حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ عُرْوَةُ سَأَلْتُ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ فَقُلْتُ لَهَا أَرَأَيْتِ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى [quran sura="2" aya_start="158" aya_end="158"]{إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} فَوَاللَّهِ مَا عَلَى أَحَدٍ جُنَاحٌ أَنْ لاَ يَطُوفَ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ. قَالَتْ بِئْسَ مَا قُلْتَ يَا ابْنَ أُخْتِي إِنَّ هَذِهِ لَوْ كَانَتْ كَمَا أَوَّلْتَهَا عَلَيْهِ كَانَتْ لاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ لاَ يَتَطَوَّفَ بِهِمَا، وَلَكِنَّهَا أُنْزِلَتْ فِي الأَنْصَارِ، كَانُوا قَبْلَ أَنْ يُسْلِمُوا يُهِلُّونَ لِمَنَاةَ الطَّاغِيَةِ الَّتِي كَانُوا يَعْبُدُونَهَا عِنْدَ الْمُشَلَّلِ، فَكَانَ مَنْ أَهَلَّ يَتَحَرَّجُ أَنْ يَطُوفَ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَلَمَّا أَسْلَمُوا سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّا كُنَّا نَتَحَرَّجُ أَنْ نَطُوفَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى [quran sura="2" aya_start="158" aya_end="158"]{إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ} الآيَةَ. قَالَتْ عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها ـ وَقَدْ سَنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الطَّوَافَ بَيْنَهُمَا، فَلَيْسَ لأَحَدٍ أَنْ يَتْرُكَ الطَّوَافَ بَيْنَهُمَا. ثُمَّ أَخْبَرْتُ أَبَا بَكْرِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، فَقَالَ إِنَّ هَذَا لَعِلْمٌ مَا كُنْتُ سَمِعْتُهُ، وَلَقَدْ سَمِعْتُ رِجَالاً مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، يَذْكُرُونَ أَنَّ النَّاسَ إِلاَّ مَنْ ذَكَرَتْ عَائِشَةُ مِمَّنْ كَانَ يُهِلُّ بِمَنَاةَ، كَانُوا يَطُوفُونَ كُلُّهُمْ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى الطَّوَافَ بِالْبَيْتِ، وَلَمْ يَذْكُرِ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ فِي الْقُرْآنِ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ كُنَّا نَطُوفُ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَإِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ الطَّوَافَ بِالْبَيْتِ، فَلَمْ يَذْكُرِ الصَّفَا فَهَلْ عَلَيْنَا مِنْ حَرَجٍ أَنْ نَطَّوَّفَ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى [quran sura="2" aya_start="158" aya_end="158"]{إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ} الآيَةَ. قَالَ أَبُو بَكْرٍ فَأَسْمَعُ هَذِهِ الآيَةَ نَزَلَتْ فِي الْفَرِيقَيْنِ كِلَيْهِمَا فِي الَّذِينَ كَانُوا يَتَحَرَّجُونَ أَنْ يَطُوفُوا بِالْجَاهِلِيَّةِ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَالَّذِينَ يَطُوفُونَ ثُمَّ تَحَرَّجُوا أَنْ يَطُوفُوا بِهِمَا فِي الإِسْلاَمِ مِنْ أَجْلِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ بِالطَّوَافِ بِالْبَيْتِ، وَلَمْ يَذْكُرِ الصَّفَا حَتَّى ذَكَرَ ذَلِكَ بَعْدَ مَا ذَكَرَ الطَّوَافَ بِالْبَيْتِ.
Urva (Oishadan) rivoyat qiladi: Men Oishadan: «Allohning (mana bu) soʻzini qanday tushunasiz: ‹Albatta, Safo va Marva — Allohning (dini) shiorlaridan(dir); bas, kim (Kaʼbani) haj qilsa yoki umra qilsa, ularning (Safo va Marva) orasida tavof qilishi uning uchun gunoh emas› (Baqara, 158). Allohga qasamki, (bu oyatdan) — kishi Safo bilan Marva orasida tavof qilmasa ham, hech zarar yoʻqligi (koʻrinmoqda)», — deb soʻradim. Oisha: «Ey jiyanim, sening tafsiring toʻgʻri emas. Agar sening bu tafsiring toʻgʻri boʻlganda, Allohning soʻzi: ‹Ularning orasida tavof qilmasa, uning uchun gunoh emas›, — boʻlishi kerak edi. Aslida, bu (oyat) — ansorlar haqida nozil boʻldi: ular Islomni qabul qilishdan oldin Mushallal degan joyda ‹Manot› degan butga sigʻinar edi va kim (oʻsha butga) ehrom bogʻlagan boʻlsa, u Safo bilan Marva orasida tavof qilishni (oʻziga) nomaʼqul deb bilar edi. Ular Islomni qabul qilganda, bu haqda Rasululloh ﷺ dan: ‹Yo Rasululloh, biz Safo bilan Marva orasida tavof qilishdan tiyilar edik›, — deb soʻradi. Bas, Alloh: ‹Albatta, Safo va Marva — Allohning shiorlaridandir›, — degan (oyatni) nozil qildi», — dedi. Oisha qoʻshdi: «Albatta, Rasululloh ﷺ Safo bilan Marva orasida tavof qilish (saʼy)ni sunnat qildi; shuning uchun hech kim ularning orasida tavof qilmay qolishi joiz emas». Keyin men (Urva) buni (Oishaning rivoyatini) Abu Bakr ibn Abdurrahmonga aytdim; u: «Men bunday xabarni eshitmadim, lekin men olimlarning shunday deganini eshitdim: Oisha zikr qilgan — Manot uchun ehrom bogʻlaydigan — kishilardan boshqa barcha odamlar Safo bilan Marva orasida tavof qilar edi. Alloh Kaʼba tavofini zikr qilib, Qurʼonda Safo va Marvani zikr qilmaganda, odamlar: ‹Yo Rasululloh, biz Safo bilan Marva orasida tavof qilar edik va Alloh Kaʼba tavofi(ning oyatini) nozil qildi-yu, Safo va Marvani zikr qilmadi. Agar biz Safo bilan Marva orasida tavof qilsak, biror gunoh boʻladimi?› — dedi. Bas, Alloh: ‹Albatta, Safo va Marva — Allohning shiorlaridandir›, — degan (oyatni) nozil qildi», — dedi. Abu Bakr: «Menga koʻrinishicha, bu oyat ikki guruh haqida nozil boʻlgan: johiliyat davrida Safo bilan Marva orasida tavof qilishdan tiyilganlar va oʻsha paytda tavof qilganlar — ular Islomni qabul qilgach, Alloh Kaʼba tavofini buyurib, Safo va Marvani (avval) zikr qilmagani uchun, ularning orasida tavof qilishdan tiyildi — chunki Alloh (Safo-Marva) tavofini Kaʼba tavofini zikr qilganidan keyingina zikr qildi», — dedi.Урва (Оишадан) ривоят қилади: Мен Оишадан: «Аллоҳнинг (мана бу) сўзини қандай тушунасиз: ‹Албатта, Сафо ва Марва — Аллоҳнинг (дини) шиорларидан(дир); бас, ким (Каъбани) ҳаж қилса ёки умра қилса, уларнинг (Сафо ва Марва) орасида тавоф қилиши унинг учун гуноҳ эмас› (Бақара, 158). Аллоҳга қасамки, (бу оятдан) — киши Сафо билан Марва орасида тавоф қилмаса ҳам, ҳеч зарар йўқлиги (кўринмоқда)», — деб сўрадим. Оиша: «Эй жияним, сенинг тафсиринг тўғри эмас. Агар сенинг бу тафсиринг тўғри бўлганда, Аллоҳнинг сўзи: ‹Уларнинг орасида тавоф қилмаса, унинг учун гуноҳ эмас›, — бўлиши керак эди. Аслида, бу (оят) — ансорлар ҳақида нозил бўлди: улар Исломни қабул қилишдан олдин Мушаллал деган жойда ‹Манот› деган бутга сиғинар эди ва ким (ўша бутга) эҳром боғлаган бўлса, у Сафо билан Марва орасида тавоф қилишни (ўзига) номаъқул деб билар эди. Улар Исломни қабул қилганда, бу ҳақда Расулуллоҳ ﷺ дан: ‹Ё Расулуллоҳ, биз Сафо билан Марва орасида тавоф қилишдан тийилар эдик›, — деб сўради. Бас, Аллоҳ: ‹Албатта, Сафо ва Марва — Аллоҳнинг шиорларидандир›, — деган (оятни) нозил қилди», — деди. Оиша қўшди: «Албатта, Расулуллоҳ ﷺ Сафо билан Марва орасида тавоф қилиш (саъй)ни суннат қилди; шунинг учун ҳеч ким уларнинг орасида тавоф қилмай қолиши жоиз эмас». Кейин мен (Урва) буни (Оишанинг ривоятини) Абу Бакр ибн Абдурраҳмонга айтдим; у: «Мен бундай хабарни эшитмадим, лекин мен олимларнинг шундай деганини эшитдим: Оиша зикр қилган — Манот учун эҳром боғлайдиган — кишилардан бошқа барча одамлар Сафо билан Марва орасида тавоф қилар эди. Аллоҳ Каъба тавофини зикр қилиб, Қуръонда Сафо ва Марвани зикр қилмаганда, одамлар: ‹Ё Расулуллоҳ, биз Сафо билан Марва орасида тавоф қилар эдик ва Аллоҳ Каъба тавофи(нинг оятини) нозил қилди-ю, Сафо ва Марвани зикр қилмади. Агар биз Сафо билан Марва орасида тавоф қилсак, бирор гуноҳ бўладими?› — деди. Бас, Аллоҳ: ‹Албатта, Сафо ва Марва — Аллоҳнинг шиорларидандир›, — деган (оятни) нозил қилди», — деди. Абу Бакр: «Менга кўринишича, бу оят икки гуруҳ ҳақида нозил бўлган: жоҳилият даврида Сафо билан Марва орасида тавоф қилишдан тийилганлар ва ўша пайтда тавоф қилганлар — улар Исломни қабул қилгач, Аллоҳ Каъба тавофини буюриб, Сафо ва Марвани (аввал) зикр қилмагани учун, уларнинг орасида тавоф қилишдан тийилди — чунки Аллоҳ (Сафо-Марва) тавофини Каъба тавофини зикр қилганидан кейингина зикр қилди», — деди.