حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ كَانُوا يَمْشُونَ أَمَامَ الْجَنَازَةِ . قَالَ أَبُو عِيسَى سَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ هَذَا حَدِيثٌ خَطَأٌ أَخْطَأَ فِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ وَإِنَّمَا يُرْوَى هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ يُونُسَ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ كَانُوا يَمْشُونَ أَمَامَ الْجَنَازَةِ . قَالَ الزُّهْرِيُّ وَأَخْبَرَنِي سَالِمٌ أَنَّ أَبَاهُ كَانَ يَمْشِي أَمَامَ الْجَنَازَةِ . قَالَ مُحَمَّدٌ وَهَذَا أَصَحُّ .
Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon janoza oldida yurar edilar. Abu Iso aytdi: Men Muhammaddan bu hadis haqida soʻradim, u: Bu xato hadis, unda Muhammad ibn Bakr xatoga yoʻl qoʻygan. Aslida bu hadis Yunusdan, u az-Zuhriydan, Nabiy ﷺ, Abu Bakr va Umar janoza oldida yurar edilar, deb rivoyat qilinadi. az-Zuhriy: «Solim menga otasi janoza oldida yurar edi, deb xabar berdi», dedi. Muhammad: Mana shu asahroqdir, dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон жаноза олдида юрар эдилар. Абу Исо айтди: Мен Муҳаммаддан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у: Бу хато ҳадис, унда Муҳаммад ибн Бакр хатога йўл қўйган. Аслида бу ҳадис Юнусдан, у аз-Зуҳрийдан, Набий ﷺ, Абу Бакр ва Умар жаноза олдида юрар эдилар, деб ривоят қилинади. аз-Зуҳрий: «Солим менга отаси жаноза олдида юрар эди, деб хабар берди», деди. Муҳаммад: Мана шу асаҳроқдир, деди.
حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، أَنْبَأَنَا مَعْنٌ، أَنْبَأَنَا مَالِكٌ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، عَنْ عَمَّتِهِ، زَيْنَبَ بِنْتِ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ أَنَّ الْفُرَيْعَةَ بِنْتَ مَالِكِ بْنِ سِنَانٍ، وَهِيَ أُخْتُ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَخْبَرَتْهَا أَنَّهَا، جَاءَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَسْأَلُهُ أَنْ تَرْجِعَ إِلَى أَهْلِهَا فِي بَنِي خُدْرَةَ وَأَنَّ زَوْجَهَا خَرَجَ فِي طَلَبِ أَعْبُدٍ لَهُ أَبَقُوا حَتَّى إِذَا كَانَ بِطَرَفِ الْقَدُومِ لَحِقَهُمْ فَقَتَلُوهُ . قَالَتْ فَسَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أَرْجِعَ إِلَى أَهْلِي فَإِنَّ زَوْجِي لَمْ يَتْرُكْ لِي مَسْكَنًا يَمْلِكُهُ وَلاَ نَفَقَةً . قَالَتْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " نَعَمْ " . قَالَتْ فَانْصَرَفْتُ حَتَّى إِذَا كُنْتُ فِي الْحُجْرَةِ أَوْ فِي الْمَسْجِدِ نَادَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَوْ أَمَرَ بِي فَنُودِيتُ لَهُ فَقَالَ " كَيْفَ قُلْتِ " . قَالَتْ فَرَدَدْتُ عَلَيْهِ الْقِصَّةَ الَّتِي ذَكَرْتُ لَهُ مِنْ شَأْنِ زَوْجِي قَالَ " امْكُثِي فِي بَيْتِكِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ " . قَالَتْ فَاعْتَدَدْتُ فِيهِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا . قَالَتْ فَلَمَّا كَانَ عُثْمَانُ أَرْسَلَ إِلَىَّ فَسَأَلَنِي عَنْ ذَلِكَ فَأَخْبَرْتُهُ فَاتَّبَعَهُ وَقَضَى بِهِ .
أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، أَنْبَأَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، أَنْبَأَنَا سَعْدُ بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، فَذَكَرَ نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ لَمْ يَرَوْا لِلْمُعْتَدَّةِ أَنْ تَنْتَقِلَ مِنْ بَيْتِ زَوْجِهَا حَتَّى تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ لِلْمَرْأَةِ أَنْ تَعْتَدَّ حَيْثُ شَاءَتْ وَإِنْ لَمْ تَعْتَدَّ فِي بَيْتِ زَوْجِهَا . قَالَ أَبُو عِيسَى وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ .
Zaynab bint Kaʼb ibn Ujra (rahimahalloh)dan rivoyat qilinadiki, Abu Saʼid al-Xudriyning singlisi Furayʼa bint Molik ibn Sinon (roziyallohu anho) unga shuni xabar berdi: U Rasululloh ﷺning huzuriga kelib, Banu Xudrodagi oʻz oilasiga qaytishga ruxsat soʻradi. Eri esa qochib ketgan qullarini izlab chiqqan, Qadum chetiga yetganda ularga yetib olgan, ammo (qullar) uni oʻldirib qoʻyishgan edi. U aytdi: «Men Rasululloh ﷺdan oʻz oilamga qaytishimga ruxsat soʻradim, chunki erim menga oʻziga tegishli boshpana ham, nafaqa ham qoldirmagan edi». U aytdi: «Rasululloh ﷺ: ‹Ha (qaytaver)›, dedilar. Men ortga qaytdim. Hujraga yoki masjidga yetganimda, Rasululloh ﷺ meni chaqirdilar yoki men haqimda amr qildilar-da, men chaqirildim. Shunda u zot: ‹Qanday deding?› dedilar. Men erimning ahvoli haqida aytib bergan voqeani u zotga qaytarib aytib berdim. U zot: ‹(Idda) muddati toʻlguncha oʻz uyingda turgin›, dedilar». U aytdi: «Shunda men oʻsha (uyda) toʻrt oyu oʻn kun idda saqladim». U aytdi: «Usmon (xalifa) boʻlganida, menga (odam) yuborib, shu haqda mendan soʻradi. Men unga xabar berdim, u shunga ergashdi va shu bilan hukm chiqardi». Muhammad ibn Bashshor ham Yahyo ibn Saʼid orqali Saʼd ibn Ishoq ibn Kaʼb ibn Ujradan shunga oʻxshash maʼnoda zikr qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va ulardan boshqalardan boʻlgan ilm ahlining koʻpchiligi huzurida amal shu hadisga binoandir — ular idda saqlayotgan ayolning idda muddati tugaguncha eri uyidan boshqa joyga koʻchishini joiz koʻrmaganlar. Bu Sufyon as-Savriy, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahli esa: ayol eri uyida idda saqlamasa ham, xohlagan joyida idda saqlashi mumkin, dedilar. Abu Iso aytdi: Birinchi soʻz sahihroqdir.Зайнаб бинт Каъб ибн Ужра (раҳимаҳаллоҳ)дан ривоят қилинадики, Абу Саъид ал-Худрийнинг синглиси Фурайъа бинт Молик ибн Синон (розияллоҳу анҳо) унга шуни хабар берди: У Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурига келиб, Бану Худродаги ўз оиласига қайтишга рухсат сўради. Эри эса қочиб кетган қулларини излаб чиққан, Қадум четига етганда уларга етиб олган, аммо (қуллар) уни ўлдириб қўйишган эди. У айтди: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан ўз оиламга қайтишимга рухсат сўрадим, чунки эрим менга ўзига тегишли бошпана ҳам, нафақа ҳам қолдирмаган эди». У айтди: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ҳа (қайтавер)›, дедилар. Мен ортга қайтдим. Ҳужрага ёки масжидга етганимда, Расулуллоҳ ﷺ мени чақирдилар ёки мен ҳақимда амр қилдилар-да, мен чақирилдим. Шунда у зот: ‹Қандай дединг?› дедилар. Мен эримнинг аҳволи ҳақида айтиб берган воқеани у зотга қайтариб айтиб бердим. У зот: ‹(Идда) муддати тўлгунча ўз уйингда тургин›, дедилар». У айтди: «Шунда мен ўша (уйда) тўрт ою ўн кун идда сақладим». У айтди: «Усмон (халифа) бўлганида, менга (одам) юбориб, шу ҳақда мендан сўради. Мен унга хабар бердим, у шунга эргашди ва шу билан ҳукм чиқарди». Муҳаммад ибн Башшор ҳам Яҳё ибн Саъид орқали Саъд ибн Ишоқ ибн Каъб ибн Ужрадан шунга ўхшаш маънода зикр қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва улардан бошқалардан бўлган илм аҳлининг кўпчилиги ҳузурида амал шу ҳадисга биноандир — улар идда сақлаётган аёлнинг идда муддати тугагунча эри уйидан бошқа жойга кўчишини жоиз кўрмаганлар. Бу Суфён ас-Саврий, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли эса: аёл эри уйида идда сақламаса ҳам, хоҳлаган жойида идда сақлаши мумкин, дедилар. Абу Исо айтди: Биринчи сўз саҳиҳроқдир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، أَخْبَرَنَا حُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا شَيْبَانُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ نَافِعٍ، قَالَ انْطَلَقْتُ أَنَا وَابْنُ، عُمَرَ إِلَى أَبِي سَعِيدٍ فَحَدَّثَنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ سَمِعَتْهُ أُذُنَاىَ هَاتَانِ يَقُولُ " لاَ تَبِيعُوا الذَّهَبَ بِالذَّهَبِ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَالْفِضَّةَ بِالْفِضَّةِ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ لاَ يُشَفُّ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ وَلاَ تَبِيعُوا مِنْهُ غَائِبًا بِنَاجِزٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَهِشَامِ بْنِ عَامِرٍ وَالْبَرَاءِ وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ وَفَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ وَأَبِي بَكْرَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَبِلاَلٍ . قَالَ وَحَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الرِّبَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِلاَّ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ لاَ يَرَى بَأْسًا أَنْ يُبَاعَ الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ مُتَفَاضِلاً وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ مُتَفَاضِلاً إِذَا كَانَ يَدًا بِيَدٍ . وَقَالَ إِنَّمَا الرِّبَا فِي النَّسِيئَةِ . وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ شَيْءٌ مِنْ هَذَا وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ رَجَعَ عَنْ قَوْلِهِ حِينَ حَدَّثَهُ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ لَيْسَ فِي الصَّرْفِ اخْتِلاَفٌ .
Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ — (Nofeʼ aytadi: Bu ikki qulogʻim eshitdi, deb rivoyat qildi) — : «Oltinni oltinga teng-batengdan boshqa sotmangiz, kumushni kumushga teng-batengdan boshqa sotmangiz, ularning birini ikkinchisidan ortiq qilmangiz va ulardan gʻoyibni (mavjud boʻlmaganini) hozir boʻlganiga sotmangiz», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Bakr, Umar, Usmon, Abu Hurayra, Hishom ibn Omir, Baroʼ, Zayd ibn Arqam, Fazola ibn Ubayd, Abu Bakra, Ibn Umar, Abud-Dardoʼ va Bilollardan ham (rivoyatlar bor). Abu Saidning Nabiy ﷺdan ribo haqidagi hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan ilm ahli shu hadis bilan amal qiladilar, faqat Ibn Abbosdan rivoyat qilinishicha, u qoʻlma-qoʻl boʻlsa oltinni oltinga kam-koʻp, kumushni kumushga kam-koʻp sotishda zarar yoʻq deb hisoblar va: «Ribo faqat nasiyadadir», der edi. Uning baʼzi sheriklaridan ham shunga oʻxshash narsa rivoyat qilingan. Ibn Abbos esa Abu Said al-Xudriy unga Nabiy ﷺdan hadis aytib bergach, oʻz soʻzidan qaytgani rivoyat qilingan. Birinchi soʻz sahihroqdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan ilm ahli shu hadis bilan amal qiladilar; bu Sufyon as-Savriy, Ibnul-Muborak, Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ibnul-Muborakdan rivoyat qilinishicha, u: «Sarf (pul almashinuvi)da ixtilof yoʻq», degan.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ — (Нофеъ айтади: Бу икки қулоғим эшитди, деб ривоят қилди) — : «Олтинни олтинга тенг-батенгдан бошқа сотмангиз, кумушни кумушга тенг-батенгдан бошқа сотмангиз, уларнинг бирини иккинчисидан ортиқ қилмангиз ва улардан ғойибни (мавжуд бўлмаганини) ҳозир бўлганига сотмангиз», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Бакр, Умар, Усмон, Абу Ҳурайра, Ҳишом ибн Омир, Барў, Зайд ибн Арқам, Фазола ибн Убайд, Абу Бакра, Ибн Умар, Абуд-Дардў ва Билоллардан ҳам (ривоятлар бор). Абу Саиднинг Набий ﷺдан рибо ҳақидаги ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан илм аҳли шу ҳадис билан амал қиладилар, фақат Ибн Аббосдан ривоят қилинишича, у қўлма-қўл бўлса олтинни олтинга кам-кўп, кумушни кумушга кам-кўп сотишда зарар йўқ деб ҳисоблар ва: «Рибо фақат насиядадир», дер эди. Унинг баъзи шерикларидан ҳам шунга ўхшаш нарса ривоят қилинган. Ибн Аббос эса Абу Саид ал-Худрий унга Набий ﷺдан ҳадис айтиб бергач, ўз сўзидан қайтгани ривоят қилинган. Биринчи сўз саҳиҳроқдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан илм аҳли шу ҳадис билан амал қиладилар; бу Суфён ас-Саврий, Ибнул-Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Ибнул-Муборакдан ривоят қилинишича, у: «Сарф (пул алмашинуви)да ихтилоф йўқ», деган.
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْهَرَوِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، قَالَ حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ وَإِذَا أُحِلْتَ عَلَى مَلِيءٍ فَاتْبَعْهُ وَلاَ تَبِعْ بَيْعَتَيْنِ فِي بَيْعَةٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ إِذَا أُحِيلَ أَحَدُكُمْ عَلَى مَلِيٍّ فَلْيَتْبَعْ . فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا أُحِيلَ الرَّجُلُ عَلَى مَلِيٍّ فَاحْتَالَهُ فَقَدْ بَرِئَ الْمُحِيلُ وَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَرْجِعَ عَلَى الْمُحِيلِ . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا تَوِيَ مَالُ هَذَا بِإِفْلاَسِ الْمُحَالِ عَلَيْهِ فَلَهُ أَنْ يَرْجِعَ عَلَى الأَوَّلِ . وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِ عُثْمَانَ وَغَيْرِهِ حِينَ قَالُوا لَيْسَ عَلَى مَالِ مُسْلِمٍ تَوًى . قَالَ إِسْحَاقُ مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ " لَيْسَ عَلَى مَالِ مُسْلِمٍ تَوًى " . هَذَا إِذَا أُحِيلَ الرَّجُلُ عَلَى آخَرَ وَهُوَ يَرَى أَنَّهُ مَلِيٌّ فَإِذَا هُوَ مُعْدِمٌ فَلَيْسَ عَلَى مَالِ مُسْلِمٍ تَوًى .
Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Boyning (qarzni) choʻzib yurishi zulmdir. Qachon (qarzing) badavlat kishiga havola qilinsa, (uni) qabul qil; va bir savdoda ikki savdo qilma», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Uning maʼnosi shuki, qachon biringizning (qarzi) badavlat kishiga havola qilinsa, (uni) qabul qilsin. Baʼzi ilm ahli: «Qachon bir kishining (qarzi) badavlat kishiga havola qilinib, u (havolani) qabul qilsa, havola qiluvchi (qarzdan) xalos boʻladi va (oluvchi) havola qiluvchiga qaytib (talab qilishga) haqli emas», deganlar. Bu Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa: «Qachon havola qilingan kishining sinishi (iflos boʻlishi) sababli bu kishining moli yoʻqolsa, u birinchi (havola qiluvchi)ga qaytib (talab qilishga) haqlidir», deb Usmon va boshqalarning: ‹Musulmonning moli zoye boʻlmaydi›, degan soʻzi bilan dalil keltirganlar. Ishoq aytdi: Bu hadisning maʼnosi ‹Musulmonning moli zoye boʻlmaydi› deganidir; bu shuki, qachon bir kishining (qarzi) boshqasiga havola qilinib, u (havola qilingan)ni badavlat deb bilsa-yu, u esa qashshoq boʻlib chiqsa, (oʻshanda) musulmonning moli zoye boʻlmaydi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Бойнинг (қарзни) чўзиб юриши зулмдир. Қачон (қарзинг) бадавлат кишига ҳавола қилинса, (уни) қабул қил; ва бир савдода икки савдо қилма», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Унинг маъноси шуки, қачон бирингизнинг (қарзи) бадавлат кишига ҳавола қилинса, (уни) қабул қилсин. Баъзи илм аҳли: «Қачон бир кишининг (қарзи) бадавлат кишига ҳавола қилиниб, у (ҳаволани) қабул қилса, ҳавола қилувчи (қарздан) халос бўлади ва (олувчи) ҳавола қилувчига қайтиб (талаб қилишга) ҳақли эмас», деганлар. Бу Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса: «Қачон ҳавола қилинган кишининг синиши (ифлос бўлиши) сабабли бу кишининг моли йўқолса, у биринчи (ҳавола қилувчи)га қайтиб (талаб қилишга) ҳақлидир», деб Усмон ва бошқаларнинг: ‹Мусулмоннинг моли зое бўлмайди›, деган сўзи билан далил келтирганлар. Ишоқ айтди: Бу ҳадиснинг маъноси ‹Мусулмоннинг моли зое бўлмайди› деганидир; бу шуки, қачон бир кишининг (қарзи) бошқасига ҳавола қилиниб, у (ҳавола қилинган)ни бадавлат деб билса-ю, у эса қашшоқ бўлиб чиқса, (ўшанда) мусулмоннинг моли зое бўлмайди.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ إِيَاسٍ الْجُرَيْرِيُّ، عَنْ قَيْسِ بْنِ عَبَايَةَ، عَنِ ابْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ، قَالَ سَمِعَنِي أَبِي، وَأَنَا فِي الصَّلاَةِ، أَقُولُ: (بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ) فَقَالَ لِي أَىْ بُنَىَّ مُحْدَثٌ إِيَّاكَ وَالْحَدَثَ . قَالَ وَلَمْ أَرَ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ أَبْغَضَ إِلَيْهِ الْحَدَثُ فِي الإِسْلاَمِ يَعْنِي مِنْهُ . قَالَ وَقَدْ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَعَ أَبِي بَكْرٍ وَمَعَ عُمَرَ وَمَعَ عُثْمَانَ فَلَمْ أَسْمَعْ أَحَدًا مِنْهُمْ يَقُولُهَا فَلاَ تَقُلْهَا إِذَا أَنْتَ صَلَّيْتَ فَقُلِ: (الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ) . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ وَغَيْرُهُمْ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ لاَ يَرَوْنَ أَنْ يَجْهَرَ بِـ (بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ) قَالُوا وَيَقُولُهَا فِي نَفْسِهِ .
Ahmad ibn Maniyʼ bizga Ismoil ibn Ibrohimdan, u Said ibn Iyos al-Jurayriydan, u Qays ibn Abayadan, u Ibn Abdulloh ibn Mugʻaffaldan rivoyat qildi. U aytdi: «Otam (Abdulloh ibn Mugʻaffal (roziyallohu anhu)) men namozda turib: ‹Bismillahir-Rahmanir-Rahim› deganimni eshitib qoldi va menga: ‹Ey oʻgʻilcham, bu (dinda) yangi paydo boʻlgan ishdir, yangilikdan ehtiyot boʻl›, dedi». U (Ibn Abdulloh) aytdi: «Men Rasululloh ﷺning sahobalaridan Islomda yangilik (paydo qilish)ni undan koʻra koʻproq yomon koʻradigan birorta kishini koʻrmaganman». U aytdi: «Otam yana dedi: ‹Men Paygʻambar ﷺ bilan, Abu Bakr bilan, Umar bilan va Usmon bilan namoz oʻqiganman; ulardan birortasi buni aytganini eshitmadim. Sen ham buni aytma. Namoz oʻqisang: «Al-hamdu lillahi rabbil-olamin» deb (boshlab) ayt›». Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn Mugʻaffalning hadisi hasan hadisdir. Paygʻambar ﷺning sahobalaridan boʻlgan aksar ilm ahli amali ham shunga muvofiqdir; ular orasida Abu Bakr, Umar, Usmon, Ali va boshqalar, hamda ulardan keyingi tobeinlar bor. Sufyon Savriy, Ibnul-Muborak, Ahmad va Ishoq ham shunday deydilar; ular ‹Bismillahir-Rahmanir-Rahim›ni ovoz chiqarib aytishni (joiz) koʻrmaydilar va: «Uni ichida (sekin) aytadi», dedilar.Аҳмад ибн Манийъ бизга Исмоил ибн Иброҳимдан, у Саид ибн Иёс ал-Журайрийдан, у Қайс ибн Абаядан, у Ибн Абдуллоҳ ибн Муғаффалдан ривоят қилди. У айтди: «Отам (Абдуллоҳ ибн Муғаффал (розияллоҳу анҳу)) мен намозда туриб: ‹Бисмиллаҳир-Раҳманир-Раҳим› деганимни эшитиб қолди ва менга: ‹Эй ўғилчам, бу (динда) янги пайдо бўлган ишдир, янгиликдан эҳтиёт бўл›, деди». У (Ибн Абдуллоҳ) айтди: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаларидан Исломда янгилик (пайдо қилиш)ни ундан кўра кўпроқ ёмон кўрадиган бирорта кишини кўрмаганман». У айтди: «Отам яна деди: ‹Мен Пайғамбар ﷺ билан, Абу Бакр билан, Умар билан ва Усмон билан намоз ўқиганман; улардан бирортаси буни айтганини эшитмадим. Сен ҳам буни айтма. Намоз ўқисанг: «Ал-ҳамду лиллаҳи раббил-оламин» деб (бошлаб) айт›». Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн Муғаффалнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан бўлган аксар илм аҳли амали ҳам шунга мувофиқдир; улар орасида Абу Бакр, Умар, Усмон, Али ва бошқалар, ҳамда улардан кейинги тобеинлар бор. Суфён Саврий, Ибнул-Муборак, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шундай дейдилар; улар ‹Бисмиллаҳир-Раҳманир-Раҳим›ни овоз чиқариб айтишни (жоиз) кўрмайдилар ва: «Уни ичида (секин) айтади», дедилар.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ يَفْتَتِحُونَ الْقِرَاءَةَ بِـ (الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ) قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ كَانُوا يَسْتَفْتِحُونَ الْقِرَاءَةَ بِـ (الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ) . قَالَ الشَّافِعِيُّ إِنَّمَا مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ كَانُوا يَفْتَتِحُونَ الْقِرَاءَةَ بِـ (الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ) مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ كَانُوا يَبْدَءُونَ بِقِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ قَبْلَ السُّورَةِ وَلَيْسَ مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ كَانُوا لاَ يَقْرَءُونَ ( بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ) . وَكَانَ الشَّافِعِيُّ يَرَى أَنْ يُبْدَأَ بِـ( بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ) وَأَنْ يُجْهَرَ بِهَا إِذَا جُهِرَ بِالْقِرَاءَةِ .
Qutayba bizga Abu Avonadan, u Qatodadan, u Anas (ibn Molik) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi. U: «Rasululloh ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon qiroatni ‹Al-hamdu lillahi rabbil-olamin› bilan boshlar edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Paygʻambar ﷺning sahobalaridan, tobeinlardan va ulardan keyingilardan boʻlgan ilm ahli amali ham shunga muvofiqdir; ular qiroatni ‹Al-hamdu lillahi rabbil-olamin› bilan boshlar edilar. Shofiʼiy aytdi: Bu hadisning maʼnosi shuki, Paygʻambar ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon qiroatni ‹Al-hamdu lillahi rabbil-olamin› bilan boshlar edilar — yaʼni ular suradan oldin Fotihani oʻqishni boshlar edilar; uning maʼnosi ular ‹Bismillahir-Rahmanir-Rahim›ni oʻqimas edilar, degani emas. Shofiʼiy ‹Bismillahir-Rahmanir-Rahim›dan boshlanishini va qiroat ovoz chiqarib oʻqilganda uni ham ovoz chiqarib oʻqilishini (maʼqul) koʻrar edi.Қутайба бизга Абу Авонадан, у Қатодадан, у Анас (ибн Молик) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди. У: «Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон қироатни ‹Ал-ҳамду лиллаҳи раббил-оламин› билан бошлар эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан, тобеинлардан ва улардан кейингилардан бўлган илм аҳли амали ҳам шунга мувофиқдир; улар қироатни ‹Ал-ҳамду лиллаҳи раббил-оламин› билан бошлар эдилар. Шофиъий айтди: Бу ҳадиснинг маъноси шуки, Пайғамбар ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон қироатни ‹Ал-ҳамду лиллаҳи раббил-оламин› билан бошлар эдилар — яъни улар сурадан олдин Фотиҳани ўқишни бошлар эдилар; унинг маъноси улар ‹Бисмиллаҳир-Раҳманир-Раҳим›ни ўқимас эдилар, дегани эмас. Шофиъий ‹Бисмиллаҳир-Раҳманир-Раҳим›дан бошланишини ва қироат овоз чиқариб ўқилганда уни ҳам овоз чиқариб ўқилишини (маъқул) кўрар эди.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ أَبِي مَالِكٍ الأَشْجَعِيِّ، قَالَ قُلْتُ لأَبِي يَا أَبَةِ إِنَّكَ قَدْ صَلَّيْتَ خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ هَا هُنَا بِالْكُوفَةِ نَحْوًا مِنْ خَمْسِ سِنِينَ أَكَانُوا يَقْنُتُونَ قَالَ أَىْ بُنَىَّ مُحْدَثٌ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ . وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ إِنْ قَنَتَ فِي الْفَجْرِ فَحَسَنٌ وَإِنْ لَمْ يَقْنُتْ فَحَسَنٌ . وَاخْتَارَ أَنْ لاَ يَقْنُتَ . وَلَمْ يَرَ ابْنُ الْمُبَارَكِ الْقُنُوتَ فِي الْفَجْرِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَبُو مَالِكٍ الأَشْجَعِيُّ اسْمُهُ سَعْدُ بْنُ طَارِقِ بْنِ أَشْيَمَ .
Toriq ibn Ashyam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Oʻgʻli Abu Molik al-Ashjaʼiy unga: «Ey otajon, sen Rasululloh ﷺ, Abu Bakr, Umar, Usmon va Ali ibn Abu Tolibning orqalarida shu yerda — Kufada taxminan besh yil namoz oʻqigansan; ular qunut oʻqir edilarmi?» dedi. U: «Ey oʻgʻilcham, bu (qunut) yangidan paydo boʻlgan ishdir», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Koʻpchilik ilm ahli nazdida amal shunga koʻradir. Sufyon as-Savriy: Agar bomdodda qunut oʻqisa — yaxshi, oʻqimasa ham — yaxshi, dedi. Va u oʻqimaslikni ixtiyor qildi. Ibn al-Muborak bomdodda qunut oʻqishni (joiz) deb bilmadi. Abu Iso aytdi: Abu Molik al-Ashjaʼiyning ismi Saʼd ibn Toriq ibn Ashyamdir.Ториқ ибн Ашям (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ўғли Абу Молик ал-Ашжаъий унга: «Эй отажон, сен Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр, Умар, Усмон ва Али ибн Абу Толибнинг орқаларида шу ерда — Куфада тахминан беш йил намоз ўқигансан; улар қунут ўқир эдиларми?» деди. У: «Эй ўғилчам, бу (қунут) янгидан пайдо бўлган ишдир», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Кўпчилик илм аҳли наздида амал шунга кўрадир. Суфён ас-Саврий: Агар бомдодда қунут ўқиса — яхши, ўқимаса ҳам — яхши, деди. Ва у ўқимасликни ихтиёр қилди. Ибн ал-Муборак бомдодда қунут ўқишни (жоиз) деб билмади. Абу Исо айтди: Абу Молик ал-Ашжаъийнинг исми Саъд ибн Ториқ ибн Ашямдир.