حَدَّثَنَا عَفَّانُ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَأَبِي هُرَيْرَةَأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ إِنَّ آخِرَ رَجُلَيْنِ يَخْرُجَانِ مِنْ النَّارِ يَقُولُ اللَّهُ لِأَحَدِهِمَا يَا ابْنَ آدَمَ مَا أَعْدَدْتَ لِهَذَا الْيَوْمِ هَلْ عَمِلْتَ خَيْرًا قَطُّ هَلْ رَجَوْتَنِي فَيَقُولُ لَا أَيْ رَبِّ فَيُؤْمَرُ بِهِ إِلَى النَّارِ فَهُوَ أَشَدُّ أَهْلِ النَّارِ حَسْرَةً وَيَقُولُ لِلْآخَرِ يَا ابْنَ آدَمَ مَاذَا أَعْدَدْتَ لِهَذَا الْيَوْمِ هَلْ عَمِلْتَ خَيْرًا قَطُّ أَوْ رَجَوْتَنِي فَيَقُولُ لَا يَا رَبِّ إِلَّا أَنِّي كُنْتُ أَرْجُوكَ قَالَ فَيَرْفَعُ لَهُ شَجَرَةً فَيَقُولُ أَيْ رَبِّ أَقِرَّنِي تَحْتَ هَذِهِ الشَّجَرَةِ فَأَسْتَظِلَّ بِظِلِّهَا وَآكُلَ مِنْ ثَمَرِهَا وَأَشْرَبَ مِنْ مَائِهَا وَيُعَاهِدُهُ أَنْ لَا يَسْأَلَهُ غَيْرَهَا فَيُقِرُّهُ تَحْتَهَا ثُمَّ تُرْفَعُ لَهُ شَجَرَةٌ هِيَ أَحْسَنُ مِنْ الْأُولَى وَأَغْدَقُ مَاءً فَيَقُولُ أَيْ رَبِّ أَقِرَّنِي تَحْتَهَا لَا أَسْأَلُكَ غَيْرَهَا فَأَسْتَظِلَّ بِظِلِّهَا وَآكُلَ مِنْ ثَمَرِهَا وَأَشْرَبَ مِنْ مَائِهَا فَيَقُولُ يَا ابْنَ آدَمَ أَلَمْ تُعَاهِدْنِي أَنْ لَا تَسْأَلَنِي غَيْرَهَا فَيَقُولُ أَيْ رَبِّ هَذِهِ لَا أَسْأَلُكَ غَيْرَهَا وَيُعَاهِدُهُ أَنْ لَا يَسْأَلَهُ غَيْرَهَا فَيُقِرُّهُ تَحْتَهَا ثُمَّ تُرْفَعُ لَهُ شَجَرَةٌ عِنْدَ بَابِ الْجَنَّةِ هِيَ أَحْسَنُ مِنْ الْأَوَّلَتَيْنِ وَأَغْدَقُ مَاءً فَيَقُولُ أَيْ رَبِّ هَذِهِ أَقِرَّنِي تَحْتَهَا فَيُدْنِيَهُ مِنْهَا وَيُعَاهِدُهُ أَنْ لَا يَسْأَلَهُ غَيْرَهَا فَيَسْمَعُ أَصْوَاتَ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَلَمْ يَتَمَالَكْ فَيَقُولُ
Abu Said al-Xudriy va Abu Hurayra (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Doʻzaxdan eng oxirgi boʻlib chiqadigan ikki kishi (haqida): Alloh ulardan biriga: ‹Ey Odam farzandi, bu kun uchun nima tayyorlading? Hech qachon yaxshilik qilganmiding? Mendan umid qilganmiding?› deydi. U: ‹Yoʻq, ey Rabbim›, deydi. Bas, u doʻzaxga buyuriladi va u doʻzax ahlining eng qattiq hasrat chekuvchisi boʻladi. Ikkinchisiga esa: ‹Ey Odam farzandi, bu kun uchun nima tayyorlading? Hech qachon yaxshilik qilganmiding yoki Mendan umid qilganmiding?› deydi. U: ‹Yoʻq, ey Rabbim, faqat men Sendan umid qilar edim›, deydi. Shunda unga bir daraxt koʻtariladi. U: ‹Ey Rabbim, meni mana shu daraxt tagida qoldir — soyasida soyalanay, mevasidan yeyay va suvidan ichay›, deydi va Undan boshqa narsa soʻramaslikka ahd beradi. Bas, (Alloh) uni oʻsha daraxt tagida qoldiradi. Soʻng unga birinchisidan koʻra chiroyliroq va suvi moʻlroq bir daraxt koʻtariladi. U: ‹Ey Rabbim, meni shuning tagida qoldir, Sendan boshqa narsa soʻramayman — soyasida soyalanay, mevasidan yeyay va suvidan ichay›, deydi. (Alloh): ‹Ey Odam farzandi, Mendan boshqa narsa soʻramaslikka ahd bermaganmiding?› deydi. U: ‹Ey Rabbim, mana shuni (soʻrayman), Sendan boshqa narsa soʻramayman›, deydi va Undan boshqa narsa soʻramaslikka ahd beradi. Bas, (Alloh) uni uning tagida qoldiradi. Soʻng unga jannat eshigi oldida avvalgi ikkisidan koʻra chiroyliroq va suvi moʻlroq bir daraxt koʻtariladi. U: ‹Ey Rabbim, mana shu — meni uning tagida qoldir›, deydi. Bas, (Alloh) uni unga yaqinlashtiradi va u Undan boshqa narsa soʻramaslikka ahd beradi. Shunda u jannat ahlining ovozlarini eshitadi va oʻzini tuta olmay, aytadi:»Абу Саид ал-Худрий ва Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Дўзахдан энг охирги бўлиб чиқадиган икки киши (ҳақида): Аллоҳ улардан бирига: ‹Эй Одам фарзанди, бу кун учун нима тайёрладинг? Ҳеч қачон яхшилик қилганмидинг? Мендан умид қилганмидинг?› дейди. У: ‹Йўқ, эй Раббим›, дейди. Бас, у дўзахга буюрилади ва у дўзах аҳлининг энг қаттиқ ҳасрат чекувчиси бўлади. Иккинчисига эса: ‹Эй Одам фарзанди, бу кун учун нима тайёрладинг? Ҳеч қачон яхшилик қилганмидинг ёки Мендан умид қилганмидинг?› дейди. У: ‹Йўқ, эй Раббим, фақат мен Сендан умид қилар эдим›, дейди. Шунда унга бир дарахт кўтарилади. У: ‹Эй Раббим, мени мана шу дарахт тагида қолдир — соясида сояланай, мевасидан еяй ва сувидан ичай›, дейди ва Ундан бошқа нарса сўрамасликка аҳд беради. Бас, (Аллоҳ) уни ўша дарахт тагида қолдиради. Сўнг унга биринчисидан кўра чиройлироқ ва суви мўлроқ бир дарахт кўтарилади. У: ‹Эй Раббим, мени шунинг тагида қолдир, Сендан бошқа нарса сўрамайман — соясида сояланай, мевасидан еяй ва сувидан ичай›, дейди. (Аллоҳ): ‹Эй Одам фарзанди, Мендан бошқа нарса сўрамасликка аҳд бермаганмидинг?› дейди. У: ‹Эй Раббим, мана шуни (сўрайман), Сендан бошқа нарса сўрамайман›, дейди ва Ундан бошқа нарса сўрамасликка аҳд беради. Бас, (Аллоҳ) уни унинг тагида қолдиради. Сўнг унга жаннат эшиги олдида аввалги иккисидан кўра чиройлироқ ва суви мўлроқ бир дарахт кўтарилади. У: ‹Эй Раббим, мана шу — мени унинг тагида қолдир›, дейди. Бас, (Аллоҳ) уни унга яқинлаштиради ва у Ундан бошқа нарса сўрамасликка аҳд беради. Шунда у жаннат аҳлининг овозларини эшитади ва ўзини тута олмай, айтади:»