az-Zavroda aytildi; va bu yangi holat keyingi yillarda ham shunday (saqlanib) qoldi».Зуҳрий (Соиб ибн Язиддан) ривоят қилади: Мен Соиб ибн Язиднинг шундай деганини эшитдим: «Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр ва Умар замонида жума намози учун азон имом минбарга ўтиргандан кейин айтилар эди. Лекин Усмон хилофати пайтида одамлар кўпайганда, у (жума куни жума намози учун) учинчи азонни жорий қилди ва у аз-Заврода айтилди; ва бу янги ҳолат кейинги йилларда ҳам шундай (сақланиб) қолди».

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي الْحَسَنُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ شَهِدْتُ الْعِيدَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ ـ رضى الله عنهم ـ فَكُلُّهُمْ كَانُوا يُصَلُّونَ قَبْلَ الْخُطْبَةِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men iyd namozini Rasululloh ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon bilan oʻqidim; ularning hammasi namozni xutbadan oldin oʻqidi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен ийд намозини Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон билан ўқидим; уларнинг ҳаммаси намозни хутбадан олдин ўқиди.

قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ وَأَخْبَرَنِي الْحَسَنُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ شَهِدْتُ الْفِطْرَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ ـ رضى الله عنهم ـ يُصَلُّونَهَا قَبْلَ الْخُطْبَةِ، ثُمَّ يُخْطَبُ بَعْدُ، خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِ حِينَ يُجْلِسُ بِيَدِهِ، ثُمَّ أَقْبَلَ يَشُقُّهُمْ حَتَّى جَاءَ النِّسَاءَ مَعَهُ بِلاَلٌ فَقَالَ ‏[quran sura="60" aya_start="12" aya_end="12"]{‏يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ‏}‏ الآيَةَ ثُمَّ قَالَ حِينَ فَرَغَ مِنْهَا ‏"‏ آنْتُنَّ عَلَى ذَلِكَ ‏"‏‏.‏ قَالَتِ امْرَأَةٌ وَاحِدَةٌ مِنْهُنَّ لَمْ يُجِبْهُ غَيْرُهَا نَعَمْ‏.‏ لاَ يَدْرِي حَسَنٌ مَنْ هِيَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَتَصَدَّقْنَ ‏"‏ فَبَسَطَ بِلاَلٌ ثَوْبَهُ ثُمَّ قَالَ هَلُمَّ لَكُنَّ فِدَاءٌ أَبِي وَأُمِّي، فَيُلْقِينَ الْفَتَخَ وَالْخَوَاتِيمَ فِي ثَوْبِ بِلاَلٍ‏.‏ قَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ الْفَتَخُ الْخَوَاتِيمُ الْعِظَامُ كَانَتْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ‏.‏

Al-Hasan ibn Muslim (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Ibn Abbos: «Men Iyd-ul-fitr namozlarida Paygʻambar ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmonga qoʻshildim. Ular namozni xutbadan oldin oʻqir, soʻng undan keyin xutba qilar edi. Bir kuni Paygʻambar ﷺ (iyd namozi uchun) chiqdilar — goʻyo men u zotni odamlarga oʻtirishni imo qilayotgan holda koʻrib turgandekman. Soʻng u zot Bilol bilan birga saflarni yorib oʻtib, ayollarga yetib keldilar. U zot mana bu oyatni oʻqidilar: ‹Ey Paygʻambar, moʻmina ayollar senga bayʼat berishga kelsa...› (oyat oxirigacha) (Mumtahana, 12). (Oʻqishni) tugatgach, u zot: ‹Ey ayollar, ahdingizga vafo qilyapsizmi?› — dedilar. Bir ayoldan boshqa hech kim ‹ha› demadi. Hasan oʻsha ayol kim ekanligini bilmas edi. Paygʻambar ﷺ: ‹Unda sadaqa beringlar›, — dedilar. Bilol oʻz kiyimini yozib: ‹Sadaqa beraveringlar; otam va onam sizlarga (ey ayollar) fido boʻlsin›, — dedi. Bas, ayollar oʻz fatxlarini (katta uzuklarini) va boshqa turli uzuklarini Bilolning kiyimiga sola boshladi», — dedi. Abdurrazzoq: «‹Fatx› — (Islomdan oldingi) johiliyat davrida taqiladigan katta uzukdir», — dedi.Ал-Ҳасан ибн Муслим (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Ибн Аббос: «Мен Ийд-ул-фитр намозларида Пайғамбар ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмонга қўшилдим. Улар намозни хутбадан олдин ўқир, сўнг ундан кейин хутба қилар эди. Бир куни Пайғамбар ﷺ (ийд намози учун) чиқдилар — гўё мен у зотни одамларга ўтиришни имо қилаётган ҳолда кўриб тургандекман. Сўнг у зот Билол билан бирга сафларни ёриб ўтиб, аёлларга етиб келдилар. У зот мана бу оятни ўқидилар: ‹Эй Пайғамбар, мўмина аёллар сенга байъат беришга келса...› (оят охиригача) (Мумтаҳана, 12). (Ўқишни) тугатгач, у зот: ‹Эй аёллар, аҳдингизга вафо қиляпсизми?› — дедилар. Бир аёлдан бошқа ҳеч ким ‹ҳа› демади. Ҳасан ўша аёл ким эканлигини билмас эди. Пайғамбар ﷺ: ‹Унда садақа беринглар›, — дедилар. Билол ўз кийимини ёзиб: ‹Садақа бераверинглар; отам ва онам сизларга (эй аёллар) фидо бўлсин›, — деди. Бас, аёллар ўз фатхларини (катта узукларини) ва бошқа турли узукларини Билолнинг кийимига сола бошлади», — деди. Абдурраззоқ: «‹Фатх› — (Исломдан олдинги) жоҳилият даврида тақиладиган катта узукдир», — деди.