Usmon ibn Affon Zun-nurayn

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، قَالَ سَمِعْتُ سَالِمًا، قَالَ سَمِعْتُ أُمَّ الدَّرْدَاءِ، تَقُولُ دَخَلَ عَلَىَّ أَبُو الدَّرْدَاءِ وَهْوَ مُغْضَبٌ فَقُلْتُ مَا أَغْضَبَكَ فَقَالَ وَاللَّهِ مَا أَعْرِفُ مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا إِلاَّ أَنَّهُمْ يُصَلُّونَ جَمِيعًا‏.‏

Solim (Ummu Dardodan) rivoyat qiladi: Men Ummu Dardoning shunday deganini eshitdim: «Abu Dardo achchiqlangan holda uyga kirdi. Men unga: ‹Seni nima achchiqlantirdi?› — dedim. U: ‹Allohga qasamki, men Muhammadning ummatini — jamoat namozini (oʻqish)dan boshqa — oʻsha yaxshi ishlarni (avval qilganlaridek) qilayotgan holda topmayapman›, — dedi». (Bu — Abu Dardoning soʻnggi kunlarida, Usmonning hukmronligi paytida boʻlgan edi.)Солим (Умму Дардодан) ривоят қилади: Мен Умму Дардонинг шундай деганини эшитдим: «Абу Дардо аччиқланган ҳолда уйга кирди. Мен унга: ‹Сени нима аччиқлантирди?› — дедим. У: ‹Аллоҳга қасамки, мен Муҳаммаднинг умматини — жамоат намозини (ўқиш)дан бошқа — ўша яхши ишларни (аввал қилганларидек) қилаётган ҳолда топмаяпман›, — деди». (Бу — Абу Дардонинг сўнгги кунларида, Усмоннинг ҳукмронлиги пайтида бўлган эди.)

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ الْمُقَدَّمِيُّ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ، عَنِ الْوَلِيدِ أَبِي بِشْرٍ، قَالَ سَمِعْتُ حُمْرَانَ، يَقُولُ سَمِعْتُ عُثْمَانَ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ مِثْلَهُ سَوَاءً ‏.‏

Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ ning xuddi shunday deyayotganlarini eshitdim.Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг худди шундай деяётганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ كَانُوا يَمْشُونَ أَمَامَ الْجَنَازَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ هَذَا حَدِيثٌ خَطَأٌ أَخْطَأَ فِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ وَإِنَّمَا يُرْوَى هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ يُونُسَ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ كَانُوا يَمْشُونَ أَمَامَ الْجَنَازَةِ ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَأَخْبَرَنِي سَالِمٌ أَنَّ أَبَاهُ كَانَ يَمْشِي أَمَامَ الْجَنَازَةِ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon janoza oldida yurar edilar. Abu Iso aytdi: Men Muhammaddan bu hadis haqida soʻradim, u: Bu xato hadis, unda Muhammad ibn Bakr xatoga yoʻl qoʻygan. Aslida bu hadis Yunusdan, u az-Zuhriydan, Nabiy ﷺ, Abu Bakr va Umar janoza oldida yurar edilar, deb rivoyat qilinadi. az-Zuhriy: «Solim menga otasi janoza oldida yurar edi, deb xabar berdi», dedi. Muhammad: Mana shu asahroqdir, dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон жаноза олдида юрар эдилар. Абу Исо айтди: Мен Муҳаммаддан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у: Бу хато ҳадис, унда Муҳаммад ибн Бакр хатога йўл қўйган. Аслида бу ҳадис Юнусдан, у аз-Зуҳрийдан, Набий ﷺ, Абу Бакр ва Умар жаноза олдида юрар эдилар, деб ривоят қилинади. аз-Зуҳрий: «Солим менга отаси жаноза олдида юрар эди, деб хабар берди», деди. Муҳаммад: Мана шу асаҳроқдир, деди.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ اللَّيْثِيِّ، عَنْ حُمْرَانَ بْنِ أَبَانَ، مَوْلَى عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ قَالَ رَأَيْتُ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ تَوَضَّأَ فَأَفْرَغَ عَلَى يَدَيْهِ ثَلاَثًا فَغَسَلَهُمَا ثُمَّ تَمَضْمَضَ وَاسْتَنْثَرَ ثُمَّ غَسَلَ وَجْهَهُ ثَلاَثًا وَغَسَلَ يَدَهُ الْيُمْنَى إِلَى الْمِرْفَقِ ثَلاَثًا ثُمَّ الْيُسْرَى مِثْلَ ذَلِكَ ثُمَّ مَسَحَ رَأْسَهُ ثُمَّ غَسَلَ قَدَمَهُ الْيُمْنَى ثَلاَثًا ثُمَّ الْيُسْرَى مِثْلَ ذَلِكَ ثُمَّ قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ مِثْلَ وُضُوئِي هَذَا ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَنْ تَوَضَّأَ مِثْلَ وُضُوئِي هَذَا ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ لاَ يُحَدِّثُ فِيهِمَا نَفْسَهُ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ ‏"‏ ‏.‏

Usmonning mavlosi Humron ibn Abbon aytadi: Men Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)ning tahorat olganini koʻrdim: u qoʻllariga uch marta (suv) quyib, ularni yuvdi; soʻng ogʻzini chaydi va burnini qoqdi; soʻng yuzini uch marta yuvdi; oʻng qoʻlini tirsagigacha uch marta yuvdi, soʻng chap (qoʻlini) ham shunday (yuvdi); soʻng boshini mash qildi; soʻng oʻng oyogʻini uch marta yuvdi, soʻng chap (oyogʻini) ham shunday (yuvdi). Soʻng u: «Men Rasululloh ﷺ ning xuddi mening shu tahoratimga oʻxshash tahorat olganlarini koʻrdim», — dedi va: «Rasululloh ﷺ: ‹Kim mening shu tahoratimga oʻxshash tahorat olib, soʻng koʻngliga (begona narsa) keltirmay ikki rakat namoz oʻqisa, Alloh uning oʻtgan gunohlarini kechiradi›, — dedilar», — dedi.Усмоннинг мавлоси Ҳумрон ибн Аббон айтади: Мен Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)нинг таҳорат олганини кўрдим: у қўлларига уч марта (сув) қуйиб, уларни ювди; сўнг оғзини чайди ва бурнини қоқди; сўнг юзини уч марта ювди; ўнг қўлини тирсагигача уч марта ювди, сўнг чап (қўлини) ҳам шундай (ювди); сўнг бошини маш қилди; сўнг ўнг оёғини уч марта ювди, сўнг чап (оёғини) ҳам шундай (ювди). Сўнг у: «Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг худди менинг шу таҳоратимга ўхшаш таҳорат олганларини кўрдим», — деди ва: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ким менинг шу таҳоратимга ўхшаш таҳорат олиб, сўнг кўнглига (бегона нарса) келтирмай икки ракат намоз ўқиса, Аллоҳ унинг ўтган гуноҳларини кечиради›, — дедилар», — деди.

أَخْبَرَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ اللَّيْثِيِّ، عَنْ حُمْرَانَ بْنِ أَبَانَ، قَالَ رَأَيْتُ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ - رضى الله عنه - تَوَضَّأَ فَأَفْرَغَ عَلَى يَدَيْهِ ثَلاَثًا فَغَسَلَهُمَا ثُمَّ تَمَضْمَضَ وَاسْتَنْشَقَ ثُمَّ غَسَلَ وَجْهَهُ ثَلاَثًا ثُمَّ غَسَلَ يَدَهُ الْيُمْنَى إِلَى الْمِرْفَقِ ثَلاَثًا ثُمَّ الْيُسْرَى مِثْلَ ذَلِكَ ثُمَّ مَسَحَ بِرَأْسِهِ ثُمَّ غَسَلَ قَدَمَهُ الْيُمْنَى ثَلاَثًا ثُمَّ الْيُسْرَى مِثْلَ ذَلِكَ ثُمَّ قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ نَحْوَ وُضُوئِي ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَنْ تَوَضَّأَ نَحْوَ وُضُوئِي هَذَا ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ لاَ يُحَدِّثُ نَفْسَهُ فِيهِمَا بِشَىْءٍ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ ‏"‏ ‏.‏

Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U taharat qildi. Qoʻllariga uch marta suv quyib, ularni yuvdi, soʻng ogʻzini chayib, burniga suv tortdi, soʻng yuzini uch marta yuvdi, soʻng oʻng qoʻlini tirsagigacha uch marta yuvdi, soʻng chap qoʻlini ham shunga oʻxshash yuvdi, soʻng boshiga masih tortdi, soʻng oʻng oyogʻini uch marta yuvdi, soʻng chap oyogʻini ham shunga oʻxshash yuvdi. Soʻng dedi: «Men Rasululloh ﷺni xuddi shunday taharat qilganlarini koʻrdim». Soʻng Rasululloh ﷺ: «Kim shu mening taharatimga oʻxshab taharat qilib, soʻng koʻnglidan hech narsani oʻtkazmay ikki rakat namoz oʻqisa, oldingi gunohlari kechiriladi», dedilar.Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У таҳарат қилди. Қўлларига уч марта сув қуйиб, уларни ювди, сўнг оғзини чайиб, бурнига сув тортди, сўнг юзини уч марта ювди, сўнг ўнг қўлини тирсагигача уч марта ювди, сўнг чап қўлини ҳам шунга ўхшаш ювди, сўнг бошига масиҳ тортди, сўнг ўнг оёғини уч марта ювди, сўнг чап оёғини ҳам шунга ўхшаш ювди. Сўнг деди: «Мен Расулуллоҳ ﷺни худди шундай таҳарат қилганларини кўрдим». Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Ким шу менинг таҳаратимга ўхшаб таҳарат қилиб, сўнг кўнглидан ҳеч нарсани ўтказмай икки ракат намоз ўқиса, олдинги гуноҳлари кечирилади», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنِي شَقِيقُ بْنُ سَلَمَةَ، حَدَّثَنِي حُمْرَانُ، مَوْلَى عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ قَالَ رَأَيْتُ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ قَاعِدًا فِي الْمَقَاعِدِ فَدَعَا بِوَضُوءٍ فَتَوَضَّأَ ثُمَّ قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فِي مَقْعَدِي هَذَا تَوَضَّأَ مِثْلَ وُضُوئِي هَذَا ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَنْ تَوَضَّأَ مِثْلَ وُضُوئِي هَذَا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ وَلاَ تَغْتَرُّوا ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ حَبِيبٍ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنِي يَحْيَى، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنِي عِيسَى بْنُ طَلْحَةَ، حَدَّثَنِي حُمْرَانُ، عَنْ عُثْمَانَ، عَنِ النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ نَحْوَهُ ‏.‏

Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U kishi suv soʻrab, taharat qildi, soʻng: «Men Rasulullohni ﷺ mana shu men oʻtirgan joyda, mana shu mening taharatimga oʻxshash taharat qilganlarini koʻrgan edim», dedi. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Kimki mening mana shu taharatimga oʻxshash taharat qilsa, oʻtgan gunohlari magʻfirat qilinadi», dedilar. Yana Rasululloh ﷺ: «Magrur boʻlib ketmanglar», dedilar.Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У киши сув сўраб, таҳарат қилди, сўнг: «Мен Расулуллоҳни ﷺ мана шу мен ўтирган жойда, мана шу менинг таҳаратимга ўхшаш таҳарат қилганларини кўрган эдим», деди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Кимки менинг мана шу таҳаратимга ўхшаш таҳарат қилса, ўтган гуноҳлари мағфират қилинади», дедилар. Яна Расулуллоҳ ﷺ: «Магрур бўлиб кетманглар», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي رَجُلٌ، مِنْ الْأَنْصَارِ مِنْ أَهْلِ الْفِقْهِ أَنَّهُ سَمِعَ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يُحَدِّثُ أَنَّ رِجَالًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حِينَ تُوُفِّيَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَزِنُوا عَلَيْهِ حَتَّى كَادَ بَعْضُهُمْ يُوَسْوِسُ قَالَ عُثْمَانُ وَكُنْتُ مِنْهُمْ فَبَيْنَا أَنَا جَالِسٌ فِي ظِلِّ أُطُمٍ مِنْ الْآطَامِ مَرَّ عَلَيَّ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَسَلَّمَ عَلَيَّ فَلَمْ أَشْعُرْ أَنَّهُ مَرَّ وَلَا سَلَّمَ فَانْطَلَقَ عُمَرُ حَتَّى دَخَلَ عَلَى أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَقَالَ لَهُ مَا يُعْجِبُكَ أَنِّي مَرَرْتُ عَلَى عُثْمَانَ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيَّ السَّلَامَ وَأَقْبَلَ هُوَ وَأَبُو بَكْرٍ فِي وِلَايَةِ أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ حَتَّى سَلَّمَا عَلَيَّ جَمِيعًا ثُمَّ قَالَ أَبُو بَكْرٍ جَاءَنِي أَخُوكَ عُمَرُ فَذَكَرَ أَنَّهُ مَرَّ عَلَيْكَ فَسَلَّمَ فَلَمْ تَرُدَّ عَلَيْهِ السَّلَامَ فَمَا الَّذِي حَمَلَكَ عَلَى ذَلِكَ قَالَ قُلْتُ مَا فَعَلْتُ فَقَالَ عُمَرُ بَلَى وَاللَّهِ لَقَدْ فَعَلْتَ وَلَكِنَّهَا عُبِّيَّتُكُمْ يَا بَنِي أُمَيَّةَ قَالَ قُلْتُ وَاللَّهِ مَا شَعَرْتُ أَنَّكَ مَرَرْتَ وَلَا سَلَّمْتَ قَالَ أَبُو بَكْرٍ صَدَقَ عُثْمَانُ وَقَدْ شَغَلَكَ عَنْ ذَلِكَ أَمْرٌ فَقُلْتُ أَجَلْ قَالَ مَا هُوَ فَقَالَ عُثْمَانُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ تَوَفَّى اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ نَبِيَّهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَبْلَ أَنْ نَسْأَلَهُ عَنْ نَجَاةِ هَذَا الْأَمْرِ قَالَ أَبُو بَكْرٍ قَدْ سَأَلْتُهُ عَنْ ذَلِكَ قَالَ فَقُمْتُ إِلَيْهِ فَقُلْتُ لَهُ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي أَنْتَ أَحَقُّ بِهَا قَالَ أَبُو بَكْرٍ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا نَجَاةُ هَذَا الْأَمْرِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَنْ قَبِلَ مِنِّي الْكَلِمَةَ الَّتِي عَرَضْتُ عَلَى عَمِّي فَرَدَّهَا عَلَيَّ فَهِيَ لَهُ نَجَاةٌ‏.‏

Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ vafot etganlarida u zotning ashoblaridan baʼzilari shunchalik qaygʻurdilarki, hattoki baʼzilari deyarli oʻzini yoʻqotayozdi. Usmon dedi: «Men ham ulardan biri edim. Bir kuni men qalʼalardan birining soyasida oʻtirganimda, Umar (roziyallohu anhu) yonimdan oʻtib, menga salom berdi, men esa uning oʻtganini ham, salom berganini ham sezmadim. Umar Abu Bakr (roziyallohu anhu) huzuriga kirib, unga: ‹Men Usmonning yonidan oʻtib, salom berdim, u esa salomimga alik olmadi, buni gʻalati koʻrmaysanmi?›, dedi». Soʻng u va Abu Bakr — Abu Bakr (roziyallohu anhu) hukmronligi davrida — kelib, ikkalasi menga salom berishdi. Keyin Abu Bakr: «Birodaring Umar oldimga kelib, sening yoningdan oʻtib salom berganini, sen esa alik olmaganingni aytdi. Seni bunga nima olib bordi?», dedi. Men: «Men bunday qilmadim», dedim. Umar: «Yoʻq, Alloh haqi, sen qilding, lekin bu sizlarning kibringiz, ey Umayya oʻgʻillari», dedi. Men: «Alloh haqi, sen oʻtganingni ham, salom berganingni ham sezmadim», dedim. Abu Bakr: «Usmon rost aytdi, seni bundan bir ish mashgʻul qilib qoʻygan», dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Nima u?», dedi. Usmon (roziyallohu anhu) dedi: «Alloh azza va jalla oʻz Nabiysini ﷺ biz undan bu ishning najotini soʻrashimizdan avval vafot ettirdi», dedim. Abu Bakr: «Men undan bu haqda soʻraganman», dedi. Men uning oldiga borib: «Otam-onam senga fido boʻlsin, unga sen haqliroqsan», dedim. Abu Bakr dedi: «Men: ‹Ey Allohning Rasuli, bu ishning najoti nima?›, dedim. Rasululloh ﷺ: ‹Men amakimga taqdim qilgan, u esa menga qaytargan kalimani mendan qabul qilgan kishi uchun u najotdir›, dedilar».Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ вафот этганларида у зотнинг ашобларидан баъзилари шунчалик қайғурдиларки, ҳаттоки баъзилари деярли ўзини йўқотаёзди. Усмон деди: «Мен ҳам улардан бири эдим. Бир куни мен қалъалардан бирининг соясида ўтирганимда, Умар (розияллоҳу анҳу) ёнимдан ўтиб, менга салом берди, мен эса унинг ўтганини ҳам, салом берганини ҳам сезмадим. Умар Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) ҳузурига кириб, унга: ‹Мен Усмоннинг ёнидан ўтиб, салом бердим, у эса саломимга алик олмади, буни ғалати кўрмайсанми?›, деди». Сўнг у ва Абу Бакр — Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) ҳукмронлиги даврида — келиб, иккаласи менга салом беришди. Кейин Абу Бакр: «Биродаринг Умар олдимга келиб, сенинг ёнингдан ўтиб салом берганини, сен эса алик олмаганингни айтди. Сени бунга нима олиб борди?», деди. Мен: «Мен бундай қилмадим», дедим. Умар: «Йўқ, Аллоҳ ҳақи, сен қилдинг, лекин бу сизларнинг кибрингиз, эй Умайя ўғиллари», деди. Мен: «Аллоҳ ҳақи, сен ўтганингни ҳам, салом берганингни ҳам сезмадим», дедим. Абу Бакр: «Усмон рост айтди, сени бундан бир иш машғул қилиб қўйган», деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Нима у?», деди. Усмон (розияллоҳу анҳу) деди: «Аллоҳ азза ва жалла ўз Набийсини ﷺ биз ундан бу ишнинг нажотини сўрашимиздан аввал вафот эттирди», дедим. Абу Бакр: «Мен ундан бу ҳақда сўраганман», деди. Мен унинг олдига бориб: «Отам-онам сенга фидо бўлсин, унга сен ҳақлироқсан», дедим. Абу Бакр деди: «Мен: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, бу ишнинг нажоти нима?›, дедим. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Мен амакимга тақдим қилган, у эса менга қайтарган калимани мендан қабул қилган киши учун у нажотдир›, дедилар».

- وعن عبد الله بن عمر رضي الله عنهما أن عمر رضي الله عنه حين تأيمت بنته حفصة قال‏:‏ لقيت عثمان بن عفان رضي الله عنه ، فعرضت عليه حفصة فقلت‏:‏ إن شئت أنكحتك حفصة بنت عمر‏؟‏ قال‏:‏ سأنظر في أمري‏.‏ فلبثت ليالي، ثم لقيني فقال ‎‏:‏ قد بدا لي أن لا أتزوج يومي هذا‏.‏ فلقيت أبا بكر الصديق رضي الله عنه، فلم يرجع إلى شيئاً‏!‏ فكنت عليه أوجد مني على عثمان، فلبثت ليالي، ثم خطبها النبي صلى الله عليه وسلم، فأنكحتها إياه‏.‏ فلقيني أبو بكر فقال‏:‏ لعلك وجدت حين عرضت على حفصة فلم أرجع إليك شيئاً‏؟‏ فقلت‏:‏ نعم‏.‏ قال‏:‏ فإنه لم يمنعني أن أرجع إليك فيما عرضت على إلا أني كنت علمت أن النبي صلى الله عليه وسلم ذكرها، فلم أكن لأفشي سر رسول الله صلى الله عليه وسلم، ولوتركها النبى صلى الله عليه وسلم لقبلتها ‏.‏ ‏(‏‏(‏رواه البخارى‏)‏‏)‏‏.‏

Umar ibn Xattob — qizi Hafsa Xunays ibn Huzofa as-Sahmiydan beva qolganda (u Rasululloh ﷺning sahobalaridan, Badrda qatnashgan, Madinada vafot etgan edi) — Umar aytdi: Men Usmon ibn Affonga yoʻliqib, unga Hafsani taklif qilib: «Agar xohlasang, Umarning qizi Hafsani senga nikohlab beraman», dedim. U: «Ishimni oʻylab koʻraman», dedi. Bir necha kecha turdim, soʻng u: «Menga shu kunlarda uylanmaslik maʼqul boʻldi (koʻrindi)», dedi. Umar aytdi: Soʻng men Abu Bakrga yoʻliqib: «Agar xohlasang, Umarning qizi Hafsani senga nikohlab beraman», dedim. Abu Bakr jim qoldi, menga hech narsa qaytarmadi. Men undan Usmondan koʻra koʻproq xafa boʻldim. Bir necha kecha turdim, soʻng uni Rasululloh ﷺ sovchilik qildilar, men uni u zotga nikohlab berdim. Soʻng Abu Bakr menga yoʻliqib: «Hafsani senga taklif qilganimda, men senga hech narsa qaytarmaganim uchun mendan xafa boʻlgandirsan?» dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Sen taklif qilgan narsada senga (javob) qaytarishimga shundan boshqa narsa toʻsqinlik qilmadiki, men Rasululloh ﷺ uni (Hafsani) zikr qilganlarini (sovchilik qilmoqchi ekanlarini) bilardim, men Rasululloh ﷺning sirini oshkor qila olmasdim. Agar u zot uni tark etganlarida, men uni qabul qilardim», dedi.Умар ибн Хаттоб — қизи Ҳафса Хунайс ибн Ҳузофа ас-Саҳмийдан бева қолганда (у Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаларидан, Бадрда қатнашган, Мадинада вафот этган эди) — Умар айтди: Мен Усмон ибн Аффонга йўлиқиб, унга Ҳафсани таклиф қилиб: «Агар хоҳласанг, Умарнинг қизи Ҳафсани сенга никоҳлаб бераман», дедим. У: «Ишимни ўйлаб кўраман», деди. Бир неча кеча турдим, сўнг у: «Менга шу кунларда уйланмаслик маъқул бўлди (кўринди)», деди. Умар айтди: Сўнг мен Абу Бакрга йўлиқиб: «Агар хоҳласанг, Умарнинг қизи Ҳафсани сенга никоҳлаб бераман», дедим. Абу Бакр жим қолди, менга ҳеч нарса қайтармади. Мен ундан Усмондан кўра кўпроқ хафа бўлдим. Бир неча кеча турдим, сўнг уни Расулуллоҳ ﷺ совчилик қилдилар, мен уни у зотга никоҳлаб бердим. Сўнг Абу Бакр менга йўлиқиб: «Ҳафсани сенга таклиф қилганимда, мен сенга ҳеч нарса қайтармаганим учун мендан хафа бўлгандирсан?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Сен таклиф қилган нарсада сенга (жавоб) қайтаришимга шундан бошқа нарса тўсқинлик қилмадики, мен Расулуллоҳ ﷺ уни (Ҳафсани) зикр қилганларини (совчилик қилмоқчи эканларини) билардим, мен Расулуллоҳ ﷺнинг сирини ошкор қила олмасдим. Агар у зот уни тарк этганларида, мен уни қабул қилардим», деди.

وَعَنْ حُمْرَانَ; { أَنَّ عُثْمَانَ ‏- رضى الله عنه ‏- دَعَا بِوَضُوءٍ, فَغَسَلَ كَفَّيْهِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ, ثُمَّ مَضْمَضَ, وَاسْتَنْشَقَ, وَاسْتَنْثَرَ, ثُمَّ غَسَلَ وَجْهَهُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ, ثُمَّ غَسَلَ يَدَهُ اَلْيُمْنَى إِلَى اَلْمِرْفَقِِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ, ثُمَّ اَلْيُسْرَى مِثْلَ ذَلِكَ, ثُمَّ مَسَحَ بِرَأْسِهِ, ثُمَّ غَسَلَ رِجْلَهُ اَلْيُمْنَى إِلَى اَلْكَعْبَيْنِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ, ثُمَّ اَلْيُسْرَى مِثْلَ ذَلِكَ, ثُمَّ قَالَ: رَأَيْتُ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّى عَلَيْهِ وَسَلَّمَ تَوَضَّأَ نَحْوَ وُضُوئِي هَذَا.‏ } مُتَّفَقٌ عَلَيْه ِ 1‏ .‏

Usmon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U kishi taharat suvini keltirishni buyurib, taharat qildilar. Kaftlarini uch marta yuvdilar, soʻng ogʻizlarini chaydilar va burunlariga suv oldilar, soʻng yuzlarini uch marta yuvdilar, soʻng oʻng qoʻllarini tirsakkacha uch marta yuvdilar, soʻng chap qoʻllarini ham shunday yuvdilar, soʻng boshlariga mash tortdilar, soʻng oʻng oyoqlarini toʻpiqqacha uch marta yuvdilar, soʻng chap oyoqlarini ham shunday yuvdilar. Soʻng: «Men Rasululloh ﷺning xuddi shu taharatimga oʻxshatib taharat qilganlarini koʻrdim», dedilar. Soʻng: «Rasululloh ﷺ: ‹Kim xuddi shu taharatimga oʻxshatib taharat qilsa, soʻngra turib, koʻnglida oʻzicha bir narsa oʻylamay ikki rakat namoz oʻqisa, uning oldingi gunohlari kechiriladi›, dedilar», dedilar.Усмон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У киши таҳарат сувини келтиришни буюриб, таҳарат қилдилар. Кафтларини уч марта ювдилар, сўнг оғизларини чайдилар ва бурунларига сув олдилар, сўнг юзларини уч марта ювдилар, сўнг ўнг қўлларини тирсаккача уч марта ювдилар, сўнг чап қўлларини ҳам шундай ювдилар, сўнг бошларига маш тортдилар, сўнг ўнг оёқларини тўпиққача уч марта ювдилар, сўнг чап оёқларини ҳам шундай ювдилар. Сўнг: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг худди шу таҳаратимга ўхшатиб таҳарат қилганларини кўрдим», дедилар. Сўнг: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ким худди шу таҳаратимга ўхшатиб таҳарат қилса, сўнгра туриб, кўнглида ўзича бир нарса ўйламай икки ракат намоз ўқиса, унинг олдинги гуноҳлари кечирилади›, дедилар», дедилар.

عَن عُثْمَان بن أبي الْعَاصِ أَتَى النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ: «يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ الشَّيْطَانَ قَدْ حَالَ بيني وَبَين صَلَاتي وقراءتي يُلَبِّسُهَا عَلَيَّ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ذَاكَ شَيْطَانٌ يُقَالُ لَهُ خِنْزِبٌ فَإِذَا أَحْسَسْتَهُ فَتَعَوَّذْ بِاللَّهِ مِنْهُ وَاتْفُلْ عَلَى يسارك ثَلَاثًا قَالَ فَفَعَلْتُ ذَلِكَ فَأَذْهَبَهُ اللَّهُ عَنِّي» . رَوَاهُ مَسْلِمٌ

Usmon ibn Abul-Os (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: «Yo Rasululloh! Shayton men bilan namozim hamda qiroatim oʻrtasiga toʻsiq boʻlib, uni menga adashtirib yuboryapti», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «U Xinzab deb ataladigan shaytondir. Uni sezsang, undan Allohga panoh soʻra va chap tomoningga uch marta tupur», dedilar. (Usmon) dedi: Shunda men shuni qildim. Soʻng Alloh uni mendan ketkazdi.Усмон ибн Абул-Ос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Набий ﷺ ҳузурларига келиб: «Ё Расулуллоҳ! Шайтон мен билан намозим ҳамда қироатим ўртасига тўсиқ бўлиб, уни менга адаштириб юборяпти», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «У Хинзаб деб аталадиган шайтондир. Уни сезсанг, ундан Аллоҳга паноҳ сўра ва чап томонингга уч марта тупур», дедилар. (Усмон) деди: Шунда мен шуни қилдим. Сўнг Аллоҳ уни мендан кетказди.

أَخْبَرَنَا بِشْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللهِ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللهِ بْنُ لاَحِقٍ قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنِي سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ الزُّرَقِيُّ، أَنَّ أَبَاهُ قَالَ‏:‏ كُنْتُ جَالِسًا فِي مَسْجِدِ الْمَدِينَةِ مَعَ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ، فَمَرَّ بِنَا عَبْدُ اللهِ بْنُ سَلاَّمٍ مُتَّكِئًا عَلَى ابْنِ أَخِيهِ، فَنَفَذَ عَنِ الْمَجْلِسِ، ثُمَّ عَطَفَ عَلَيْهِ، فَرَجَعَ عَلَيْهِمْ فَقَالَ‏:‏ مَا شِئْتَ عَمْرَو بْنَ عُثْمَانَ‏؟‏ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا، فَوَالَّذِي بَعَثَ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم بِالْحَقِّ، إِنَّهُ لَفِي كِتَابِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ، مَرَّتَيْنِ‏:‏ لاَ تَقْطَعْ مَنْ كَانَ يَصِلُ أَبَاكَ فَيُطْفَأَ بِذَلِكَ نُورُكَ‏.‏

Abdulloh ibn Salom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: u jiyaniga suyangan holda Madina masjididagi bir majlis yonidan oʻtdi, soʻng ulardan oʻtib ketgach, yana ularga qarab qaytdi va bir necha bor: «Xohlaganingni qil, ey Amr ibn Usmon», dedi. Soʻng: «Muhammad ﷺni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, bu — Aziz va Jalil Allohning Kitobida bordir», deb ikki marta aytdi va: «Otang aloqada boʻlgan kishi bilan aloqangni uzma, aks holda shu sababli nuring soʻnadi», dedi.Абдуллоҳ ибн Салом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: у жиянига суянган ҳолда Мадина масжидидаги бир мажлис ёнидан ўтди, сўнг улардан ўтиб кетгач, яна уларга қараб қайтди ва бир неча бор: «Хоҳлаганингни қил, эй Амр ибн Усмон», деди. Сўнг: «Муҳаммад ﷺни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, бу — Азиз ва Жалил Аллоҳнинг Китобида бордир», деб икки марта айтди ва: «Отанг алоқада бўлган киши билан алоқангни узма, акс ҳолда шу сабабли нуринг сўнади», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَرْزُوقٍ أَبُو عَبْدِ اللهِ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ قَيْسٍ أَبُو مُعَاوِيَةَ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ‏:‏ كَانَ لِنَعْلِ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم قِبَالانِ وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ، وَأَوَّلُ مَنْ عَقَدَ عَقْدًا وَاحِدًا عُثْمَانُ رضي الله عنه‏.‏‏.‏

Amr ibn Avs (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺning kavushlarida ikkita tasma bor edi», dedi.Амр ибн Авс (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺнинг кавушларида иккита тасма бор эди», деди.

قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ وَقَالَ لَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَدِيِّ بْنِ خِيَارٍ، أَنَّهُ دَخَلَ عَلَى عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ ـ رضى الله عنه ـ وَهْوَ مَحْصُورٌ فَقَالَ إِنَّكَ إِمَامُ عَامَّةٍ، وَنَزَلَ بِكَ مَا تَرَى وَيُصَلِّي لَنَا إِمَامُ فِتْنَةٍ وَنَتَحَرَّجُ‏.‏ فَقَالَ الصَّلاَةُ أَحْسَنُ مَا يَعْمَلُ النَّاسُ، فَإِذَا أَحْسَنَ النَّاسُ فَأَحْسِنْ مَعَهُمْ، وَإِذَا أَسَاءُوا فَاجْتَنِبْ إِسَاءَتَهُمْ‏.‏ وَقَالَ الزُّبَيْدِيُّ قَالَ الزُّهْرِيُّ لاَ نَرَى أَنْ يُصَلَّى خَلْفَ الْمُخَنَّثِ إِلاَّ مِنْ ضَرُورَةٍ لاَ بُدَّ مِنْهَا‏.‏

Ubaydulloh ibn Adiy ibn Xiyor (Usmondan) rivoyat qiladi: Men Usmon ibn Affonning oldiga — u qamalda (qoʻrshovda) turgan paytda — borib, unga: «Sen umuman barcha musulmonlarning raisisan va boshingga nima tushganini koʻryapsan. Bizga fitna (rahnamolaridan) bir (kishi) imomlik qilyapti va biz unga ergashishda gunohkor boʻlishdan qoʻrqyapmiz», — dedim. Usmon: «Namoz — barcha amallarning eng yaxshisidir; bas, odamlar yaxshi ish qilsa, ular bilan birga shu (yaxshilik)ni qil; ular yomon ish qilsa, oʻsha yomon ishlardan saqlan», — dedi. Zuhriy: «Bizning fikrimizcha, kishi muxannas (xotinsifat kishi) orqasida namoz oʻqimasligi kerak — boshqa iloj boʻlmasa, mustasno», — dedi.Убайдуллоҳ ибн Адий ибн Хиёр (Усмондан) ривоят қилади: Мен Усмон ибн Аффоннинг олдига — у қамалда (қўршовда) турган пайтда — бориб, унга: «Сен умуман барча мусулмонларнинг раисисан ва бошингга нима тушганини кўряпсан. Бизга фитна (раҳнамоларидан) бир (киши) имомлик қиляпти ва биз унга эргашишда гуноҳкор бўлишдан қўрқяпмиз», — дедим. Усмон: «Намоз — барча амалларнинг энг яхшисидир; бас, одамлар яхши иш қилса, улар билан бирга шу (яхшилик)ни қил; улар ёмон иш қилса, ўша ёмон ишлардан сақлан», — деди. Зуҳрий: «Бизнинг фикримизча, киши муханнас (хотинсифат киши) орқасида намоз ўқимаслиги керак — бошқа илож бўлмаса, мустасно», — деди.

وَحَدَّثَنِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ، ح وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عُثْمَانَ النَّوْفَلِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، كِلاَهُمَا عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Shu isnod bilan shuning oʻxshashi (rivoyat qilingan).Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Шу иснод билан шунинг ўхшаши (ривоят қилинган).

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، أَنْبَأَنَا مَعْنٌ، أَنْبَأَنَا مَالِكٌ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، عَنْ عَمَّتِهِ، زَيْنَبَ بِنْتِ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ أَنَّ الْفُرَيْعَةَ بِنْتَ مَالِكِ بْنِ سِنَانٍ، وَهِيَ أُخْتُ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَخْبَرَتْهَا أَنَّهَا، جَاءَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَسْأَلُهُ أَنْ تَرْجِعَ إِلَى أَهْلِهَا فِي بَنِي خُدْرَةَ وَأَنَّ زَوْجَهَا خَرَجَ فِي طَلَبِ أَعْبُدٍ لَهُ أَبَقُوا حَتَّى إِذَا كَانَ بِطَرَفِ الْقَدُومِ لَحِقَهُمْ فَقَتَلُوهُ ‏.‏ قَالَتْ فَسَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أَرْجِعَ إِلَى أَهْلِي فَإِنَّ زَوْجِي لَمْ يَتْرُكْ لِي مَسْكَنًا يَمْلِكُهُ وَلاَ نَفَقَةً ‏.‏ قَالَتْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَانْصَرَفْتُ حَتَّى إِذَا كُنْتُ فِي الْحُجْرَةِ أَوْ فِي الْمَسْجِدِ نَادَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَوْ أَمَرَ بِي فَنُودِيتُ لَهُ فَقَالَ ‏"‏ كَيْفَ قُلْتِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَرَدَدْتُ عَلَيْهِ الْقِصَّةَ الَّتِي ذَكَرْتُ لَهُ مِنْ شَأْنِ زَوْجِي قَالَ ‏"‏ امْكُثِي فِي بَيْتِكِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَاعْتَدَدْتُ فِيهِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏.‏ قَالَتْ فَلَمَّا كَانَ عُثْمَانُ أَرْسَلَ إِلَىَّ فَسَأَلَنِي عَنْ ذَلِكَ فَأَخْبَرْتُهُ فَاتَّبَعَهُ وَقَضَى بِهِ ‏.‏ أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، أَنْبَأَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، أَنْبَأَنَا سَعْدُ بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، فَذَكَرَ نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ لَمْ يَرَوْا لِلْمُعْتَدَّةِ أَنْ تَنْتَقِلَ مِنْ بَيْتِ زَوْجِهَا حَتَّى تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ لِلْمَرْأَةِ أَنْ تَعْتَدَّ حَيْثُ شَاءَتْ وَإِنْ لَمْ تَعْتَدَّ فِي بَيْتِ زَوْجِهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏

Zaynab bint Kaʼb ibn Ujra (rahimahalloh)dan rivoyat qilinadiki, Abu Saʼid al-Xudriyning singlisi Furayʼa bint Molik ibn Sinon (roziyallohu anho) unga shuni xabar berdi: U Rasululloh ﷺning huzuriga kelib, Banu Xudrodagi oʻz oilasiga qaytishga ruxsat soʻradi. Eri esa qochib ketgan qullarini izlab chiqqan, Qadum chetiga yetganda ularga yetib olgan, ammo (qullar) uni oʻldirib qoʻyishgan edi. U aytdi: «Men Rasululloh ﷺdan oʻz oilamga qaytishimga ruxsat soʻradim, chunki erim menga oʻziga tegishli boshpana ham, nafaqa ham qoldirmagan edi». U aytdi: «Rasululloh ﷺ: ‹Ha (qaytaver)›, dedilar. Men ortga qaytdim. Hujraga yoki masjidga yetganimda, Rasululloh ﷺ meni chaqirdilar yoki men haqimda amr qildilar-da, men chaqirildim. Shunda u zot: ‹Qanday deding?› dedilar. Men erimning ahvoli haqida aytib bergan voqeani u zotga qaytarib aytib berdim. U zot: ‹(Idda) muddati toʻlguncha oʻz uyingda turgin›, dedilar». U aytdi: «Shunda men oʻsha (uyda) toʻrt oyu oʻn kun idda saqladim». U aytdi: «Usmon (xalifa) boʻlganida, menga (odam) yuborib, shu haqda mendan soʻradi. Men unga xabar berdim, u shunga ergashdi va shu bilan hukm chiqardi». Muhammad ibn Bashshor ham Yahyo ibn Saʼid orqali Saʼd ibn Ishoq ibn Kaʼb ibn Ujradan shunga oʻxshash maʼnoda zikr qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va ulardan boshqalardan boʻlgan ilm ahlining koʻpchiligi huzurida amal shu hadisga binoandir — ular idda saqlayotgan ayolning idda muddati tugaguncha eri uyidan boshqa joyga koʻchishini joiz koʻrmaganlar. Bu Sufyon as-Savriy, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahli esa: ayol eri uyida idda saqlamasa ham, xohlagan joyida idda saqlashi mumkin, dedilar. Abu Iso aytdi: Birinchi soʻz sahihroqdir.Зайнаб бинт Каъб ибн Ужра (раҳимаҳаллоҳ)дан ривоят қилинадики, Абу Саъид ал-Худрийнинг синглиси Фурайъа бинт Молик ибн Синон (розияллоҳу анҳо) унга шуни хабар берди: У Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурига келиб, Бану Худродаги ўз оиласига қайтишга рухсат сўради. Эри эса қочиб кетган қулларини излаб чиққан, Қадум четига етганда уларга етиб олган, аммо (қуллар) уни ўлдириб қўйишган эди. У айтди: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан ўз оиламга қайтишимга рухсат сўрадим, чунки эрим менга ўзига тегишли бошпана ҳам, нафақа ҳам қолдирмаган эди». У айтди: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ҳа (қайтавер)›, дедилар. Мен ортга қайтдим. Ҳужрага ёки масжидга етганимда, Расулуллоҳ ﷺ мени чақирдилар ёки мен ҳақимда амр қилдилар-да, мен чақирилдим. Шунда у зот: ‹Қандай дединг?› дедилар. Мен эримнинг аҳволи ҳақида айтиб берган воқеани у зотга қайтариб айтиб бердим. У зот: ‹(Идда) муддати тўлгунча ўз уйингда тургин›, дедилар». У айтди: «Шунда мен ўша (уйда) тўрт ою ўн кун идда сақладим». У айтди: «Усмон (халифа) бўлганида, менга (одам) юбориб, шу ҳақда мендан сўради. Мен унга хабар бердим, у шунга эргашди ва шу билан ҳукм чиқарди». Муҳаммад ибн Башшор ҳам Яҳё ибн Саъид орқали Саъд ибн Ишоқ ибн Каъб ибн Ужрадан шунга ўхшаш маънода зикр қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва улардан бошқалардан бўлган илм аҳлининг кўпчилиги ҳузурида амал шу ҳадисга биноандир — улар идда сақлаётган аёлнинг идда муддати тугагунча эри уйидан бошқа жойга кўчишини жоиз кўрмаганлар. Бу Суфён ас-Саврий, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли эса: аёл эри уйида идда сақламаса ҳам, хоҳлаган жойида идда сақлаши мумкин, дедилар. Абу Исо айтди: Биринчи сўз саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا الضَّحَّاكُ بْنُ مَخْلَدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ وَرْدَانَ، حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنِي حُمْرَانُ، قَالَ رَأَيْتُ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ تَوَضَّأَ ‏.‏ فَذَكَرَ نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرِ الْمَضْمَضَةَ وَالاِسْتِنْشَاقَ وَقَالَ فِيهِ وَمَسَحَ رَأْسَهُ ثَلاَثًا ثُمَّ غَسَلَ رِجْلَيْهِ ثَلاَثًا ثُمَّ قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ هَكَذَا وَقَالَ ‏"‏ مَنْ تَوَضَّأَ دُونَ هَذَا كَفَاهُ ‏"‏ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرْ أَمْرَ الصَّلاَةِ ‏.‏

Humron aytadi: Men Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)ning tahorat olganini koʻrdim. Soʻng (roviy yuqoridagiga) oʻxshash (hadis)ni zikr qildi, ammo ogʻiz chayish va burunga suv tortishni eslamadi va unda: «(Usmon) boshini uch marta mash qildi, soʻng oyoqlarini uch marta yuvdi», — dedi. Soʻng (Usmon): «Men Rasululloh ﷺ ning shunday tahorat olganlarini koʻrdim», — dedi va: «Rasululloh ﷺ: ‹Kim bundan kamroq (qilib) tahorat olsa, unga kifoya qiladi›, — dedilar», — dedi. (Roviy) namoz haqidagi (qismni) eslamadi.Ҳумрон айтади: Мен Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)нинг таҳорат олганини кўрдим. Сўнг (ровий юқоридагига) ўхшаш (ҳадис)ни зикр қилди, аммо оғиз чайиш ва бурунга сув тортишни эсламади ва унда: «(Усмон) бошини уч марта маш қилди, сўнг оёқларини уч марта ювди», — деди. Сўнг (Усмон): «Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай таҳорат олганларини кўрдим», — деди ва: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ким бундан камроқ (қилиб) таҳорат олса, унга кифоя қилади›, — дедилар», — деди. (Ровий) намоз ҳақидаги (қисмни) эсламади.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، قَالَ حَدَّثَنَا عُثْمَانُ، - هُوَ ابْنُ سَعِيدِ بْنِ كَثِيرِ بْنِ دِينَارٍ الْحِمْصِيُّ عَنْ - شُعَيْبٍ، - هُوَ ابْنُ أَبِي حَمْزَةَ - عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي عَطَاءُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ حُمْرَانَ، أَنَّهُ رَأَى عُثَّمَانَ دَعَا بِوَضُوءٍ فَأَفْرَغَ عَلَى يَدَيْهِ مِنْ إِنَائِهِ فَغَسَلَهَا ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ أَدْخَلَ يَمِينَهُ فِي الْوَضُوءِ فَتَمَضْمَضَ وَاسْتَنْشَقَ ثُمَّ غَسَلَ وَجْهَهُ ثَلاَثًا وَيَدَيْهِ إِلَى الْمِرْفَقَيْنِ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ مَسَحَ بِرَأْسِهِ ثُمَّ غَسَلَ كُلَّ رِجْلٍ مِنْ رِجْلَيْهِ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ وُضُوئِي هَذَا ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَنْ تَوَضَّأَ مِثْلَ وُضُوئِي هَذَا ثُمَّ قَامَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ لاَ يُحَدِّثُ فِيهِمَا نَفْسَهُ بِشَىْءٍ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ ‏"‏ ‏.‏

Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U taharat suvini soʻrab, idishdan qoʻllariga suv quyib, ularni uch marta yuvdi. Soʻng oʻng qoʻlini taharat suviga botirib, ogʻzini chayib, burniga suv tortdi. Soʻng yuzini uch marta, qoʻllarini tirsaklarigacha uch marta yuvdi. Soʻng boshiga masih tortdi, soʻng har bir oyogʻini uch martadan yuvdi. Soʻng dedi: «Men Rasululloh ﷺni xuddi shu mening taharatimga oʻxshab taharat qilganlarini koʻrdim». Soʻng Rasululloh ﷺ: «Kim shu mening taharatimga oʻxshab taharat qilib, soʻng turib koʻnglidan hech narsani oʻtkazmay ikki rakat namoz oʻqisa, Alloh uning oldingi gunohlarini kechiradi», dedilar.Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У таҳарат сувини сўраб, идишдан қўлларига сув қуйиб, уларни уч марта ювди. Сўнг ўнг қўлини таҳарат сувига ботириб, оғзини чайиб, бурнига сув тортди. Сўнг юзини уч марта, қўлларини тирсакларигача уч марта ювди. Сўнг бошига масиҳ тортди, сўнг ҳар бир оёғини уч мартадан ювди. Сўнг деди: «Мен Расулуллоҳ ﷺни худди шу менинг таҳаратимга ўхшаб таҳарат қилганларини кўрдим». Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Ким шу менинг таҳаратимга ўхшаб таҳарат қилиб, сўнг туриб кўнглидан ҳеч нарсани ўтказмай икки ракат намоз ўқиса, Аллоҳ унинг олдинги гуноҳларини кечиради», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا الصَّلْتُ بْنُ دِينَارٍ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ صُهْبَانَ، قَالَ سَمِعْتُ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ، يَقُولُ مَا تَغَنَّيْتُ وَلاَ تَمَنَّيْتُ وَلاَ مَسِسْتُ ذَكَرِي بِيَمِينِي مُنْذُ بَايَعْتُ بِهَا رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏.‏

Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Rasululloh ﷺ ga oʻsha qoʻlim bilan bayʼat berganimdan buyon na qoʻshiq aytdim, na yolgʻon orzu qildim, na oʻng qoʻlim bilan zakarimni ushladim», dedilar.Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Расулуллоҳ ﷺ га ўша қўлим билан байъат берганимдан буён на қўшиқ айтдим, на ёлғон орзу қилдим, на ўнг қўлим билан закаримни ушладим», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ الْمُغِيرَةِ، قَالَ سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ رَبِيعَةَ، مِنْ بَنِي أَسَدٍ يُحَدِّثُ عَنْ أَسْمَاءَ، أَوْ ابْنِ أَسْمَاءَ مِنْ بَنِي فَزَارَةَ قَالَ قَالَ عَلِيٌّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ كُنْتُ إِذَا سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ شَيْئًا نَفَعَنِي اللَّهُ بِمَا شَاءَ أَنْ يَنْفَعَنِي مِنْهُ وَحَدَّثَنِي أَبُو بَكْرٍ وَصَدَقَ أَبُو بَكْرٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَا مِنْ مُسْلِمٍ يُذْنِبُ ذَنْبًا ثُمَّ يَتَوَضَّأُ فَيُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ يَسْتَغْفِرُ اللَّهَ تَعَالَى لِذَلِكَ الذَّنْبِ إِلَّا غَفَرَ لَهُ وَقَرَأَ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ ‏{‏وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرْ اللَّهَ يَجِدْ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا‏}‏ ‏{‏وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ‏}‏ الْآيَةَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ قَالَ سَمِعْتُ عُثْمَانَ مِنْ آلِ أَبِي عُقَيْلٍ الثَّقَفِيِّ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ قَالَ شُعْبَةُ وَقَرَأَ إِحْدَى هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ ‏{‏مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ‏}‏ ‏{‏وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً‏}‏‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U kishi dedilar: «Men Rasululloh ﷺdan bir narsa eshitsam, Alloh xohlagan darajada undan menga naf berardi. Menga Abu Bakr ham soʻzlab berdi va Abu Bakr rost soʻzladi. U dedi: Rasululloh ﷺ: ‹Qaysi bir musulmon bir gunoh qilsa, soʻng taharat qilib, ikki rakat namoz oʻqisa, keyin oʻsha gunohi uchun Alloh taolodan magʻfirat soʻrasa, albatta Alloh uni magʻfirat qiladi›, dedilar». Soʻng u zot bu ikki oyatni tilovat qildilar: {Kim bir yomonlik qilsa yoki oʻziga zulm qilsa, soʻng Allohdan magʻfirat soʻrasa, Allohni magʻfiratli, rahmli holda topur} (Niso 110), {Ular fohisha ish qilib qoʻysalar yoki oʻzlariga zulm qilsalar} (Oli Imron 135) oyatining oxirigacha.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У киши дедилар: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан бир нарса эшитсам, Аллоҳ хоҳлаган даражада ундан менга наф берарди. Менга Абу Бакр ҳам сўзлаб берди ва Абу Бакр рост сўзлади. У деди: Расулуллоҳ ﷺ: ‹Қайси бир мусулмон бир гуноҳ қилса, сўнг таҳарат қилиб, икки ракат намоз ўқиса, кейин ўша гуноҳи учун Аллоҳ таолодан мағфират сўраса, албатта Аллоҳ уни мағфират қилади›, дедилар». Сўнг у зот бу икки оятни тиловат қилдилар: {Ким бир ёмонлик қилса ёки ўзига зулм қилса, сўнг Аллоҳдан мағфират сўраса, Аллоҳни мағфиратли, раҳмли ҳолда топур} (Нисо 110), {Улар фоҳиша иш қилиб қўйсалар ёки ўзларига зулм қилсалар} (Оли Имрон 135) оятининг охиригача.

- وعن أبي موسى الأشعري رضي الله عنه ، أنه توضأ في بيته، ثم خرج فقال‏:‏ لألزمن رسول الله صلى الله عليه وسلم ، ولأكونن معه يومي هذا، فجاء المسجد، فسأل عن النبي صلى الله عليه وسلم الله عليه وسلم ، فقالوا‏:‏ وجه ههنا، قال‏:‏ فخرجت على أثره أسأل عنه ، حتى دخل بئر أريس، فجلست عند الباب حتى قضى رسول الله صلى الله عليه وسلم حاجته وتوضأ، فقمت إليه، فإذا هو قد جلس على بئر أريس وتوسط قفها، وكشف عن ساقيه ودلاهما في البئر، فسلمت عليه ثم انصرفت، فجلست عند الباب فقلت‏:‏ لأكونن بواب رسول الله صلى الله عليه وسلم اليوم، فجاء أبو بكر رضي الله عنه فدفع الباب فقلت‏:‏ من هذا‏؟‏ فقال‏:‏ أبو بكر، فقلت على رسلك، ثم ذهبت فقلت‏:‏ يا رسول الله هذا أبو بكر يستأذن، فقال‏:‏ ‏"‏ائذن له وبشره بالجنة‏"‏ فأقلبت حتى قلت لأبي بكر‏:‏ ادخل ورسول الله يبشرك بالجنة، فدخل أبو بكر حتى جلس عن يمين النبي صلى الله عليه وسلمى الله عليه وسلم معه في القف، ودلى رجليه في البئر كما صنع رسول الله صلى الله عليه وسلم ، وكشف عن ساقيه، ثم رجعت وجلست، وقد تركت أخي يتوضأ ويلحقني ، فقلت‏:‏ إن يرد الله بفلان -يرد أخاه- خيراً يأت به، فإذا إنسان يحرك الباب، فقلت‏:‏ من هذا‏؟‏ فقال‏:‏ عمر بن الخطاب‏:‏ فقلت‏:‏ على رسلك ، ثم جئت إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم ، فسلمت عليه وقلت‏:‏ هذا عمر يستأذن‏؟‏ فقال‏:‏”ائذن له وبشره بالجنة‏"‏ فجئت عمر، فقلت‏:‏ أذن ويبشرك رسول الله صلى الله عليه وسلم بالجنة، فدخل فجلس مع رسول الله صلى الله عليه وسلم في القف عن يساره، ودلى رجليه في البئر، ثم رجعت فجلست فقلت‏:‏ إن يرد الله بفلان خيراً -يعني أخاه- يأت به، فجاء إنسان فحرك الباب‏.‏ فقلت‏:‏ من هذا ‏؟‏ فقال‏:‏ عثمان بن عفان فقلت‏:‏ على رسلك، وجئت النبي صلى الله عليه وسلم الله عليه وسلم ، فأخبرته فقال‏:‏ ‏"‏ائذن له وبشره بالجنة مع بلوى تصيبه‏"‏ فجئت فقلت له‏:‏ ادخل ويبشرك رسول الله صلى الله عليه وسلم بالجنة مع بلوى تصيبك، فدخل فوجد القف قد ملئ، فجلس وجاههم من الشق الآخر‏.‏ قال سعيد بن المسيب‏:‏ فأولتها قبورهم ‏.‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏ ‏.‏ وزاد في رواية‏:‏ “وأمرني رسول الله صلى الله عليه وسلم بحفظ الباب‏.‏ وفيها أن عثمان حين بشره حمد الله تعالى، ثم قال‏:‏ الله المستعان‏.‏

Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: u uyida tahorat olib, soʻng (uydan) chiqdi va: «Bugun shu kunim Rasululloh ﷺ ga albatta hamroh boʻlaman va U zot bilan birga boʻlaman», dedi. (U) dedi: U masjidga keldi va Nabiy ﷺ ni soʻradi. Ular: «(U zot) chiqib ketdilar, ana u tomonga yoʻl oldilar», deyishdi. (Abu Muso) dedi: Men ham U zotning izidan, U zotni soʻrab chiqdim, nihoyat U zot Bani Aris qudugʻiga kirdilar. (U) dedi: Men eshik oldida oʻtirdim — uning eshigi xurmo shoxlaridan (yasalgan) edi — toki Rasululloh ﷺ hojatlarini oʻtab, tahorat olgunlaricha. Soʻng U zot tomonga (oʻrnimdan) turdim, qarasam, U zot Aris qudugʻining (toshli) chetiga oʻtirib, uning oʻrtasini egallab olgan, ikki boldirini ochib, ularni quduqqa osiltirib qoʻygan ekanlar. (U) dedi: Men U zotga salom berdim, soʻng qaytib, eshik oldida oʻtirdim va: «Bugun albatta Rasululloh ﷺ ning eshikbonlari boʻlaman», dedim. Shu payt Abu Bakr kelib eshikni surdi. Men: «Bu kim?» dedim. U: «Abu Bakr», dedi. Men: «Shoshmay turing», dedim. (U) dedi: Soʻng (Rasululloh ﷺ huzurlariga) borib: «Yo Rasululloh! Mana Abu Bakr (kirishga) ruxsat soʻramoqda», dedim. U zot: «Unga ruxsat ber va uni jannat bilan suyunchila», dedilar. (U) dedi: Men qaytib kelib, Abu Bakrga: «Kir, Rasululloh ﷺ seni jannat bilan suyunchilamoqdalar», dedim. (U) dedi: Abu Bakr kirdi va Rasululloh ﷺ ning oʻng tomonlariga, U zot bilan birga (quduq) chetiga oʻtirdi va Nabiy ﷺ qilganlaridek ikki oyogʻini quduqqa osiltirdi va ikki boldirini ochdi. Soʻng men qaytib oʻtirdim. Akamni tahorat olayotgan holida qoldirib kelgan edim, u menga yetib kelishi (kerak edi). Men: «Agar Alloh falonchiga — u akasini nazarda tutardi — yaxshilikni iroda qilsa, uni (shu yerga) yetkazadi», dedim. Shunda bir kishi eshikni qimirlatdi. Men: «Bu kim?» dedim. U: «Umar ibn Xattob», dedi. Men: «Shoshmay turing», dedim. Soʻng Rasululloh ﷺ huzurlariga kelib, U zotga salom berdim va: «Mana Umar (kirishga) ruxsat soʻramoqda», dedim. U zot: «Unga ruxsat ber va uni jannat bilan suyunchila», dedilar. Men Umarning oldiga kelib: «(Sizga) ruxsat (berildi) va Rasululloh ﷺ sizni jannat bilan suyunchilamoqdalar», dedim. (U) dedi: U kirib, Rasululloh ﷺ bilan birga (quduq) chetida, U zotning chap tomonlarida oʻtirdi va ikki oyogʻini quduqqa osiltirdi. Soʻng men qaytib oʻtirdim va: «Agar Alloh falonchiga — yaʼni akasiga — yaxshilikni iroda qilsa, uni (shu yerga) yetkazadi», dedim. Shu payt bir kishi kelib eshikni qimirlatdi. Men: «Bu kim?» dedim. U: «Usmon ibn Affon», dedi. Men: «Shoshmay turing», dedim. (U) dedi: Men Nabiy ﷺ huzurlariga kelib, U zotga xabar berdim. U zot: «Unga ruxsat ber va uni — boshiga tushadigan bir balo bilan birga — jannat bilan suyunchila», dedilar. (U) dedi: Men kelib: «Kir, Rasululloh ﷺ seni — boshingga tushadigan bir balo bilan birga — jannat bilan suyunchilamoqdalar», dedim. (U) dedi: U kirdi va (quduq) chetining toʻlib qolganini koʻrib, ularning roʻparasiga, narigi tomonga oʻtirdi. Sharik dedi: Said ibn al-Musayyab dedi: Men buni ularning qabrlari (deb taʼbir qildim).Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: у уйида таҳорат олиб, сўнг (уйдан) чиқди ва: «Бугун шу куним Расулуллоҳ ﷺ га албатта ҳамроҳ бўламан ва У зот билан бирга бўламан», деди. (У) деди: У масжидга келди ва Набий ﷺ ни сўради. Улар: «(У зот) чиқиб кетдилар, ана у томонга йўл олдилар», дейишди. (Абу Мусо) деди: Мен ҳам У зотнинг изидан, У зотни сўраб чиқдим, ниҳоят У зот Бани Арис қудуғига кирдилар. (У) деди: Мен эшик олдида ўтирдим — унинг эшиги хурмо шохларидан (ясалган) эди — токи Расулуллоҳ ﷺ ҳожатларини ўтаб, таҳорат олгунларича. Сўнг У зот томонга (ўрнимдан) турдим, қарасам, У зот Арис қудуғининг (тошли) четига ўтириб, унинг ўртасини эгаллаб олган, икки болдирини очиб, уларни қудуққа осилтириб қўйган эканлар. (У) деди: Мен У зотга салом бердим, сўнг қайтиб, эшик олдида ўтирдим ва: «Бугун албатта Расулуллоҳ ﷺ нинг эшикбонлари бўламан», дедим. Шу пайт Абу Бакр келиб эшикни сурди. Мен: «Бу ким?» дедим. У: «Абу Бакр», деди. Мен: «Шошмай туринг», дедим. (У) деди: Сўнг (Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига) бориб: «Ё Расулуллоҳ! Мана Абу Бакр (киришга) рухсат сўрамоқда», дедим. У зот: «Унга рухсат бер ва уни жаннат билан суюнчила», дедилар. (У) деди: Мен қайтиб келиб, Абу Бакрга: «Кир, Расулуллоҳ ﷺ сени жаннат билан суюнчиламоқдалар», дедим. (У) деди: Абу Бакр кирди ва Расулуллоҳ ﷺ нинг ўнг томонларига, У зот билан бирга (қудуқ) четига ўтирди ва Набий ﷺ қилганларидек икки оёғини қудуққа осилтирди ва икки болдирини очди. Сўнг мен қайтиб ўтирдим. Акамни таҳорат олаётган ҳолида қолдириб келган эдим, у менга етиб келиши (керак эди). Мен: «Агар Аллоҳ фалончига — у акасини назарда тутарди — яхшиликни ирода қилса, уни (шу ерга) етказади», дедим. Шунда бир киши эшикни қимирлатди. Мен: «Бу ким?» дедим. У: «Умар ибн Хаттоб», деди. Мен: «Шошмай туринг», дедим. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келиб, У зотга салом бердим ва: «Мана Умар (киришга) рухсат сўрамоқда», дедим. У зот: «Унга рухсат бер ва уни жаннат билан суюнчила», дедилар. Мен Умарнинг олдига келиб: «(Сизга) рухсат (берилди) ва Расулуллоҳ ﷺ сизни жаннат билан суюнчиламоқдалар», дедим. (У) деди: У кириб, Расулуллоҳ ﷺ билан бирга (қудуқ) четида, У зотнинг чап томонларида ўтирди ва икки оёғини қудуққа осилтирди. Сўнг мен қайтиб ўтирдим ва: «Агар Аллоҳ фалончига — яъни акасига — яхшиликни ирода қилса, уни (шу ерга) етказади», дедим. Шу пайт бир киши келиб эшикни қимирлатди. Мен: «Бу ким?» дедим. У: «Усмон ибн Аффон», деди. Мен: «Шошмай туринг», дедим. (У) деди: Мен Набий ﷺ ҳузурларига келиб, У зотга хабар бердим. У зот: «Унга рухсат бер ва уни — бошига тушадиган бир бало билан бирга — жаннат билан суюнчила», дедилар. (У) деди: Мен келиб: «Кир, Расулуллоҳ ﷺ сени — бошингга тушадиган бир бало билан бирга — жаннат билан суюнчиламоқдалар», дедим. (У) деди: У кирди ва (қудуқ) четининг тўлиб қолганини кўриб, уларнинг рўпарасига, нариги томонга ўтирди. Шарик деди: Саид ибн ал-Мусайяб деди: Мен буни уларнинг қабрлари (деб таъбир қилдим).

وَعَن عُروةَ بنِ الزُّبيرِ قَالَ: قَدْ حَجَّ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَخْبَرَتْنِي عَائِشَةُ أَنَّ أَوَّلَ شَيْءٍ بَدَأَ بِهِ حِينَ قَدِمَ مَكَّةَ أَنَّهُ تَوَضَّأَ ثُمَّ طَافَ بِالْبَيْتِ ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةً ثُمَّ حجَّ أَبُو بكرٍ فكانَ أوَّلَ شيءٍ بدَأَ بِهِ الطوَّافَ بالبيتِ ثمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةً ثُمَّ عُمَرُ ثُمَّ عُثْمَانُ مثلُ ذَلِك

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Iroq ahlidan bir kishi unga: «Men uchun Urva ibn Zubayrdan soʻrab ber: hajga ehrom bogʻlagan kishi Baytni tavof qilsa, (ehromdan) chiqib halol boʻladimi yo yoʻqmi? Agar u senga: ‹Halol boʻlmaydi›, desa, unga: ‹Bir kishi buni (boshqacha) aytyapti›, degin», dedi. U (Muhammad): «Soʻng men undan (Urvadan) soʻradim. U: ‹Hajga ehrom bogʻlagan kishi faqat haj (ni ado qilish) bilangina (ehromdan) chiqib halol boʻladi›, dedi. Men: ‹Bir kishi shuni (boshqacha) aytyapti›, dedim. U: ‹U yomon (gap) aytibdi›, dedi. Soʻng haligi kishi mening yoʻlimni toʻsib, mendan soʻradi, men unga (Urvaning javobini) aytib berdim. Shunda u: ‹Unga (Urvaga) ayt: bir kishi Rasululloh ﷺ buni qilganlar deb xabar berar edi; Asmo bilan Zubayrning ham buni qilganlari nimasi?› dedi. Men (Urvaning) oldiga kelib, buni unga aytdim. U: ‹Bu kim oʻzi?› dedi. Men: ‹Bilmayman›, dedim. U: ‹Nega oʻzi kelib mendan soʻramaydi? Uni iroqlik deb oʻylayman›, dedi. Men: ‹Bilmayman›, dedim. U (shunday) dedi: ‹U yolgʻon aytibdi. Rasululloh ﷺ haj qildilar va Oisha menga xabar berdiki, u zot Makkaga kelganlarida birinchi qilgan ishlari tahorat olib, soʻng Baytni tavof qilish boʻldi. Soʻng Abu Bakr haj qildi, uning ham birinchi qilgan ishi Baytni tavof qilish boʻldi, undan boshqasi (avval) boʻlmadi. Soʻng Umar ham xuddi shunday (qildi). Soʻng Usmon haj qildi, men uning ham birinchi qilgan ishi Baytni tavof qilish boʻlganini, undan boshqasi (avval) boʻlmaganini koʻrdim. Soʻng Muoviya bilan Abdulloh ibn Umar (ham shunday qildi). Soʻng men otam Zubayr ibn al-Avvom bilan haj qildim, uning ham birinchi qilgan ishi Baytni tavof qilish boʻldi, undan boshqasi (avval) boʻlmadi. Soʻng muhojirlar va ansorlarning shunday qilayotganlarini koʻrdim, undan boshqasi (avval) boʻlmadi. Shunday qilganini koʻrgan eng oxirgi kishim Ibn Umar boʻldi va u uni (hajni) umra bilan buzmadi. Mana, Ibn Umar ularning yonida, nega undan soʻramaydilar? Oʻtib ketganlardan hech biri (Makkaga) qadam qoʻyganlarida Baytni tavof qilishdan oldin biror ish bilan boshlamaganlar, soʻng (uni qilmaguncha ehromdan) chiqib halol boʻlmaganlar. Men onam bilan xolam (Makkaga) kelganlarida Baytdan oldin biror narsa bilan boshlamaganlarini, uni tavof qilganlarini, soʻng (ehromdan) chiqmaganlarini koʻrganman. Onam menga xabar berdiki, u oʻzi, opasi, Zubayr va falonchi-falonchi umra qilib kelishgan; ruknni (Hajarul-asvadni) silaganlaridan keyin (ehromdan) chiqib halol boʻlishgan. U (haligi kishi) shu zikr qilgan narsasida yolgʻon aytibdi›, dedi», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Ироқ аҳлидан бир киши унга: «Мен учун Урва ибн Зубайрдан сўраб бер: ҳажга эҳром боғлаган киши Байтни тавоф қилса, (эҳромдан) чиқиб ҳалол бўладими ё йўқми? Агар у сенга: ‹Ҳалол бўлмайди›, деса, унга: ‹Бир киши буни (бошқача) айтяпти›, дегин», деди. У (Муҳаммад): «Сўнг мен ундан (Урвадан) сўрадим. У: ‹Ҳажга эҳром боғлаган киши фақат ҳаж (ни адо қилиш) билангина (эҳромдан) чиқиб ҳалол бўлади›, деди. Мен: ‹Бир киши шуни (бошқача) айтяпти›, дедим. У: ‹У ёмон (гап) айтибди›, деди. Сўнг ҳалиги киши менинг йўлимни тўсиб, мендан сўради, мен унга (Урванинг жавобини) айтиб бердим. Шунда у: ‹Унга (Урвага) айт: бир киши Расулуллоҳ ﷺ буни қилганлар деб хабар берар эди; Асмо билан Зубайрнинг ҳам буни қилганлари нимаси?› деди. Мен (Урванинг) олдига келиб, буни унга айтдим. У: ‹Бу ким ўзи?› деди. Мен: ‹Билмайман›, дедим. У: ‹Нега ўзи келиб мендан сўрамайди? Уни ироқлик деб ўйлайман›, деди. Мен: ‹Билмайман›, дедим. У (шундай) деди: ‹У ёлғон айтибди. Расулуллоҳ ﷺ ҳаж қилдилар ва Оиша менга хабар бердики, у зот Маккага келганларида биринчи қилган ишлари таҳорат олиб, сўнг Байтни тавоф қилиш бўлди. Сўнг Абу Бакр ҳаж қилди, унинг ҳам биринчи қилган иши Байтни тавоф қилиш бўлди, ундан бошқаси (аввал) бўлмади. Сўнг Умар ҳам худди шундай (қилди). Сўнг Усмон ҳаж қилди, мен унинг ҳам биринчи қилган иши Байтни тавоф қилиш бўлганини, ундан бошқаси (аввал) бўлмаганини кўрдим. Сўнг Муовия билан Абдуллоҳ ибн Умар (ҳам шундай қилди). Сўнг мен отам Зубайр ибн ал-Аввом билан ҳаж қилдим, унинг ҳам биринчи қилган иши Байтни тавоф қилиш бўлди, ундан бошқаси (аввал) бўлмади. Сўнг муҳожирлар ва ансорларнинг шундай қилаётганларини кўрдим, ундан бошқаси (аввал) бўлмади. Шундай қилганини кўрган энг охирги кишим Ибн Умар бўлди ва у уни (ҳажни) умра билан бузмади. Мана, Ибн Умар уларнинг ёнида, нега ундан сўрамайдилар? Ўтиб кетганлардан ҳеч бири (Маккага) қадам қўйганларида Байтни тавоф қилишдан олдин бирор иш билан бошламаганлар, сўнг (уни қилмагунча эҳромдан) чиқиб ҳалол бўлмаганлар. Мен онам билан холам (Маккага) келганларида Байтдан олдин бирор нарса билан бошламаганларини, уни тавоф қилганларини, сўнг (эҳромдан) чиқмаганларини кўрганман. Онам менга хабар бердики, у ўзи, опаси, Зубайр ва фалончи-фалончи умра қилиб келишган; рукнни (Ҳажарул-асвадни) силаганларидан кейин (эҳромдан) чиқиб ҳалол бўлишган. У (ҳалиги киши) шу зикр қилган нарсасида ёлғон айтибди›, деди», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ هَمَّامٍ‏:‏ كُنَّا مَعَ حُذَيْفَةَ، فَقِيلَ لَهُ‏:‏ إِنَّ رَجُلا يَرْفَعُ الْحَدِيثَ إِلَى عُثْمَانَ، فَقَالَ حُذَيْفَةُ‏:‏ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ‏:‏ لا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ قَتَّاتٌ‏.‏

(Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi.) (Hammom aytdi:) Biz Huzayfa bilan birga edik; unga: «Bir kishi (odamlarning) gapini Usmonga (chaqib) yetkazib yurarmish» deyildi. Huzayfa: «Men Paygʻambar ﷺning: ‹Chaqimchi (qattot) jannatga kirmaydi› deganlarini eshitganman» dedi.(Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади.) (Ҳаммом айтди:) Биз Ҳузайфа билан бирга эдик; унга: «Бир киши (одамларнинг) гапини Усмонга (чақиб) етказиб юрармиш» дейилди. Ҳузайфа: «Мен Пайғамбар ﷺнинг: ‹Чақимчи (қаттот) жаннатга кирмайди› деганларини эшитганман» деди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللهِ بْنُ نُمَيْرٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ‏:‏ اتَّخَذَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم، خَاتَمًا مِنْ وَرِقٍ، فَكَانَ فِي يَدِهِ ثُمَّ كَانَ فِي يَدِ أَبِي بَكْرٍ، وَيَدِ عُمَرَ، ثُمَّ كَانَ فِي يَدِ عُثْمَانَ، حَتَّى وَقَعَ فِي بِئْرِ أَرِيسٍ، نَقْشُهُ‏:‏ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ kumushdan uzuk yasattirdilar. U zotning qoʻlida boʻlar edi, soʻng Abu Bakrning qoʻlida boʻldi, soʻng Umarning qoʻlida boʻldi, soʻng Usmonning qoʻlida boʻldi — toki u undan Aris qudugʻiga tushib ketguniga qadar. Uning naqshi «Muhammad Rasululloh» (deb yozilgan) edi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ кумушдан узук ясаттирдилар. У зотнинг қўлида бўлар эди, сўнг Абу Бакрнинг қўлида бўлди, сўнг Умарнинг қўлида бўлди, сўнг Усмоннинг қўлида бўлди — токи у ундан Арис қудуғига тушиб кетгунига қадар. Унинг нақши «Муҳаммад Расулуллоҳ» (деб ёзилган) эди.

حَدَّثَنَا آدَمُ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ كَانَ النِّدَاءُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ أَوَّلُهُ إِذَا جَلَسَ الإِمَامُ عَلَى الْمِنْبَرِ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ فَلَمَّا كَانَ عُثْمَانُ ـ رضى الله عنه ـ وَكَثُرَ النَّاسُ زَادَ النِّدَاءَ الثَّالِثَ عَلَى الزَّوْرَاءِ‏.‏ قال أبو عبد الله : الزوراء موضع بالسوق بالمدينة

Soib ibn Yazid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ, Abu Bakr va Umar (roziyallohu anhumo) zamonida juma namozi uchun azon imom minbarga oʻtirganda aytilar edi. Lekin Usmon (roziyallohu anhu) xilofati paytida — musulmonlar koʻpayganda — az-Zavroda uchinchi azon qoʻshildi. Abu Abdulloh (Buxoriy): «Az-Zavro — Madina bozoridagi bir joy», — dedi.Соиб ибн Язид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ, Абу Бакр ва Умар (розияллоҳу анҳумо) замонида жума намози учун азон имом минбарга ўтирганда айтилар эди. Лекин Усмон (розияллоҳу анҳу) хилофати пайтида — мусулмонлар кўпайганда — аз-Заврода учинчи азон қўшилди. Абу Абдуллоҳ (Бухорий): «Аз-Завро — Мадина бозоридаги бир жой», — деди.

وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ، عَنْ أَبِيهِ، حَدَّثَنَا أَبُو عُثْمَانَ، عَنْ زُهَيْرِ بْنِ عَمْرٍو، وَقَبِيصَةَ بْنِ مُخَارِقٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِنَحْوِهِ ‏.‏

Qabisa ibn al-Muxoriq (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ dan shuning oʻxshashi (rivoyat qilingan).Қабиса ибн ал-Мухориқ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ дан шунинг ўхшаши (ривоят қилинган).

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، أَخْبَرَنَا حُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا شَيْبَانُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ نَافِعٍ، قَالَ انْطَلَقْتُ أَنَا وَابْنُ، عُمَرَ إِلَى أَبِي سَعِيدٍ فَحَدَّثَنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ سَمِعَتْهُ أُذُنَاىَ هَاتَانِ يَقُولُ ‏"‏ لاَ تَبِيعُوا الذَّهَبَ بِالذَّهَبِ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَالْفِضَّةَ بِالْفِضَّةِ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ لاَ يُشَفُّ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ وَلاَ تَبِيعُوا مِنْهُ غَائِبًا بِنَاجِزٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَهِشَامِ بْنِ عَامِرٍ وَالْبَرَاءِ وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ وَفَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ وَأَبِي بَكْرَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَبِلاَلٍ ‏.‏ قَالَ وَحَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الرِّبَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِلاَّ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ لاَ يَرَى بَأْسًا أَنْ يُبَاعَ الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ مُتَفَاضِلاً وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ مُتَفَاضِلاً إِذَا كَانَ يَدًا بِيَدٍ ‏.‏ وَقَالَ إِنَّمَا الرِّبَا فِي النَّسِيئَةِ ‏.‏ وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ شَيْءٌ مِنْ هَذَا وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ رَجَعَ عَنْ قَوْلِهِ حِينَ حَدَّثَهُ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ لَيْسَ فِي الصَّرْفِ اخْتِلاَفٌ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ — (Nofeʼ aytadi: Bu ikki qulogʻim eshitdi, deb rivoyat qildi) — : «Oltinni oltinga teng-batengdan boshqa sotmangiz, kumushni kumushga teng-batengdan boshqa sotmangiz, ularning birini ikkinchisidan ortiq qilmangiz va ulardan gʻoyibni (mavjud boʻlmaganini) hozir boʻlganiga sotmangiz», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Bakr, Umar, Usmon, Abu Hurayra, Hishom ibn Omir, Baroʼ, Zayd ibn Arqam, Fazola ibn Ubayd, Abu Bakra, Ibn Umar, Abud-Dardoʼ va Bilollardan ham (rivoyatlar bor). Abu Saidning Nabiy ﷺdan ribo haqidagi hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan ilm ahli shu hadis bilan amal qiladilar, faqat Ibn Abbosdan rivoyat qilinishicha, u qoʻlma-qoʻl boʻlsa oltinni oltinga kam-koʻp, kumushni kumushga kam-koʻp sotishda zarar yoʻq deb hisoblar va: «Ribo faqat nasiyadadir», der edi. Uning baʼzi sheriklaridan ham shunga oʻxshash narsa rivoyat qilingan. Ibn Abbos esa Abu Said al-Xudriy unga Nabiy ﷺdan hadis aytib bergach, oʻz soʻzidan qaytgani rivoyat qilingan. Birinchi soʻz sahihroqdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan ilm ahli shu hadis bilan amal qiladilar; bu Sufyon as-Savriy, Ibnul-Muborak, Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ibnul-Muborakdan rivoyat qilinishicha, u: «Sarf (pul almashinuvi)da ixtilof yoʻq», degan.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ — (Нофеъ айтади: Бу икки қулоғим эшитди, деб ривоят қилди) — : «Олтинни олтинга тенг-батенгдан бошқа сотмангиз, кумушни кумушга тенг-батенгдан бошқа сотмангиз, уларнинг бирини иккинчисидан ортиқ қилмангиз ва улардан ғойибни (мавжуд бўлмаганини) ҳозир бўлганига сотмангиз», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Бакр, Умар, Усмон, Абу Ҳурайра, Ҳишом ибн Омир, Барў, Зайд ибн Арқам, Фазола ибн Убайд, Абу Бакра, Ибн Умар, Абуд-Дардў ва Билоллардан ҳам (ривоятлар бор). Абу Саиднинг Набий ﷺдан рибо ҳақидаги ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан илм аҳли шу ҳадис билан амал қиладилар, фақат Ибн Аббосдан ривоят қилинишича, у қўлма-қўл бўлса олтинни олтинга кам-кўп, кумушни кумушга кам-кўп сотишда зарар йўқ деб ҳисоблар ва: «Рибо фақат насиядадир», дер эди. Унинг баъзи шерикларидан ҳам шунга ўхшаш нарса ривоят қилинган. Ибн Аббос эса Абу Саид ал-Худрий унга Набий ﷺдан ҳадис айтиб бергач, ўз сўзидан қайтгани ривоят қилинган. Биринчи сўз саҳиҳроқдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан илм аҳли шу ҳадис билан амал қиладилар; бу Суфён ас-Саврий, Ибнул-Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Ибнул-Муборакдан ривоят қилинишича, у: «Сарф (пул алмашинуви)да ихтилоф йўқ», деган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ دَاوُدَ الإِسْكَنْدَرَانِيُّ، حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ زِيَادٍ الْمُؤَذِّنُ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ التَّيْمِيِّ، قَالَ سُئِلَ ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنِ الْوُضُوءِ، فَقَالَ رَأَيْتُ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ سُئِلَ عَنِ الْوُضُوءِ، فَدَعَا بِمَاءٍ فَأُتِيَ بِمِيضَأَةٍ فَأَصْغَى عَلَى يَدِهِ الْيُمْنَى ثُمَّ أَدْخَلَهَا فِي الْمَاءِ فَتَمَضْمَضَ ثَلاَثًا وَاسْتَنْثَرَ ثَلاَثًا وَغَسَلَ وَجْهَهُ ثَلاَثًا ثُمَّ غَسَلَ يَدَهُ الْيُمْنَى ثَلاَثًا وَغَسَلَ يَدَهُ الْيُسْرَى ثَلاَثًا ثُمَّ أَدْخَلَ يَدَهُ فَأَخَذَ مَاءً فَمَسَحَ بِرَأْسِهِ وَأُذُنَيْهِ فَغَسَلَ بُطُونَهُمَا وَظُهُورَهُمَا مَرَّةً وَاحِدَةً ثُمَّ غَسَلَ رِجْلَيْهِ ثُمَّ قَالَ أَيْنَ السَّائِلُونَ عَنِ الْوُضُوءِ هَكَذَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَتَوَضَّأُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ أَحَادِيثُ عُثْمَانَ - رضى الله عنه - الصِّحَاحُ كُلُّهَا تَدُلُّ عَلَى مَسْحِ الرَّأْسِ أَنَّهُ مَرَّةٌ فَإِنَّهُمْ ذَكَرُوا الْوُضُوءَ ثَلاَثًا وَقَالُوا فِيهَا وَمَسَحَ رَأْسَهُ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرُوا عَدَدًا كَمَا ذَكَرُوا فِي غَيْرِهِ ‏.‏

Abdurahmon at-Tamimiy aytadi: Ibn Abu Mulaykadan tahorat haqida soʻrashdi. U: «Men Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)dan tahorat haqida soʻralganini koʻrdim. U suv soʻradi va unga bir idish keltirildi; u uni oʻng qoʻliga egib (suv quydi), soʻng (qoʻlini) suvga botirdi; uch marta ogʻzini chaydi, uch marta burnini qoqdi, yuzini uch marta yuvdi; soʻng oʻng qoʻlini uch marta yuvdi, chap qoʻlini uch marta yuvdi; soʻng qoʻlini (suvga) solib, suv olib, boshini va quloqlarini mash qildi — ularning ichi va tashini bir marta (mash qildi); soʻng oyoqlarini yuvdi va: ‹Tahorat haqida soʻraganlar qani? Men Rasululloh ﷺ ni mana shunday tahorat olganlarini koʻrganman›, — dedi», — dedi. Abu Dovud aytdi: Usmon (roziyallohu anhu)dan (kelgan) sahih hadislarning hammasi bosh bir marta mash qilinishiga dalolat qiladi — chunki ular tahoratni (har bir aʼzoni) uch marta (yuvishni) zikr qilganlarida, bosh haqida ‹va boshini mash qildi› deganlar, boshqalarida (sonni) zikr qilganlaridek bunda son zikr qilmaganlar.Абдураҳмон ат-Тамимий айтади: Ибн Абу Мулайкадан таҳорат ҳақида сўрашди. У: «Мен Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)дан таҳорат ҳақида сўралганини кўрдим. У сув сўради ва унга бир идиш келтирилди; у уни ўнг қўлига эгиб (сув қуйди), сўнг (қўлини) сувга ботирди; уч марта оғзини чайди, уч марта бурнини қоқди, юзини уч марта ювди; сўнг ўнг қўлини уч марта ювди, чап қўлини уч марта ювди; сўнг қўлини (сувга) солиб, сув олиб, бошини ва қулоқларини маш қилди — уларнинг ичи ва ташини бир марта (маш қилди); сўнг оёқларини ювди ва: ‹Таҳорат ҳақида сўраганлар қани? Мен Расулуллоҳ ﷺ ни мана шундай таҳорат олганларини кўрганман›, — деди», — деди. Абу Довуд айтди: Усмон (розияллоҳу анҳу)дан (келган) саҳиҳ ҳадисларнинг ҳаммаси бош бир марта маш қилинишига далолат қилади — чунки улар таҳоратни (ҳар бир аъзони) уч марта (ювишни) зикр қилганларида, бош ҳақида ‹ва бошини маш қилди› деганлар, бошқаларида (сонни) зикр қилганларидек бунда сон зикр қилмаганлар.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ، وَالْحَارِثُ بْنُ مِسْكِينٍ، قِرَاءَةً عَلَيْهِ وَأَنَا أَسْمَعُ، - وَاللَّفْظُ لَهُ - عَنِ ابْنِ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ عَطَاءَ بْنَ يَزِيدَ اللَّيْثِيَّ، أَخْبَرَهُ أَنَّ حُمْرَانَ مَوْلَى عُثْمَانَ أَخْبَرَهُ أَنَّ عُثْمَانَ دَعَا بِوَضُوءٍ فَتَوَضَّأَ فَغَسَلَ كَفَّيْهِ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ مَضْمَضَ وَاسْتَنْشَقَ ثُمَّ غَسَلَ وَجْهَهُ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ غَسَلَ يَدَهُ الْيُمْنَى إِلَى الْمِرْفَقِ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ غَسَلَ يَدَهُ الْيُسْرَى مِثْلَ ذَلِكَ ثُمَّ مَسَحَ بِرَأْسِهِ ثُمَّ غَسَلَ رِجْلَهُ الْيُمْنَى إِلَى الْكَعْبَيْنِ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ غَسَلَ رِجْلَهُ الْيُسْرَى مِثْلَ ذَلِكَ ثُمَّ قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ نَحْوَ وُضُوئِي هَذَا ثُمَّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ تَوَضَّأَ نَحْوَ وُضُوئِي هَذَا ثُمَّ قَامَ فَرَكَعَ رَكْعَتَيْنِ لاَ يُحَدِّثُ فِيهِمَا نَفْسَهُ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ ‏"‏ ‏.‏

Usmon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U kishi taharat suvini keltirishni buyurib, taharat qildilar. Kaftlarini uch marta yuvdilar, soʻng ogʻizlarini chaydilar va burunlariga suv oldilar, soʻng yuzlarini uch marta yuvdilar, soʻng oʻng qoʻllarini tirsakkacha uch marta yuvdilar, soʻng chap qoʻllarini ham shunday yuvdilar, soʻng boshlariga mash tortdilar, soʻng oʻng oyoqlarini toʻpiqqacha uch marta yuvdilar, soʻng chap oyoqlarini ham shunday yuvdilar. Soʻng: «Men Rasululloh ﷺning xuddi shu taharatimga oʻxshatib taharat qilganlarini koʻrdim», dedilar. Soʻng: «Rasululloh ﷺ: ‹Kim xuddi shu taharatimga oʻxshatib taharat qilsa, soʻngra turib, koʻnglida oʻzicha bir narsa oʻylamay ikki rakat namoz oʻqisa, uning oldingi gunohlari kechiriladi›, dedilar», dedilar.Усмон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У киши таҳарат сувини келтиришни буюриб, таҳарат қилдилар. Кафтларини уч марта ювдилар, сўнг оғизларини чайдилар ва бурунларига сув олдилар, сўнг юзларини уч марта ювдилар, сўнг ўнг қўлларини тирсаккача уч марта ювдилар, сўнг чап қўлларини ҳам шундай ювдилар, сўнг бошларига маш тортдилар, сўнг ўнг оёқларини тўпиққача уч марта ювдилар, сўнг чап оёқларини ҳам шундай ювдилар. Сўнг: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг худди шу таҳаратимга ўхшатиб таҳарат қилганларини кўрдим», дедилар. Сўнг: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ким худди шу таҳаратимга ўхшатиб таҳарат қилса, сўнгра туриб, кўнглида ўзича бир нарса ўйламай икки ракат намоз ўқиса, унинг олдинги гуноҳлари кечирилади›, дедилар», дедилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خَالِدٍ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ الدِّمَشْقِيُّ، عَنِ ابْنِ ثَوْبَانَ، عَنْ عَبْدَةَ بْنِ أَبِي لُبَابَةَ، عَنْ شَقِيقِ بْنِ سَلَمَةَ، قَالَ رَأَيْتُ عُثْمَانَ وَعَلِيًّا يَتَوَضَّآنِ ثَلاَثًا ثَلاَثًا وَيَقُولاَنِ هَكَذَا كَانَ وُضُوءُ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏.‏ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ بْنُ سَلَمَةَ حَدَّثَنَاهُ أَبُو حَاتِمٍ، حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ ثَابِتِ بْنِ ثَوْبَانَ، فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏

Usmon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Usmon bilan Alini har bir aʼzoni uch martadan yuvib tahorat qilayotganlarini koʻrdim va ular: «Rasululloh ﷺning tahoratlari ana shunday boʻlar edi», dedilar.Усмон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Усмон билан Алини ҳар бир аъзони уч мартадан ювиб таҳорат қилаётганларини кўрдим ва улар: «Расулуллоҳ ﷺнинг таҳоратлари ана шундай бўлар эди», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ عُمَرَ، قَالَ تَأَيَّمَتْ حَفْصَةُ بِنْتُ عُمَرَ مِنْ خُنَيْسٍ أَوْ حُذَيْفَةَ بْنِ حُذَافَةَ شَكَّ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَكَانَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِمَّنْ شَهِدَ بَدْرًا فَتُوُفِّيَ بِالْمَدِينَةِ قَالَ فَلَقِيتُ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ فَعَرَضْتُ عَلَيْهِ حَفْصَةَ فَقُلْتُ إِنْ شِئْتَ أَنْكَحْتُكَ حَفْصَةَ قَالَ سَأَنْظُرُ فِي ذَلِكَ فَلَبِثْتُ لَيَالِيَ فَلَقِيَنِي فَقَالَ مَا أُرِيدُ أَنْ أَتَزَوَّجَ يَوْمِي هَذَا قَالَ عُمَرُ فَلَقِيتُ أَبَا بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَقُلْتُ إِنْ شِئْتَ أَنْكَحْتُكَ حَفْصَةَ ابْنَةَ عُمَرَ فَلَمْ يَرْجِعْ إِلَيَّ شَيْئًا فَكُنْتُ أَوْجَدَ عَلَيْهِ مِنِّي عَلَى عُثْمَانَ فَلَبِثْتُ لَيَالِيَ فَخَطَبَهَا إِلَيَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَنْكَحْتُهَا إِيَّاهُ فَلَقِيَنِي أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَقَالَ لَعَلَّكَ وَجَدْتَ عَلَيَّ حِينَ عَرَضْتَ عَلَيَّ حَفْصَةَ فَلَمْ أَرْجِعْ إِلَيْكَ شَيْئًا قَالَ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَإِنَّهُ لَمْ يَمْنَعْنِي أَنْ أَرْجِعَ إِلَيْكَ شَيْئًا حِينَ عَرَضْتَهَا عَلَيَّ إِلَّا أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَذْكُرُهَا وَلَمْ أَكُنْ لِأُفْشِيَ سِرَّ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَلَوْ تَرَكَهَا لَنَكَحْتُهَا‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Umarning qizi Hafsa Xunays yoki Huzayfa ibn Huzofadan tul qoldi. U Paygʻambar ﷺning ashoblaridan, Badrda qatnashganlardan edi va Madinada vafot etdi. Umar aytadi: Men Usmon ibn Affonni uchratib, Hafsani unga taklif qildim va: «Xohlasang, Hafsani senga nikohlab beraman», dedim. U: «Bu haqda oʻylab koʻraman», dedi. Bir necha kun oʻtdi, soʻng u meni uchratib: «Hozircha uylanishni istamayman», dedi. Umar aytadi: Soʻng men Abu Bakr (roziyallohu anhu)ni uchratib: «Xohlasang, Umarning qizi Hafsani senga nikohlab beraman», dedim. U menga hech javob qaytarmadi. Men undan Usmonga qaraganda koʻproq xafa boʻldim. Bir necha kun oʻtgach, Rasululloh ﷺ undan Hafsani soʻradilar va men uni u zotga nikohlab berdim. Soʻng Abu Bakr (roziyallohu anhu) meni uchratib: «Hafsani menga taklif qilganingda hech javob qaytarmaganim uchun menga xafa boʻlgandirsan?» dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Uni menga taklif qilganingda sanga javob qaytarishimga faqat bir narsa toʻsqinlik qildi, chunki men Rasululloh ﷺ uni tilga olayotganlarini eshitgan edim va Rasululloh ﷺning sirini oshkor qiladigan boʻlmadim. Agar u zot uni tark etganlarida edi, men unga uylanardim», dedi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Умарнинг қизи Ҳафса Хунайс ёки Ҳузайфа ибн Ҳузофадан тул қолди. У Пайғамбар ﷺнинг ашобларидан, Бадрда қатнашганлардан эди ва Мадинада вафот этди. Умар айтади: Мен Усмон ибн Аффонни учратиб, Ҳафсани унга таклиф қилдим ва: «Хоҳласанг, Ҳафсани сенга никоҳлаб бераман», дедим. У: «Бу ҳақда ўйлаб кўраман», деди. Бир неча кун ўтди, сўнг у мени учратиб: «Ҳозирча уйланишни истамайман», деди. Умар айтади: Сўнг мен Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)ни учратиб: «Хоҳласанг, Умарнинг қизи Ҳафсани сенга никоҳлаб бераман», дедим. У менга ҳеч жавоб қайтармади. Мен ундан Усмонга қараганда кўпроқ хафа бўлдим. Бир неча кун ўтгач, Расулуллоҳ ﷺ ундан Ҳафсани сўрадилар ва мен уни у зотга никоҳлаб бердим. Сўнг Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) мени учратиб: «Ҳафсани менга таклиф қилганингда ҳеч жавоб қайтармаганим учун менга хафа бўлгандирсан?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Уни менга таклиф қилганингда санга жавоб қайтаришимга фақат бир нарса тўсқинлик қилди, чунки мен Расулуллоҳ ﷺ уни тилга олаётганларини эшитган эдим ва Расулуллоҳ ﷺнинг сирини ошкор қиладиган бўлмадим. Агар у зот уни тарк этганларида эди, мен унга уйланардим», деди.

- وعن همام بن الحارث، عن المقداد، رضي الله عنه أم رجلا جعل يمدح عثمان رضي الله عنه ، فعمد المقداد، فجثا على ركبتيه، فجعل يحثو في وجهه الحصباء، فقال له عثمان‏:‏ ما شأنك‏؟‏ فقال‏:‏ إن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال‏:‏ “إذا رأيتم المادحين، فاحثوا في وجوههم التراب‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏ فهذه الأحاديث في النهي، وجاء في الإباحة أحاديث كثيرة صحيحة‏.‏ قال العلماء‏:‏ وطريق الجمع بين الأحاديث أن يقال‏:‏ إن كان الممدوح عنده كمال إيمان ويقين، ورياضة نفس، ومعرفة تامة بحيث لا يفتن، ولا يغتر بذلك، ولا تلعب به نفسه، فليس بحرام ولا مكروه، وإن خيف عليه شيء من هذه الأمور، كره مدحه في وجهه كراهة شديدة، وعلى هذا التفصيل تنزل الأحاديث المختلفة في ذلك‏.‏ ومما جاء في الإباحة قوله صلى الله عليه وسلم لأبي بكر رضي الله عنه‏:‏ “أرجو أن تكون منهم‏"‏ أي من الذين يُدعون من جميع أبواب الجنة لدخولها، وفي الحديث الآخر‏:‏ ‏"‏لست منهم‏"‏ أي‏:‏ لست من الذين يُسبلون أُزرهم خيلاء‏.‏ وقال صلى الله عليه وسلم لعمر رضي الله عنه‏:‏ “ما رآك الشيطان سالكًا فجًا إلا سلك فجًا غير فجك” والأحاديث في الإباحة كثيرة، وقد ذكرت جملة من أطرافها في كتاب‏:‏ ‏"‏الأذكار‏"‏‏.‏

Miqdod ibn al-Asvad (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Usmonni maqtay boshlagan edi, Miqdod (oldinga) intilib, tizzalari ustiga choʻkdi — u barvasta kishi edi — va uning yuziga mayda tosh socha boshladi. Shunda Usmon unga: «Senga nima boʻldi?» dedi. U: «Albatta, Rasululloh ﷺ: ‹Maqtovchilarni koʻrsangiz, ularning yuzlariga tuproq sochinglar›, dedilar», dedi.Миқдод ибн ал-Асвад (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши Усмонни мақтай бошлаган эди, Миқдод (олдинга) интилиб, тиззалари устига чўкди — у барваста киши эди — ва унинг юзига майда тош соча бошлади. Шунда Усмон унга: «Сенга нима бўлди?» деди. У: «Албатта, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Мақтовчиларни кўрсангиз, уларнинг юзларига тупроқ сочинглар›, дедилар», деди.

وَعَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ قَالَ: رَدَّ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى عُثْمَان ابْن مَظْعُونٍ التَّبَتُّلَ وَلَوْ أَذِنَ لَهُ لَاخْتَصَيْنَا

Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Usmon ibn Mazʼunning tabattul (uylanmay tarki dunyo qilish)ini rad etdilar. Agar u zot unga (shunga) ruxsat berganlarida, biz oʻzimizni axta qildirgan boʻlardik.Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Усмон ибн Мазъуннинг табаттул (уйланмай тарки дунё қилиш)ини рад этдилар. Агар у зот унга (шунга) рухсат берганларида, биз ўзимизни ахта қилдирган бўлардик.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللهِ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا حُرَيْثُ بْنُ السَّائِبِ قَالَ‏:‏ سَمِعْتُ الْحَسَنَ يَقُولُ‏:‏ كُنْتُ أَدْخُلُ بُيُوتَ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي خِلاَفَةِ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ فَأَتَنَاوَلُ سُقُفَهَا بِيَدِي‏.‏

Hasan Basriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu) xilofati davrida Nabiy ﷺning zavjalari uylariga kirar edim va shiftlariga qoʻlim bilan yetar edim.Ҳасан Басрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу) хилофати даврида Набий ﷺнинг завжалари уйларига кирар эдим ва шифтларига қўлим билан етар эдим.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنِ إِيَاسِ بْنِ سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ‏:‏ كَانَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ، يَأْتَزِرُ إِلَى أَنْصَافِ سَاقَيْهِ، وَقَالَ‏:‏ هَكَذَا كَانَتْ إِزْرَةُ صَاحِبِي، يَعْنِي النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ {Annan-nafsa bin-nafsi val-aynu bil-ayn} deb oʻqidilar. Bu hasan gʻarib hadisdir. Abu Ali ibn Yaziyd — Yunus ibn Yaziydning akasidir. Muhammad aytdi: Ibn al-Muborak bu hadisni Yunus ibn Yaziyddan rivoyat qilishda yakka qolgan. Abu Ubayd ham bu hadisga ergashib {val-aynu bil-ayn} deb oʻqigan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ {Аннан-нафса бин-нафси вал-айну бил-айн} деб ўқидилар. Бу ҳасан ғариб ҳадисдир. Абу Али ибн Язийд — Юнус ибн Язийднинг акасидир. Муҳаммад айтди: Ибн ал-Муборак бу ҳадисни Юнус ибн Язийддан ривоят қилишда якка қолган. Абу Убайд ҳам бу ҳадисга эргашиб {вал-айну бил-айн} деб ўқиган.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي سَلَمَةَ الْمَاجِشُونُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ، أَنَّ الَّذِي، زَادَ التَّأْذِينَ الثَّالِثَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ ـ رضى الله عنه ـ حِينَ كَثُرَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ، وَلَمْ يَكُنْ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُؤَذِّنٌ غَيْرَ وَاحِدٍ، وَكَانَ التَّأْذِينُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ حِينَ يَجْلِسُ الإِمَامُ، يَعْنِي عَلَى الْمِنْبَرِ‏.‏

Soib ibn Yazid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Juma namozlari uchun azonlar sonini uchtaga yetkazgan kishi — Usmon ibn Affon edi; bu — Madina (musulmonlari) soni koʻpayganda (boʻldi). Paygʻambar ﷺ zamonida faqat bitta muazzin bor edi va azon faqat imom (minbarga) oʻtirgandan keyin aytilar edi.Соиб ибн Язид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Жума намозлари учун азонлар сонини учтага етказган киши — Усмон ибн Аффон эди; бу — Мадина (мусулмонлари) сони кўпайганда (бўлди). Пайғамбар ﷺ замонида фақат битта муаззин бор эди ва азон фақат имом (минбарга) ўтиргандан кейин айтилар эди.

حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ رُشَيْدٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ، أَبِي مُلَيْكَةَ قَالَ كُنْتُ جَالِسًا إِلَى جَنْبِ ابْنِ عُمَرَ وَنَحْنُ نَنْتَظِرُ جَنَازَةَ أُمِّ أَبَانٍ بِنْتِ عُثْمَانَ وَعِنْدَهُ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ فَجَاءَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقُودُهُ قَائِدٌ فَأُرَاهُ أَخْبَرَهُ بِمَكَانِ ابْنِ عُمَرَ، فَجَاءَ حَتَّى جَلَسَ إِلَى جَنْبِي فَكُنْتُ بَيْنَهُمَا فَإِذَا صَوْتٌ مِنَ الدَّارِ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ - كَأَنَّهُ يَعْرِضُ عَلَى عَمْرٍو أَنْ يَقُومَ فَيَنْهَاهُمْ - سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ الْمَيِّتَ لَيُعَذَّبُ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَرْسَلَهَا عَبْدُ اللَّهِ مُرْسَلَةً ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ كُنَّا مَعَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ حَتَّى إِذَا كُنَّا بِالْبَيْدَاءِ إِذَا هُوَ بِرَجُلٍ نَازِلٍ فِي شَجَرَةٍ فَقَالَ لِيَ اذْهَبْ فَاعْلَمْ لِي مَنْ ذَاكَ الرَّجُلُ ‏.‏ فَذَهَبْتُ فَإِذَا هُوَ صُهَيْبٌ ‏.‏ فَرَجَعْتُ إِلَيْهِ فَقُلْتُ إِنَّكَ أَمَرْتَنِي أَنْ أَعْلَمَ لَكَ مَنْ ذَاكَ وَإِنَّهُ صُهَيْبٌ ‏.‏ قَالَ مُرْهُ فَلْيَلْحَقْ بِنَا ‏.‏ فَقُلْتُ إِنَّ مَعَهُ أَهْلَهُ ‏.‏ قَالَ وَإِنْ كَانَ مَعَهُ أَهْلُهُ - وَرُبَّمَا قَالَ أَيُّوبُ مُرْهُ فَلْيَلْحَقْ بِنَا - فَلَمَّا قَدِمْنَا لَمْ يَلْبَثْ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ أُصِيبَ فَجَاءَ صُهَيْبٌ يَقُولُ وَاأَخَاهْ وَاصَاحِبَاهْ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ أَلَمْ تَعْلَمْ أَوْ لَمْ تَسْمَعْ - قَالَ أَيُّوبُ أَوْ قَالَ أَوَلَمْ تَعْلَمْ أَوَلَمْ تَسْمَعْ - أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ الْمَيِّتَ لَيُعَذَّبُ بِبَعْضِ بُكَاءِ أَهْلِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَمَّا عَبْدُ اللَّهِ فَأَرْسَلَهَا مُرْسَلَةً وَأَمَّا عُمَرُ فَقَالَ بِبَعْضٍ ‏.‏ فَقُمْتُ فَدَخَلْتُ عَلَى عَائِشَةَ فَحَدَّثْتُهَا بِمَا، قَالَ ابْنُ عُمَرَ فَقَالَتْ لاَ وَاللَّهِ مَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَطُّ ‏"‏ إِنَّ الْمَيِّتَ يُعَذَّبُ بِبُكَاءِ أَحَدٍ ‏"‏ ‏.‏ وَلَكِنَّهُ قَالَ ‏"‏ إِنَّ الْكَافِرَ يَزِيدُهُ اللَّهُ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ عَذَابًا وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكَى وَلاَ تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَيُّوبُ قَالَ ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ حَدَّثَنِي الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ قَالَ لَمَّا بَلَغَ عَائِشَةَ قَوْلُ عُمَرَ وَابْنِ عُمَرَ قَالَتْ إِنَّكُمْ لَتُحَدِّثُونِّي عَنْ غَيْرِ كَاذِبَيْنِ وَلاَ مُكَذَّبَيْنِ وَلَكِنَّ السَّمْعَ يُخْطِئُ ‏.‏

Abdulloh ibn Abu Mulayka (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Ibn Umarning yonida oʻtirgan edim, biz Usmonning qizi Ummu Abonning janozasini kutayotgan edik, uning yonida Amr ibn Usmon ham bor edi. Shu payt Ibn Abbos keldi, uni bir yetaklovchi yetaklab kelmoqda edi. Oʻylaymanki, u (yetaklovchi) Ibn Umarning joyini unga aytdi. Shunda u kelib, mening yonimga oʻtirdi, men ularning ikkovi orasida boʻldim. Shu payt uydan bir ovoz (yigʻi-nola) keldi. Shunda Ibn Umar — goʻyo Amrga: turib, ularni qaytarsin, deb taklif qilayotgandek — dedi: Men Rasululloh ﷺ ni: «Albatta, marhum ahli yigʻlagani sababli azoblanadi», deyayotganlarini eshitganman. (Roviy) dedi: Abdulloh buni (har holatga) umumiy qilib aytdi. Shunda Ibn Abbos dedi: Biz moʻminlarning amiri Umar ibn Xattob bilan birga edik, nihoyat Baydoga yetganimizda, qarasak, bir kishi daraxt (soyasi)da tushib turardi. (Umar) menga: «Borib, anavi kishi kim ekanini bilib kel», dedi. Men bordim, qarasam, u Suhayb edi. Uning oldiga qaytib: «Sen menga, anavi kishi kim ekanini bilib kel, deb buyurgan eding, u Suhayb ekan», dedim. (Umar): «Unga ayt, bizga qoʻshilsin», dedi. Men: «Uning yonida ahli (oilasi) bor», dedim. (Umar): «Yonida ahli boʻlsa ham (mayli)», dedi. — Ayyub baʼzan: «Unga ayt, bizga qoʻshilsin», degan. — Biz (Madinaga) yetib kelganimizda, koʻp oʻtmay moʻminlarning amiri yaralandi. Shunda Suhayb: «Voy birodarim! Voy doʻstim!» deya keldi. Shunda Umar: «Bilmadingmi yoki eshitmadingmi, — Ayyub dedi: yoki ‹bilmadingmi yoki eshitmadingmi›, dedi, — Rasululloh ﷺ: ‹Albatta, marhum ahlining baʼzi yigʻisi sababli azoblanadi›, deganlarini?» dedi. (Roviy) dedi: Abdullohga kelsak, u buni (har holatga) umumiy qilib aytdi, Umarga kelsak, u: «baʼzi», dedi. Shunda men turib, Oishaning oldiga kirdim-da, unga Ibn Umar aytgan narsani aytdim. Shunda u: «Yoʻq, Allohga qasamki, Rasululloh ﷺ: ‹Albatta, marhum birovning yigʻisi sababli azoblanadi›, deb hech qachon aytmaganlar. Balki u zot: ‹Albatta, kofirga Alloh ahli yigʻlagani sababli azobni ziyoda qiladi›, deganlar. Va albatta, Allohning Oʻzi kuldiradi va yigʻlatadi. {Hech bir koʻtaruvchi (gunohkor) boshqaning yukini (gunohini) koʻtarmas} (Anʼom 164)», dedi. Ayyub dedi: Ibn Abu Mulayka dedi: menga Qosim ibn Muhammad hadis aytdi, u: Oishaga Umar va Ibn Umarning soʻzi yetganda, u: «Sizlar menga yolgʻonchi ham, yolgʻonchiga chiqarilgan ham boʻlmagan kishilardan rivoyat qilyapsizlar, lekin quloq (eshitishda) xato qiladi», dedi.Абдуллоҳ ибн Абу Мулайка (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Ибн Умарнинг ёнида ўтирган эдим, биз Усмоннинг қизи Умму Абоннинг жанозасини кутаётган эдик, унинг ёнида Амр ибн Усмон ҳам бор эди. Шу пайт Ибн Аббос келди, уни бир етакловчи етаклаб келмоқда эди. Ўйлайманки, у (етакловчи) Ибн Умарнинг жойини унга айтди. Шунда у келиб, менинг ёнимга ўтирди, мен уларнинг иккови орасида бўлдим. Шу пайт уйдан бир овоз (йиғи-нола) келди. Шунда Ибн Умар — гўё Амрга: туриб, уларни қайтарсин, деб таклиф қилаётгандек — деди: Мен Расулуллоҳ ﷺ ни: «Албатта, марҳум аҳли йиғлагани сабабли азобланади», деяётганларини эшитганман. (Ровий) деди: Абдуллоҳ буни (ҳар ҳолатга) умумий қилиб айтди. Шунда Ибн Аббос деди: Биз мўминларнинг амири Умар ибн Хаттоб билан бирга эдик, ниҳоят Байдога етганимизда, қарасак, бир киши дарахт (сояси)да тушиб турарди. (Умар) менга: «Бориб, анави киши ким эканини билиб кел», деди. Мен бордим, қарасам, у Суҳайб эди. Унинг олдига қайтиб: «Сен менга, анави киши ким эканини билиб кел, деб буюрган эдинг, у Суҳайб экан», дедим. (Умар): «Унга айт, бизга қўшилсин», деди. Мен: «Унинг ёнида аҳли (оиласи) бор», дедим. (Умар): «Ёнида аҳли бўлса ҳам (майли)», деди. — Айюб баъзан: «Унга айт, бизга қўшилсин», деган. — Биз (Мадинага) етиб келганимизда, кўп ўтмай мўминларнинг амири яраланди. Шунда Суҳайб: «Вой биродарим! Вой дўстим!» дея келди. Шунда Умар: «Билмадингми ёки эшитмадингми, — Айюб деди: ёки ‹билмадингми ёки эшитмадингми›, деди, — Расулуллоҳ ﷺ: ‹Албатта, марҳум аҳлининг баъзи йиғиси сабабли азобланади›, деганларини?» деди. (Ровий) деди: Абдуллоҳга келсак, у буни (ҳар ҳолатга) умумий қилиб айтди, Умарга келсак, у: «баъзи», деди. Шунда мен туриб, Оишанинг олдига кирдим-да, унга Ибн Умар айтган нарсани айтдим. Шунда у: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Албатта, марҳум бировнинг йиғиси сабабли азобланади›, деб ҳеч қачон айтмаганлар. Балки у зот: ‹Албатта, кофирга Аллоҳ аҳли йиғлагани сабабли азобни зиёда қилади›, деганлар. Ва албатта, Аллоҳнинг Ўзи кулдиради ва йиғлатади. {Ҳеч бир кўтарувчи (гуноҳкор) бошқанинг юкини (гуноҳини) кўтармас} (Анъом 164)», деди. Айюб деди: Ибн Абу Мулайка деди: менга Қосим ибн Муҳаммад ҳадис айтди, у: Оишага Умар ва Ибн Умарнинг сўзи етганда, у: «Сизлар менга ёлғончи ҳам, ёлғончига чиқарилган ҳам бўлмаган кишилардан ривоят қиляпсизлар, лекин қулоқ (эшитишда) хато қилади», деди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْهَرَوِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، قَالَ حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ وَإِذَا أُحِلْتَ عَلَى مَلِيءٍ فَاتْبَعْهُ وَلاَ تَبِعْ بَيْعَتَيْنِ فِي بَيْعَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ إِذَا أُحِيلَ أَحَدُكُمْ عَلَى مَلِيٍّ فَلْيَتْبَعْ ‏.‏ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا أُحِيلَ الرَّجُلُ عَلَى مَلِيٍّ فَاحْتَالَهُ فَقَدْ بَرِئَ الْمُحِيلُ وَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَرْجِعَ عَلَى الْمُحِيلِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا تَوِيَ مَالُ هَذَا بِإِفْلاَسِ الْمُحَالِ عَلَيْهِ فَلَهُ أَنْ يَرْجِعَ عَلَى الأَوَّلِ ‏.‏ وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِ عُثْمَانَ وَغَيْرِهِ حِينَ قَالُوا لَيْسَ عَلَى مَالِ مُسْلِمٍ تَوًى ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ ‏"‏ لَيْسَ عَلَى مَالِ مُسْلِمٍ تَوًى ‏"‏ ‏.‏ هَذَا إِذَا أُحِيلَ الرَّجُلُ عَلَى آخَرَ وَهُوَ يَرَى أَنَّهُ مَلِيٌّ فَإِذَا هُوَ مُعْدِمٌ فَلَيْسَ عَلَى مَالِ مُسْلِمٍ تَوًى ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Boyning (qarzni) choʻzib yurishi zulmdir. Qachon (qarzing) badavlat kishiga havola qilinsa, (uni) qabul qil; va bir savdoda ikki savdo qilma», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Uning maʼnosi shuki, qachon biringizning (qarzi) badavlat kishiga havola qilinsa, (uni) qabul qilsin. Baʼzi ilm ahli: «Qachon bir kishining (qarzi) badavlat kishiga havola qilinib, u (havolani) qabul qilsa, havola qiluvchi (qarzdan) xalos boʻladi va (oluvchi) havola qiluvchiga qaytib (talab qilishga) haqli emas», deganlar. Bu Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa: «Qachon havola qilingan kishining sinishi (iflos boʻlishi) sababli bu kishining moli yoʻqolsa, u birinchi (havola qiluvchi)ga qaytib (talab qilishga) haqlidir», deb Usmon va boshqalarning: ‹Musulmonning moli zoye boʻlmaydi›, degan soʻzi bilan dalil keltirganlar. Ishoq aytdi: Bu hadisning maʼnosi ‹Musulmonning moli zoye boʻlmaydi› deganidir; bu shuki, qachon bir kishining (qarzi) boshqasiga havola qilinib, u (havola qilingan)ni badavlat deb bilsa-yu, u esa qashshoq boʻlib chiqsa, (oʻshanda) musulmonning moli zoye boʻlmaydi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Бойнинг (қарзни) чўзиб юриши зулмдир. Қачон (қарзинг) бадавлат кишига ҳавола қилинса, (уни) қабул қил; ва бир савдода икки савдо қилма», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Унинг маъноси шуки, қачон бирингизнинг (қарзи) бадавлат кишига ҳавола қилинса, (уни) қабул қилсин. Баъзи илм аҳли: «Қачон бир кишининг (қарзи) бадавлат кишига ҳавола қилиниб, у (ҳаволани) қабул қилса, ҳавола қилувчи (қарздан) халос бўлади ва (олувчи) ҳавола қилувчига қайтиб (талаб қилишга) ҳақли эмас», деганлар. Бу Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса: «Қачон ҳавола қилинган кишининг синиши (ифлос бўлиши) сабабли бу кишининг моли йўқолса, у биринчи (ҳавола қилувчи)га қайтиб (талаб қилишга) ҳақлидир», деб Усмон ва бошқаларнинг: ‹Мусулмоннинг моли зое бўлмайди›, деган сўзи билан далил келтирганлар. Ишоқ айтди: Бу ҳадиснинг маъноси ‹Мусулмоннинг моли зое бўлмайди› деганидир; бу шуки, қачон бир кишининг (қарзи) бошқасига ҳавола қилиниб, у (ҳавола қилинган)ни бадавлат деб билса-ю, у эса қашшоқ бўлиб чиқса, (ўшанда) мусулмоннинг моли зое бўлмайди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا عِيسَى، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، - يَعْنِي ابْنَ أَبِي زِيَادٍ - عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ أَبِي عَلْقَمَةَ، أَنَّ عُثْمَانَ، دَعَا بِمَاءٍ فَتَوَضَّأَ فَأَفْرَغَ بِيَدِهِ الْيُمْنَى عَلَى الْيُسْرَى ثُمَّ غَسَلَهُمَا إِلَى الْكُوعَيْنِ - قَالَ - ثُمَّ مَضْمَضَ وَاسْتَنْشَقَ ثَلاَثًا وَذَكَرَ الْوُضُوءَ ثَلاَثًا - قَالَ - وَمَسَحَ بِرَأْسِهِ ثُمَّ غَسَلَ رِجْلَيْهِ وَقَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ مِثْلَ مَا رَأَيْتُمُونِي تَوَضَّأْتُ ‏.‏ ثُمَّ سَاقَ نَحْوَ حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ وَأَتَمَّ ‏.‏

Abu Alqama aytadi: Usmon (roziyallohu anhu) suv soʻrab tahorat oldi: oʻng qoʻli bilan chap qoʻliga (suv) quydi, soʻng ikkalasini bilaklarigacha yuvdi; soʻng uch marta ogʻzini chaydi va burnini chaydi; (roviy: u har bir aʼzoni uch marta yuvdi); boshini mash qildi, soʻng oyoqlarini yuvdi va: «Men Rasululloh ﷺ ni — siz meni tahorat olganimni koʻrganingizdek — tahorat olganlarini koʻrdim», — dedi. Soʻng (roviy) Zuhriyning hadisiga oʻxshash (rivoyat)ni, undan ham toʻliqroq qilib keltirdi.Абу Алқама айтади: Усмон (розияллоҳу анҳу) сув сўраб таҳорат олди: ўнг қўли билан чап қўлига (сув) қуйди, сўнг иккаласини билакларигача ювди; сўнг уч марта оғзини чайди ва бурнини чайди; (ровий: у ҳар бир аъзони уч марта ювди); бошини маш қилди, сўнг оёқларини ювди ва: «Мен Расулуллоҳ ﷺ ни — сиз мени таҳорат олганимни кўрганингиздек — таҳорат олганларини кўрдим», — деди. Сўнг (ровий) Зуҳрийнинг ҳадисига ўхшаш (ривоят)ни, ундан ҳам тўлиқроқ қилиб келтирди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ جَامِعِ بْنِ شَدَّادٍ، قَالَ سَمِعْتُ حُمْرَانَ بْنَ أَبَانَ، أَخْبَرَ أَبَا بُرْدَةَ، فِي الْمَسْجِدِ أَنَّهُ سَمِعَ عُثْمَانَ، يُحَدِّثُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ أَتَمَّ الْوُضُوءَ كَمَا أَمَرَهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فَالصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ كَفَّارَاتٌ لِمَا بَيْنَهُنَّ ‏"‏ ‏.‏

Usmon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim Alloh azza va jalla buyurganidek taharatni toʻliq bajarsa, besh mahal namoz ular orasidagi gunohlarga kafforat boʻladi», dedilar.Усмон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Аллоҳ азза ва жалла буюрганидек таҳаратни тўлиқ бажарса, беш маҳал намоз улар орасидаги гуноҳларга каффорат бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ جَامِعِ بْنِ شَدَّادٍ أَبِي صَخْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ حُمْرَانَ، يُحَدِّثُ أَبَا بُرْدَةَ فِي الْمَسْجِدِ أَنَّهُ سَمِعَ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ، يُحَدِّثُ عَنِ النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ ‏"‏ مَنْ أَتَمَّ الْوُضُوءَ كَمَا أَمَرَهُ اللَّهُ فَالصَّلَوَاتُ الْمَكْتُوبَاتُ كَفَّارَاتٌ لِمَا بَيْنَهُنَّ ‏"‏ ‏.‏

Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim Alloh buyurganidek taharatni mukammal qilsa, farz namozlar ular orasidagi gunohlarga kafforat boʻladi», dedilar.Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким Аллоҳ буюрганидек таҳаратни мукаммал қилса, фарз намозлар улар орасидаги гуноҳларга каффорат бўлади», дедилар.