حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ الْفَضْلُ رَدِيفَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَاءَتِ امْرَأَةٌ مِنْ خَثْعَمَ، فَجَعَلَ الْفَضْلُ يَنْظُرُ إِلَيْهَا وَتَنْظُرُ إِلَيْهِ، وَجَعَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَصْرِفُ وَجْهَ الْفَضْلِ إِلَى الشِّقِّ الآخَرِ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ فَرِيضَةَ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ فِي الْحَجِّ أَدْرَكَتْ أَبِي شَيْخًا كَبِيرًا، لاَ يَثْبُتُ عَلَى الرَّاحِلَةِ، أَفَأَحُجُّ عَنْهُ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏‏.‏ وَذَلِكَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Fazl (uning ukasi) Rasululloh ﷺ ning ortida (tuyada) minib borar edi va Xasʼam qabilasidan bir ayol keldi; Fazl unga qaray boshladi va u (ayol) ham unga qaray boshladi. Paygʻambar ﷺ Fazlning yuzini boshqa tomonga burdilar. Ayol: «Yo Rasululloh, Allohning oʻz bandalariga farz qilgan haji otam(ning zimmasi)ga vojib boʻlib qoldi — u keksa va kuchsiz; u ulovda mahkam oʻtira olmaydi. Men uning nomidan haj qilsam (boʻladimi)?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Ha, qila olasan», — deb javob berdilar. Bu — (Paygʻambar ﷺ ning) Vidoʼ hajida (soʻnggi hajida) boʻldi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Фазл (унинг укаси) Расулуллоҳ ﷺ нинг ортида (туяда) миниб борар эди ва Хасъам қабиласидан бир аёл келди; Фазл унга қарай бошлади ва у (аёл) ҳам унга қарай бошлади. Пайғамбар ﷺ Фазлнинг юзини бошқа томонга бурдилар. Аёл: «Ё Расулуллоҳ, Аллоҳнинг ўз бандаларига фарз қилган ҳажи отам(нинг зиммаси)га вожиб бўлиб қолди — у кекса ва кучсиз; у уловда маҳкам ўтира олмайди. Мен унинг номидан ҳаж қилсам (бўладими)?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Ҳа, қила оласан», — деб жавоб бердилар. Бу — (Пайғамбар ﷺ нинг) Видў ҳажида (сўнгги ҳажида) бўлди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ سَالِمَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، أَخْبَرَهُ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَرْكَبُ رَاحِلَتَهُ بِذِي الْحُلَيْفَةِ ثُمَّ يُهِلُّ حَتَّى تَسْتَوِيَ بِهِ قَائِمَةً‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men koʻrdimki, Rasululloh ﷺ Zulhulayfada oʻz uloviga minar va ulov tik turganda (oʻrnidan turganda): «Labbayk», — deya boshlar edilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен кўрдимки, Расулуллоҳ ﷺ Зулҳулайфада ўз уловига минар ва улов тик турганда (ўрнидан турганда): «Лаббайк», — дея бошлар эдилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ، أَخْبَرَنَا الْوَلِيدُ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، سَمِعَ عَطَاءً، يُحَدِّثُ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ إِهْلاَلَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ ذِي الْحُلَيْفَةِ حِينَ اسْتَوَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ‏.‏ رَوَاهُ أَنَسٌ وَابْنُ عَبَّاسٍ رضى الله عنهم‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Zulhulayfadan — ulovi u zotni koʻtarib tik turganda — «Labbayk», — deya boshladi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Зулҳулайфадан — улови у зотни кўтариб тик турганда — «Лаббайк», — дея бошлади.

وَقَالَ أَبَانُ حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ دِينَارٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ مَعَهَا أَخَاهَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ، فَأَعْمَرَهَا مِنَ التَّنْعِيمِ، وَحَمَلَهَا عَلَى قَتَبٍ‏.‏ وَقَالَ عُمَرُ ـ رضى الله عنه ـ شُدُّوا الرِّحَالَ فِي الْحَجِّ، فَإِنَّهُ أَحَدُ الْجِهَادَيْنِ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ukam Abdurrahmonni men bilan birga — umra (qilish) uchun — Tanʼimga joʻnatdilar va u meni (tuyaning) yuk egariga mindirdi. Umar: «Haj uchun safarga tayyor boʻling — chunki u (haj) ikki jihoddan biridir», — dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ укам Абдурраҳмонни мен билан бирга — умра (қилиш) учун — Танъимга жўнатдилар ва у мени (туянинг) юк эгарига миндирди. Умар: «Ҳаж учун сафарга тайёр бўлинг — чунки у (ҳаж) икки жиҳоддан биридир», — деди.

وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا عَزْرَةُ بْنُ ثَابِتٍ، عَنْ ثُمَامَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَنَسٍ، قَالَ حَجَّ أَنَسٌ عَلَى رَحْلٍ، وَلَمْ يَكُنْ شَحِيحًا، وَحَدَّثَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَجَّ عَلَى رَحْلٍ وَكَانَتْ زَامِلَتَهُ‏.‏

Sumoma ibn Abdulloh ibn Anas (Anasdan) rivoyat qiladi: Anas hajni yuk egarida qildi va u baxil emas edi. Anas dedi: «Rasululloh ﷺ hajni yuk egarida qildilar va oʻsha ulov u zotning yukini ham koʻtarib ketdi».Сумома ибн Абдуллоҳ ибн Анас (Анасдан) ривоят қилади: Анас ҳажни юк эгарида қилди ва у бахил эмас эди. Анас деди: «Расулуллоҳ ﷺ ҳажни юк эгарида қилдилар ва ўша улов у зотнинг юкини ҳам кўтариб кетди».

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا أَيْمَنُ بْنُ نَابِلٍ، حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّهَا قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ، اعْتَمَرْتُمْ وَلَمْ أَعْتَمِرْ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ يَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ اذْهَبْ بِأُخْتِكَ فَأَعْمِرْهَا مِنَ التَّنْعِيمِ ‏"‏‏.‏ فَأَحْقَبَهَا عَلَى نَاقَةٍ فَاعْتَمَرَتْ‏.‏

Qosim ibn Muhammad (Oishadan) rivoyat qiladi: Oisha: «Yo Rasululloh, siz umra qildingiz, men esa qilmadim», — dedi. U zot: «Ey Abdurrahmon, singling bilan borib, uni Tanʼimdan umra qildir», — dedilar. Abdurrahmon uni urgʻochi tuyaning yuk egariga mindirdi va u umra qildi.Қосим ибн Муҳаммад (Оишадан) ривоят қилади: Оиша: «Ё Расулуллоҳ, сиз умра қилдингиз, мен эса қилмадим», — деди. У зот: «Эй Абдурраҳмон, синглинг билан бориб, уни Танъимдан умра қилдир», — дедилар. Абдурраҳмон уни урғочи туянинг юк эгарига миндирди ва у умра қилди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ سُئِلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَىُّ الأَعْمَالِ أَفْضَلُ قَالَ ‏"‏ إِيمَانٌ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ‏"‏‏.‏ قِيلَ ثُمَّ مَاذَا قَالَ ‏"‏ جِهَادٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ قِيلَ ثُمَّ مَاذَا قَالَ ‏"‏ حَجٌّ مَبْرُورٌ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ dan: «Qaysi amal eng yaxshi?» — deb soʻraldi. U zot: «Allohga va Uning Rasuliga iymon keltirish», — dedilar. Soʻng: «Keyin qaysi (yaxshiroq)?» — deb soʻraldi. U zot: «Alloh yoʻlida jihod qilish», — dedilar. Soʻng: «Keyin qaysi?» — deb soʻraldi. U zot: «Haji mabrur (qabul boʻlgan haj)», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ дан: «Қайси амал энг яхши?» — деб сўралди. У зот: «Аллоҳга ва Унинг Расулига иймон келтириш», — дедилар. Сўнг: «Кейин қайси (яхшироқ)?» — деб сўралди. У зот: «Аллоҳ йўлида жиҳод қилиш», — дедилар. Сўнг: «Кейин қайси?» — деб сўралди. У зот: «Ҳажи мабрур (қабул бўлган ҳаж)», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْمُبَارَكِ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، أَخْبَرَنَا حَبِيبُ بْنُ أَبِي عَمْرَةَ، عَنْ عَائِشَةَ بِنْتِ طَلْحَةَ، عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّهَا قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ، نَرَى الْجِهَادَ أَفْضَلَ الْعَمَلِ، أَفَلاَ نُجَاهِدُ قَالَ ‏"‏ لاَ، لَكِنَّ أَفْضَلَ الْجِهَادِ حَجٌّ مَبْرُورٌ ‏"‏‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) — moʻminlarning onasi — rivoyat qiladi: «Yo Rasululloh, biz jihodni eng yaxshi amal deb hisoblaymiz», — dedim. Paygʻambar ﷺ: «(Ayollar uchun) eng yaxshi jihod — haji mabrurdir», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо) — мўминларнинг онаси — ривоят қилади: «Ё Расулуллоҳ, биз жиҳодни энг яхши амал деб ҳисоблаймиз», — дедим. Пайғамбар ﷺ: «(Аёллар учун) энг яхши жиҳод — ҳажи мабрурдир», — дедилар.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا سَيَّارٌ أَبُو الْحَكَمِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا حَازِمٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ حَجَّ لِلَّهِ فَلَمْ يَرْفُثْ وَلَمْ يَفْسُقْ رَجَعَ كَيَوْمِ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kim Alloh (roziligi) uchun haj qilsa va (bu davomida) zavjasi bilan (yaqinlik) qilmasa hamda yomonlik (fisq) va gunoh qilmasa, u (hajdan) — goʻyo onasidan endigina tugʻilgandek (barcha gunohlardan pok holda) — qaytadi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ким Аллоҳ (розилиги) учун ҳаж қилса ва (бу давомида) завжаси билан (яқинлик) қилмаса ҳамда ёмонлик (фисқ) ва гуноҳ қилмаса, у (ҳаждан) — гўё онасидан эндигина туғилгандек (барча гуноҳлардан пок ҳолда) — қайтади», — дедилар.

حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، قَالَ حَدَّثَنِي زَيْدُ بْنُ جُبَيْرٍ، أَنَّهُ أَتَى عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ فِي مَنْزِلِهِ وَلَهُ فُسْطَاطٌ وَسُرَادِقٌ، فَسَأَلْتُهُ مِنْ أَيْنَ يَجُوزُ أَنْ أَعْتَمِرَ قَالَ فَرَضَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لأَهْلِ نَجْدٍ قَرْنًا، وَلأَهْلِ الْمَدِينَةِ ذَا الْحُلَيْفَةِ، وَلأَهْلِ الشَّأْمِ الْجُحْفَةَ‏.‏

Zayd ibn Jubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Abdulloh ibn Umarni uyida ziyorat qilishga bordim — uyda paxta matodan (tikilgan) koʻp chodirlar bor edi va ular ‹surodiq› (chodir parda)si bilan oʻralgan edi. Men undan — umra uchun qayerdan ehrom bogʻlash kerak, deb — soʻradim. U: «Rasululloh ﷺ Najd ahliga Qarnni, Madina ahliga Zulhulayfani va Shom ahliga Juhfani miqot qilib belgiladi», — dedi.Зайд ибн Жубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Абдуллоҳ ибн Умарни уйида зиёрат қилишга бордим — уйда пахта матодан (тикилган) кўп чодирлар бор эди ва улар ‹суродиқ› (чодир парда)си билан ўралган эди. Мен ундан — умра учун қаердан эҳром боғлаш керак, деб — сўрадим. У: «Расулуллоҳ ﷺ Нажд аҳлига Қарнни, Мадина аҳлига Зулҳулайфани ва Шом аҳлига Жуҳфани миқот қилиб белгилади», — деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بِشْرٍ، حَدَّثَنَا شَبَابَةُ، عَنْ وَرْقَاءَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ أَهْلُ الْيَمَنِ يَحُجُّونَ وَلاَ يَتَزَوَّدُونَ وَيَقُولُونَ نَحْنُ الْمُتَوَكِّلُونَ، فَإِذَا قَدِمُوا مَكَّةَ سَأَلُوا النَّاسَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="2" aya_start="197" aya_end="197"]{‏وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى‏}‏‏.‏ رَوَاهُ ابْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرٍو عَنْ عِكْرِمَةَ مُرْسَلاً‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Yaman ahli haj qilishga kelar va oʻzlari bilan yetarli ozuqa olib kelmas edi hamda: ‹Biz Allohga tavakkal qilamiz›, — der edi. Ular Madinaga yetib kelganda, odamlardan (narsa) tilar edi; bas, Alloh: ‹(Safarga) ozuqa olinglar; (lekin) eng yaxshi ozuqa — Allohdan qoʻrqish (taqvo)dir› (Baqara, 197), — degan (oyatni) nozil qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Яман аҳли ҳаж қилишга келар ва ўзлари билан етарли озуқа олиб келмас эди ҳамда: ‹Биз Аллоҳга таваккал қиламиз›, — дер эди. Улар Мадинага етиб келганда, одамлардан (нарса) тилар эди; бас, Аллоҳ: ‹(Сафарга) озуқа олинглар; (лекин) энг яхши озуқа — Аллоҳдан қўрқиш (тақво)дир› (Бақара, 197), — деган (оятни) нозил қилди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا ابْنُ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَقَّتَ لأَهْلِ الْمَدِينَةِ ذَا الْحُلَيْفَةِ، وَلأَهْلِ الشَّأْمِ الْجُحْفَةَ، وَلأَهْلِ نَجْدٍ قَرْنَ الْمَنَازِلِ، وَلأَهْلِ الْيَمَنِ يَلَمْلَمَ، هُنَّ لَهُنَّ وَلِمَنْ أَتَى عَلَيْهِنَّ مِنْ غَيْرِهِنَّ، مِمَّنْ أَرَادَ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ، وَمَنْ كَانَ دُونَ ذَلِكَ فَمِنْ حَيْثُ أَنْشَأَ، حَتَّى أَهْلُ مَكَّةَ مِنْ مَكَّةَ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Madina ahliga Zulhulayfani, Shom ahliga Juhfani, Najd ahliga Qarnul-Manozilni va Yaman ahliga Yalamlamni miqot qilib belgiladi. Bu mavoqit — oʻsha joylardagi (aholi) uchun, va ulardan tashqari — haj hamda umra qilish niyatida oʻsha joylar orqali (oʻtib) keladiganlar uchun (hamdir). Kim shu chegaralar ichida yashasa, oʻzi (yoʻlga) chiqqan joydan ehrom bogʻlaydi; Makka ahli esa Makkadan ehrom bogʻlay oladi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Мадина аҳлига Зулҳулайфани, Шом аҳлига Жуҳфани, Нажд аҳлига Қарнул-Манозилни ва Яман аҳлига Яламламни миқот қилиб белгилади. Бу мавоқит — ўша жойлардаги (аҳоли) учун, ва улардан ташқари — ҳаж ҳамда умра қилиш ниятида ўша жойлар орқали (ўтиб) келадиганлар учун (ҳамдир). Ким шу чегаралар ичида яшаса, ўзи (йўлга) чиққан жойдан эҳром боғлайди; Макка аҳли эса Маккадан эҳром боғлай олади.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يُهِلُّ أَهْلُ الْمَدِينَةِ مِنْ ذِي الْحُلَيْفَةِ، وَأَهْلُ الشَّأْمِ مِنَ الْجُحْفَةِ، وَأَهْلُ نَجْدٍ مِنْ قَرْنٍ ‏"‏‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ وَبَلَغَنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ وَيُهِلُّ أَهْلُ الْيَمَنِ مِنْ يَلَمْلَمَ ‏"‏‏.‏

Nofiʼ (Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Abdulloh ibn Umar dedi: «Rasululloh ﷺ: ‹Madina ahli Zulhulayfadan, Shom ahli Juhfadan, Najd ahli Qarndan ehrom bogʻlasin›, — dedilar». Abdulloh qoʻshdi: «Menga — Rasululloh ﷺ: ‹Yaman ahli Yalamlamdan ehrom bogʻlasin›, — deganlari (haqida) xabar berildi».Нофиъ (Ибн Умардан) ривоят қилади: Абдуллоҳ ибн Умар деди: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Мадина аҳли Зулҳулайфадан, Шом аҳли Жуҳфадан, Нажд аҳли Қарндан эҳром боғласин›, — дедилар». Абдуллоҳ қўшди: «Менга — Расулуллоҳ ﷺ: ‹Яман аҳли Яламламдан эҳром боғласин›, — деганлари (ҳақида) хабар берилди».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ وَقَّتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لأَهْلِ الْمَدِينَةِ ذَا الْحُلَيْفَةِ، وَلأَهْلِ الشَّأْمِ الْجُحْفَةَ، وَلأَهْلِ نَجْدٍ قَرْنَ الْمَنَازِلِ، وَلأَهْلِ الْيَمَنِ يَلَمْلَمَ، فَهُنَّ لَهُنَّ وَلِمَنْ أَتَى عَلَيْهِنَّ مِنْ غَيْرِ أَهْلِهِنَّ، لِمَنْ كَانَ يُرِيدُ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ، فَمَنْ كَانَ دُونَهُنَّ فَمُهَلُّهُ مِنْ أَهْلِهِ، وَكَذَاكَ حَتَّى أَهْلُ مَكَّةَ يُهِلُّونَ مِنْهَا‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Madina ahliga Zulhulayfani, Shom ahliga Juhfani, Najd ahliga Qarnul-Manozilni va Yaman ahliga Yalamlamni miqot qilib belgiladi. Bas, bu (yuqorida zikr qilingan) — oʻsha joylarda yashovchilar uchun mavoqit, va ulardan tashqari — haj hamda umra qilish niyatida oʻsha joylar orqali keladiganlar uchun (hamdir); kim shu joylar ichida yashasa, oʻz turar-joyidan ehrom bogʻlasin; xuddi shunday, Makka ahli Makkadan ehrom bogʻlay oladi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Мадина аҳлига Зулҳулайфани, Шом аҳлига Жуҳфани, Нажд аҳлига Қарнул-Манозилни ва Яман аҳлига Яламламни миқот қилиб белгилади. Бас, бу (юқорида зикр қилинган) — ўша жойларда яшовчилар учун мавоқит, ва улардан ташқари — ҳаж ҳамда умра қилиш ниятида ўша жойлар орқали келадиганлар учун (ҳамдир); ким шу жойлар ичида яшаса, ўз турар-жойидан эҳром боғласин; худди шундай, Макка аҳли Маккадан эҳром боғлай олади.

حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَفِظْنَاهُ مِنَ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، وَقَّتَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Solim (otasidan) rivoyat qiladi: Paygʻambar ﷺ mavoqitni (quyidagidek) belgiladi.Солим (отасидан) ривоят қилади: Пайғамбар ﷺ мавоқитни (қуйидагидек) белгилади.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ ـ رضى الله عنه ـ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مُهَلُّ أَهْلِ الْمَدِينَةِ ذُو الْحُلَيْفَةِ، وَمُهَلُّ أَهْلِ الشَّأْمِ مَهْيَعَةُ وَهِيَ الْجُحْفَةُ، وَأَهْلِ نَجْدٍ قَرْنٌ ‏"‏‏.‏ قَالَ ابْنُ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ زَعَمُوا أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ وَلَمْ أَسْمَعْهُ ‏"‏ وَمُهَلُّ أَهْلِ الْيَمَنِ يَلَمْلَمُ ‏"‏‏.‏

Solim ibn Abdulloh (otasidan) rivoyat qiladi: Men Rasululloh ﷺ ning shunday deganini eshitdim: «Madina ahlining miqoti — Zulhulayfa; Shom ahlining miqoti — Mahita (yaʼni Juhfa); Najd ahlining miqoti — Qarn». Ibn Umar: «Ular daʼvo qiladi — lekin men shaxsan eshitmadim — Paygʻambar ﷺ: ‹Yaman ahlining miqoti — Yalamlam›, — degan (emish)», — dedi.Солим ибн Абдуллоҳ (отасидан) ривоят қилади: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: «Мадина аҳлининг миқоти — Зулҳулайфа; Шом аҳлининг миқоти — Маҳита (яъни Жуҳфа); Нажд аҳлининг миқоти — Қарн». Ибн Умар: «Улар даъво қилади — лекин мен шахсан эшитмадим — Пайғамбар ﷺ: ‹Яман аҳлининг миқоти — Яламлам›, — деган (эмиш)», — деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَقَّتَ لأَهْلِ الْمَدِينَةِ ذَا الْحُلَيْفَةِ، وَلأَهْلِ الشَّأْمِ الْجُحْفَةَ، وَلأَهْلِ الْيَمَنِ يَلَمْلَمَ، وَلأَهْلِ نَجْدٍ قَرْنًا، فَهُنَّ لَهُنَّ وَلِمَنْ أَتَى عَلَيْهِنَّ مِنْ غَيْرِ أَهْلِهِنَّ، مِمَّنْ كَانَ يُرِيدُ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ فَمَنْ كَانَ دُونَهُنَّ فَمِنْ أَهْلِهِ حَتَّى إِنَّ أَهْلَ مَكَّةَ يُهِلُّونَ مِنْهَا‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Madina ahliga Zulhulayfani, Shom ahliga Juhfani, Yaman ahliga Yalamlamni va Najd ahliga Qarnni miqot qilib belgiladi. Bu mavoqit — oʻsha joylardagi (aholi) uchun, va ulardan tashqari — haj hamda umra qilish niyatida oʻsha joylar orqali keladiganlar uchun (hamdir); kim shu joylar ichida yashasa, oʻz turar-joyidan ehrom bogʻlay oladi; Makka ahli esa Makkadan ehrom bogʻlay oladi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Мадина аҳлига Зулҳулайфани, Шом аҳлига Жуҳфани, Яман аҳлига Яламламни ва Нажд аҳлига Қарнни миқот қилиб белгилади. Бу мавоқит — ўша жойлардаги (аҳоли) учун, ва улардан ташқари — ҳаж ҳамда умра қилиш ниятида ўша жойлар орқали келадиганлар учун (ҳамдир); ким шу жойлар ичида яшаса, ўз турар-жойидан эҳром боғлай олади; Макка аҳли эса Маккадан эҳром боғлай олади.

حَدَّثَنَا مُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، رضى الله عنهما أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَقَّتَ لأَهْلِ الْمَدِينَةِ ذَا الْحُلَيْفَةِ، وَلأَهْلِ الشَّأْمِ الْجُحْفَةَ، وَلأَهْلِ نَجْدٍ قَرْنَ الْمَنَازِلِ، وَلأَهْلِ الْيَمَنِ يَلَمْلَمَ، هُنَّ لأَهْلِهِنَّ وَلِكُلِّ آتٍ أَتَى عَلَيْهِنَّ مِنْ غَيْرِهِمْ مِمَّنْ أَرَادَ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ فَمَنْ كَانَ دُونَ ذَلِكَ، فَمِنْ حَيْثُ أَنْشَأَ حَتَّى أَهْلُ مَكَّةَ مِنْ مَكَّةَ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Madina ahliga Zulhulayfani, Shom ahliga Juhfani, Najd ahliga Qarnul-Manozilni va Yaman ahliga Yalamlamni miqot qilib belgiladi. Bu mavoqit — oʻsha joylardagi (aholi) uchun, va ulardan tashqari — haj hamda umra qilish niyatida oʻsha joylar orqali keladiganlar uchun (hamdir); kim shu mavoqit ichida yashasa, oʻzi (yoʻlga) chiqqan joydan ehrom bogʻlasin; Makka ahli esa Makkadan ehrom bogʻlay oladi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Мадина аҳлига Зулҳулайфани, Шом аҳлига Жуҳфани, Нажд аҳлига Қарнул-Манозилни ва Яман аҳлига Яламламни миқот қилиб белгилади. Бу мавоқит — ўша жойлардаги (аҳоли) учун, ва улардан ташқари — ҳаж ҳамда умра қилиш ниятида ўша жойлар орқали келадиганлар учун (ҳамдир); ким шу мавоқит ичида яшаса, ўзи (йўлга) чиққан жойдан эҳром боғласин; Макка аҳли эса Маккадан эҳром боғлай олади.

حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمَّا فُتِحَ هَذَانِ الْمِصْرَانِ أَتَوْا عُمَرَ فَقَالُوا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَدَّ لأَهْلِ نَجْدٍ قَرْنًا، وَهُوَ جَوْرٌ عَنْ طَرِيقِنَا، وَإِنَّا إِنْ أَرَدْنَا قَرْنًا شَقَّ عَلَيْنَا‏.‏ قَالَ فَانْظُرُوا حَذْوَهَا مِنْ طَرِيقِكُمْ‏.‏ فَحَدَّ لَهُمْ ذَاتَ عِرْقٍ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bu ikki shahar (Basra va Kufa) fath qilinganda, odamlar Umarning oldiga kelib: «Ey moʻminlarning amiri, Paygʻambar ﷺ Najd ahliga Qarnni miqot qilib belgilagan; (lekin) u bizning yoʻlimizdan chetda va biz uning orqali oʻtishda qiynalamiz», — dedi. U: «(Unday boʻlsa,) oʻz odatiy yoʻlingizda Qarnga toʻgʻri keladigan (parallel) joyni miqot qilib olinglar», — dedi. Bas, u Zotu Irqni (ularning miqoti qilib) belgiladi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бу икки шаҳар (Басра ва Куфа) фатҳ қилинганда, одамлар Умарнинг олдига келиб: «Эй мўминларнинг амири, Пайғамбар ﷺ Нажд аҳлига Қарнни миқот қилиб белгилаган; (лекин) у бизнинг йўлимиздан четда ва биз унинг орқали ўтишда қийналамиз», — деди. У: «(Ундай бўлса,) ўз одатий йўлингизда Қарнга тўғри келадиган (параллел) жойни миқот қилиб олинглар», — деди. Бас, у Зоту Ирқни (уларнинг миқоти қилиб) белгилади.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَاخَ بِالْبَطْحَاءِ بِذِي الْحُلَيْفَةِ فَصَلَّى بِهَا‏.‏ وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ يَفْعَلُ ذَلِكَ‏.‏

Nofiʼ (Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Abdulloh ibn Umar dedi: «Rasululloh ﷺ Zulhulayfadagi Bathoʼda tuyasini choʻktirdilar (yaʼni (ulovdan) tushdilar) va namoz oʻqidilar». Abdulloh ibn Umar ham shunday qilar edi.Нофиъ (Ибн Умардан) ривоят қилади: Абдуллоҳ ибн Умар деди: «Расулуллоҳ ﷺ Зулҳулайфадаги Батҳўда туясини чўктирдилар (яъни (уловдан) тушдилар) ва намоз ўқидилар». Абдуллоҳ ибн Умар ҳам шундай қилар эди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ عِيَاضٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَخْرُجُ مِنْ طَرِيقِ الشَّجَرَةِ، وَيَدْخُلُ مِنْ طَرِيقِ الْمُعَرَّسِ، وَأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا خَرَجَ إِلَى مَكَّةَ يُصَلِّي فِي مَسْجِدِ الشَّجَرَةِ، وَإِذَا رَجَعَ صَلَّى بِذِي الْحُلَيْفَةِ بِبَطْنِ الْوَادِي، وَبَاتَ حَتَّى يُصْبِحَ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ (haj uchun) Shajara yoʻli orqali borar va Muʼarras yoʻli orqali qaytar edilar; shubhasiz, Rasululloh ﷺ Makkaga borgan har safar, Shajara masjidida namoz oʻqir; qaytishda esa Zulhulayfada — vodiyning oʻrtasida — namoz oʻqir va u yerda tonggacha tunar edilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ (ҳаж учун) Шажара йўли орқали борар ва Муъаррас йўли орқали қайтар эдилар; шубҳасиз, Расулуллоҳ ﷺ Маккага борган ҳар сафар, Шажара масжидида намоз ўқир; қайтишда эса Зулҳулайфада — водийнинг ўртасида — намоз ўқир ва у ерда тонггача тунар эдилар.

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، وَبِشْرُ بْنُ بَكْرٍ التِّنِّيسِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنِي عِكْرِمَةُ، أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ إِنَّهُ سَمِعَ عُمَرَ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بِوَادِي الْعَقِيقِ يَقُولُ ‏"‏ أَتَانِي اللَّيْلَةَ آتٍ مِنْ رَبِّي فَقَالَ صَلِّ فِي هَذَا الْوَادِي الْمُبَارَكِ وَقُلْ عُمْرَةً فِي حَجَّةٍ ‏"‏‏.‏

Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Aqiq vodiysida Rasululloh ﷺ ning shunday deganini eshitdim: «Bu kecha menga Robbimdan bir elchi (farishta) keldi va menga — bu muborak vodiyda namoz oʻqishni hamda haj bilan umrani birga (qoʻshib) niyat qilishni (ehrom bogʻlashni) — aytdi».Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Ақиқ водийсида Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: «Бу кеча менга Роббимдан бир элчи (фаришта) келди ва менга — бу муборак водийда намоз ўқишни ҳамда ҳаж билан умрани бирга (қўшиб) ният қилишни (эҳром боғлашни) — айтди».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ، حَدَّثَنَا فُضَيْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ رُئِيَ وَهُوَ فِي مُعَرَّسٍ بِذِي الْحُلَيْفَةِ بِبَطْنِ الْوَادِي قِيلَ لَهُ إِنَّكَ بِبَطْحَاءَ مُبَارَكَةٍ‏.‏ وَقَدْ أَنَاخَ بِنَا سَالِمٌ، يَتَوَخَّى بِالْمُنَاخِ الَّذِي كَانَ عَبْدُ اللَّهِ يُنِيخُ، يَتَحَرَّى مُعَرَّسَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ أَسْفَلُ مِنَ الْمَسْجِدِ الَّذِي بِبَطْنِ الْوَادِي، بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الطَّرِيقِ وَسَطٌ مِنْ ذَلِكَ‏.‏

Muso ibn Uqba (Solim, otasidan) rivoyat qiladi: Solim ibn Abdullohning otasi dedi: «Paygʻambar ﷺ — Zulhulayfadagi Muʼarrasda vodiyning tubida (pastida) dam olar ekan — tushida unga: ‹Sen, albatta, muborak vodiydasan›, — deb xitob qilindi, deb aytdilar». Solim bizni — Rasululloh ﷺ dam olgan joyni moʻljallab — Abdulloh tushadigan joyda tuyadan tushirdi; u (joy) — vodiyning oʻrtasidagi masjidning pastida, (turar-joy) bilan yoʻl orasida edi.Мусо ибн Уқба (Солим, отасидан) ривоят қилади: Солим ибн Абдуллоҳнинг отаси деди: «Пайғамбар ﷺ — Зулҳулайфадаги Муъаррасда водийнинг тубида (пастида) дам олар экан — тушида унга: ‹Сен, албатта, муборак водийдасан›, — деб хитоб қилинди, деб айтдилар». Солим бизни — Расулуллоҳ ﷺ дам олган жойни мўлжаллаб — Абдуллоҳ тушадиган жойда туядан туширди; у (жой) — водийнинг ўртасидаги масжиднинг пастида, (турар-жой) билан йўл орасида эди.

قَالَ أَبُو عَاصِمٍ أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي عَطَاءٌ، أَنَّ صَفْوَانَ بْنَ يَعْلَى، أَخْبَرَهُ أَنَّ يَعْلَى قَالَ لِعُمَرَ ـ رضى الله عنه ـ أَرِنِي النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم حِينَ يُوحَى إِلَيْهِ قَالَ فَبَيْنَمَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِالْجِعْرَانَةِ، وَمَعَهُ نَفَرٌ مِنْ أَصْحَابِهِ، جَاءَهُ رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ تَرَى فِي رَجُلٍ أَحْرَمَ بِعُمْرَةٍ، وَهْوَ مُتَضَمِّخٌ بِطِيبٍ فَسَكَتَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم سَاعَةً فَجَاءَهُ الْوَحْىُ، فَأَشَارَ عُمَرُ ـ رضى الله عنه ـ إِلَى يَعْلَى، فَجَاءَ يَعْلَى، وَعَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثَوْبٌ قَدْ أُظِلَّ بِهِ فَأَدْخَلَ رَأْسَهُ، فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُحْمَرُّ الْوَجْهِ، وَهُوَ يَغِطُّ ثُمَّ سُرِّيَ عَنْهُ فَقَالَ ‏"‏ أَيْنَ الَّذِي سَأَلَ عَنِ الْعُمْرَةِ ‏"‏ فَأُتِيَ بِرَجُلٍ فَقَالَ ‏"‏ اغْسِلِ الطِّيبَ الَّذِي بِكَ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ، وَانْزِعْ عَنْكَ الْجُبَّةَ، وَاصْنَعْ فِي عُمْرَتِكَ كَمَا تَصْنَعُ فِي حَجَّتِكَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ لِعَطَاءٍ أَرَادَ الإِنْقَاءَ حِينَ أَمَرَهُ أَنْ يَغْسِلَ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ قَالَ نَعَمْ‏.‏

Safvon ibn Yaʼlo (otasidan) rivoyat qiladi: Yaʼlo Umarga: «Paygʻambar ﷺ ga vahiy kelayotgan paytda menga u zotni koʻrsating», — dedi. Paygʻambar ﷺ Jiʼronada (baʼzi sahobalar bilan) turgan paytlarida, bir kishi kelib: «Yo Rasululloh, umraga ehrom bogʻlab, atir (xushboʻy) surgan kishi haqida nima deysiz?» — dedi. Paygʻambar ﷺ bir oz jim qoldilar va u zotga vahiy keldi. Umar Yaʼloga ishora qildi; bas, u keldi va Rasululloh ﷺ choyshab bilan soyalangan edilar. Yaʼlo boshini (choyshab ichiga) tiqdi va Rasululloh ﷺ ning yuzi qizargan hamda u zot xurillab (nafas olayotgan) holda ekanini koʻrdi. Paygʻambar ﷺ ning (vahiy) holati tugagach, u zot: «Umra haqida soʻragan kishi qayerda?» — dedilar. Soʻng oʻsha kishi keltirildi va Paygʻambar ﷺ: «Atirni badaningdan uch marta yuvib tashla, joʻbba (ust kiyim)ni yech va hajda qilganingdek umrada ham qil», — dedilar.Сафвон ибн Яъло (отасидан) ривоят қилади: Яъло Умарга: «Пайғамбар ﷺ га ваҳий келаётган пайтда менга у зотни кўрсатинг», — деди. Пайғамбар ﷺ Жиъронада (баъзи саҳобалар билан) турган пайтларида, бир киши келиб: «Ё Расулуллоҳ, умрага эҳром боғлаб, атир (хушбўй) сурган киши ҳақида нима дейсиз?» — деди. Пайғамбар ﷺ бир оз жим қолдилар ва у зотга ваҳий келди. Умар Яълога ишора қилди; бас, у келди ва Расулуллоҳ ﷺ чойшаб билан сояланган эдилар. Яъло бошини (чойшаб ичига) тиқди ва Расулуллоҳ ﷺ нинг юзи қизарган ҳамда у зот хуриллаб (нафас олаётган) ҳолда эканини кўрди. Пайғамбар ﷺ нинг (ваҳий) ҳолати тугагач, у зот: «Умра ҳақида сўраган киши қаерда?» — дедилар. Сўнг ўша киши келтирилди ва Пайғамбар ﷺ: «Атирни баданингдан уч марта ювиб ташла, жўбба (уст кийим)ни еч ва ҳажда қилганингдек умрада ҳам қил», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ كَانَ ابْنُ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ يَدَّهِنُ بِالزَّيْتِ‏.‏ فَذَكَرْتُهُ لإِبْرَاهِيمَ قَالَ مَا تَصْنَعُ بِقَوْلِهِ حَدَّثَنِي الأَسْوَدُ عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى وَبِيصِ الطِّيبِ فِي مَفَارِقِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ مُحْرِمٌ‏.‏

Said ibn Jubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Ibn Umar sochiga moy surar edi. Men buni Ibrohimga aytdim; u: «Bu soʻz (rivoyat) haqida nima deysan: Asvad Oishadan (rivoyat qildi): ‹Goʻyo men hozir Paygʻambar ﷺ ning — u zot ehromda ekanlarida — sochlari ajragan joyidagi xushboʻylik (atir) yaltirashini koʻrib turgandek(man)›», — dedi.Саид ибн Жубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Ибн Умар сочига мой сурар эди. Мен буни Иброҳимга айтдим; у: «Бу сўз (ривоят) ҳақида нима дейсан: Асвад Оишадан (ривоят қилди): ‹Гўё мен ҳозир Пайғамбар ﷺ нинг — у зот эҳромда эканларида — сочлари ажраган жойидаги хушбўйлик (атир) ялтирашини кўриб тургандек(ман)›», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ كُنْتُ أُطَيِّبُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لإِحْرَامِهِ حِينَ يُحْرِمُ، وَلِحِلِّهِ قَبْلَ أَنْ يَطُوفَ بِالْبَيْتِ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) — Paygʻambar ﷺ ning zavjasi — rivoyat qiladi: Men Rasululloh ﷺ ga — u zot ehrom bogʻlamoqchi boʻlganlarida va ehromdan chiqqanlarida (Kaʼbani tavof qilishdan, yaʼni ifoza tavofidan oldin) — atir (xushboʻylik) surar edim.Оиша (розияллоҳу анҳо) — Пайғамбар ﷺ нинг завжаси — ривоят қилади: Мен Расулуллоҳ ﷺ га — у зот эҳром боғламоқчи бўлганларида ва эҳромдан чиққанларида (Каъбани тавоф қилишдан, яъни ифоза тавофидан олдин) — атир (хушбўйлик) сурар эдим.

حَدَّثَنَا أَصْبَغُ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُهِلُّ مُلَبِّدًا‏.‏

Solim (otasidan) rivoyat qiladi: Men — Rasululloh ﷺ ning sochlari (bir-biriga) yelimlangan holda ehrom bogʻlaganlarini — eshitdim.Солим (отасидан) ривоят қилади: Мен — Расулуллоҳ ﷺ нинг сочлари (бир-бирига) елимланган ҳолда эҳром боғлаганларини — эшитдим.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، سَمِعْتُ سَالِمَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ‏.‏ وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَاهُ، يَقُولُ مَا أَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ مِنْ عِنْدِ الْمَسْجِدِ يَعْنِي مَسْجِدَ ذِي الْحُلَيْفَةِ‏.‏

Solim ibn Abdulloh (otasidan) rivoyat qiladi: Men otamning shunday deganini eshitdim: «Rasululloh ﷺ ehromni faqat masjidda — yaʼni Zulhulayfa masjidida — bogʻlar edilar».Солим ибн Абдуллоҳ (отасидан) ривоят қилади: Мен отамнинг шундай деганини эшитдим: «Расулуллоҳ ﷺ эҳромни фақат масжидда — яъни Зулҳулайфа масжидида — боғлар эдилар».

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَجُلاً، قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا يَلْبَسُ الْمُحْرِمُ مِنَ الثِّيَابِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَلْبَسُ الْقُمُصَ وَلاَ الْعَمَائِمَ وَلاَ السَّرَاوِيلاَتِ وَلاَ الْبَرَانِسَ وَلاَ الْخِفَافَ، إِلاَّ أَحَدٌ لاَ يَجِدُ نَعْلَيْنِ فَلْيَلْبَسْ خُفَّيْنِ، وَلْيَقْطَعْهُمَا أَسْفَلَ مِنَ الْكَعْبَيْنِ، وَلاَ تَلْبَسُوا مِنَ الثِّيَابِ شَيْئًا مَسَّهُ الزَّعْفَرَانُ أَوْ وَرْسٌ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi: «Yo Rasululloh, muhrim qanday kiyim kiysin?» — dedi. Rasululloh ﷺ: «U koʻylak, salla, ishton, bosh kiyim (burnus) va maxsi kiymasin — magar (oyoq kiyimi) topa olmasa, u holda maxsini — toʻpiqdan pastini kesib — kiysa (boʻladi). Yana u zaʼfaron yoki vars (xushboʻylik turlari) bilan boʻyalgan kiyimni ham kiymasin», — dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши: «Ё Расулуллоҳ, муҳрим қандай кийим кийсин?» — деди. Расулуллоҳ ﷺ: «У кўйлак, салла, иштон, бош кийим (бурнус) ва махси киймасин — магар (оёқ кийими) топа олмаса, у ҳолда махсини — тўпиқдан пастини кесиб — кийса (бўлади). Яна у заъфарон ёки варс (хушбўйлик турлари) билан бўялган кийимни ҳам киймасин», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ يُونُسَ الأَيْلِيِّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ أُسَامَةَ ـ رضى الله عنه ـ كَانَ رِدْفَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ عَرَفَةَ إِلَى الْمُزْدَلِفَةِ، ثُمَّ أَرْدَفَ الْفَضْلَ مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ إِلَى مِنًى‏.‏ قَالَ فَكِلاَهُمَا قَالَ لَمْ يَزَلِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُلَبِّي، حَتَّى رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ‏.‏

Ubaydulloh ibn Abdulloh (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Ibn Abbos dedi: «Usoma Rasululloh ﷺ ning ortidan (tuyada) Arafadan Muzdalifagacha minib bordi; soʻng Fazl Rasululloh ﷺ ning ortidan Muzdalifadan Minogacha minib bordi». Ibn Abbos qoʻshdi: «Ikkovi ham: ‹Paygʻambar ﷺ — to Jamratul-Aqabaga (tosh) otgunlarigacha — talbiya aytishda davom etdilar›, — dedi».Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Ибн Аббос деди: «Усома Расулуллоҳ ﷺ нинг ортидан (туяда) Арафадан Муздалифагача миниб борди; сўнг Фазл Расулуллоҳ ﷺ нинг ортидан Муздалифадан Миногача миниб борди». Ибн Аббос қўшди: «Иккови ҳам: ‹Пайғамбар ﷺ — то Жамратул-Ақабага (тош) отгунларигача — талбия айтишда давом этдилар›, — деди».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ الْمُقَدَّمِيُّ، حَدَّثَنَا فُضَيْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، قَالَ أَخْبَرَنِي كُرَيْبٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ انْطَلَقَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْمَدِينَةِ، بَعْدَ مَا تَرَجَّلَ وَادَّهَنَ وَلَبِسَ إِزَارَهُ وَرِدَاءَهُ، هُوَ وَأَصْحَابُهُ، فَلَمْ يَنْهَ عَنْ شَىْءٍ مِنَ الأَرْدِيَةِ وَالأُزْرِ تُلْبَسُ إِلاَّ الْمُزَعْفَرَةَ الَّتِي تَرْدَعُ عَلَى الْجِلْدِ، فَأَصْبَحَ بِذِي الْحُلَيْفَةِ، رَكِبَ رَاحِلَتَهُ حَتَّى اسْتَوَى عَلَى الْبَيْدَاءِ، أَهَلَّ هُوَ وَأَصْحَابُهُ وَقَلَّدَ بَدَنَتَهُ، وَذَلِكَ لِخَمْسٍ بَقِينَ مِنْ ذِي الْقَعْدَةِ، فَقَدِمَ مَكَّةَ لأَرْبَعِ لَيَالٍ خَلَوْنَ مِنْ ذِي الْحَجَّةِ، فَطَافَ بِالْبَيْتِ وَسَعَى بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَلَمْ يَحِلَّ مِنْ أَجْلِ بُدْنِهِ لأَنَّهُ قَلَّدَهَا، ثُمَّ نَزَلَ بِأَعْلَى مَكَّةَ عِنْدَ الْحَجُونِ، وَهْوَ مُهِلٌّ بِالْحَجِّ، وَلَمْ يَقْرَبِ الْكَعْبَةَ بَعْدَ طَوَافِهِ بِهَا حَتَّى رَجَعَ مِنْ عَرَفَةَ، وَأَمَرَ أَصْحَابَهُ أَنْ يَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، ثُمَّ يُقَصِّرُوا مِنْ رُءُوسِهِمْ ثُمَّ يَحِلُّوا، وَذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ مَعَهُ بَدَنَةٌ قَلَّدَهَا، وَمَنْ كَانَتْ مَعَهُ امْرَأَتُهُ فَهِيَ لَهُ حَلاَلٌ، وَالطِّيبُ وَالثِّيَابُ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ sahobalari bilan — sochlarini tarab, moy surgach va ikki (boʻlak) ehrom matosi (ust va bel oʻrash) kiygan holda — Madinadan yoʻlga chiqdilar. U zot hech kimni — zaʼfaron bilan boʻyalgan (kiyim)dan boshqa — har qanday matoni kiyishdan qaytarmadilar; chunki u (zaʼfaron) terida (xushboʻy) hid qoldirishi mumkin. Bas, erta tongda Paygʻambar ﷺ Zulhulayfada oʻz uloviga mindilar va yoʻlga tushdilar — to Baydoʼga yetib kelgunlarigacha; u yerda u zot va sahobalari talbiya aytdi, soʻng ‹taqlid› (yaʼni qurbonlik tuyalar (budn)ning boʻyniga rangli garland (belgi) qoʻyish) marosimini qildi. Bularning hammasi Zulqaʼdaning yigirma beshida boʻldi. U zot Zulhijjaning toʻrtida Makkaga yetib kelganda, Kaʼbani tavof qildi va Safo bilan Marva orasida (saʼy) qildi. U zotda badana (qurbonlik tuya) boʻlgani va unga garland qoʻygani uchun, u zot ehromidan chiqmadilar. U zot Makkaning eng baland joylariga — Hujun yaqiniga — bordilar va u zot haj uchun ehromda edilar hamda — to Arafadan qaytgunlarigacha — Kaʼbani tavof qilgandan keyin (boshqa) uning yaqiniga bormadilar. Soʻng u zot sahobalarini — Kaʼbani tavof qilishga, soʻng Safo bilan Marva tavofiga (saʼyga), soʻng sochlarini qisqartirishga va ehromidan chiqishga — buyurdilar. Bu — faqat budn (qurbonlik tuya)ga garland qoʻymagan kishilar uchun (edi). Zavjalari (xotinlari) yonida boʻlganlarga — ular bilan (yaqinlik) qilish ruxsat etildi; shuningdek, atir va (oddiy) kiyimlar ham ularga halol boʻldi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ саҳобалари билан — сочларини тараб, мой сургач ва икки (бўлак) эҳром матоси (уст ва бел ўраш) кийган ҳолда — Мадинадан йўлга чиқдилар. У зот ҳеч кимни — заъфарон билан бўялган (кийим)дан бошқа — ҳар қандай матони кийишдан қайтармадилар; чунки у (заъфарон) терида (хушбўй) ҳид қолдириши мумкин. Бас, эрта тонгда Пайғамбар ﷺ Зулҳулайфада ўз уловига миндилар ва йўлга тушдилар — то Байдўга етиб келгунларигача; у ерда у зот ва саҳобалари талбия айтди, сўнг ‹тақлид› (яъни қурбонлик туялар (будн)нинг бўйнига рангли гарланд (белги) қўйиш) маросимини қилди. Буларнинг ҳаммаси Зулқаъданинг йигирма бешида бўлди. У зот Зулҳижжанинг тўртида Маккага етиб келганда, Каъбани тавоф қилди ва Сафо билан Марва орасида (саъй) қилди. У зотда бадана (қурбонлик туя) бўлгани ва унга гарланд қўйгани учун, у зот эҳромидан чиқмадилар. У зот Макканинг энг баланд жойларига — Ҳужун яқинига — бордилар ва у зот ҳаж учун эҳромда эдилар ҳамда — то Арафадан қайтгунларигача — Каъбани тавоф қилгандан кейин (бошқа) унинг яқинига бормадилар. Сўнг у зот саҳобаларини — Каъбани тавоф қилишга, сўнг Сафо билан Марва тавофига (саъйга), сўнг сочларини қисқартиришга ва эҳромидан чиқишга — буюрдилар. Бу — фақат будн (қурбонлик туя)га гарланд қўймаган кишилар учун (эди). Завжалари (хотинлари) ёнида бўлганларга — улар билан (яқинлик) қилиш рухсат этилди; шунингдек, атир ва (оддий) кийимлар ҳам уларга ҳалол бўлди.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ صَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِالْمَدِينَةِ أَرْبَعًا، وَبِذِي الْحُلَيْفَةِ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ بَاتَ حَتَّى أَصْبَحَ بِذِي الْحُلَيْفَةِ، فَلَمَّا رَكِبَ رَاحِلَتَهُ وَاسْتَوَتْ بِهِ أَهَلَّ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Madinada toʻrt rakat (peshin), soʻng Zulhulayfada ikki rakat (asr) (namoz) oʻqidilar, soʻng Zulhulayfada — tong otguncha — tundilar; ertalab oʻz uloviga minib, u (ulov) tik turganda, talbiya ayta boshladilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Мадинада тўрт ракат (пешин), сўнг Зулҳулайфада икки ракат (аср) (намоз) ўқидилар, сўнг Зулҳулайфада — тонг отгунча — тундилар; эрталаб ўз уловига миниб, у (улов) тик турганда, талбия айта бошладилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى الظُّهْرَ بِالْمَدِينَةِ أَرْبَعًا، وَصَلَّى الْعَصْرَ بِذِي الْحُلَيْفَةِ رَكْعَتَيْنِ، قَالَ وَأَحْسِبُهُ بَاتَ بِهَا حَتَّى أَصْبَحَ‏.‏

Abu Qiloba (Anasdan) rivoyat qiladi: Anas ibn Molik dedi: «Paygʻambar ﷺ Madinada peshin namozining toʻrt rakatini, Zulhulayfada esa asr namozining ikki rakatini oʻqidilar». Menimcha, Paygʻambar ﷺ u yerda tong otguncha tundilar.Абу Қилоба (Анасдан) ривоят қилади: Анас ибн Молик деди: «Пайғамбар ﷺ Мадинада пешин намозининг тўрт ракатини, Зулҳулайфада эса аср намозининг икки ракатини ўқидилар». Менимча, Пайғамбар ﷺ у ерда тонг отгунча тундилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ صَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِالْمَدِينَةِ الظُّهْرَ أَرْبَعًا، وَالْعَصْرَ بِذِي الْحُلَيْفَةِ رَكْعَتَيْنِ، وَسَمِعْتُهُمْ يَصْرُخُونَ بِهِمَا جَمِيعًا‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Madinada peshin namozining toʻrt rakatini, Zulhulayfada asr namozining ikki rakatini oʻqidilar; va men ularning (Paygʻambar ﷺ ning sahobalarining) talbiyani — baqirgan darajada — baland ovozda birga aytganini eshitdim.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Мадинада пешин намозининг тўрт ракатини, Зулҳулайфада аср намозининг икки ракатини ўқидилар; ва мен уларнинг (Пайғамбар ﷺ нинг саҳобаларининг) талбияни — бақирган даражада — баланд овозда бирга айтганини эшитдим.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ تَلْبِيَةَ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ، إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ، لاَ شَرِيكَ لَكَ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ning talbiyasi (shu edi): «Labbayka-llohumma labbayk, labbayka laa shariyka laka labbayk, innal-hamda van-niʼmata laka val-mulk, laa shariyka lak (Senga javob berdim, Allohim, Senga javob berdim; Senga javob berdim — Sening sheriging yoʻq, Senga javob berdim; albatta, hamd va neʼmat Senga xosdir, mulk (saltanat) ham (Seniki); Sening sheriging yoʻq)».Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ нинг талбияси (шу эди): «Лаббайка-ллоҳумма лаббайк, лаббайка лаа шарийка лака лаббайк, иннал-ҳамда ван-ниъмата лака вал-мулк, лаа шарийка лак (Сенга жавоб бердим, Аллоҳим, Сенга жавоб бердим; Сенга жавоб бердим — Сенинг шеригинг йўқ, Сенга жавоб бердим; албатта, ҳамд ва неъмат Сенга хосдир, мулк (салтанат) ҳам (Сеники); Сенинг шеригинг йўқ)».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عُمَارَةَ، عَنْ أَبِي عَطِيَّةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ إِنِّي لأَعْلَمُ كَيْفَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُلَبِّي لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ، إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ‏.‏ تَابَعَهُ أَبُو مُعَاوِيَةَ عَنِ الأَعْمَشِ‏.‏ وَقَالَ شُعْبَةُ أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ، سَمِعْتُ خَيْثَمَةَ، عَنْ أَبِي عَطِيَّةَ، سَمِعْتُ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺ ning talbiyani qanday aytganini bilaman; u (shu edi): «Labbayka-llohumma labbayk, labbayka laa shariyka laka labbayk, innal-hamda van-niʼmata laka val-mulk, laa shariyka lak».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺ нинг талбияни қандай айтганини биламан; у (шу эди): «Лаббайка-ллоҳумма лаббайк, лаббайка лаа шарийка лака лаббайк, иннал-ҳамда ван-ниъмата лака вал-мулк, лаа шарийка лак».

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ مَعَهُ بِالْمَدِينَةِ الظُّهْرَ أَرْبَعًا، وَالْعَصْرَ بِذِي الْحُلَيْفَةِ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ بَاتَ بِهَا حَتَّى أَصْبَحَ، ثُمَّ رَكِبَ حَتَّى اسْتَوَتْ بِهِ عَلَى الْبَيْدَاءِ، حَمِدَ اللَّهَ وَسَبَّحَ وَكَبَّرَ، ثُمَّ أَهَلَّ بِحَجٍّ وَعُمْرَةٍ، وَأَهَلَّ النَّاسُ بِهِمَا، فَلَمَّا قَدِمْنَا أَمَرَ النَّاسَ فَحَلُّوا، حَتَّى كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ أَهَلُّوا بِالْحَجِّ قَالَ وَنَحَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَدَنَاتٍ بِيَدِهِ قِيَامًا، وَذَبَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْمَدِينَةِ كَبْشَيْنِ أَمْلَحَيْنِ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ قَالَ بَعْضُهُمْ هَذَا عَنْ أَيُّوبَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَنَسٍ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Madinada peshin namozining toʻrt rakatini oʻqidilar — biz u zot bilan birga edik — va Zulhulayfada asr namozining ikki rakatini oʻqidilar, soʻng u yerda tong otguncha tundilar; soʻng u zot (ulovga) mindilar va Baydoʼga yetganlarida, Allohga hamd, tasbeh va takbir aytdilar (yaʼni Alhamdulilloh, Subhanalloh va Allohu akbar). Soʻng u zot va u zot bilan birga boʻlgan odamlar — haj va umra qilish niyatida — talbiya aytdi. Biz (Makkaga) yetib kelganda, u zot bizni — (umrani bajarib) ehromdan chiqishga — buyurdilar (faqat yonida Hadiy (qurbonlik mol) boʻlmaganlargina shunga buyurildi) — to Tarviya kuni (yaʼni Zulhijjaning sakkizinchisi)gacha, oʻshanda ular haj uchun ehrom bogʻladi. Paygʻambar ﷺ koʻp tuyalarni — tik turgan holda, oʻz qoʻllari bilan — soʻydilar. Rasululloh ﷺ Madinada ekanlarida, qora-oq rangli, shoxli ikki qoʻchqorni Alloh nomi bilan soʻydilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Мадинада пешин намозининг тўрт ракатини ўқидилар — биз у зот билан бирга эдик — ва Зулҳулайфада аср намозининг икки ракатини ўқидилар, сўнг у ерда тонг отгунча тундилар; сўнг у зот (уловга) миндилар ва Байдўга етганларида, Аллоҳга ҳамд, тасбеҳ ва такбир айтдилар (яъни Алҳамдулиллоҳ, Субҳаналлоҳ ва Аллоҳу акбар). Сўнг у зот ва у зот билан бирга бўлган одамлар — ҳаж ва умра қилиш ниятида — талбия айтди. Биз (Маккага) етиб келганда, у зот бизни — (умрани бажариб) эҳромдан чиқишга — буюрдилар (фақат ёнида Ҳадий (қурбонлик мол) бўлмаганларгина шунга буюрилди) — то Тарвия куни (яъни Зулҳижжанинг саккизинчиси)гача, ўшанда улар ҳаж учун эҳром боғлади. Пайғамбар ﷺ кўп туяларни — тик турган ҳолда, ўз қўллари билан — сўйдилар. Расулуллоҳ ﷺ Мадинада эканларида, қора-оқ рангли, шохли икки қўчқорни Аллоҳ номи билан сўйдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أَهَلَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حِينَ اسْتَوَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ قَائِمَةً‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ — uloviga minib, yoʻlga chiqishga tayyor boʻlganlarida — talbiya aytdilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ — уловига миниб, йўлга чиқишга тайёр бўлганларида — талбия айтдилар.

وَقَالَ أَبُو مَعْمَرٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ نَافِعٍ، قَالَ كَانَ ابْنُ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ إِذَا صَلَّى بِالْغَدَاةِ بِذِي الْحُلَيْفَةِ أَمَرَ بِرَاحِلَتِهِ فَرُحِلَتْ ثُمَّ رَكِبَ، فَإِذَا اسْتَوَتْ بِهِ اسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ قَائِمًا، ثُمَّ يُلَبِّي حَتَّى يَبْلُغَ الْمَحْرَمَ، ثُمَّ يُمْسِكُ حَتَّى إِذَا جَاءَ ذَا طُوًى بَاتَ بِهِ حَتَّى يُصْبِحَ، فَإِذَا صَلَّى الْغَدَاةَ اغْتَسَلَ، وَزَعَمَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَعَلَ ذَلِكَ‏.‏ تَابَعَهُ إِسْمَاعِيلُ عَنْ أَيُّوبَ فِي الْغَسْلِ‏.‏

Nofiʼ (Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Ibn Umar Zulhulayfada bomdod namozini tugatgan har safar, oʻz ulovini (rohila) tayyorlatar; soʻng unga minar, u (ulov) tik turgach, (ulovga) oʻtirgan holda Qiblaga (Makkadagi Kaʼbaga) yuzlanib, talbiya aytar edi. U Haram (yoki Makka) chegaralariga yetib kelgach, talbiyani toʻxtatar — to Ziy Tuvo (Makka yaqinida)ga yetib borguncha; u yerda tong otguncha tunar edi. Bomdod namozini oʻqigach, u gusl qilar edi. U — Rasululloh ﷺ ham shunday qilganlarini — daʼvo qilar edi.Нофиъ (Ибн Умардан) ривоят қилади: Ибн Умар Зулҳулайфада бомдод намозини тугатган ҳар сафар, ўз уловини (роҳила) тайёрлатар; сўнг унга минар, у (улов) тик тургач, (уловга) ўтирган ҳолда Қиблага (Маккадаги Каъбага) юзланиб, талбия айтар эди. У Ҳарам (ёки Макка) чегараларига етиб келгач, талбияни тўхтатар — то Зий Туво (Макка яқинида)га етиб боргунча; у ерда тонг отгунча тунар эди. Бомдод намозини ўқигач, у гусл қилар эди. У — Расулуллоҳ ﷺ ҳам шундай қилганларини — даъво қилар эди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ أَبُو الرَّبِيعِ، حَدَّثَنَا فُلَيْحٌ، عَنْ نَافِعٍ، قَالَ كَانَ ابْنُ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ إِذَا أَرَادَ الْخُرُوجَ إِلَى مَكَّةَ ادَّهَنَ بِدُهْنٍ لَيْسَ لَهُ رَائِحَةٌ طَيِّبَةٌ، ثُمَّ يَأْتِي مَسْجِدَ الْحُلَيْفَةِ فَيُصَلِّي ثُمَّ يَرْكَبُ، وَإِذَا اسْتَوَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ قَائِمَةً أَحْرَمَ، ثُمَّ قَالَ هَكَذَا رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَفْعَلُ‏.‏

Nofiʼ (Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Ibn Umar Makkaga bormoqchi boʻlgan har safar, oʻziga — xushboʻy hidi yoʻq bir xil moy bilan — moy surar; soʻng Hulayfa masjidiga borib, namoz oʻqir va (soʻng) minar edi. U uloviga yaxshilab minib, ulov tik turgach, ehrom bogʻlash niyatini eʼlon qilar va u — Paygʻambar ﷺ shunday qilganlarini koʻrganini — aytar edi.Нофиъ (Ибн Умардан) ривоят қилади: Ибн Умар Маккага бормоқчи бўлган ҳар сафар, ўзига — хушбўй ҳиди йўқ бир хил мой билан — мой сурар; сўнг Ҳулайфа масжидига бориб, намоз ўқир ва (сўнг) минар эди. У уловига яхшилаб миниб, улов тик тургач, эҳром боғлаш ниятини эълон қилар ва у — Пайғамбар ﷺ шундай қилганларини кўрганини — айтар эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنِ ابْنِ عَوْنٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ فَذَكَرُوا الدَّجَّالَ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ مَكْتُوبٌ بَيْنَ عَيْنَيْهِ كَافِرٌ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لَمْ أَسْمَعْهُ وَلَكِنَّهُ قَالَ ‏"‏ أَمَّا مُوسَى كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِ إِذِ انْحَدَرَ فِي الْوَادِي يُلَبِّي ‏"‏‏.‏

Mujohid (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Men Ibn Abbos bilan birga edim va odamlar Dajjol haqida gaplashdi hamda: «Dajjol — ikki koʻzi orasida ‹kofir› degan soʻz yozilgan holda keladi», — dedi. Shunda Ibn Abbos: «Men buni Paygʻambar ﷺ dan eshitmadim, lekin men u zotning: ‹Goʻyo men Musoni hozir vodiyga — talbiya aytgan holda — kirayotganini koʻrib turgandek(man)›, — deganini eshitdim», — dedi.Мужоҳид (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Мен Ибн Аббос билан бирга эдим ва одамлар Дажжол ҳақида гаплашди ҳамда: «Дажжол — икки кўзи орасида ‹кофир› деган сўз ёзилган ҳолда келади», — деди. Шунда Ибн Аббос: «Мен буни Пайғамбар ﷺ дан эшитмадим, лекин мен у зотнинг: ‹Гўё мен Мусони ҳозир водийга — талбия айтган ҳолда — кираётганини кўриб тургандек(ман)›, — деганини эшитдим», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ خَرَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، فَأَهْلَلْنَا بِعُمْرَةٍ ثُمَّ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْىٌ فَلْيُهِلَّ بِالْحَجِّ مَعَ الْعُمْرَةِ، ثُمَّ لاَ يَحِلَّ حَتَّى يَحِلَّ مِنْهُمَا جَمِيعًا ‏"‏ فَقَدِمْتُ مَكَّةَ وَأَنَا حَائِضٌ، وَلَمْ أَطُفْ بِالْبَيْتِ وَلاَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَشَكَوْتُ ذَلِكَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ انْقُضِي رَأْسَكِ وَامْتَشِطِي، وَأَهِلِّي بِالْحَجِّ، وَدَعِي الْعُمْرَةَ ‏"‏‏.‏ فَفَعَلْتُ فَلَمَّا قَضَيْنَا الْحَجَّ أَرْسَلَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مَعَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ إِلَى التَّنْعِيمِ فَاعْتَمَرْتُ فَقَالَ ‏"‏ هَذِهِ مَكَانَ عُمْرَتِكِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ فَطَافَ الَّذِينَ كَانُوا أَهَلُّوا بِالْعُمْرَةِ بِالْبَيْتِ وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، ثُمَّ حَلُّوا، ثُمَّ طَافُوا طَوَافًا وَاحِدًا بَعْدَ أَنْ رَجَعُوا مِنْ مِنًى، وَأَمَّا الَّذِينَ جَمَعُوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ فَإِنَّمَا طَافُوا طَوَافًا وَاحِدًا‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) — Paygʻambar ﷺ ning zavjasi — rivoyat qiladi: Biz Paygʻambar ﷺ bilan u zotning soʻnggi hajida yoʻlga chiqdik va umra uchun ehrom bogʻladik. Soʻng Paygʻambar ﷺ: «Kimda Hadiy (qurbonlik mol) boʻlsa, u umra bilan birga haj uchun ham ehrom bogʻlasin va — ikkalasini (haj va umrani) tugatguncha — ehromdan chiqmasin», — dedilar. Men Makkaga yetib kelganimda, hayzli edim; shuning uchun na Kaʼbani tavof qildim, na Safo bilan Marva orasida (saʼy) qildim. Men buni Paygʻambar ﷺ ga shikoyat qildim; u zot: «Sochingni yoz va tara, haj uchun (gina) ehrom bogʻla va umrani tark et», — dedilar. Bas, men shunday qildim. Biz hajni bajargach, Paygʻambar ﷺ meni ukam Abdurrahmon ibn Abu Bakr bilan Tanʼimga joʻnatdilar. Bas, men umra qildim. Paygʻambar ﷺ menga: «Bu umra — sening qoldirgan (umrang) oʻrniga», — dedilar. Umra (yaʼni Tamatuʼ haji) uchun ehrom bogʻlaganlar Kaʼbani tavof qildi, Safo bilan Marva orasida (saʼy) qildi, soʻng ehromdan chiqdi. Minodan qaytgach, ular yana bir (saʼy — Safo bilan Marva orasida) qildi. Haj va umra uchun birga (Qiron haji) ehrom bogʻlaganlar esa faqat bir (saʼy — Safo bilan Marva orasida) qildi.Оиша (розияллоҳу анҳо) — Пайғамбар ﷺ нинг завжаси — ривоят қилади: Биз Пайғамбар ﷺ билан у зотнинг сўнгги ҳажида йўлга чиқдик ва умра учун эҳром боғладик. Сўнг Пайғамбар ﷺ: «Кимда Ҳадий (қурбонлик мол) бўлса, у умра билан бирга ҳаж учун ҳам эҳром боғласин ва — иккаласини (ҳаж ва умрани) тугатгунча — эҳромдан чиқмасин», — дедилар. Мен Маккага етиб келганимда, ҳайзли эдим; шунинг учун на Каъбани тавоф қилдим, на Сафо билан Марва орасида (саъй) қилдим. Мен буни Пайғамбар ﷺ га шикоят қилдим; у зот: «Сочингни ёз ва тара, ҳаж учун (гина) эҳром боғла ва умрани тарк эт», — дедилар. Бас, мен шундай қилдим. Биз ҳажни бажаргач, Пайғамбар ﷺ мени укам Абдурраҳмон ибн Абу Бакр билан Танъимга жўнатдилар. Бас, мен умра қилдим. Пайғамбар ﷺ менга: «Бу умра — сенинг қолдирган (умранг) ўрнига», — дедилар. Умра (яъни Таматуъ ҳажи) учун эҳром боғлаганлар Каъбани тавоф қилди, Сафо билан Марва орасида (саъй) қилди, сўнг эҳромдан чиқди. Минодан қайтгач, улар яна бир (саъй — Сафо билан Марва орасида) қилди. Ҳаж ва умра учун бирга (Қирон ҳажи) эҳром боғлаганлар эса фақат бир (саъй — Сафо билан Марва орасида) қилди.

حَدَّثَنَا الْمَكِّيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ عَطَاءٌ قَالَ جَابِرٌ ـ رضى الله عنه ـ أَمَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلِيًّا ـ رضى الله عنه ـ أَنْ يُقِيمَ عَلَى إِحْرَامِهِ، وَذَكَرَ قَوْلَ سُرَاقَةَ‏.‏

Ato (Jobirdan) rivoyat qiladi: Jobir dedi: «Paygʻambar ﷺ Alini — oʻz ehromida (davom etgancha) qolishga — buyurdilar». Soʻng rivoyatchi Suroqaning rivoyatini xabar qildi.Ато (Жобирдан) ривоят қилади: Жобир деди: «Пайғамбар ﷺ Алини — ўз эҳромида (давом этганча) қолишга — буюрдилар». Сўнг ривоятчи Суроқанинг ривоятини хабар қилди.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ الْهُذَلِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ، حَدَّثَنَا سَلِيمُ بْنُ حَيَّانَ، قَالَ سَمِعْتُ مَرْوَانَ الأَصْفَرَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَدِمَ عَلِيٌّ ـ رضى الله عنه ـ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْيَمَنِ فَقَالَ ‏"‏ بِمَا أَهْلَلْتَ ‏"‏‏.‏ قَالَ بِمَا أَهَلَّ بِهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ لَوْلاَ أَنَّ مَعِي الْهَدْىَ لأَحْلَلْتُ ‏"‏‏.‏ وَزَادَ مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بِمَا أَهْلَلْتَ يَا عَلِيُّ ‏"‏‏.‏ قَالَ بِمَا أَهَلَّ بِهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ فَأَهْدِ وَامْكُثْ حَرَامًا كَمَا أَنْتَ ‏"‏‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ali Yamandan (Makkaga) Paygʻambar ﷺ ning oldiga keldi. Paygʻambar ﷺ Alidan: «Sen qanday niyat bilan ehrom bogʻlading?» — deb soʻradilar. Ali: «Men Paygʻambar ﷺ ning niyatidek niyat bilan ehrom bogʻladim», — deb javob berdi. Paygʻambar ﷺ: «Agar menda Hadiy boʻlmaganda, men ehromdan chiqar edim», — dedilar. Muhammad ibn Bakr Ibn Jurayjdan qoʻshimcha rivoyat qildi: «Paygʻambar ﷺ Aliga: ‹Ey Ali, sen qanday niyat bilan ehrom bogʻlading?› — dedilar. U: ‹Paygʻambar ﷺ ning niyatidek (niyat) bilan›, — deb javob berdi. Paygʻambar ﷺ: ‹Hadiy (qurbonlik mol) (qilib) ushla va ehromingni (oʻz holicha) saqlab tur›, — dedilar».Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Али Ямандан (Маккага) Пайғамбар ﷺ нинг олдига келди. Пайғамбар ﷺ Алидан: «Сен қандай ният билан эҳром боғладинг?» — деб сўрадилар. Али: «Мен Пайғамбар ﷺ нинг ниятидек ният билан эҳром боғладим», — деб жавоб берди. Пайғамбар ﷺ: «Агар менда Ҳадий бўлмаганда, мен эҳромдан чиқар эдим», — дедилар. Муҳаммад ибн Бакр Ибн Журайждан қўшимча ривоят қилди: «Пайғамбар ﷺ Алига: ‹Эй Али, сен қандай ният билан эҳром боғладинг?› — дедилар. У: ‹Пайғамбар ﷺ нинг ниятидек (ният) билан›, — деб жавоб берди. Пайғамбар ﷺ: ‹Ҳадий (қурбонлик мол) (қилиб) ушла ва эҳромингни (ўз ҳолича) сақлаб тур›, — дедилар».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ قَيْسِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي مُوسَى ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَعَثَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى قَوْمٍ بِالْيَمَنِ فَجِئْتُ وَهْوَ بِالْبَطْحَاءِ فَقَالَ ‏"‏ بِمَا أَهْلَلْتَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ أَهْلَلْتُ كَإِهْلاَلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ هَلْ مَعَكَ مِنْ هَدْىٍ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ لاَ‏.‏ فَأَمَرَنِي فَطُفْتُ بِالْبَيْتِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ ثُمَّ أَمَرَنِي فَأَحْلَلْتُ فَأَتَيْتُ امْرَأَةً مِنْ قَوْمِي فَمَشَطَتْنِي، أَوْ غَسَلَتْ رَأْسِي، فَقَدِمَ عُمَرُ ـ رضى الله عنه ـ فَقَالَ إِنْ نَأْخُذْ بِكِتَابِ اللَّهِ فَإِنَّهُ يَأْمُرُنَا بِالتَّمَامِ قَالَ اللَّهُ ‏[quran sura="2" aya_start="196" aya_end="196"]{‏وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ‏}‏ وَإِنْ نَأْخُذْ بِسُنَّةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَإِنَّهُ لَمْ يَحِلَّ حَتَّى نَحَرَ الْهَدْىَ‏.‏

Abu Muso (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ meni Yamandagi baʼzi odamlarga joʻnatdilar va men qaytganimda, u zotni Bathoda topdim. U zot mendan: «Sen qanday niyat bilan ehrom bogʻlading (yaʼni haj uchunmi, umra uchunmi yoki ikkalasi uchunmi)?» — dedilar. Men: «Men Paygʻambar ﷺ ning niyatidek niyat bilan ehrom bogʻladim», — deb javob berdim. U zot: «Senda Hadiy bormi?» — dedilar. Men: «Yoʻq», — dedim. U zot meni — Kaʼbani tavof qilishga, Safo bilan Marva orasida (saʼy) qilishga, soʻng ehromdan chiqishga — buyurdilar. Men shunday qildim va qabilamdan bir ayolning oldiga bordim; u sochimni taradi yoki boshimni yuvdi. Soʻng Umar (yaʼni xalifa boʻlganda): «Agar biz Allohning Kitobiga amal qilsak, u bizni haj va umrani toʻliq bajarishga buyuradi — Alloh: ‹Haj va umrani Alloh uchun toʻliq bajaringlar› (Baqara, 196), — degan; agar biz Paygʻambar ﷺ ning sunnatiga amal qilsak — u zot Hadiyini soʻymagunlarigacha ehromdan chiqmagan edilar», — dedi.Абу Мусо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ мени Ямандаги баъзи одамларга жўнатдилар ва мен қайтганимда, у зотни Батҳода топдим. У зот мендан: «Сен қандай ният билан эҳром боғладинг (яъни ҳаж учунми, умра учунми ёки иккаласи учунми)?» — дедилар. Мен: «Мен Пайғамбар ﷺ нинг ниятидек ният билан эҳром боғладим», — деб жавоб бердим. У зот: «Сенда Ҳадий борми?» — дедилар. Мен: «Йўқ», — дедим. У зот мени — Каъбани тавоф қилишга, Сафо билан Марва орасида (саъй) қилишга, сўнг эҳромдан чиқишга — буюрдилар. Мен шундай қилдим ва қабиламдан бир аёлнинг олдига бордим; у сочимни таради ёки бошимни ювди. Сўнг Умар (яъни халифа бўлганда): «Агар биз Аллоҳнинг Китобига амал қилсак, у бизни ҳаж ва умрани тўлиқ бажаришга буюради — Аллоҳ: ‹Ҳаж ва умрани Аллоҳ учун тўлиқ бажаринглар› (Бақара, 196), — деган; агар биз Пайғамбар ﷺ нинг суннатига амал қилсак — у зот Ҳадийини сўймагунларигача эҳромдан чиқмаган эдилар», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو بَكْرٍ الْحَنَفِيُّ، حَدَّثَنَا أَفْلَحُ بْنُ حُمَيْدٍ، سَمِعْتُ الْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ، وَلَيَالِي الْحَجِّ وَحُرُمِ الْحَجِّ، فَنَزَلْنَا بِسَرِفَ قَالَتْ فَخَرَجَ إِلَى أَصْحَابِهِ فَقَالَ ‏"‏ مَنْ لَمْ يَكُنْ مِنْكُمْ مَعَهُ هَدْىٌ فَأَحَبَّ أَنْ يَجْعَلَهَا عُمْرَةً فَلْيَفْعَلْ، وَمَنْ كَانَ مَعَهُ الْهَدْىُ فَلاَ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ فَالآخِذُ بِهَا وَالتَّارِكُ لَهَا مِنْ أَصْحَابِهِ قَالَتْ فَأَمَّا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَرِجَالٌ مِنْ أَصْحَابِهِ فَكَانُوا أَهْلَ قُوَّةٍ، وَكَانَ مَعَهُمُ الْهَدْىُ، فَلَمْ يَقْدِرُوا عَلَى الْعُمْرَةِ قَالَتْ فَدَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا أَبْكِي فَقَالَ ‏"‏ مَا يُبْكِيكِ يَا هَنْتَاهْ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ سَمِعْتُ قَوْلَكَ لأَصْحَابِكَ فَمُنِعْتُ الْعُمْرَةَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَمَا شَأْنُكِ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ لاَ أُصَلِّي‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَلاَ يَضِيرُكِ، إِنَّمَا أَنْتِ امْرَأَةٌ مِنْ بَنَاتِ آدَمَ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْكِ مَا كَتَبَ عَلَيْهِنَّ، فَكُونِي فِي حَجَّتِكِ، فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَرْزُقَكِيهَا ‏"‏‏.‏ قَالَتْ فَخَرَجْنَا فِي حَجَّتِهِ حَتَّى قَدِمْنَا مِنًى فَطَهَرْتُ، ثُمَّ خَرَجْتُ مِنْ مِنًى فَأَفَضْتُ بِالْبَيْتِ قَالَتْ ثُمَّ خَرَجَتْ مَعَهُ فِي النَّفْرِ الآخِرِ حَتَّى نَزَلَ الْمُحَصَّبَ، وَنَزَلْنَا مَعَهُ فَدَعَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبِي بَكْرٍ فَقَالَ ‏"‏ اخْرُجْ بِأُخْتِكَ مِنَ الْحَرَمِ، فَلْتُهِلَّ بِعُمْرَةٍ ثُمَّ افْرُغَا، ثُمَّ ائْتِيَا هَا هُنَا، فَإِنِّي أَنْظُرُكُمَا حَتَّى تَأْتِيَانِي ‏"‏‏.‏ ـ قَالَتْ ـ فَخَرَجْنَا حَتَّى إِذَا فَرَغْتُ، وَفَرَغْتُ مِنَ الطَّوَافِ ثُمَّ جِئْتُهُ بِسَحَرَ فَقَالَ ‏"‏ هَلْ فَرَغْتُمْ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ نَعَمْ‏.‏ فَآذَنَ بِالرَّحِيلِ فِي أَصْحَابِهِ، فَارْتَحَلَ النَّاسُ فَمَرَّ مُتَوَجِّهًا إِلَى الْمَدِينَةِ‏.‏ ضَيْرُ مِنْ ضَارَ يَضِيرُ ضَيْرًا، وَيُقَالُ ضَارَ يَضُورُ ضَوْرًا وَضَرَّ يَضُرُّ ضَرًّا‏.‏

Qosim ibn Muhammad (Oishadan) rivoyat qiladi: Oisha dedi: «Biz Rasululloh ﷺ bilan haj oylarida, haj kechalarida, haj vaqt va joylarida hamda haj holatida yoʻlga chiqdik. Biz Sarifda (Makkadan olti mil uzoqlikdagi qishloq) tushdik. Soʻng Paygʻambar ﷺ sahobalariga xitob qilib: ‹Kimda Hadiy boʻlmasa va u haj oʻrniga umra qilmoqchi boʻlsa, qila oladi (yaʼni Tamatuʼ haji); kimda Hadiy boʻlsa, u (umrani bajargach) ehromdan chiqmasin (yaʼni Qiron haji)›, — dedilar». Oisha qoʻshdi: «Paygʻambar ﷺ ning sahobalari yuqoridagiga itoat qildi va ulardan baʼzilari (yaʼni Hadiyi boʻlmaganlari) umradan keyin ehromdan chiqdi. Rasululloh ﷺ va u zotning baʼzi sahobalari imkoniyatli (badavlat) edi va ularda Hadiy bor edi; bas, ular (yolgʻiz) umra qila olmas edi (balki bir ehrom bilan haj va umra ikkalasini qilar edi)». Oisha qoʻshdi: «Rasululloh ﷺ mening oldimga keldilar va meni yigʻlab turgan holda koʻrib: ‹Nega yigʻlayapsan, ey Hanta (Oisha)?› — dedilar. Men: ‹Men sizning sahobalaringiz bilan suhbatingizni eshitdim va men umra qila olmayman›, — dedim. U zot: ‹Senga nima boʻldi?› — dedilar. Men: ‹Men namoz oʻqimayapman (yaʼni hayz koʻrdim)›, — dedim. U zot: ‹Bu senga zarar qilmaydi — chunki sen Odam qizlaridan birisan va Alloh — buni (bu holatni) ularga yozganidek — senga ham yozgan. Haj uchun niyatingda davom et; Alloh senga bu (haj) uchun (savob) bersa, ajab emas›, — dedilar». Oisha yana qoʻshdi: «Soʻng biz haj uchun yoʻlga chiqdik — to Minoga yetguncha — va men hayzdan poklandim. Soʻng men Minodan chiqib, Kaʼbani tavof qildim». Oisha qoʻshdi: «Men Paygʻambar ﷺ bilan — u zot soʻnggi (qaytish) yoʻlida Muhassabga (Makka tashqarisidagi vodiy) tushgunlarigacha — birga bordim va biz ham u zot bilan (u yerda) tushdik. U zot Abdurrahmon ibn Abu Bakrni chaqirib, unga: ‹Singlingni Makka haramidan tashqariga olib chiq va uni umra uchun ehrom bogʻlatir; umrani tugatgach, shu joyga qayt — men ikkovingni — to mening oldimga qaytguningizcha — kutaman›, — dedilar». Oisha qoʻshdi: «Bas, biz Makka haramidan chiqdik va umra hamda tavofni tugatgach, tongda Paygʻambar ﷺ ning oldiga qaytdik. U zot: ‹Umra qildingizmi?› — dedilar. Biz ‹ha› (deb javob berdik). Bas, u zot sahobalari orasida (qaytish haqida) eʼlon qildilar va odamlar safarga yoʻlga chiqdi; Paygʻambar ﷺ ham Madinaga joʻnadilar».Қосим ибн Муҳаммад (Оишадан) ривоят қилади: Оиша деди: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан ҳаж ойларида, ҳаж кечаларида, ҳаж вақт ва жойларида ҳамда ҳаж ҳолатида йўлга чиқдик. Биз Сарифда (Маккадан олти мил узоқликдаги қишлоқ) тушдик. Сўнг Пайғамбар ﷺ саҳобаларига хитоб қилиб: ‹Кимда Ҳадий бўлмаса ва у ҳаж ўрнига умра қилмоқчи бўлса, қила олади (яъни Таматуъ ҳажи); кимда Ҳадий бўлса, у (умрани бажаргач) эҳромдан чиқмасин (яъни Қирон ҳажи)›, — дедилар». Оиша қўшди: «Пайғамбар ﷺ нинг саҳобалари юқоридагига итоат қилди ва улардан баъзилари (яъни Ҳадийи бўлмаганлари) умрадан кейин эҳромдан чиқди. Расулуллоҳ ﷺ ва у зотнинг баъзи саҳобалари имкониятли (бадавлат) эди ва уларда Ҳадий бор эди; бас, улар (ёлғиз) умра қила олмас эди (балки бир эҳром билан ҳаж ва умра иккаласини қилар эди)». Оиша қўшди: «Расулуллоҳ ﷺ менинг олдимга келдилар ва мени йиғлаб турган ҳолда кўриб: ‹Нега йиғлаяпсан, эй Ҳанта (Оиша)?› — дедилар. Мен: ‹Мен сизнинг саҳобаларингиз билан суҳбатингизни эшитдим ва мен умра қила олмайман›, — дедим. У зот: ‹Сенга нима бўлди?› — дедилар. Мен: ‹Мен намоз ўқимаяпман (яъни ҳайз кўрдим)›, — дедим. У зот: ‹Бу сенга зарар қилмайди — чунки сен Одам қизларидан бирисан ва Аллоҳ — буни (бу ҳолатни) уларга ёзганидек — сенга ҳам ёзган. Ҳаж учун ниятингда давом эт; Аллоҳ сенга бу (ҳаж) учун (савоб) берса, ажаб эмас›, — дедилар». Оиша яна қўшди: «Сўнг биз ҳаж учун йўлга чиқдик — то Минога етгунча — ва мен ҳайздан покландим. Сўнг мен Минодан чиқиб, Каъбани тавоф қилдим». Оиша қўшди: «Мен Пайғамбар ﷺ билан — у зот сўнгги (қайтиш) йўлида Муҳассабга (Макка ташқарисидаги водий) тушгунларигача — бирга бордим ва биз ҳам у зот билан (у ерда) тушдик. У зот Абдурраҳмон ибн Абу Бакрни чақириб, унга: ‹Синглингни Макка ҳарамидан ташқарига олиб чиқ ва уни умра учун эҳром боғлатир; умрани тугатгач, шу жойга қайт — мен икковингни — то менинг олдимга қайтгунингизча — кутаман›, — дедилар». Оиша қўшди: «Бас, биз Макка ҳарамидан чиқдик ва умра ҳамда тавофни тугатгач, тонгда Пайғамбар ﷺ нинг олдига қайтдик. У зот: ‹Умра қилдингизми?› — дедилар. Биз ‹ҳа› (деб жавоб бердик). Бас, у зот саҳобалари орасида (қайтиш ҳақида) эълон қилдилар ва одамлар сафарга йўлга чиқди; Пайғамбар ﷺ ҳам Мадинага жўнадилар».

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ خَرَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلاَ نُرَى إِلاَّ أَنَّهُ الْحَجُّ، فَلَمَّا قَدِمْنَا تَطَوَّفْنَا بِالْبَيْتِ، فَأَمَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مَنْ لَمْ يَكُنْ سَاقَ الْهَدْىَ أَنْ يَحِلَّ، فَحَلَّ مَنْ لَمْ يَكُنْ سَاقَ الْهَدْىَ، وَنِسَاؤُهُ لَمْ يَسُقْنَ فَأَحْلَلْنَ، قَالَتْ عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها ـ فَحِضْتُ فَلَمْ أَطُفْ بِالْبَيْتِ، فَلَمَّا كَانَتْ لَيْلَةُ الْحَصْبَةِ قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ، يَرْجِعُ النَّاسُ بِعُمْرَةٍ وَحَجَّةٍ وَأَرْجِعُ أَنَا بِحَجَّةٍ قَالَ ‏"‏ وَمَا طُفْتِ لَيَالِيَ قَدِمْنَا مَكَّةَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَاذْهَبِي مَعَ أَخِيكِ إِلَى التَّنْعِيمِ، فَأَهِلِّي بِعُمْرَةٍ ثُمَّ مَوْعِدُكِ كَذَا وَكَذَا ‏"‏‏.‏ قَالَتْ صَفِيَّةُ مَا أُرَانِي إِلاَّ حَابِسَتَهُمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ عَقْرَى حَلْقَى، أَوَمَا طُفْتِ يَوْمَ النَّحْرِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ قُلْتُ بَلَى‏.‏ قَالَ ‏"‏ لاَ بَأْسَ، انْفِرِي ‏"‏‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها ـ فَلَقِيَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ مُصْعِدٌ مِنْ مَكَّةَ، وَأَنَا مُنْهَبِطَةٌ عَلَيْهَا، أَوْ أَنَا مُصْعِدَةٌ وَهْوَ مُنْهَبِطٌ مِنْهَا‏.‏

Asvad (Oishadan) rivoyat qiladi: Oisha dedi: «Biz Paygʻambar ﷺ bilan (Madinadan) — faqat haj qilish niyatida — yoʻlga chiqdik va Makkaga yetib kelganimizda, Kaʼbani tavof qildik; soʻng Paygʻambar ﷺ — Hadiyni oʻzlari bilan olib kelmaganlarni — ehromdan chiqishga buyurdilar. Bas, Hadiyni oʻzlari bilan olib kelmagan odamlar ehromdan chiqdi. Paygʻambar ﷺ ning zavjalari ham Hadiyni oʻzlari bilan olib kelmagan edi; shuning uchun ular ham ehromdan chiqdi». Oisha qoʻshdi: «Men hayz koʻrdim va Kaʼbani tavof qila olmadim. Bas, Hasba kechasi (yaʼni biz Muhassabda toʻxtaganimizda) boʻlganda, men: ‹Yo Rasululloh, har bir kishi haj va umrani bajarib qaytyapti, men esa faqat hajni bajarib qaytyapman›, — dedim. U zot: ‹Biz Makkaga yetib kelgan kechamizda Kaʼbani tavof qilmadingmi?› — dedilar. Men: ‹Yoʻq›, — dedim. U zot: ‹(Unday boʻlsa,) ukang bilan Tanʼimga borib, umra uchun ehrom bogʻla va (uni bajargach) falon-falon joyga qayt›, — dedilar». Shunda Safiyya: «Menimcha, men sizlarning hammangizni ushlab (kechiktirib) qoʻyaman (yaʼni men hayzli boʻlib qoldim)», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Ey Aqro Halqo! Sen qurbonlik kuni Kaʼbani tavof qilmadingmi (yaʼni ifoza tavofi)?» — dedilar. Safiyya ‹ha› (deb javob berdi). U zot (Safiyyaga): «(Unday boʻlsa,) sen biz bilan (birga) yoʻlga chiqishing uchun hech zarar yoʻq», — dedilar. Oisha qoʻshdi: «(Umradan qaytganimda,) Paygʻambar ﷺ menga roʻbaroʻ keldilar — u zot (Makkadan) koʻtarilayotgan, men esa unga tushayotgan edim; yoki men koʻtarilayotgan, u zot tushayotgan edilar».Асвад (Оишадан) ривоят қилади: Оиша деди: «Биз Пайғамбар ﷺ билан (Мадинадан) — фақат ҳаж қилиш ниятида — йўлга чиқдик ва Маккага етиб келганимизда, Каъбани тавоф қилдик; сўнг Пайғамбар ﷺ — Ҳадийни ўзлари билан олиб келмаганларни — эҳромдан чиқишга буюрдилар. Бас, Ҳадийни ўзлари билан олиб келмаган одамлар эҳромдан чиқди. Пайғамбар ﷺ нинг завжалари ҳам Ҳадийни ўзлари билан олиб келмаган эди; шунинг учун улар ҳам эҳромдан чиқди». Оиша қўшди: «Мен ҳайз кўрдим ва Каъбани тавоф қила олмадим. Бас, Ҳасба кечаси (яъни биз Муҳассабда тўхтаганимизда) бўлганда, мен: ‹Ё Расулуллоҳ, ҳар бир киши ҳаж ва умрани бажариб қайтяпти, мен эса фақат ҳажни бажариб қайтяпман›, — дедим. У зот: ‹Биз Маккага етиб келган кечамизда Каъбани тавоф қилмадингми?› — дедилар. Мен: ‹Йўқ›, — дедим. У зот: ‹(Ундай бўлса,) уканг билан Танъимга бориб, умра учун эҳром боғла ва (уни бажаргач) фалон-фалон жойга қайт›, — дедилар». Шунда Сафийя: «Менимча, мен сизларнинг ҳаммангизни ушлаб (кечиктириб) қўяман (яъни мен ҳайзли бўлиб қолдим)», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Эй Ақро Ҳалқо! Сен қурбонлик куни Каъбани тавоф қилмадингми (яъни ифоза тавофи)?» — дедилар. Сафийя ‹ҳа› (деб жавоб берди). У зот (Сафийяга): «(Ундай бўлса,) сен биз билан (бирга) йўлга чиқишинг учун ҳеч зарар йўқ», — дедилар. Оиша қўшди: «(Умрадан қайтганимда,) Пайғамбар ﷺ менга рўбарў келдилар — у зот (Маккадан) кўтарилаётган, мен эса унга тушаётган эдим; ёки мен кўтарилаётган, у зот тушаётган эдилар».

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ أَبِي الأَسْوَدِ، مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ نَوْفَلٍ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّهَا قَالَتْ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ، فَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِعُمْرَةٍ، وَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِحَجَّةٍ وَعُمْرَةٍ، وَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِالْحَجِّ وَأَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْحَجِّ، فَأَمَّا مَنْ أَهَلَّ بِالْحَجِّ أَوْ جَمَعَ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لَمْ يَحِلُّوا حَتَّى كَانَ يَوْمُ النَّحْرِ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan (Makkaga) — Paygʻambar ﷺ ning soʻnggi haji yilida — yoʻlga chiqdik. Bizdan baʼzilarimiz faqat umra uchun, baʼzilarimiz haj va umra (ikkalasi) uchun, baʼzilarimiz esa faqat haj uchun ehrom bogʻladi. Rasululloh ﷺ haj uchun ehrom bogʻladi. Bas, kim haj uchun yoki haj va umra (ikkalasi) uchun ehrom bogʻlagan boʻlsa, u — qurbonlik kunigacha — ehromdan chiqmadi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан (Маккага) — Пайғамбар ﷺ нинг сўнгги ҳажи йилида — йўлга чиқдик. Биздан баъзиларимиз фақат умра учун, баъзиларимиз ҳаж ва умра (иккаласи) учун, баъзиларимиз эса фақат ҳаж учун эҳром боғлади. Расулуллоҳ ﷺ ҳаж учун эҳром боғлади. Бас, ким ҳаж учун ёки ҳаж ва умра (иккаласи) учун эҳром боғлаган бўлса, у — қурбонлик кунигача — эҳромдан чиқмади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ، عَنْ مَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ، قَالَ شَهِدْتُ عُثْمَانَ وَعَلِيًّا ـ رضى الله عنهما ـ وَعُثْمَانُ يَنْهَى عَنِ الْمُتْعَةِ وَأَنْ يُجْمَعَ بَيْنَهُمَا‏.‏ فَلَمَّا رَأَى عَلِيٌّ، أَهَلَّ بِهِمَا لَبَّيْكَ بِعُمْرَةٍ وَحَجَّةٍ قَالَ مَا كُنْتُ لأَدَعَ سُنَّةَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لِقَوْلِ أَحَدٍ‏.‏

Marvon ibn Hakam (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Usmon va Alini koʻrdim. Usmon odamlarni Tamatuʼ haji va Qiron haji (haj va umrani birga)dan qaytarar edi; Ali buni (Usmonning bu ishini) koʻrganda, haj va umra (ikkalasi) uchun birga ehrom bogʻlab: «Umra va haj uchun labbayk», — dedi va: «Men birovning soʻzi uchun Paygʻambar ﷺ ning sunnatini tark etmayman», — dedi.Марвон ибн Ҳакам (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Усмон ва Алини кўрдим. Усмон одамларни Таматуъ ҳажи ва Қирон ҳажи (ҳаж ва умрани бирга)дан қайтарар эди; Али буни (Усмоннинг бу ишини) кўрганда, ҳаж ва умра (иккаласи) учун бирга эҳром боғлаб: «Умра ва ҳаж учун лаббайк», — деди ва: «Мен бировнинг сўзи учун Пайғамбар ﷺ нинг суннатини тарк этмайман», — деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا ابْنُ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانُوا يَرَوْنَ أَنَّ الْعُمْرَةَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ مِنْ أَفْجَرِ الْفُجُورِ فِي الأَرْضِ، وَيَجْعَلُونَ الْمُحَرَّمَ صَفَرًا وَيَقُولُونَ إِذَا بَرَأَ الدَّبَرْ، وَعَفَا الأَثَرْ، وَانْسَلَخَ صَفَرْ، حَلَّتِ الْعُمْرَةُ لِمَنِ اعْتَمَرْ‏.‏ قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابُهُ صَبِيحَةَ رَابِعَةٍ مُهِلِّينَ بِالْحَجِّ، فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَجْعَلُوهَا عُمْرَةً فَتَعَاظَمَ ذَلِكَ عِنْدَهُمْ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَىُّ الْحِلِّ قَالَ ‏"‏ حِلٌّ كُلُّهُ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: (Johiliyat davridagi) odamlar haj oylarida umra qilishni — yer yuzidagi eng katta gunohlardan biri deb — hisoblar edi. Ular Safar oyini ham harom (yaʼni muqaddas) oy deb hisoblar va: «Tuyaning orqasidagi yaralar (haj(dan qaytganlari)dan keyin) tuzalib, oʻsha yaralarning izlari yoʻqolgach va Safar oyi oʻtgach, (oʻshanda) umra qilmoqchi boʻlgan kishi uchun u halol», — der edi. Zulhijjaning toʻrtining tongida Paygʻambar ﷺ va sahobalari — haj uchun ehrom bogʻlagan holda — Makkaga yetib keldi va u zot sahobalarini — (haj oʻrniga) faqat umra uchun ehrom niyatini qilishga — buyurdilar; bas, ular uning bu amrini juda katta (gʻaroyib) deb hisobladi va hayron boʻlib: «Yo Rasululloh, qanday (ehromdan chiqish) ruxsat etiladi?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Ehromni — muhrim boʻlmagan kishidek — toʻliq (uzib) chiqinglar (sizlarga hamma narsa halol)», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: (Жоҳилият давридаги) одамлар ҳаж ойларида умра қилишни — ер юзидаги энг катта гуноҳлардан бири деб — ҳисоблар эди. Улар Сафар ойини ҳам ҳаром (яъни муқаддас) ой деб ҳисоблар ва: «Туянинг орқасидаги яралар (ҳаж(дан қайтганлари)дан кейин) тузалиб, ўша яраларнинг излари йўқолгач ва Сафар ойи ўтгач, (ўшанда) умра қилмоқчи бўлган киши учун у ҳалол», — дер эди. Зулҳижжанинг тўртининг тонгида Пайғамбар ﷺ ва саҳобалари — ҳаж учун эҳром боғлаган ҳолда — Маккага етиб келди ва у зот саҳобаларини — (ҳаж ўрнига) фақат умра учун эҳром ниятини қилишга — буюрдилар; бас, улар унинг бу амрини жуда катта (ғаройиб) деб ҳисоблади ва ҳайрон бўлиб: «Ё Расулуллоҳ, қандай (эҳромдан чиқиш) рухсат этилади?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Эҳромни — муҳрим бўлмаган кишидек — тўлиқ (узиб) чиқинглар (сизларга ҳамма нарса ҳалол)», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَيْسِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي مُوسَى ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَدِمْتُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَأَمَرَهُ بِالْحِلِّ‏.‏

Abu Muso (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺ ning oldiga (Yamandan kelib, haj uchun ehrom bogʻlagan edim) keldim va u zot meni — (umrani bajargach) ehromdan chiqishga — buyurdilar.Абу Мусо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺ нинг олдига (Ямандан келиб, ҳаж учун эҳром боғлаган эдим) келдим ва у зот мени — (умрани бажаргач) эҳромдан чиқишга — буюрдилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ،‏.‏ وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ حَفْصَةَ ـ رضى الله عنهم ـ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهَا قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا شَأْنُ النَّاسِ حَلُّوا بِعُمْرَةٍ وَلَمْ تَحْلِلْ أَنْتَ مِنْ عُمْرَتِكَ قَالَ ‏"‏ إِنِّي لَبَّدْتُ رَأْسِي، وَقَلَّدْتُ هَدْيِي فَلاَ أَحِلُّ حَتَّى أَنْحَرَ ‏"‏‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ning zavjasi Hafsa: «Yo Rasululloh, odamlar umra qilib ehromdan chiqdi, siz esa nega umra qilib ehromdan chiqmadingiz?» — dedi. U zot: «Men sochimni yelimladi va Hadiyimga garland qoʻydim. Bas, men — (Hadiyimni) soʻymagunimcha — ehromdan chiqmayman», — deb javob berdilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ нинг завжаси Ҳафса: «Ё Расулуллоҳ, одамлар умра қилиб эҳромдан чиқди, сиз эса нега умра қилиб эҳромдан чиқмадингиз?» — деди. У зот: «Мен сочимни елимлади ва Ҳадийимга гарланд қўйдим. Бас, мен — (Ҳадийимни) сўймагунимча — эҳромдан чиқмайман», — деб жавоб бердилар.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، أَخْبَرَنَا أَبُو جَمْرَةَ، نَصْرُ بْنُ عِمْرَانَ الضُّبَعِيُّ قَالَ تَمَتَّعْتُ فَنَهَانِي نَاسٌ، فَسَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ فَأَمَرَنِي، فَرَأَيْتُ فِي الْمَنَامِ كَأَنَّ رَجُلاً يَقُولُ لِي حَجٌّ مَبْرُورٌ وَعُمْرَةٌ مُتَقَبَّلَةٌ، فَأَخْبَرْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ فَقَالَ سُنَّةَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لِي أَقِمْ عِنْدِي، فَأَجْعَلَ لَكَ سَهْمًا مِنْ مَالِي‏.‏ قَالَ شُعْبَةُ فَقُلْتُ لِمَ فَقَالَ لِلرُّؤْيَا الَّتِي رَأَيْتُ‏.‏

Shuʼba (Abu Jamra Nasr ibn Imron ad-Dubaʼiydan) rivoyat qiladi: Abu Jamra dedi: «Men Tamatuʼ haji qilmoqchi boʻldim va odamlar meni bundan qaytardi. Men bu haqda Ibn Abbosdan soʻradim; u meni Tamatuʼ haji qilishga buyurdi. Keyin men tushimda kimningdir menga: ‹Haji mabrur va qabul boʻlgan umra›, — deganini koʻrdim. Bas, men bu tushimni Ibn Abbosga aytdim. U: ‹Bu — Abulqosim (Paygʻambar ﷺ)ning sunnati›, — dedi. Soʻng u menga: ‹Men bilan qol — men senga oʻz molimdan bir qism beraman›, — dedi». Men (Shuʼba): «Nega (u sizni taklif qildi)?» — dedim. U (Abu Jamra): «Men koʻrgan tush sababli», — dedi.Шуъба (Абу Жамра Наср ибн Имрон ад-Дубаъийдан) ривоят қилади: Абу Жамра деди: «Мен Таматуъ ҳажи қилмоқчи бўлдим ва одамлар мени бундан қайтарди. Мен бу ҳақда Ибн Аббосдан сўрадим; у мени Таматуъ ҳажи қилишга буюрди. Кейин мен тушимда кимнингдир менга: ‹Ҳажи мабрур ва қабул бўлган умра›, — деганини кўрдим. Бас, мен бу тушимни Ибн Аббосга айтдим. У: ‹Бу — Абулқосим (Пайғамбар ﷺ)нинг суннати›, — деди. Сўнг у менга: ‹Мен билан қол — мен сенга ўз молимдан бир қисм бераман›, — деди». Мен (Шуъба): «Нега (у сизни таклиф қилди)?» — дедим. У (Абу Жамра): «Мен кўрган туш сабабли», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا أَبُو شِهَابٍ، قَالَ قَدِمْتُ مُتَمَتِّعًا مَكَّةَ بِعُمْرَةٍ فَدَخَلْنَا قَبْلَ التَّرْوِيَةِ بِثَلاَثَةِ أَيَّامٍ، فَقَالَ لِي أُنَاسٌ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ تَصِيرُ الآنَ حَجَّتُكَ مَكِّيَّةً‏.‏ فَدَخَلْتُ عَلَى عَطَاءٍ أَسْتَفْتِيهِ فَقَالَ حَدَّثَنِي جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ حَجَّ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ سَاقَ الْبُدْنَ مَعَهُ، وَقَدْ أَهَلُّوا بِالْحَجِّ مُفْرَدًا، فَقَالَ لَهُمْ ‏"‏ أَحِلُّوا مِنْ إِحْرَامِكُمْ بِطَوَافِ الْبَيْتِ وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَقَصِّرُوا ثُمَّ أَقِيمُوا حَلاَلاً، حَتَّى إِذَا كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ فَأَهِلُّوا بِالْحَجِّ، وَاجْعَلُوا الَّتِي قَدِمْتُمْ بِهَا مُتْعَةً ‏"‏‏.‏ فَقَالُوا كَيْفَ نَجْعَلُهَا مُتْعَةً وَقَدْ سَمَّيْنَا الْحَجَّ فَقَالَ ‏"‏ افْعَلُوا مَا أَمَرْتُكُمْ، فَلَوْلاَ أَنِّي سُقْتُ الْهَدْىَ لَفَعَلْتُ مِثْلَ الَّذِي أَمَرْتُكُمْ، وَلَكِنْ لاَ يَحِلُّ مِنِّي حَرَامٌ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْىُ مَحِلَّهُ ‏"‏‏.‏ فَفَعَلُوا‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْد اللَّهِ أَبُو شِهَابٍ لَيْسَ لَهُ مُسْنَدٌ إِلَّا هَذَا

Abu Shihob (Atodan, Jobirdan) rivoyat qiladi: Men Tamatuʼ haji uchun — umra uchun ehrom bogʻlagan holda — Makkaga joʻnadim. Men Tarviya kunidan (Zulhijjaning sakkizinchisi) uch kun oldin Makkaga yetib keldim. Makka ahlidan baʼzilari menga: «Sening hajing — Makka ahli qilgan hajdek boʻladi (yaʼni sen miqotdan ehrom bogʻlashning afzalligini boy berasan)», — dedi. Bas, men Atoning oldiga — bu haqda uning fikrini soʻrab — bordim. U: «Jobir ibn Abdulloh menga rivoyat qildi: ‹Men Rasululloh ﷺ bilan — u zot oʻzlari bilan tuyalar haydab borgan kuni — haj qildim. Odamlar Ifrod haji uchun ehrom bogʻlagan edi. Paygʻambar ﷺ ularni — Kaʼbani tavof qilgach, Safo bilan Marva orasida (saʼy qilgach) — ehromdan chiqishga, sochlarini qisqartirishga va — to Tarviya kuni (Zulhijjaning sakkizinchisi)gacha, oʻshanda ular haj uchun ehrom bogʻladi — muhrim boʻlmagan holda (Makkada) qolishga buyurdi; ular keltirgan ehromni esa — faqat umra uchun (qilishga) buyurdi. Ular: «Biz haj qilishni niyat qilgan edik-ku, uni qanday qilib umra (Tamatuʼ) qila olamiz?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Men sizlarga buyurgan narsani qilinglar. Agar menda Hadiy boʻlmaganda, men ham shunday qilar edim, lekin Hadiy oʻz joyiga yetguncha (yaʼni soʻyilguncha), men ehromdan chiqa olmayman», — dedi. Bas, ular (u zot ularga buyurgan narsani) qildi›», — dedi.Абу Шиҳоб (Атодан, Жобирдан) ривоят қилади: Мен Таматуъ ҳажи учун — умра учун эҳром боғлаган ҳолда — Маккага жўнадим. Мен Тарвия кунидан (Зулҳижжанинг саккизинчиси) уч кун олдин Маккага етиб келдим. Макка аҳлидан баъзилари менга: «Сенинг ҳажинг — Макка аҳли қилган ҳаждек бўлади (яъни сен миқотдан эҳром боғлашнинг афзаллигини бой берасан)», — деди. Бас, мен Атонинг олдига — бу ҳақда унинг фикрини сўраб — бордим. У: «Жобир ибн Абдуллоҳ менга ривоят қилди: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺ билан — у зот ўзлари билан туялар ҳайдаб борган куни — ҳаж қилдим. Одамлар Ифрод ҳажи учун эҳром боғлаган эди. Пайғамбар ﷺ уларни — Каъбани тавоф қилгач, Сафо билан Марва орасида (саъй қилгач) — эҳромдан чиқишга, сочларини қисқартиришга ва — то Тарвия куни (Зулҳижжанинг саккизинчиси)гача, ўшанда улар ҳаж учун эҳром боғлади — муҳрим бўлмаган ҳолда (Маккада) қолишга буюрди; улар келтирган эҳромни эса — фақат умра учун (қилишга) буюрди. Улар: «Биз ҳаж қилишни ният қилган эдик-ку, уни қандай қилиб умра (Таматуъ) қила оламиз?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Мен сизларга буюрган нарсани қилинглар. Агар менда Ҳадий бўлмаганда, мен ҳам шундай қилар эдим, лекин Ҳадий ўз жойига етгунча (яъни сўйилгунча), мен эҳромдан чиқа олмайман», — деди. Бас, улар (у зот уларга буюрган нарсани) қилди›», — деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ الأَعْوَرُ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، قَالَ اخْتَلَفَ عَلِيٌّ وَعُثْمَانُ ـ رضى الله عنهما ـ وَهُمَا بِعُسْفَانَ فِي الْمُتْعَةِ، فَقَالَ عَلِيٌّ مَا تُرِيدُ إِلاَّ أَنْ تَنْهَى عَنْ أَمْرٍ فَعَلَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ عَلِيٌّ أَهَلَّ بِهِمَا جَمِيعًا‏.‏

Said ibn Musayyab (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Ali va Usmon — Usfonda (Makka yaqinidagi mashhur joy) boʻlganlarida — Tamatuʼ haji borasida ixtilof qildi. Ali: «Men koʻryapmanki, sen odamlarni — Paygʻambar ﷺ qilgan bir ishdan — qaytarmoqchisan?» — dedi. Ali buni koʻrganda, haj va umra (ikkalasi) uchun ehrom bogʻladi.Саид ибн Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Али ва Усмон — Усфонда (Макка яқинидаги машҳур жой) бўлганларида — Таматуъ ҳажи борасида ихтилоф қилди. Али: «Мен кўряпманки, сен одамларни — Пайғамбар ﷺ қилган бир ишдан — қайтармоқчисан?» — деди. Али буни кўрганда, ҳаж ва умра (иккаласи) учун эҳром боғлади.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، قَالَ سَمِعْتُ مُجَاهِدًا، يَقُولُ حَدَّثَنَا جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ قَدِمْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ نَقُولُ لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ بِالْحَجِّ‏.‏ فَأَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَعَلْنَاهَا عُمْرَةً‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan (Makkaga) keldik va biz haj uchun: «Labbayka-llohumma labbayk», — deya edik. Rasululloh ﷺ bizni — oʻsha ehrom bilan (haj oʻrniga) umra qilishga — buyurdilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан (Маккага) келдик ва биз ҳаж учун: «Лаббайка-ллоҳумма лаббайк», — дея эдик. Расулуллоҳ ﷺ бизни — ўша эҳром билан (ҳаж ўрнига) умра қилишга — буюрдилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي مُطَرِّفٌ، عَنْ عِمْرَانَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ تَمَتَّعْنَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَنَزَلَ الْقُرْآنُ قَالَ رَجُلٌ بِرَأْيِهِ مَا شَاءَ‏.‏

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ hayotlik paytlarida Tamatuʼ haji qildik, soʻng (Tamatuʼ haji haqida) Qurʼon nozil boʻldi; va kimdir (Tamatuʼ haji haqida) oʻz fikriga koʻra xohlagan narsasini aytdi.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ ҳаётлик пайтларида Таматуъ ҳажи қилдик, сўнг (Таматуъ ҳажи ҳақида) Қуръон нозил бўлди; ва кимдир (Таматуъ ҳажи ҳақида) ўз фикрига кўра хоҳлаган нарсасини айтди.

وَقَالَ أَبُو كَامِلٍ فُضَيْلُ بْنُ حُسَيْنٍ الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو مَعْشَرٍ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ مُتْعَةِ الْحَجِّ، فَقَالَ أَهَلَّ الْمُهَاجِرُونَ وَالأَنْصَارُ وَأَزْوَاجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَأَهْلَلْنَا، فَلَمَّا قَدِمْنَا مَكَّةَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اجْعَلُوا إِهْلاَلَكُمْ بِالْحَجِّ عُمْرَةً إِلاَّ مَنْ قَلَّدَ الْهَدْىَ ‏"‏‏.‏ فَطُفْنَا بِالْبَيْتِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ وَأَتَيْنَا النِّسَاءَ، وَلَبِسْنَا الثِّيَابَ وَقَالَ ‏"‏ مَنْ قَلَّدَ الْهَدْىَ فَإِنَّهُ لاَ يَحِلُّ لَهُ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْىُ مَحِلَّهُ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ أَمَرَنَا عَشِيَّةَ التَّرْوِيَةِ أَنْ نُهِلَّ بِالْحَجِّ، فَإِذَا فَرَغْنَا مِنَ الْمَنَاسِكِ جِئْنَا فَطُفْنَا بِالْبَيْتِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَقَدْ تَمَّ حَجُّنَا، وَعَلَيْنَا الْهَدْىُ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏{‏فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْىِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ‏}‏ إِلَى أَمْصَارِكُمْ‏.‏ الشَّاةُ تَجْزِي، فَجَمَعُوا نُسُكَيْنِ فِي عَامٍ بَيْنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَنْزَلَهُ فِي كِتَابِهِ وَسَنَّهُ نَبِيُّهُ صلى الله عليه وسلم وَأَبَاحَهُ لِلنَّاسِ غَيْرَ أَهْلِ مَكَّةَ، قَالَ اللَّهُ ‏{‏ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ‏}‏ وَأَشْهُرُ الْحَجِّ الَّتِي ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى شَوَّالٌ وَذُو الْقَعْدَةِ وَذُو الْحَجَّةِ، فَمَنْ تَمَتَّعَ فِي هَذِهِ الأَشْهُرِ فَعَلَيْهِ دَمٌ أَوْ صَوْمٌ، وَالرَّفَثُ الْجِمَاعُ، وَالْفُسُوقُ الْمَعَاصِي، وَالْجِدَالُ الْمِرَاءُ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi — undan Tamatuʼ haji haqida soʻralganda, u: «Muhojirlar, ansorlar va Paygʻambar ﷺ ning zavjalari hamda biz (Vidoʼ hajida) shunday qildik. Biz Makkaga yetib kelganda, Rasululloh ﷺ: ‹(Hozir) haj qilish niyatingizdan voz keching va umra qilinglar — magar Hadiyga garland qoʻygan kishi (mustasno)›, — dedilar. Bas, biz Kaʼbani tavof qildik, Safo bilan Marva orasida (saʼy) qildik, zavjalarimiz bilan (yaqinlik) qildik va oddiy (tikilgan) kiyimlar kiydik. Paygʻambar ﷺ qoʻshdilar: ‹Kim Hadiyiga garland qoʻygan boʻlsa, unga — to Hadiy oʻz joyiga yetguncha (yaʼni soʻyilguncha) — ehromdan chiqish halol emas›. Soʻng Tarviya kechasida (Zulhijjaning sakkizinchisi, peshindan keyin) u zot bizni haj uchun ehrom bogʻlashga buyurdi; biz hajning barcha marosimlarini bajargach, kelib, Kaʼbani tavof qildik va Safo bilan Marva orasida (saʼy) qildik; shu bilan hajimiz toʻliq boʻldi va biz — Allohning soʻziga koʻra — Hadiy soʻyishimiz lozim boʻldi: ‹...u oʻziga qulay boʻlgan Hadiyni soʻysin; agar (Hadiy) topa olmasa, hajda uch kun va (uyiga) qaytgach, yetti kun — (jami) oʻn (kun) roʻza tutsin...› (Baqara, 196). Bir qoʻy (soʻyish) ham yetarlidir. Bas, Paygʻambar ﷺ va sahobalari ikki ibodatni (yaʼni haj va umrani) bir yilda (birlashtirib) qildi; chunki Alloh buni (bunday qilishning joizligini) oʻz Kitobida va Paygʻambari ﷺ ning sunnatida nozil qildi hamda uni — Makkada yashovchilardan boshqa — barcha odamlarga halol qildi. Alloh: ‹Bu (Tamatuʼ) — oilasi Masjidul-Haromda (Makkada) boʻlmagan kishi uchun› (Baqara, 196), — dedi. Alloh oʻz Kitobida zikr qilgan haj oylari: Shavval, Zulqaʼda va Zulhijja. Kim oʻsha oylarda Tamatuʼ haji qilsa, unga (Hadiy) soʻyish yoki roʻza tutish vojibdir», — dedi. (Soʻzlar maʼnosi:) ‹Ar-Rafas› — zavja bilan yaqinlik (degani); ‹al-Fusuq› — har xil gunoh (degani); ‹al-Jidol› — janjal (tortishish) (degani).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади — ундан Таматуъ ҳажи ҳақида сўралганда, у: «Муҳожирлар, ансорлар ва Пайғамбар ﷺ нинг завжалари ҳамда биз (Видў ҳажида) шундай қилдик. Биз Маккага етиб келганда, Расулуллоҳ ﷺ: ‹(Ҳозир) ҳаж қилиш ниятингиздан воз кечинг ва умра қилинглар — магар Ҳадийга гарланд қўйган киши (мустасно)›, — дедилар. Бас, биз Каъбани тавоф қилдик, Сафо билан Марва орасида (саъй) қилдик, завжаларимиз билан (яқинлик) қилдик ва оддий (тикилган) кийимлар кийдик. Пайғамбар ﷺ қўшдилар: ‹Ким Ҳадийига гарланд қўйган бўлса, унга — то Ҳадий ўз жойига етгунча (яъни сўйилгунча) — эҳромдан чиқиш ҳалол эмас›. Сўнг Тарвия кечасида (Зулҳижжанинг саккизинчиси, пешиндан кейин) у зот бизни ҳаж учун эҳром боғлашга буюрди; биз ҳажнинг барча маросимларини бажаргач, келиб, Каъбани тавоф қилдик ва Сафо билан Марва орасида (саъй) қилдик; шу билан ҳажимиз тўлиқ бўлди ва биз — Аллоҳнинг сўзига кўра — Ҳадий сўйишимиз лозим бўлди: ‹...у ўзига қулай бўлган Ҳадийни сўйсин; агар (Ҳадий) топа олмаса, ҳажда уч кун ва (уйига) қайтгач, етти кун — (жами) ўн (кун) рўза туцин...› (Бақара, 196). Бир қўй (сўйиш) ҳам етарлидир. Бас, Пайғамбар ﷺ ва саҳобалари икки ибодатни (яъни ҳаж ва умрани) бир йилда (бирлаштириб) қилди; чунки Аллоҳ буни (бундай қилишнинг жоизлигини) ўз Китобида ва Пайғамбари ﷺ нинг суннатида нозил қилди ҳамда уни — Маккада яшовчилардан бошқа — барча одамларга ҳалол қилди. Аллоҳ: ‹Бу (Таматуъ) — оиласи Масжидул-Ҳаромда (Маккада) бўлмаган киши учун› (Бақара, 196), — деди. Аллоҳ ўз Китобида зикр қилган ҳаж ойлари: Шаввал, Зулқаъда ва Зулҳижжа. Ким ўша ойларда Таматуъ ҳажи қилса, унга (Ҳадий) сўйиш ёки рўза тутиш вожибдир», — деди. (Сўзлар маъноси:) ‹Ар-Рафас› — завжа билан яқинлик (дегани); ‹ал-Фусуқ› — ҳар хил гуноҳ (дегани); ‹ал-Жидол› — жанжал (тортишиш) (дегани).

حَدَّثَنِي يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ، أَخْبَرَنَا أَيُّوبُ، عَنْ نَافِعٍ، قَالَ كَانَ ابْنُ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ إِذَا دَخَلَ أَدْنَى الْحَرَمِ أَمْسَكَ عَنِ التَّلْبِيَةِ، ثُمَّ يَبِيتُ بِذِي طُوًى، ثُمَّ يُصَلِّي بِهِ الصُّبْحَ وَيَغْتَسِلُ، وَيُحَدِّثُ أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَفْعَلُ ذَلِكَ‏.‏

Nofiʼ (Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Ibn Umar Makka haramiga yetib kelganda, talbiyani (toʻxtatib) turar, soʻng Ziy Tuvoda tunar, soʻng bomdod namozini oʻqir va gusl qilar edi. U — Paygʻambar ﷺ ham shunday qilganlarini — aytar edi.Нофиъ (Ибн Умардан) ривоят қилади: Ибн Умар Макка ҳарамига етиб келганда, талбияни (тўхтатиб) турар, сўнг Зий Тувода тунар, сўнг бомдод намозини ўқир ва гусл қилар эди. У — Пайғамбар ﷺ ҳам шундай қилганларини — айтар эди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ بَاتَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِذِي طُوًى حَتَّى أَصْبَحَ ثُمَّ دَخَلَ مَكَّةَ‏.‏ وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ يَفْعَلُهُ‏.‏

Nofiʼ (Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Ibn Umar dedi: «Paygʻambar ﷺ Ziy Tuvoda — tong otguncha — tundilar, soʻng Makkaga kirdilar». Ibn Umar ham shunday qilar edi.Нофиъ (Ибн Умардан) ривоят қилади: Ибн Умар деди: «Пайғамбар ﷺ Зий Тувода — тонг отгунча — тундилар, сўнг Маккага кирдилар». Ибн Умар ҳам шундай қилар эди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، قَالَ حَدَّثَنِي مَعْنٌ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدْخُلُ مِنَ الثَّنِيَّةِ الْعُلْيَا، وَيَخْرُجُ مِنَ الثَّنِيَّةِ السُّفْلَى‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Makkaga — baland Saniya(dovon)dan — kirar va Makkadan — past Saniya(dovon)dan — chiqar edilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Маккага — баланд Сания(довон)дан — кирар ва Маккадан — паст Сания(довон)дан — чиқар эдилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدُ بْنُ مُسَرْهَدٍ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ مَكَّةَ مِنْ كَدَاءٍ مِنَ الثَّنِيَّةِ الْعُلْيَا الَّتِي بِالْبَطْحَاءِ، وَيَخْرُجُ مِنَ الثَّنِيَّةِ السُّفْلَى‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ كَانَ يُقَالُ هُوَ مُسَدَّدٌ كَاسْمِهِ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ سَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ مَعِينٍ يَقُولُ سَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ سَعِيدٍ يَقُولُ لَوْ أَنَّ مُسَدَّدًا أَتَيْتُهُ فِي بَيْتِهِ فَحَدَّثْتُهُ لاَسْتَحَقَّ ذَلِكَ، وَمَا أُبَالِي كُتُبِي كَانَتْ عِنْدِي أَوْ عِنْدَ مُسَدَّدٍ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Makkaga — Bathoʼdagi eng baland Saniya boʻlgan Kadoʼdan — kirdilar va Makkadan — past Saniya(dovon)dan — chiqar edilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Маккага — Батҳўдаги энг баланд Сания бўлган Кадўдан — кирдилар ва Маккадан — паст Сания(довон)дан — чиқар эдилар.

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمَّا جَاءَ إِلَى مَكَّةَ دَخَلَ مِنْ أَعْلاَهَا وَخَرَجَ مِنْ أَسْفَلِهَا‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Makkaga kelganlarida, uning baland tomonidan kirdilar va past tomonidan chiqdilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Маккага келганларида, унинг баланд томонидан кирдилар ва паст томонидан чиқдилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ الْمَرْوَزِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ عَامَ الْفَتْحِ مِنْ كَدَاءٍ، وَخَرَجَ مِنْ كُدًا مِنْ أَعْلَى مَكَّةَ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Makka fathi yilida Paygʻambar ﷺ Makkaga Kadoʼdan kirdilar va Makkadan — Makkaning baland qismidagi — Kudoʼdan chiqdilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Макка фатҳи йилида Пайғамбар ﷺ Маккага Кадўдан кирдилар ва Маккадан — Макканинг баланд қисмидаги — Кудўдан чиқдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنَا عَمْرٌو، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ عَامَ الْفَتْحِ مِنْ كَدَاءٍ أَعْلَى مَكَّةَ‏.‏ قَالَ هِشَامٌ وَكَانَ عُرْوَةُ يَدْخُلُ عَلَى كِلْتَيْهِمَا مِنْ كَدَاءٍ وَكُدًا، وَأَكْثَرُ مَا يَدْخُلُ مِنْ كَدَاءٍ، وَكَانَتْ أَقْرَبَهُمَا إِلَى مَنْزِلِهِ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Makka fathi yilida Paygʻambar ﷺ Makkaga — Makkaning baland joyidagi — Kadoʼdan kirdilar. (Rivoyatchi Hishom dedi: «Urva (Makkaga) Kadoʼ va Kudoʼ — ikkovidan ham kirar edi va u koʻproq — turar-joyiga yaqinroq boʻlgan — Kadoʼdan kirar edi».)Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Макка фатҳи йилида Пайғамбар ﷺ Маккага — Макканинг баланд жойидаги — Кадўдан кирдилар. (Ривоятчи Ҳишом деди: «Урва (Маккага) Кадў ва Кудў — икковидан ҳам кирар эди ва у кўпроқ — турар-жойига яқинроқ бўлган — Кадўдан кирар эди».)

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا حَاتِمٌ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ عُرْوَةَ، دَخَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَامَ الْفَتْحِ مِنْ كَدَاءٍ مِنْ أَعْلَى مَكَّةَ‏.‏ وَكَانَ عُرْوَةُ أَكْثَرَ مَا يَدْخُلُ مِنْ كَدَاءٍ وَكَانَ أَقْرَبَهُمَا إِلَى مَنْزِلِهِ‏.‏

Hishom (Urvadan) rivoyat qiladi: Urva dedi: «Paygʻambar ﷺ Makka fathi yilida Makkaga — Makkaning baland qismidagi — Kadoʼ tomonidan kirdilar». Urva koʻproq — ikkovidan turar-joyiga yaqinroq boʻlgan — Kadoʼdan kirar edi.Ҳишом (Урвадан) ривоят қилади: Урва деди: «Пайғамбар ﷺ Макка фатҳи йилида Маккага — Макканинг баланд қисмидаги — Кадў томонидан кирдилар». Урва кўпроқ — икковидан турар-жойига яқинроқ бўлган — Кадўдан кирар эди.

حَدَّثَنَا مُوسَى، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ، دَخَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَامَ الْفَتْحِ مِنْ كَدَاءٍ‏.‏ وَكَانَ عُرْوَةُ يَدْخُلُ مِنْهُمَا كِلَيْهِمَا وَأَكْثَرُ مَا يَدْخُلُ مِنْ كَدَاءٍ أَقْرَبِهِمَا إِلَى مَنْزِلِهِ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ كَدَاءٌ وَكُدًا مَوْضِعَانِ‏.‏

Hishom (otasi Urvadan) rivoyat qiladi: Makka fathi yilida Paygʻambar ﷺ Makkaga Kadoʼ tomonidan kirdilar. Urva ikkala joydan ham kirar edi va u koʻproq — ikkovidan turar-joyiga yaqinroq boʻlgan — Kadoʼdan kirar edi.Ҳишом (отаси Урвадан) ривоят қилади: Макка фатҳи йилида Пайғамбар ﷺ Маккага Кадў томонидан кирдилар. Урва иккала жойдан ҳам кирар эди ва у кўпроқ — икковидан турар-жойига яқинроқ бўлган — Кадўдан кирар эди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، قَالَ سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمَّا بُنِيَتِ الْكَعْبَةُ ذَهَبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَعَبَّاسٌ يَنْقُلاَنِ الْحِجَارَةَ فَقَالَ الْعَبَّاسُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم اجْعَلْ إِزَارَكَ عَلَى رَقَبَتِكَ‏.‏ فَخَرَّ إِلَى الأَرْضِ، وَطَمَحَتْ عَيْنَاهُ إِلَى السَّمَاءِ فَقَالَ ‏"‏ أَرِنِي إِزَارِي ‏"‏‏.‏ فَشَدَّهُ عَلَيْهِ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Kaʼba qurilayotganda, Paygʻambar ﷺ va Abbos (qurilish uchun) tosh keltirishga bordi. Abbos Paygʻambar ﷺ ga: «Bel matongni (izoringni) yech va uni boʻyningga qoʻy», — dedi. (Paygʻambar ﷺ uni yechganda,) u zot — koʻzlari osmonga (qaragan holda) ochiq — yerga yiqildilar va: «Mening bel matomni (izorimni) bering», — dedilar. Soʻng u zot uni (izorini) bilan oʻzlarini yopdilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Каъба қурилаётганда, Пайғамбар ﷺ ва Аббос (қурилиш учун) тош келтиришга борди. Аббос Пайғамбар ﷺ га: «Бел матонгни (изорингни) еч ва уни бўйнингга қўй», — деди. (Пайғамбар ﷺ уни ечганда,) у зот — кўзлари осмонга (қараган ҳолда) очиқ — ерга йиқилдилар ва: «Менинг бел матомни (изоримни) беринг», — дедилар. Сўнг у зот уни (изорини) билан ўзларини ёпдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، أَخْبَرَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنهم ـ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهَا ‏"‏ أَلَمْ تَرَىْ أَنَّ قَوْمَكِ لَمَّا بَنَوُا الْكَعْبَةَ اقْتَصَرُوا عَنْ قَوَاعِدِ إِبْرَاهِيمَ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلاَ تَرُدُّهَا عَلَى قَوَاعِدِ إِبْرَاهِيمَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لَوْلاَ حِدْثَانُ قَوْمِكِ بِالْكُفْرِ لَفَعَلْتُ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ لَئِنْ كَانَتْ عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها ـ سَمِعَتْ هَذَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا أُرَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَرَكَ اسْتِلاَمَ الرُّكْنَيْنِ اللَّذَيْنِ يَلِيَانِ الْحِجْرَ، إِلاَّ أَنَّ الْبَيْتَ لَمْ يُتَمَّمْ عَلَى قَوَاعِدِ إِبْرَاهِيمَ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) — Paygʻambar ﷺ ning zavjasi — rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ unga: «Bilasanmi, sening qavming (Quraysh) Kaʼbani qaytadan qurganda, uni Ibrohim qoʻygan asl poydevoridan qisqartirdi (kichraytirdi)?» — dedilar. Men: «Yo Rasululloh, nega siz uni Ibrohim qoʻygan asl poydevorida qaytadan qurmaysiz?» — dedim. U zot: «Agar sening qavming johiliyat davriga yaqin (yaʼni endigina musulmon boʻlgan) boʻlmaganda, men shunday qilar edim», — deb javob berdilar. Rivoyatchi Abdulloh (ibn Umar) dedi: «Oisha buni Rasululloh ﷺ dan eshitgan boʻlishi kerak — chunki menimcha, Rasululloh ﷺ qoʻllarini Kaʼbaning Hijr roʻparasidagi ikki burchagiga — faqat Kaʼba Ibrohim qoʻygan asl poydevorida qaytadan qurilmagani uchun — qoʻymagan edilar».Оиша (розияллоҳу анҳо) — Пайғамбар ﷺ нинг завжаси — ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ унга: «Биласанми, сенинг қавминг (Қурайш) Каъбани қайтадан қурганда, уни Иброҳим қўйган асл пойдеворидан қисқартирди (кичрайтирди)?» — дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, нега сиз уни Иброҳим қўйган асл пойдеворида қайтадан қурмайсиз?» — дедим. У зот: «Агар сенинг қавминг жоҳилият даврига яқин (яъни эндигина мусулмон бўлган) бўлмаганда, мен шундай қилар эдим», — деб жавоб бердилар. Ривоятчи Абдуллоҳ (ибн Умар) деди: «Оиша буни Расулуллоҳ ﷺ дан эшитган бўлиши керак — чунки менимча, Расулуллоҳ ﷺ қўлларини Каъбанинг Ҳижр рўпарасидаги икки бурчагига — фақат Каъба Иброҳим қўйган асл пойдеворида қайтадан қурилмагани учун — қўймаган эдилар».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، حَدَّثَنَا أَشْعَثُ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ سَأَلْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْجَدْرِ أَمِنَ الْبَيْتِ هُوَ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ فَمَا لَهُمْ لَمْ يُدْخِلُوهُ فِي الْبَيْتِ قَالَ ‏"‏ إِنَّ قَوْمَكِ قَصَّرَتْ بِهِمُ النَّفَقَةُ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ فَمَا شَأْنُ بَابِهِ مُرْتَفِعًا قَالَ ‏"‏ فَعَلَ ذَلِكِ قَوْمُكِ لِيُدْخِلُوا مَنْ شَاءُوا وَيَمْنَعُوا مَنْ شَاءُوا، وَلَوْلاَ أَنَّ قَوْمَكِ حَدِيثٌ عَهْدُهُمْ بِالْجَاهِلِيَّةِ فَأَخَافُ أَنْ تُنْكِرَ قُلُوبُهُمْ أَنْ أُدْخِلَ الْجَدْرَ فِي الْبَيْتِ وَأَنْ أُلْصِقَ بَابَهُ بِالأَرْضِ ‏"‏‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺ dan — (Kaʼba yonidagi) yumaloq devor (Hijr) Kaʼbaning bir qismimi, deb — soʻradim. Paygʻambar ﷺ ‹ha› (deb javob berdilar). Men yana: «Ularga nima boʻldi, nega ular uni Kaʼba binosiga qoʻshmadi?» — dedim. U zot: «Sening qavming(ning) puli kamlik qilganini koʻrmaysanmi (shuning uchun ular uni Kaʼba binosiga qoʻsha olmadi)?» — dedilar. Men: «Uning eshigi(chi)? Nega u shunchalik baland?» — dedim. U zot: «Sening qavming buni — oʻzlari xohlagan kishini (Kaʼbaga) kiritib, oʻzlari xohlagan kishini (kiritmay) toʻsish uchun — qildi. Agar sening qavming johiliyat davriga yaqin (yaʼni endigina Islomni qabul qilgan) boʻlmaganda va men ular(ning buni) yoqtirmasligidan qoʻrqmaganimda, albatta men devor(ning maydoni)ni Kaʼba binosiga qoʻshar edim va uning eshigini yer sathigacha pasaytirar edim», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺ дан — (Каъба ёнидаги) юмалоқ девор (Ҳижр) Каъбанинг бир қисмими, деб — сўрадим. Пайғамбар ﷺ ‹ҳа› (деб жавоб бердилар). Мен яна: «Уларга нима бўлди, нега улар уни Каъба биносига қўшмади?» — дедим. У зот: «Сенинг қавминг(нинг) пули камлик қилганини кўрмайсанми (шунинг учун улар уни Каъба биносига қўша олмади)?» — дедилар. Мен: «Унинг эшиги(чи)? Нега у шунчалик баланд?» — дедим. У зот: «Сенинг қавминг буни — ўзлари хоҳлаган кишини (Каъбага) киритиб, ўзлари хоҳлаган кишини (киритмай) тўсиш учун — қилди. Агар сенинг қавминг жоҳилият даврига яқин (яъни эндигина Исломни қабул қилган) бўлмаганда ва мен улар(нинг буни) ёқтирмаслигидан қўрқмаганимда, албатта мен девор(нинг майдони)ни Каъба биносига қўшар эдим ва унинг эшигини ер сатҳигача пасайтирар эдим», — дедилар.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْلاَ حَدَاثَةُ قَوْمِكِ بِالْكُفْرِ لَنَقَضْتُ الْبَيْتَ ثُمَّ لَبَنَيْتُهُ عَلَى أَسَاسِ إِبْرَاهِيمَ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ فَإِنَّ قُرَيْشًا اسْتَقْصَرَتْ بِنَاءَهُ ـ وَجَعَلْتُ لَهُ خَلْفًا ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو مُعَاوِيَةَ حَدَّثَنَا هِشَامٌ خَلْفًا يَعْنِي بَابًا‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ menga: «Agar sening qavming johiliyat davriga yaqin boʻlmaganda, men Kaʼbani buzib, uni Ibrohim qoʻygan asl poydevorida qaytadan qurar edim (chunki Quraysh uning qurilishini qisqartirgan edi) va men (unga) bir orqa eshik ham qilar edim», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ менга: «Агар сенинг қавминг жоҳилият даврига яқин бўлмаганда, мен Каъбани бузиб, уни Иброҳим қўйган асл пойдеворида қайтадан қурар эдим (чунки Қурайш унинг қурилишини қисқартирган эди) ва мен (унга) бир орқа эшик ҳам қилар эдим», — дедилар.

حَدَّثَنَا بَيَانُ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا يَزِيدُ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ رُومَانَ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهَا ‏"‏ يَا عَائِشَةُ لَوْلاَ أَنَّ قَوْمَكِ حَدِيثُ عَهْدٍ بِجَاهِلِيَّةٍ لأَمَرْتُ بِالْبَيْتِ فَهُدِمَ، فَأَدْخَلْتُ فِيهِ مَا أُخْرِجَ مِنْهُ وَأَلْزَقْتُهُ بِالأَرْضِ، وَجَعَلْتُ لَهُ بَابَيْنِ بَابًا شَرْقِيًّا وَبَابًا غَرْبِيًّا، فَبَلَغْتُ بِهِ أَسَاسَ إِبْرَاهِيمَ ‏"‏‏.‏ فَذَلِكَ الَّذِي حَمَلَ ابْنَ الزُّبَيْرِ ـ رضى الله عنهما ـ عَلَى هَدْمِهِ‏.‏ قَالَ يَزِيدُ وَشَهِدْتُ ابْنَ الزُّبَيْرِ حِينَ هَدَمَهُ وَبَنَاهُ وَأَدْخَلَ فِيهِ مِنَ الْحِجْرِ، وَقَدْ رَأَيْتُ أَسَاسَ إِبْرَاهِيمَ حِجَارَةً كَأَسْنِمَةِ الإِبِلِ‏.‏ قَالَ جَرِيرٌ فَقُلْتُ لَهُ أَيْنَ مَوْضِعُهُ قَالَ أُرِيكَهُ الآنَ‏.‏ فَدَخَلْتُ مَعَهُ الْحِجْرَ فَأَشَارَ إِلَى مَكَانٍ فَقَالَ هَا هُنَا‏.‏ قَالَ جَرِيرٌ فَحَزَرْتُ مِنَ الْحِجْرِ سِتَّةَ أَذْرُعٍ أَوْ نَحْوَهَا‏.‏

Yazid ibn Rumon (Urvadan) rivoyat qiladi: Oisha aytdiki, Paygʻambar ﷺ unga: «Ey Oisha, agar sening qavming johiliyat davriga yaqin boʻlmaganda, men Kaʼbani buzdirar va unga — (qurilishdan) qoldirilgan qismni — qoʻshar edim hamda uni yer sathiga tenglashtirar edim va unga ikki eshik — biri sharqqa, boshqasi gʻarbga (qaragan) — qilar edim; shu bilan u Ibrohim qoʻygan poydevorda (qayta) qurilgan boʻlar edi», — dedilar. Mana shu — Ibn Zubayrni Kaʼbani buzishga undagan (narsa) edi. Jazz dedi: «Men Ibn Zubayrni — u Kaʼbani buzib, qaytadan qurganda va unga Hijrning bir qismini qoʻshganda — koʻrdim. Men Ibrohimning asl poydevorlarini koʻrdim — ular tuyalar oʻrkachidek toshlardan (iborat) edi». Bas, Jarir Yaziddan: «Oʻsha toshlarning joyi qayerda edi?» — deb soʻradi. Jazz: «Men hozir senga koʻrsataman», — dedi. Bas, Jarir Yazid bilan birga (borib) Hijrga kirdi va Jazz bir joyga ishora qilib: «Mana shu yerda», — dedi. Jarir: «Menga u Hijrdan olti gaz (zira) yoki shunchagina (uzoqlikda) koʻrindi», — dedi.Язид ибн Румон (Урвадан) ривоят қилади: Оиша айтдики, Пайғамбар ﷺ унга: «Эй Оиша, агар сенинг қавминг жоҳилият даврига яқин бўлмаганда, мен Каъбани буздирар ва унга — (қурилишдан) қолдирилган қисмни — қўшар эдим ҳамда уни ер сатҳига тенглаштирар эдим ва унга икки эшик — бири шарққа, бошқаси ғарбга (қараган) — қилар эдим; шу билан у Иброҳим қўйган пойдеворда (қайта) қурилган бўлар эди», — дедилар. Мана шу — Ибн Зубайрни Каъбани бузишга ундаган (нарса) эди. Жазз деди: «Мен Ибн Зубайрни — у Каъбани бузиб, қайтадан қурганда ва унга Ҳижрнинг бир қисмини қўшганда — кўрдим. Мен Иброҳимнинг асл пойдеворларини кўрдим — улар туялар ўркачидек тошлардан (иборат) эди». Бас, Жарир Язиддан: «Ўша тошларнинг жойи қаерда эди?» — деб сўради. Жазз: «Мен ҳозир сенга кўрсатаман», — деди. Бас, Жарир Язид билан бирга (бориб) Ҳижрга кирди ва Жазз бир жойга ишора қилиб: «Мана шу ерда», — деди. Жарир: «Менга у Ҳижрдан олти газ (зира) ёки шунчагина (узоқликда) кўринди», — деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ ‏"‏ إِنَّ هَذَا الْبَلَدَ حَرَّمَهُ اللَّهُ، لاَ يُعْضَدُ شَوْكُهُ، وَلاَ يُنَفَّرُ صَيْدُهُ، وَلاَ يَلْتَقِطُ لُقَطَتَهُ إِلاَّ مَنْ عَرَّفَهَا ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Makka fathi kuni Rasululloh ﷺ: «Alloh bu shaharni haram (muqaddas joy) qildi. Uning tikanli butalari kesilmasin, ovi (haydab) hurkitilmasin va tashlandiq (topilgan) narsasi — uni (elga) eʼlon qiladigan (topuvchi)dan boshqa — olinmasin», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Макка фатҳи куни Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ бу шаҳарни ҳарам (муқаддас жой) қилди. Унинг тиканли буталари кесилмасин, ови (ҳайдаб) ҳуркитилмасин ва ташландиқ (топилган) нарсаси — уни (элга) эълон қиладиган (топувчи)дан бошқа — олинмасин», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَصْبَغُ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَيْنَ تَنْزِلُ فِي دَارِكَ بِمَكَّةَ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ وَهَلْ تَرَكَ عَقِيلٌ مِنْ رِبَاعٍ أَوْ دُورٍ ‏"‏‏.‏ وَكَانَ عَقِيلٌ وَرِثَ أَبَا طَالِبٍ هُوَ وَطَالِبٌ وَلَمْ يَرِثْهُ جَعْفَرٌ وَلاَ عَلِيٌّ ـ رضى الله عنهما ـ شَيْئًا لأَنَّهُمَا كَانَا مُسْلِمَيْنِ، وَكَانَ عَقِيلٌ وَطَالِبٌ كَافِرَيْنِ، فَكَانَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ لاَ يَرِثُ الْمُؤْمِنُ الْكَافِرَ‏.‏ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَكَانُوا يَتَأَوَّلُونَ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى ‏[quran sura="8" aya_start="72" aya_end="72"]{‏إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ‏}‏ الآيَةَ‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men: «Yo Rasululloh, siz Makkada qayerda turasiz? Makkadagi uyingizda turasizmi?» — deb soʻradim. U zot: «Aqil biror mol yoki uy qoldirdimi (yaʼni bizga qoldirmadi)?» — dedilar. Aqil va Tolib Abu Tolibning molini meros qilib olgan edi. Jaʼfar va Ali — musulmon boʻlgani uchun — hech narsa meros olmadi, boshqa ikkovi (Aqil va Tolib) esa kofir edi. Umar ibn al-Xattob: «Moʻmin — kofirdan (hech narsa) meros olmaydi», — der edi. Ibn Shihob (rivoyatchi) dedi: «Ular (Umar va boshqalar) yuqoridagi hukmni Allohning (mana bu) soʻzidan oldi: ‹Iymon keltirgan, hijrat qilgan va Alloh yoʻlida jonlari hamda mollari bilan jihod qilgan kishilar, hamda (muhojirlarga) yordam bergan va ularga joy bergan kishilar — mana shular bir-biriga doʻst (valiy)dir› (Anfol, 72)».Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен: «Ё Расулуллоҳ, сиз Маккада қаерда турасиз? Маккадаги уйингизда турасизми?» — деб сўрадим. У зот: «Ақил бирор мол ёки уй қолдирдими (яъни бизга қолдирмади)?» — дедилар. Ақил ва Толиб Абу Толибнинг молини мерос қилиб олган эди. Жаъфар ва Али — мусулмон бўлгани учун — ҳеч нарса мерос олмади, бошқа иккови (Ақил ва Толиб) эса кофир эди. Умар ибн ал-Хаттоб: «Мўмин — кофирдан (ҳеч нарса) мерос олмайди», — дер эди. Ибн Шиҳоб (ривоятчи) деди: «Улар (Умар ва бошқалар) юқоридаги ҳукмни Аллоҳнинг (мана бу) сўзидан олди: ‹Иймон келтирган, ҳижрат қилган ва Аллоҳ йўлида жонлари ҳамда моллари билан жиҳод қилган кишилар, ҳамда (муҳожирларга) ёрдам берган ва уларга жой берган кишилар — мана шулар бир-бирига дўст (валий)дир› (Анфол, 72)».

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ أَرَادَ قُدُومَ مَكَّةَ ‏"‏ مَنْزِلُنَا غَدًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ بِخَيْفِ بَنِي كِنَانَةَ حَيْثُ تَقَاسَمُوا عَلَى الْكُفْرِ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Makkaga kirmoqchi boʻlganlarida: «Inshoolloh, ertagi manzilimiz — (mushriklar) kufr (ahdini) qilgan Xayf Bani Kinana boʻladi», — dedilar. (Yaʼni mushriklar u yerda — Bani Hoshimni (Paygʻambar ﷺ ning qavmini) boykot qilib — kufrga sodiq qolishga qasamyod qilgan edi.)Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Маккага кирмоқчи бўлганларида: «Иншооллоҳ, эртаги манзилимиз — (мушриклар) куфр (аҳдини) қилган Хайф Бани Кинана бўлади», — дедилар. (Яъни мушриклар у ерда — Бани Ҳошимни (Пайғамбар ﷺ нинг қавмини) бойкот қилиб — куфрга содиқ қолишга қасамёд қилган эди.)

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي الزُّهْرِيُّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْغَدِ يَوْمَ النَّحْرِ وَهُوَ بِمِنًى ‏"‏ نَحْنُ نَازِلُونَ غَدًا بِخَيْفِ بَنِي كِنَانَةَ حَيْثُ تَقَاسَمُوا عَلَى الْكُفْرِ ‏"‏‏.‏ يَعْنِي ذَلِكَ الْمُحَصَّبَ، وَذَلِكَ أَنَّ قُرَيْشًا وَكِنَانَةَ تَحَالَفَتْ عَلَى بَنِي هَاشِمٍ وَبَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، أَوْ بَنِي الْمُطَّلِبِ أَنْ لاَ يُنَاكِحُوهُمْ، وَلاَ يُبَايِعُوهُمْ حَتَّى يُسْلِمُوا إِلَيْهِمُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَقَالَ سَلاَمَةُ عَنْ عُقَيْلٍ وَيَحْيَى بْنُ الضَّحَّاكِ عَنِ الأَوْزَاعِيِّ أَخْبَرَنِي ابْنُ شِهَابٍ وَقَالاَ بَنِي هَاشِمٍ وَبَنِي الْمُطَّلِبِ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ بَنِي الْمُطَّلِبِ أَشْبَهُ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Minoda Nahr (qurbonlik) kuni Paygʻambar ﷺ: «Ertaga biz — (mushriklar) kufr (ahdini) qilgan Xayf Bani Kinanada turamiz», — dedilar. U zot (bu joy bilan) — Muhassabni nazarda tutdilar; u yerda Quraysh qabilasi va Bani Kinana — Bani Hoshim va Bani Abdulmuttalib (yoki Bani Muttalib)ga qarshi — ahd tuzgan edi: ular Paygʻambar ﷺ ni ularga (mushriklarga) topshirguncha, ular bilan na quda-andachilik qiladi, na savdo-sotiq qiladi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Минода Наҳр (қурбонлик) куни Пайғамбар ﷺ: «Эртага биз — (мушриклар) куфр (аҳдини) қилган Хайф Бани Кинанада турамиз», — дедилар. У зот (бу жой билан) — Муҳассабни назарда тутдилар; у ерда Қурайш қабиласи ва Бани Кинана — Бани Ҳошим ва Бани Абдулмутталиб (ёки Бани Мутталиб)га қарши — аҳд тузган эди: улар Пайғамбар ﷺ ни уларга (мушрикларга) топширгунча, улар билан на қуда-андачилик қилади, на савдо-сотиқ қилади.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يُخَرِّبُ الْكَعْبَةَ ذُو السُّوَيْقَتَيْنِ مِنَ الْحَبَشَةِ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Habashistonlik ‹Zus-Suvayqatayn› (ikki oriq oyoqli (kishi)) Kaʼbani buzadi (vayron qiladi)», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ҳабашистонлик ‹Зус-Сувайқатайн› (икки ориқ оёқли (киши)) Каъбани бузади (вайрон қилади)», — дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ‏.‏ وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ ـ هُوَ ابْنُ الْمُبَارَكِ ـ قَالَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي حَفْصَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ كَانُوا يَصُومُونَ عَاشُورَاءَ قَبْلَ أَنْ يُفْرَضَ رَمَضَانُ، وَكَانَ يَوْمًا تُسْتَرُ فِيهِ الْكَعْبَةُ، فَلَمَّا فَرَضَ اللَّهُ رَمَضَانَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ شَاءَ أَنْ يَصُومَهُ فَلْيَصُمْهُ، وَمَنْ شَاءَ أَنْ يَتْرُكَهُ فَلْيَتْرُكْهُ ‏"‏‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Ramazon roʻzasi farz qilinishdan oldin odamlar Oshuro (Muharram oyining oʻninchi kuni) kuni roʻza tutar edi. Oʻsha kuni Kaʼba qoplama (kisva) bilan qoplanar edi. Alloh Ramazon oyi roʻzasini farz qilganda, Rasululloh ﷺ: «Kim (Oshuro kuni) roʻza tutishni xohlasa, tutsin; kim uni tark etishni xohlasa, tark etsin», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Рамазон рўзаси фарз қилинишдан олдин одамлар Ошуро (Муҳаррам ойининг ўнинчи куни) куни рўза тутар эди. Ўша куни Каъба қоплама (кисва) билан қопланар эди. Аллоҳ Рамазон ойи рўзасини фарз қилганда, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким (Ошуро куни) рўза тутишни хоҳласа, туцин; ким уни тарк этишни хоҳласа, тарк эцин», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ، عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ حَجَّاجٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي عُتْبَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيُحَجَّنَّ الْبَيْتُ وَلَيُعْتَمَرَنَّ بَعْدَ خُرُوجِ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ أَبَانُ وَعِمْرَانُ عَنْ قَتَادَةَ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ عَنْ شُعْبَةَ قَالَ ‏"‏ لاَ تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى لاَ يُحَجَّ الْبَيْتُ ‏"‏‏.‏ وَالأَوَّلُ أَكْثَرُ، سَمِعَ قَتَادَةُ عَبْدَ اللَّهِ وَعَبْدُ اللَّهِ أَبَا سَعِيدٍ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Odamlar — hatto Yaʼjuj va Maʼjuj paydo boʻlganidan keyin ham — Kaʼbaga haj va umra qilishda davom etadi», — dedilar. Shuʼba qoʻshimcha rivoyat qildi: «Soat (Qiyomat) — to haj (Kaʼba ziyorati) tark etilguncha — qoyim boʻlmaydi».Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Одамлар — ҳатто Яъжуж ва Маъжуж пайдо бўлганидан кейин ҳам — Каъбага ҳаж ва умра қилишда давом этади», — дедилар. Шуъба қўшимча ривоят қилди: «Соат (Қиёмат) — то ҳаж (Каъба зиёрати) тарк этилгунча — қойим бўлмайди».

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا وَاصِلٌ الأَحْدَبُ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، قَالَ جِئْتُ إِلَى شَيْبَةَ‏.‏ وَحَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ وَاصِلٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، قَالَ جَلَسْتُ مَعَ شَيْبَةَ عَلَى الْكُرْسِيِّ فِي الْكَعْبَةِ فَقَالَ لَقَدْ جَلَسَ هَذَا الْمَجْلِسَ عُمَرُ ـ رضى الله عنه ـ فَقَالَ لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ لاَ أَدَعَ فِيهَا صَفْرَاءَ وَلاَ بَيْضَاءَ إِلاَّ قَسَمْتُهُ‏.‏ قُلْتُ إِنَّ صَاحِبَيْكَ لَمْ يَفْعَلاَ‏.‏ قَالَ هُمَا الْمَرْآنِ أَقْتَدِي بِهِمَا‏.‏

Abu Voil (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: (Bir kuni) men Shayba bilan birga Kaʼba ichida kursida oʻtirdim. U (Shayba): «Shubhasiz, Umar shu joyda oʻtirdi va: ‹Men (Kaʼba ichida) hech qanday sariq (yaʼni oltin) yoki oq (yaʼni kumush)ni — taqsimlamay — qoldirmoqchi emasman›, — dedi. Men (Umarga): ‹Lekin sening ikki sheriging (yaʼni Paygʻambar ﷺ va Abu Bakr) shunday qilmadi-ku›, — dedim. Umar: ‹Ular — men doimo ergashadigan ikki kishi›, — dedi», — dedi.Абу Воил (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: (Бир куни) мен Шайба билан бирга Каъба ичида курсида ўтирдим. У (Шайба): «Шубҳасиз, Умар шу жойда ўтирди ва: ‹Мен (Каъба ичида) ҳеч қандай сариқ (яъни олтин) ёки оқ (яъни кумуш)ни — тақсимламай — қолдирмоқчи эмасман›, — деди. Мен (Умарга): ‹Лекин сенинг икки шеригинг (яъни Пайғамбар ﷺ ва Абу Бакр) шундай қилмади-ку›, — дедим. Умар: ‹Улар — мен доимо эргашадиган икки киши›, — деди», — деди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ الأَخْنَسِ، حَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ كَأَنِّي بِهِ أَسْوَدَ أَفْحَجَ، يَقْلَعُهَا حَجَرًا حَجَرًا ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Goʻyo men uni — oriq oyoqli bir qora (tanli) kishini — Kaʼbaning toshlarini birin-ketin sugʻurib (olib) turgan holda — koʻrib turgandek(man)», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Гўё мен уни — ориқ оёқли бир қора (танли) кишини — Каъбанинг тошларини бирин-кетин суғуриб (олиб) турган ҳолда — кўриб тургандек(ман)», — дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يُخَرِّبُ الْكَعْبَةَ ذُو السُّوَيْقَتَيْنِ مِنَ الْحَبَشَةِ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Habashistonlik ‹Zus-Suvayqatayn› (oriq oyoqli kishi) Kaʼbani buzadi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳабашистонлик ‹Зус-Сувайқатайн› (ориқ оёқли киши) Каъбани бузади», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَابِسِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ عُمَرَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ جَاءَ إِلَى الْحَجَرِ الأَسْوَدِ فَقَبَّلَهُ، فَقَالَ إِنِّي أَعْلَمُ أَنَّكَ حَجَرٌ لاَ تَضُرُّ وَلاَ تَنْفَعُ، وَلَوْلاَ أَنِّي رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يُقَبِّلُكَ مَا قَبَّلْتُكَ‏.‏

Obis ibn Rabiʼa (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Umar Hajarul-Asvad yaqiniga kelib, uni oʻpdi va: «Shubhasiz, men bilamanki, sen — bir tosh(sen) va na biror kishiga foyda, na zarar yetkaza olasan. Agar men Rasululloh ﷺ ning seni oʻpganlarini koʻrmaganimda, seni oʻpmas edim», — dedi.Обис ибн Рабиъа (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Умар Ҳажарул-Асвад яқинига келиб, уни ўпди ва: «Шубҳасиз, мен биламанки, сен — бир тош(сен) ва на бирор кишига фойда, на зарар етказа оласан. Агар мен Расулуллоҳ ﷺ нинг сени ўпганларини кўрмаганимда, сени ўпмас эдим», — деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْبَيْتَ هُوَ وَأُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ، وَبِلاَلٌ، وَعُثْمَانُ بْنُ طَلْحَةَ، فَأَغْلَقُوا عَلَيْهِمْ فَلَمَّا فَتَحُوا، كُنْتُ أَوَّلَ مَنْ وَلَجَ، فَلَقِيتُ بِلاَلاً فَسَأَلْتُهُ هَلْ صَلَّى فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ نَعَمْ، بَيْنَ الْعَمُودَيْنِ الْيَمَانِيَيْنِ‏.‏

Solim (otasidan) rivoyat qiladi: Otam dedi: «Rasululloh ﷺ, Usoma ibn Zayd, Bilol va Usmon ibn Abu Talha Kaʼbaga kirdi, soʻng uning eshigini yopdi. Ular eshikni ochganda, men (Kaʼbaga) birinchi boʻlib kirgan kishi edim. Men Bilolni uchratib, undan: ‹Rasululloh ﷺ (Kaʼba) ichida namoz oʻqidilarmi?› — deb soʻradim. Bilol ‹ha› (deb javob berdi) va: ‹(Paygʻambar ﷺ namozni) ikki oʻng ustun orasida (oʻqidilar)›, — dedi».Солим (отасидан) ривоят қилади: Отам деди: «Расулуллоҳ ﷺ, Усома ибн Зайд, Билол ва Усмон ибн Абу Талҳа Каъбага кирди, сўнг унинг эшигини ёпди. Улар эшикни очганда, мен (Каъбага) биринчи бўлиб кирган киши эдим. Мен Билолни учратиб, ундан: ‹Расулуллоҳ ﷺ (Каъба) ичида намоз ўқидиларми?› — деб сўрадим. Билол ‹ҳа› (деб жавоб берди) ва: ‹(Пайғамбар ﷺ намозни) икки ўнг устун орасида (ўқидилар)›, — деди».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ كَانَ إِذَا دَخَلَ الْكَعْبَةَ مَشَى قِبَلَ الْوَجْهِ حِينَ يَدْخُلُ، وَيَجْعَلُ الْبَابَ قِبَلَ الظَّهْرِ، يَمْشِي حَتَّى يَكُونَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِدَارِ الَّذِي قِبَلَ وَجْهِهِ قَرِيبًا مِنْ ثَلاَثِ أَذْرُعٍ، فَيُصَلِّي يَتَوَخَّى الْمَكَانَ الَّذِي أَخْبَرَهُ بِلاَلٌ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلَّى فِيهِ، وَلَيْسَ عَلَى أَحَدٍ بَأْسٌ أَنْ يُصَلِّيَ فِي أَىِّ نَوَاحِي الْبَيْتِ شَاءَ‏.‏

Nofiʼ (Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Ibn Umar Kaʼbaga kirgan har safar, kirganda eshikni orqasiga olib, toʻgʻri yurar va — oldidagi devordan uch gaz (zira) chamasi qolguncha — oldinga borar, soʻng — Bilol unga aytganidek — Rasululloh ﷺ namoz oʻqigan joyni moʻljallab, oʻsha yerda namoz oʻqir edi. Kaʼba ichida istagan joyda namoz oʻqishning hech zarari yoʻq.Нофиъ (Ибн Умардан) ривоят қилади: Ибн Умар Каъбага кирган ҳар сафар, кирганда эшикни орқасига олиб, тўғри юрар ва — олдидаги девордан уч газ (зира) чамаси қолгунча — олдинга борар, сўнг — Билол унга айтганидек — Расулуллоҳ ﷺ намоз ўқиган жойни мўлжаллаб, ўша ерда намоз ўқир эди. Каъба ичида истаган жойда намоз ўқишнинг ҳеч зарари йўқ.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى، قَالَ اعْتَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَطَافَ بِالْبَيْتِ وَصَلَّى خَلْفَ الْمَقَامِ رَكْعَتَيْنِ، وَمَعَهُ مَنْ يَسْتُرُهُ مِنَ النَّاسِ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ أَدَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْكَعْبَةَ قَالَ لاَ‏.‏

Ismoil ibn Abu Xolid (Abdulloh ibn Abu Avfodan) rivoyat qiladi: Abdulloh ibn Abu Avfo dedi: «Rasululloh ﷺ umra qildilar. U zot Kaʼbani tavof qildilar va Maqom (Ibrohim qadamgohi) ortida ikki rakat (namoz) oʻqidilar; u zotni odamlardan toʻsib (parda qilib) turganlar u zot bilan birga edi». Kimdir Abdullohdan: «Rasululloh ﷺ Kaʼbaga kirdilarmi?» — deb soʻradi. Abdulloh: «Yoʻq», — deb javob berdi.Исмоил ибн Абу Холид (Абдуллоҳ ибн Абу Авфодан) ривоят қилади: Абдуллоҳ ибн Абу Авфо деди: «Расулуллоҳ ﷺ умра қилдилар. У зот Каъбани тавоф қилдилар ва Мақом (Иброҳим қадамгоҳи) ортида икки ракат (намоз) ўқидилар; у зотни одамлардан тўсиб (парда қилиб) турганлар у зот билан бирга эди». Кимдир Абдуллоҳдан: «Расулуллоҳ ﷺ Каъбага кирдиларми?» — деб сўради. Абдуллоҳ: «Йўқ», — деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا قَدِمَ أَبَى أَنْ يَدْخُلَ الْبَيْتَ وَفِيهِ الآلِهَةُ فَأَمَرَ بِهَا فَأُخْرِجَتْ فَأَخْرَجُوا صُورَةَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ فِي أَيْدِيهِمَا الأَزْلاَمُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَمَا وَاللَّهِ قَدْ عَلِمُوا أَنَّهُمَا لَمْ يَسْتَقْسِمَا بِهَا قَطُّ ‏"‏‏.‏ فَدَخَلَ الْبَيْتَ، فَكَبَّرَ فِي نَوَاحِيهِ، وَلَمْ يُصَلِّ فِيهِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Makkaga kelganlarida, Kaʼba ichida butlar borligi (sababli) unga kirishni rad etdilar. U zot (butlarni chiqarib tashlashni) buyurdilar; bas, ular chiqarib tashlandi. Odamlar (Kaʼba ichidan) — qoʻllarida ‹azlam› (fol oʻqlari) tutgan — Ibrohim va Ismoilning suratlarini chiqardi. Rasululloh ﷺ: «Alloh bu odamlarni laʼnatlasin. Allohga qasamki, Ibrohim ham, Ismoil ham hech qachon ‹azlam› bilan fol ochmagan (qimor oʻynamagan)», — dedilar. Soʻng u zot Kaʼbaga kirdilar va uning burchaklarida takbir aytdilar, lekin uning ichida namoz oʻqimadilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Маккага келганларида, Каъба ичида бутлар борлиги (сабабли) унга киришни рад этдилар. У зот (бутларни чиқариб ташлашни) буюрдилар; бас, улар чиқариб ташланди. Одамлар (Каъба ичидан) — қўлларида ‹азлам› (фол ўқлари) тутган — Иброҳим ва Исмоилнинг суратларини чиқарди. Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ бу одамларни лаънатласин. Аллоҳга қасамки, Иброҳим ҳам, Исмоил ҳам ҳеч қачон ‹азлам› билан фол очмаган (қимор ўйнамаган)», — дедилар. Сўнг у зот Каъбага кирдилар ва унинг бурчакларида такбир айтдилар, лекин унинг ичида намоз ўқимадилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ ـ هُوَ ابْنُ زَيْدٍ ـ عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابُهُ فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ إِنَّهُ يَقْدَمُ عَلَيْكُمْ، وَقَدْ وَهَنَهُمْ حُمَّى يَثْرِبَ‏.‏ فَأَمَرَهُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَرْمُلُوا الأَشْوَاطَ الثَّلاَثَةَ، وَأَنْ يَمْشُوا مَا بَيْنَ الرُّكْنَيْنِ، وَلَمْ يَمْنَعْهُ أَنْ يَأْمُرَهُمْ أَنْ يَرْمُلُوا الأَشْوَاطَ كُلَّهَا إِلاَّ الإِبْقَاءُ عَلَيْهِمْ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ va sahobalari Makkaga kelganda, mushriklar — bir guruh odamlar ularning oldiga keladi va ularni Yasrib (Madina) isitmasi kuchsiz qilib qoʻygan, degan xabarni tarqatdi. Bas, Paygʻambar ﷺ sahobalarini — Kaʼba tavofining birinchi uch (aylanish)ida raml qilishga (yelka chayqab tez yurishga) va ikki burchak (Hajarul-Asvad va Yamoniy rukn) orasida (oddiy) yurishga — buyurdi. Paygʻambar ﷺ ularga — ularga rahmi kelib — tavofning barcha (aylanish)ida raml qilishga buyurmadi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ва саҳобалари Маккага келганда, мушриклар — бир гуруҳ одамлар уларнинг олдига келади ва уларни Ясриб (Мадина) иситмаси кучсиз қилиб қўйган, деган хабарни тарқатди. Бас, Пайғамбар ﷺ саҳобаларини — Каъба тавофининг биринчи уч (айланиш)ида рамл қилишга (елка чайқаб тез юришга) ва икки бурчак (Ҳажарул-Асвад ва Ямоний рукн) орасида (оддий) юришга — буюрди. Пайғамбар ﷺ уларга — уларга раҳми келиб — тавофнинг барча (айланиш)ида рамл қилишга буюрмади.

حَدَّثَنَا أَصْبَغُ بْنُ الْفَرَجِ، أَخْبَرَنِي ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ يَقْدَمُ مَكَّةَ، إِذَا اسْتَلَمَ الرُّكْنَ الأَسْوَدَ أَوَّلَ مَا يَطُوفُ يَخُبُّ ثَلاَثَةَ أَطْوَافٍ مِنَ السَّبْعِ‏.‏

Solim (otasidan) rivoyat qiladi: Otam dedi: «Men Rasululloh ﷺ ning Makkaga yetib kelganlarini koʻrdim; u zot tavof qilayotganda avval Hajarul-Asvad burchagini oʻpdi va yetti (aylanish)ning birinchi uchida raml qildi».Солим (отасидан) ривоят қилади: Отам деди: «Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг Маккага етиб келганларини кўрдим; у зот тавоф қилаётганда аввал Ҳажарул-Асвад бурчагини ўпди ва етти (айланиш)нинг биринчи учида рамл қилди».

حَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ، حَدَّثَنَا سُرَيْجُ بْنُ النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا فُلَيْحٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ سَعَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ثَلاَثَةَ أَشْوَاطٍ وَمَشَى أَرْبَعَةً فِي الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ‏.‏ تَابَعَهُ اللَّيْثُ قَالَ حَدَّثَنِي كَثِيرُ بْنُ فَرْقَدٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ haj va umrada (tavofning) (birinchi) uch (aylanish)ida raml qildi va qolgan toʻrtida (oddiy) yurdi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ ҳаж ва умрада (тавофнинг) (биринчи) уч (айланиш)ида рамл қилди ва қолган тўртида (оддий) юрди.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لِلرُّكْنِ أَمَا وَاللَّهِ إِنِّي لأَعْلَمُ أَنَّكَ حَجَرٌ لاَ تَضُرُّ وَلاَ تَنْفَعُ، وَلَوْلاَ أَنِّي رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم اسْتَلَمَكَ مَا اسْتَلَمْتُكَ‏.‏ فَاسْتَلَمَهُ، ثُمَّ قَالَ فَمَا لَنَا وَلِلرَّمَلِ إِنَّمَا كُنَّا رَاءَيْنَا بِهِ الْمُشْرِكِينَ، وَقَدْ أَهْلَكَهُمُ اللَّهُ‏.‏ ثُمَّ قَالَ شَىْءٌ صَنَعَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَلاَ نُحِبُّ أَنْ نَتْرُكَهُ‏.‏

Zayd ibn Aslam (otasidan) rivoyat qiladi: Umar ibn al-Xattob (Hajarul-Asvad) burchagiga xitob qilib: «Allohga qasamki, men bilamanki, sen — bir tosh(sen) va na foyda, na zarar yetkaza olasan. Agar men Paygʻambar ﷺ ning seni istilom qilgan (silab oʻpgan)larini koʻrmaganimda, seni hech qachon istilom qilmas edim», — dedi. Soʻng u uni oʻpdi va: «Bizning raml qilishimiz uchun — biz mushriklar oldida (kuchimizni) koʻrsatmoqchi boʻlganimizdan boshqa — hech sabab yoʻq edi; endi esa Alloh ularni halok qildi», — dedi. Umar qoʻshdi: «(Shunday boʻlsa ham,) Paygʻambar ﷺ shunday qilgan edilar va biz uni (yaʼni ramlni) tark etishni xohlamaymiz».Зайд ибн Аслам (отасидан) ривоят қилади: Умар ибн ал-Хаттоб (Ҳажарул-Асвад) бурчагига хитоб қилиб: «Аллоҳга қасамки, мен биламанки, сен — бир тош(сен) ва на фойда, на зарар етказа оласан. Агар мен Пайғамбар ﷺ нинг сени истилом қилган (силаб ўпган)ларини кўрмаганимда, сени ҳеч қачон истилом қилмас эдим», — деди. Сўнг у уни ўпди ва: «Бизнинг рамл қилишимиз учун — биз мушриклар олдида (кучимизни) кўрсатмоқчи бўлганимиздан бошқа — ҳеч сабаб йўқ эди; энди эса Аллоҳ уларни ҳалок қилди», — деди. Умар қўшди: «(Шундай бўлса ҳам,) Пайғамбар ﷺ шундай қилган эдилар ва биз уни (яъни рамлни) тарк этишни хоҳламаймиз».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ مَا تَرَكْتُ اسْتِلاَمَ هَذَيْنِ الرُّكْنَيْنِ فِي شِدَّةٍ وَلاَ رَخَاءٍ، مُنْذُ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَسْتَلِمُهُمَا‏.‏ قُلْتُ لِنَافِعٍ أَكَانَ ابْنُ عُمَرَ يَمْشِي بَيْنَ الرُّكْنَيْنِ قَالَ إِنَّمَا كَانَ يَمْشِي لِيَكُونَ أَيْسَرَ لاِسْتِلاَمِهِ‏.‏

Nofiʼ (Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Ibn Umar dedi: «Men Paygʻambar ﷺ ning Kaʼbaning bu ikki toshini (Hajarul-Asvad va Yamoniy rukn) istilom qilganlarini koʻrganimdan beri — odam koʻp boʻlganda ham, kam boʻlganda ham — ularni istilom qilishni hech qoldirmadim». Men Nofiʼdan: «Ibn Umar ikki burchak orasida (oddiy) yurarmidi?» — deb soʻradim. Nofiʼ: «U — uni (burchak toshini) istilom qilish oson boʻlishi uchun — (oddiy) yurar edi», — deb javob berdi.Нофиъ (Ибн Умардан) ривоят қилади: Ибн Умар деди: «Мен Пайғамбар ﷺ нинг Каъбанинг бу икки тошини (Ҳажарул-Асвад ва Ямоний рукн) истилом қилганларини кўрганимдан бери — одам кўп бўлганда ҳам, кам бўлганда ҳам — уларни истилом қилишни ҳеч қолдирмадим». Мен Нофиъдан: «Ибн Умар икки бурчак орасида (оддий) юрармиди?» — деб сўрадим. Нофиъ: «У — уни (бурчак тошини) истилом қилиш осон бўлиши учун — (оддий) юрар эди», — деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، وَيَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ طَافَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ عَلَى بَعِيرٍ، يَسْتَلِمُ الرُّكْنَ بِمِحْجَنٍ‏.‏ تَابَعَهُ الدَّرَاوَرْدِيُّ عَنِ ابْنِ أَخِي الزُّهْرِيِّ عَنْ عَمِّهِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ soʻnggi hajida — tuyada mingan holda — Kaʼbani tavof qildi va boshi egik (qiyshiq) bir tayoqni (Hajarul-Asvad) burchagiga qaratdi (istilom qildi).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ сўнгги ҳажида — туяда минган ҳолда — Каъбани тавоф қилди ва боши эгик (қийшиқ) бир таёқни (Ҳажарул-Асвад) бурчагига қаратди (истилом қилди).

وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ أَبِي الشَّعْثَاءِ، أَنَّهُ قَالَ وَمَنْ يَتَّقِي شَيْئًا مِنَ الْبَيْتِ، وَكَانَ مُعَاوِيَةُ يَسْتَلِمُ الأَرْكَانَ، فَقَالَ لَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ إِنَّهُ لاَ يُسْتَلَمُ هَذَانِ الرُّكْنَانِ‏.‏ فَقَالَ لَيْسَ شَىْءٌ مِنَ الْبَيْتِ مَهْجُورًا، وَكَانَ ابْنُ الزُّبَيْرِ ـ رضى الله عنهما ـ يَسْتَلِمُهُنَّ كُلَّهُنَّ‏.‏

Abu Shaʼsoʼ (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: «Kaʼbaning baʼzi qismidan (yaʼni baʼzi burchaklarini istilom qilishdan) kim chetda turadi?» (deb aytdi). Muoviya Kaʼbaning toʻrt burchagini istilom qilar edi; Ibn Abbos unga: «Bu ikki burchak (Hijr roʻparasidagi) — istilom qilinmaydi», — dedi. Muoviya: «Kaʼbada hech bir (joy) istilom qilinmaydigan emas (yaʼni hammasini istilom qilsa boʻladi)», — dedi. Ibn Zubayr esa Kaʼbaning barcha burchaklarini istilom qilar edi.Абу Шаъсў (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: «Каъбанинг баъзи қисмидан (яъни баъзи бурчакларини истилом қилишдан) ким четда туради?» (деб айтди). Муовия Каъбанинг тўрт бурчагини истилом қилар эди; Ибн Аббос унга: «Бу икки бурчак (Ҳижр рўпарасидаги) — истилом қилинмайди», — деди. Муовия: «Каъбада ҳеч бир (жой) истилом қилинмайдиган эмас (яъни ҳаммасини истилом қилса бўлади)», — деди. Ибн Зубайр эса Каъбанинг барча бурчакларини истилом қилар эди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا لَيْثٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمْ أَرَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَسْتَلِمُ مِنَ الْبَيْتِ إِلاَّ الرُّكْنَيْنِ الْيَمَانِيَيْنِ‏.‏

Solim ibn Abdulloh (otasidan) rivoyat qiladi: Otam dedi: «Men Paygʻambar ﷺ ning — ikki Yamoniy burchakdan (yaʼni Yamanga qaragan burchaklardan) boshqasini — istilom qilganlarini koʻrmadim».Солим ибн Абдуллоҳ (отасидан) ривоят қилади: Отам деди: «Мен Пайғамбар ﷺ нинг — икки Ямоний бурчакдан (яъни Яманга қараган бурчаклардан) бошқасини — истилом қилганларини кўрмадим».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سِنَانٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا وَرْقَاءُ، أَخْبَرَنَا زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ رَأَيْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ قَبَّلَ الْحَجَرَ وَقَالَ لَوْلاَ أَنِّي رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَبَّلَكَ مَا قَبَّلْتُكَ‏.‏

Zayd ibn Aslam (otasidan) rivoyat qiladi: Otam dedi: «Men Umar ibn al-Xattobning Hajarul-Asvadni oʻpganini koʻrdim; soʻng u (toshga): ‹Agar men Allohning Paygʻambari ﷺ ning seni oʻpganlarini koʻrmaganimda, seni oʻpmas edim›, — dedi».Зайд ибн Аслам (отасидан) ривоят қилади: Отам деди: «Мен Умар ибн ал-Хаттобнинг Ҳажарул-Асвадни ўпганини кўрдим; сўнг у (тошга): ‹Агар мен Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺ нинг сени ўпганларини кўрмаганимда, сени ўпмас эдим›, — деди».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنِ الزُّبَيْرِ بْنِ عَرَبِيٍّ، قَالَ سَأَلَ رَجُلٌ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ اسْتِلاَمِ الْحَجَرِ،‏.‏ فَقَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسْتَلِمُهُ وَيُقَبِّلُهُ‏.‏ قَالَ قُلْتُ أَرَأَيْتَ إِنْ زُحِمْتُ أَرَأَيْتَ إِنْ غُلِبْتُ قَالَ اجْعَلْ أَرَأَيْتَ بِالْيَمَنِ، رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسْتَلِمُهُ وَيُقَبِّلُهُ‏.‏

Zubayr ibn Arabiy (Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Bir kishi Ibn Umardan Hajarul-Asvadni istilom qilish haqida soʻradi. Ibn Umar: «Men Rasululloh ﷺ ning uni istilom qilgan va oʻpgan(larini) koʻrdim», — dedi. Soʻragan kishi: «Lekin Kaʼba atrofida olomon (tiqilinch) boʻlsa va odamlar meni ezib (yengib) qoʻysa (nima qilaman)?» — dedi. U (Ibn Umar) gʻazab bilan: «Yamanda (qolib) tur (chunki oʻsha kishi Yamandan edi). Men Rasululloh ﷺ ning uni istilom qilgan va oʻpgan(larini) koʻrdim», — dedi.Зубайр ибн Арабий (Ибн Умардан) ривоят қилади: Бир киши Ибн Умардан Ҳажарул-Асвадни истилом қилиш ҳақида сўради. Ибн Умар: «Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг уни истилом қилган ва ўпган(ларини) кўрдим», — деди. Сўраган киши: «Лекин Каъба атрофида оломон (тиқилинч) бўлса ва одамлар мени эзиб (енгиб) қўйса (нима қиламан)?» — деди. У (Ибн Умар) ғазаб билан: «Яманда (қолиб) тур (чунки ўша киши Ямандан эди). Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг уни истилом қилган ва ўпган(ларини) кўрдим», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ طَافَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِالْبَيْتِ عَلَى بَعِيرٍ، كُلَّمَا أَتَى عَلَى الرُّكْنِ أَشَارَ إِلَيْهِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ — tuyada mingan holda — Kaʼbani tavof qildi va u zot (Hajarul-Asvad) rukni roʻparasiga kelgan har safar, unga (biror narsa bilan) ishora qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ — туяда минган ҳолда — Каъбани тавоф қилди ва у зот (Ҳажарул-Асвад) рукни рўпарасига келган ҳар сафар, унга (бирор нарса билан) ишора қилди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ طَافَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِالْبَيْتِ عَلَى بَعِيرٍ، كُلَّمَا أَتَى الرُّكْنَ أَشَارَ إِلَيْهِ بِشَىْءٍ كَانَ عِنْدَهُ وَكَبَّرَ‏.‏ تَابَعَهُ إِبْرَاهِيمُ بْنُ طَهْمَانَ عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ — tuyada mingan holda — Kaʼbani tavof qildi va u zot (Hajarul-Asvad boʻlgan) rukn roʻparasiga kelgan har safar, oʻzlarida boʻlgan biror narsa bilan unga ishora qildi hamda takbir aytdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ — туяда минган ҳолда — Каъбани тавоф қилди ва у зот (Ҳажарул-Асвад бўлган) рукн рўпарасига келган ҳар сафар, ўзларида бўлган бирор нарса билан унга ишора қилди ҳамда такбир айтди.

حَدَّثَنَا أَصْبَغُ، عَنِ ابْنِ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَمْرٌو، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ،، ذَكَرْتُ لِعُرْوَةَ، قَالَ فَأَخْبَرَتْنِي عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ أَوَّلَ، شَىْءٍ بَدَأَ بِهِ حِينَ قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ تَوَضَّأَ، ثُمَّ طَافَ، ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةً، ثُمَّ حَجَّ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ ـ رضى الله عنهما ـ مِثْلَهُ، ثُمَّ حَجَجْتُ مَعَ أَبِي الزُّبَيْرِ ـ رضى الله عنه ـ فَأَوَّلُ شَىْءٍ بَدَأَ بِهِ الطَّوَافُ، ثُمَّ رَأَيْتُ الْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارَ يَفْعَلُونَهُ، وَقَدْ أَخْبَرَتْنِي أُمِّي أَنَّهَا أَهَلَّتْ هِيَ وَأُخْتُهَا وَالزُّبَيْرُ وَفُلاَنٌ وَفُلاَنٌ بِعُمْرَةٍ، فَلَمَّا مَسَحُوا الرُّكْنَ حَلُّوا‏.‏

Urva (Oishadan) rivoyat qiladi: Oisha dedi: «Paygʻambar ﷺ Makkaga yetib kelganda birinchi qilgan ishi — tahorat, soʻng Kaʼbani tavof qilish edi; bu (yolgʻiz) umra emas edi (balki Qiron haji)». Urva qoʻshdi: «Keyin Abu Bakr va Umar ham oʻz hajlarida shunday qildi». Men ham otam Zubayr bilan haj qildim va uning birinchi qilgan ishi — Kaʼbani tavof qilish edi. Keyin men muhojirlar va ansorlarning ham shunday qilganini koʻrdim. Onam (Asmo) menga — u, opasi (Oisha), Zubayr va falon-falonchi (kishilar) umra uchun ehrom bogʻlagani va ular Hajarul-Asvad rukniga qoʻllarini surgach (yaʼni Kaʼbani tavof qilib, Safo-Marva orasida saʼy qilgach), ehromdan chiqganini — aytdi.Урва (Оишадан) ривоят қилади: Оиша деди: «Пайғамбар ﷺ Маккага етиб келганда биринчи қилган иши — таҳорат, сўнг Каъбани тавоф қилиш эди; бу (ёлғиз) умра эмас эди (балки Қирон ҳажи)». Урва қўшди: «Кейин Абу Бакр ва Умар ҳам ўз ҳажларида шундай қилди». Мен ҳам отам Зубайр билан ҳаж қилдим ва унинг биринчи қилган иши — Каъбани тавоф қилиш эди. Кейин мен муҳожирлар ва ансорларнинг ҳам шундай қилганини кўрдим. Онам (Асмо) менга — у, опаси (Оиша), Зубайр ва фалон-фалончи (кишилар) умра учун эҳром боғлагани ва улар Ҳажарул-Асвад рукнига қўлларини сургач (яъни Каъбани тавоф қилиб, Сафо-Марва орасида саъй қилгач), эҳромдан чиқганини — айтди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، حَدَّثَنَا أَبُو ضَمْرَةَ، أَنَسٌ حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا طَافَ فِي الْحَجِّ أَوِ الْعُمْرَةِ أَوَّلَ مَا يَقْدَمُ سَعَى ثَلاَثَةَ أَطْوَافٍ، وَمَشَى أَرْبَعَةً، ثُمَّ سَجَدَ سَجْدَتَيْنِ، ثُمَّ يَطُوفُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ haj yoki umra uchun Kaʼbani tavof qilganda, (birinchi) uch aylanishda raml qilar, soʻnggi toʻrt aylanishda (oddiy) yurar edilar; soʻng tavofdan keyin ikki rakat (namoz) oʻqir, soʻng Safo bilan Marva orasida tavof (saʼy) qilar edilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ҳаж ёки умра учун Каъбани тавоф қилганда, (биринчи) уч айланишда рамл қилар, сўнгги тўрт айланишда (оддий) юрар эдилар; сўнг тавофдан кейин икки ракат (намоз) ўқир, сўнг Сафо билан Марва орасида тавоф (саъй) қилар эдилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ عِيَاضٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا طَافَ بِالْبَيْتِ الطَّوَافَ الأَوَّلَ يَخُبُّ ثَلاَثَةَ أَطْوَافٍ، وَيَمْشِي أَرْبَعَةً، وَأَنَّهُ كَانَ يَسْعَى بَطْنَ الْمَسِيلِ إِذَا طَافَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Kaʼbani tavof qilganda, (birinchi) uch aylanishda raml qilar, soʻnggi toʻrt aylanishda (oddiy) yurar edilar; Safo bilan Marva orasida tavof (saʼy) qilganda esa, suv oqar joy (sel ariki)ning oʻrtasida yugurar edilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Каъбани тавоф қилганда, (биринчи) уч айланишда рамл қилар, сўнгги тўрт айланишда (оддий) юрар эдилар; Сафо билан Марва орасида тавоф (саъй) қилганда эса, сув оқар жой (сел арики)нинг ўртасида югурар эдилар.

وَقَالَ لِي عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ أَخْبَرَنَا قَالَ أَخْبَرَنِي عَطَاءٌ، إِذْ مَنَعَ ابْنُ هِشَامٍ النِّسَاءَ الطَّوَافَ مَعَ الرِّجَالِ قَالَ كَيْفَ يَمْنَعُهُنَّ، وَقَدْ طَافَ نِسَاءُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَعَ الرِّجَالِ قُلْتُ أَبَعْدَ الْحِجَابِ أَوْ قَبْلُ قَالَ إِي لَعَمْرِي لَقَدْ أَدْرَكْتُهُ بَعْدَ الْحِجَابِ‏.‏ قُلْتُ كَيْفَ يُخَالِطْنَ الرِّجَالَ قَالَ لَمْ يَكُنَّ يُخَالِطْنَ كَانَتْ عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها ـ تَطُوفُ حَجْرَةً مِنَ الرِّجَالِ لاَ تُخَالِطُهُمْ، فَقَالَتِ امْرَأَةٌ انْطَلِقِي نَسْتَلِمْ يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ‏.‏ قَالَتْ ‏{‏انْطَلِقِي‏}‏ عَنْكِ‏.‏ وَأَبَتْ‏.‏ ‏{‏وَكُنَّ‏}‏ يَخْرُجْنَ مُتَنَكِّرَاتٍ بِاللَّيْلِ، فَيَطُفْنَ مَعَ الرِّجَالِ، وَلَكِنَّهُنَّ كُنَّ إِذَا دَخَلْنَ الْبَيْتَ قُمْنَ حَتَّى يَدْخُلْنَ وَأُخْرِجَ الرِّجَالُ، وَكُنْتُ آتِي عَائِشَةَ أَنَا وَعُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ وَهِيَ مُجَاوِرَةٌ فِي جَوْفِ ثَبِيرٍ‏.‏ قُلْتُ وَمَا حِجَابُهَا قَالَ هِيَ فِي قُبَّةٍ تُرْكِيَّةٍ لَهَا غِشَاءٌ، وَمَا بَيْنَنَا وَبَيْنَهَا غَيْرُ ذَلِكَ، وَرَأَيْتُ عَلَيْهَا دِرْعًا مُوَرَّدًا‏.‏

Ibn Jurayj (Atodan) rivoyat qiladi: Ato bizga xabar berdi: Ibn Hishom ayollarni erkaklar bilan birga tavof qilishdan qaytarganda, u (Ato) unga: «Ularni qanday qaytarasan — holbuki Paygʻambar ﷺ ning zavjalari erkaklar bilan (birga) tavof qilar edi-ku?» — dedi. Men (Ibn Jurayj): «Bu — hijob (parda) hukmidan oldinmi yoki keyinmi?» — dedim. Ato qasam ichib: «Men buni hijob (amri)dan keyin koʻrdim», — dedi. Men: «Ular erkaklar bilan qanday aralashar edi?» — dedim. Ato: «Ayollar hech qachon erkaklar bilan aralashmas edi; Oisha — erkaklardan ajragan holda — tavof qilar va hech qachon (ular bilan) aralashmas edi. Bir marta shunday boʻldiki, Oisha tavof qilayotganda bir ayol unga: ‹Ey moʻminlarning onasi, kelinglar, Hajarul-Asvadni istilom qilaylik›, — dedi. Oisha unga: ‹Oʻzing bor›, — dedi va oʻzi (olomon ichida istilom qilishdan) bosh tortdi. Paygʻambar ﷺ ning zavjalari kechasi — tanilmas (qiyofada) — chiqib, erkaklar bilan (birga, ammo aralashmay) tavof qilar edi. Lekin ular Kaʼbaga kirmoqchi boʻlgan har safar, erkaklar chiqib ketguncha tashqarida turar edi. Men va Ubayd ibn Umayr Oishaning oldiga — u Javf Sabirda turgan paytda — borar edik». Men: «Uning hijobi (pardasi) qanday edi?» — dedim. Ato: «U eski turk (jundan) hijob kiygan edi va shu (hijob) — biz bilan uning orasidagi yagona toʻsiq (parda) edi. Men uning ustida pushtirang qoplam koʻrdim», — dedi.Ибн Журайж (Атодан) ривоят қилади: Ато бизга хабар берди: Ибн Ҳишом аёлларни эркаклар билан бирга тавоф қилишдан қайтарганда, у (Ато) унга: «Уларни қандай қайтарасан — ҳолбуки Пайғамбар ﷺ нинг завжалари эркаклар билан (бирга) тавоф қилар эди-ку?» — деди. Мен (Ибн Журайж): «Бу — ҳижоб (парда) ҳукмидан олдинми ёки кейинми?» — дедим. Ато қасам ичиб: «Мен буни ҳижоб (амри)дан кейин кўрдим», — деди. Мен: «Улар эркаклар билан қандай аралашар эди?» — дедим. Ато: «Аёллар ҳеч қачон эркаклар билан аралашмас эди; Оиша — эркаклардан ажраган ҳолда — тавоф қилар ва ҳеч қачон (улар билан) аралашмас эди. Бир марта шундай бўлдики, Оиша тавоф қилаётганда бир аёл унга: ‹Эй мўминларнинг онаси, келинглар, Ҳажарул-Асвадни истилом қилайлик›, — деди. Оиша унга: ‹Ўзинг бор›, — деди ва ўзи (оломон ичида истилом қилишдан) бош тортди. Пайғамбар ﷺ нинг завжалари кечаси — танилмас (қиёфада) — чиқиб, эркаклар билан (бирга, аммо аралашмай) тавоф қилар эди. Лекин улар Каъбага кирмоқчи бўлган ҳар сафар, эркаклар чиқиб кетгунча ташқарида турар эди. Мен ва Убайд ибн Умайр Оишанинг олдига — у Жавф Сабирда турган пайтда — борар эдик». Мен: «Унинг ҳижоби (пардаси) қандай эди?» — дедим. Ато: «У эски турк (жундан) ҳижоб кийган эди ва шу (ҳижоб) — биз билан унинг орасидаги ягона тўсиқ (парда) эди. Мен унинг устида пуштиранг қоплам кўрдим», — деди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ نَوْفَلٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ شَكَوْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنِّي أَشْتَكِي‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ طُوفِي مِنْ وَرَاءِ النَّاسِ، وَأَنْتِ رَاكِبَةٌ ‏"‏‏.‏ فَطُفْتُ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَئِذٍ يُصَلِّي إِلَى جَنْبِ الْبَيْتِ، وَهْوَ يَقْرَأُ ‏[quran sura="52" aya_start="1" aya_end="2"]{‏وَالطُّورِ * وَكِتَابٍ مَسْطُورٍ‏}‏

Ummu Salama (roziyallohu anho) — Paygʻambar ﷺ ning zavjasi — rivoyat qiladi: Men Rasululloh ﷺ ga — oʻzimning kasalligimni — aytdim. Bas, u zot: «Odamlarning ortidan (chetda) minib tavof qil», — dedilar. Men shunday qildim va oʻsha paytda Paygʻambar ﷺ Kaʼba yonida namoz oʻqib, Tur surasini qiroat qilayotgan edilar.Умму Салама (розияллоҳу анҳо) — Пайғамбар ﷺ нинг завжаси — ривоят қилади: Мен Расулуллоҳ ﷺ га — ўзимнинг касаллигимни — айтдим. Бас, у зот: «Одамларнинг ортидан (четда) миниб тавоф қил», — дедилар. Мен шундай қилдим ва ўша пайтда Пайғамбар ﷺ Каъба ёнида намоз ўқиб, Тур сурасини қироат қилаётган эдилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ قَالَ أَخْبَرَنِي سُلَيْمَانُ الأَحْوَلُ، أَنَّ طَاوُسًا، أَخْبَرَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَرَّ وَهُوَ يَطُوفُ بِالْكَعْبَةِ بِإِنْسَانٍ رَبَطَ يَدَهُ إِلَى إِنْسَانٍ بِسَيْرٍ، أَوْ بِخَيْطٍ، أَوْ بِشَىْءٍ غَيْرِ ذَلِكَ، فَقَطَعَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِيَدِهِ، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ قُدْهُ بِيَدِهِ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Kaʼbani tavof qilayotganda, qoʻlini — arqon yoki ip yoki shunga oʻxshash narsa bilan — boshqa bir kishiga bogʻlagan bir kishi yonidan oʻtdilar. Paygʻambar ﷺ uni oʻz qoʻllari bilan kesdilar va: «Uni qoʻlidan (yetaklab) boshla (yaʼni bogʻich bilan emas)», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Каъбани тавоф қилаётганда, қўлини — арқон ёки ип ёки шунга ўхшаш нарса билан — бошқа бир кишига боғлаган бир киши ёнидан ўтдилар. Пайғамбар ﷺ уни ўз қўллари билан кесдилар ва: «Уни қўлидан (етаклаб) бошла (яъни боғич билан эмас)», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ الأَحْوَلِ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَأَى رَجُلاً يَطُوفُ بِالْكَعْبَةِ بِزِمَامٍ أَوْ غَيْرِهِ فَقَطَعَهُ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ — ip yoki boshqa narsa bilan bogʻlangan holda — Kaʼbani tavof qilayotgan bir kishini koʻrdi. Bas, Paygʻambar ﷺ oʻsha ipni kesdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ — ип ёки бошқа нарса билан боғланган ҳолда — Каъбани тавоф қилаётган бир кишини кўрди. Бас, Пайғамбар ﷺ ўша ипни кесди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، قَالَ يُونُسُ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ حَدَّثَنِي حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ الصِّدِّيقَ ـ رضى الله عنه ـ بَعَثَهُ فِي الْحَجَّةِ الَّتِي أَمَّرَهُ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَبْلَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ يَوْمَ النَّحْرِ فِي رَهْطٍ يُؤَذِّنُ فِي النَّاسِ ‏"‏ أَلاَ لاَ يَحُجُّ بَعْدَ الْعَامِ مُشْرِكٌ، وَلاَ يَطُوفُ بِالْبَيْتِ عُرْيَانٌ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ning soʻnggi hajidan oldingi yilida — Rasululloh ﷺ Abu Bakrni hojilarga amir (boshliq) qilganda — u (Abu Bakr) meni bir guruh odamlar bilan birga — quyidagini eʼlon qilish uchun — joʻnatdi: ‹Bu yildan keyin hech bir mushrik haj qila olmaydi va hech bir yalangʻoch kishi Kaʼbani tavof qila olmaydi›.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ нинг сўнгги ҳажидан олдинги йилида — Расулуллоҳ ﷺ Абу Бакрни ҳожиларга амир (бошлиқ) қилганда — у (Абу Бакр) мени бир гуруҳ одамлар билан бирга — қуйидагини эълон қилиш учун — жўнатди: ‹Бу йилдан кейин ҳеч бир мушрик ҳаж қила олмайди ва ҳеч бир яланғоч киши Каъбани тавоф қила олмайди›.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، سَأَلْنَا ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَيَقَعُ الرَّجُلُ عَلَى امْرَأَتِهِ فِي الْعُمْرَةِ قَبْلَ أَنْ يَطُوفَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ قَالَ قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَطَافَ بِالْبَيْتِ سَبْعًا، ثُمَّ صَلَّى خَلْفَ الْمَقَامِ رَكْعَتَيْنِ، وَطَافَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَقَالَ ‏[quran sura="33" aya_start="21" aya_end="21"]{‏لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ‏}‏‏.‏ قَالَ وَسَأَلْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ فَقَالَ لاَ يَقْرَبِ امْرَأَتَهُ حَتَّى يَطُوفَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ‏.‏

Amr (Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Biz Ibn Umardan: «Kishi umrada — Safo bilan Marva orasida tavof (saʼy) qilishdan oldin — zavjasi bilan (yaqinlik) qila oladimi?» — deb soʻradik. U: «Rasululloh ﷺ (Makkaga) yetib keldilar va Kaʼbani yetti marta tavof qildi, soʻng Maqom Ibrohim ortida ikki rakat (namoz) oʻqidi, soʻng Safo bilan Marva orasida tavof (saʼy) qildi», — dedi. Ibn Umar qoʻshdi: «Albatta, Allohning Rasuli ﷺ da siz uchun goʻzal namuna bor». Men Jobir ibn Abdullohdan ham (xuddi shu savolni) soʻradim; u: «Sen — Safo bilan Marva orasida tavof (saʼy)ni tugatguncha — zavjangga yaqinlashma (yaqinlik qilma)», — deb javob berdi.Амр (Ибн Умардан) ривоят қилади: Биз Ибн Умардан: «Киши умрада — Сафо билан Марва орасида тавоф (саъй) қилишдан олдин — завжаси билан (яқинлик) қила оладими?» — деб сўрадик. У: «Расулуллоҳ ﷺ (Маккага) етиб келдилар ва Каъбани етти марта тавоф қилди, сўнг Мақом Иброҳим ортида икки ракат (намоз) ўқиди, сўнг Сафо билан Марва орасида тавоф (саъй) қилди», — деди. Ибн Умар қўшди: «Албатта, Аллоҳнинг Расули ﷺ да сиз учун гўзал намуна бор». Мен Жобир ибн Абдуллоҳдан ҳам (худди шу саволни) сўрадим; у: «Сен — Сафо билан Марва орасида тавоф (саъй)ни тугатгунча — завжангга яқинлашма (яқинлик қилма)», — деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ، حَدَّثَنَا فُضَيْلٌ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، أَخْبَرَنِي كُرَيْبٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مَكَّةَ، فَطَافَ وَسَعَى بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَلَمْ يَقْرَبِ الْكَعْبَةَ بَعْدَ طَوَافِهِ بِهَا حَتَّى رَجَعَ مِنْ عَرَفَةَ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Makkaga yetib keldi va Kaʼbani tavof qildi hamda Safo bilan Marva orasida saʼy qildi, lekin u zot — tavofidan keyin, to Arafadan qaytgunlarigacha — Kaʼbaga yaqinlashmadilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Маккага етиб келди ва Каъбани тавоф қилди ҳамда Сафо билан Марва орасида саъй қилди, лекин у зот — тавофидан кейин, то Арафадан қайтгунларигача — Каъбага яқинлашмадилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ زَيْنَبَ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ ـ رضى الله عنها ـ شَكَوْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ حَرْبٍ حَدَّثَنَا أَبُو مَرْوَانَ يَحْيَى بْنُ أَبِي زَكَرِيَّاءَ الْغَسَّانِيُّ عَنْ هِشَامٍ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ وَهْوَ بِمَكَّةَ، وَأَرَادَ الْخُرُوجَ، وَلَمْ تَكُنْ أُمُّ سَلَمَةَ طَافَتْ بِالْبَيْتِ وَأَرَادَتِ الْخُرُوجَ، فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا أُقِيمَتْ صَلاَةُ الصُّبْحِ فَطُوفِي عَلَى بَعِيرِكِ، وَالنَّاسُ يُصَلُّونَ ‏"‏‏.‏ فَفَعَلَتْ ذَلِكَ، فَلَمْ تُصَلِّ حَتَّى خَرَجَتْ‏.‏

Ummu Salama (roziyallohu anho) — Paygʻambar ﷺ ning zavjasi — rivoyat qiladi: Men Rasululloh ﷺ ga (oʻz kasalligimni) aytdim. (Boshqa rivoyatchilar orqali Ummu Salama rivoyat qildi:) Rasululloh ﷺ Makkada ekanlarida va (Makkadan) chiqishga endigina qaror qilganlarida — u (Ummu Salama) esa hali Kaʼbani tavof qilmagan edi — (uni eshitgach) Paygʻambar ﷺ: «Bomdod namozi boshlanganda, odamlar namozda turgan paytda, tuyangda tavof qil», — dedilar. Bas, u shunday qildi va — masjiddan chiqguncha — tavofning ikki rakat (namozini) oʻqimadi.Умму Салама (розияллоҳу анҳо) — Пайғамбар ﷺ нинг завжаси — ривоят қилади: Мен Расулуллоҳ ﷺ га (ўз касаллигимни) айтдим. (Бошқа ривоятчилар орқали Умму Салама ривоят қилди:) Расулуллоҳ ﷺ Маккада эканларида ва (Маккадан) чиқишга эндигина қарор қилганларида — у (Умму Салама) эса ҳали Каъбани тавоф қилмаган эди — (уни эшитгач) Пайғамбар ﷺ: «Бомдод намози бошланганда, одамлар намозда турган пайтда, туянгда тавоф қил», — дедилар. Бас, у шундай қилди ва — масжиддан чиқгунча — тавофнинг икки ракат (намозини) ўқимади.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَطَافَ بِالْبَيْتِ سَبْعًا وَصَلَّى خَلْفَ الْمَقَامِ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الصَّفَا، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="33" aya_start="21" aya_end="21"]{‏لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ‏}‏‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Makkaga yetib keldilar, Kaʼbani yetti marta tavof qildi, soʻng Maqom Ibrohim ortida ikki rakat (namoz) oʻqidi. Soʻng u zot Safo tomonga bordi. Alloh: ‹Albatta, Allohning Rasulida siz uchun goʻzal namuna bor› (Ahzob, 21), — degan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Маккага етиб келдилар, Каъбани етти марта тавоф қилди, сўнг Мақом Иброҳим ортида икки ракат (намоз) ўқиди. Сўнг у зот Сафо томонга борди. Аллоҳ: ‹Албатта, Аллоҳнинг Расулида сиз учун гўзал намуна бор› (Аҳзоб, 21), — деган.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عُمَرَ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، عَنْ حَبِيبٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ نَاسًا، طَافُوا بِالْبَيْتِ بَعْدَ صَلاَةِ الصُّبْحِ، ثُمَّ قَعَدُوا إِلَى الْمُذَكِّرِ، حَتَّى إِذَا طَلَعَتِ الشَّمْسُ قَامُوا يُصَلُّونَ فَقَالَتْ عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها ـ قَعَدُوا حَتَّى إِذَا كَانَتِ السَّاعَةُ الَّتِي تُكْرَهُ فِيهَا الصَّلاَةُ قَامُوا يُصَلُّونَ‏.‏

Urva (Oishadan) rivoyat qiladi: Baʼzi odamlar bomdod namozidan keyin (Kaʼbani) tavof qildi, soʻng — quyosh chiqguncha — voiz (gapiruvchi)ni eshitish uchun oʻtirdi, soʻng (quyosh chiqgach) namozga turdi. Shunda Oisha: «Oʻsha odamlar — namoz makruh boʻlgan vaqt boʻlguncha — oʻtiraverdi, soʻng (oʻsha vaqtda) namozga turdi», — deb (izoh) berdi.Урва (Оишадан) ривоят қилади: Баъзи одамлар бомдод намозидан кейин (Каъбани) тавоф қилди, сўнг — қуёш чиқгунча — воиз (гапирувчи)ни эшитиш учун ўтирди, сўнг (қуёш чиқгач) намозга турди. Шунда Оиша: «Ўша одамлар — намоз макруҳ бўлган вақт бўлгунча — ўтираверди, сўнг (ўша вақтда) намозга турди», — деб (изоҳ) берди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، حَدَّثَنَا أَبُو ضَمْرَةَ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَنْهَى عَنِ الصَّلاَةِ عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَعِنْدَ غُرُوبِهَا‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺ ning quyosh chiqayotgan va botayotgan paytda namoz oʻqishni qaytarganlarini eshitdim.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺ нинг қуёш чиқаётган ва ботаётган пайтда намоз ўқишни қайтарганларини эшитдим.

حَدَّثَنِي الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ ـ هُوَ الزَّعْفَرَانِيُّ ـ حَدَّثَنَا عَبِيدَةُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ رُفَيْعٍ، قَالَ رَأَيْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ ـ رضى الله عنهما ـ يَطُوفُ بَعْدَ الْفَجْرِ، وَيُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ‏.‏ قَالَ عَبْدُ الْعَزِيزِ وَرَأَيْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْعَصْرِ، وَيُخْبِرُ أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ حَدَّثَتْهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَدْخُلْ بَيْتَهَا إِلاَّ صَلاَّهُمَا‏.‏

Abida ibn Humayd (Abdulaziz ibn Rufayʼdan) rivoyat qiladi: Abdulaziz ibn Rufayʼ dedi: «Men Abdulloh ibn Zubayrning bomdod namozidan keyin Kaʼbani tavof qilib, soʻng ikki rakat (namoz) oʻqiganini koʻrdim». Abdulaziz qoʻshdi: «Men Abdulloh ibn Zubayrning asr namozidan keyin ikki rakat (namoz) oʻqiganini koʻrdim». U menga — Oisha unga: ‹Paygʻambar ﷺ uning (Oishaning) uyiga kirgan har safar, oʻsha ikki rakatni oʻqir edilar›, — deb aytganini — xabar berdi.Абида ибн Ҳумайд (Абдулазиз ибн Руфайъдан) ривоят қилади: Абдулазиз ибн Руфайъ деди: «Мен Абдуллоҳ ибн Зубайрнинг бомдод намозидан кейин Каъбани тавоф қилиб, сўнг икки ракат (намоз) ўқиганини кўрдим». Абдулазиз қўшди: «Мен Абдуллоҳ ибн Зубайрнинг аср намозидан кейин икки ракат (намоз) ўқиганини кўрдим». У менга — Оиша унга: ‹Пайғамбар ﷺ унинг (Оишанинг) уйига кирган ҳар сафар, ўша икки ракатни ўқир эдилар›, — деб айтганини — хабар берди.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ الْوَاسِطِيُّ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم طَافَ بِالْبَيْتِ، وَهْوَ عَلَى بَعِيرٍ، كُلَّمَا أَتَى عَلَى الرُّكْنِ أَشَارَ إِلَيْهِ بِشَىْءٍ فِي يَدِهِ وَكَبَّرَ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ — tuyada mingan holda — (Kaʼbani) tavof qildi (oʻsha paytda u zotning oyogʻida jarohat bor edi). U zot (Hajarul-Asvad boʻlgan) rukn roʻparasiga kelgan har safar, qoʻlidagi bir narsa bilan unga ishora qilar va: «Allohu akbar», — der edilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ — туяда минган ҳолда — (Каъбани) тавоф қилди (ўша пайтда у зотнинг оёғида жароҳат бор эди). У зот (Ҳажарул-Асвад бўлган) рукн рўпарасига келган ҳар сафар, қўлидаги бир нарса билан унга ишора қилар ва: «Аллоҳу акбар», — дер эдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ نَوْفَلٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ زَيْنَبَ ابْنَةِ أُمِّ سَلَمَةَ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ شَكَوْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنِّي أَشْتَكِي‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ طُوفِي مِنْ وَرَاءِ النَّاسِ وَأَنْتِ رَاكِبَةٌ ‏"‏‏.‏ فَطُفْتُ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي إِلَى جَنْبِ الْبَيْتِ، وَهْوَ يَقْرَأُ بِالطُّورِ وَكِتَابٍ مَسْطُورٍ‏.‏

Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ ga — kasalligimni — aytdim. U zot: «Odamlarning ortidan minib (Kaʼbani) tavof qil», — dedilar. Bas, men tavof qildim va oʻsha paytda Rasululloh ﷺ Kaʼba yonida namoz oʻqib, Tur surasini qiroat qilayotgan edilar.Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ га — касаллигимни — айтдим. У зот: «Одамларнинг ортидан миниб (Каъбани) тавоф қил», — дедилар. Бас, мен тавоф қилдим ва ўша пайтда Расулуллоҳ ﷺ Каъба ёнида намоз ўқиб, Тур сурасини қироат қилаётган эдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي الأَسْوَدِ، حَدَّثَنَا أَبُو ضَمْرَةَ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ اسْتَأْذَنَ الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ـ رضى الله عنه ـ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَبِيتَ بِمَكَّةَ لَيَالِيَ مِنًى مِنْ أَجْلِ سِقَايَتِهِ، فَأَذِنَ لَهُ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abbos ibn Abdulmuttalib Rasululloh ﷺ dan — hojilarga (ichish uchun) suv berish (saqoya) uchun, Mino kechalarida Makkada qolishga — ruxsat soʻradi; bas, Paygʻambar ﷺ unga ruxsat berdilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аббос ибн Абдулмутталиб Расулуллоҳ ﷺ дан — ҳожиларга (ичиш учун) сув бериш (сақоя) учун, Мино кечаларида Маккада қолишга — рухсат сўради; бас, Пайғамбар ﷺ унга рухсат бердилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَاءَ إِلَى السِّقَايَةِ، فَاسْتَسْقَى، فَقَالَ الْعَبَّاسُ يَا فَضْلُ اذْهَبْ إِلَى أُمِّكَ، فَأْتِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِشَرَابٍ مِنْ عِنْدِهَا‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ اسْقِنِي ‏"‏‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهُمْ يَجْعَلُونَ أَيْدِيَهُمْ فِيهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اسْقِنِي ‏"‏‏.‏ فَشَرِبَ مِنْهُ، ثُمَّ أَتَى زَمْزَمَ، وَهُمْ يَسْقُونَ وَيَعْمَلُونَ فِيهَا، فَقَالَ ‏"‏ اعْمَلُوا، فَإِنَّكُمْ عَلَى عَمَلٍ صَالِحٍ ـ ثُمَّ قَالَ ـ لَوْلاَ أَنْ تُغْلَبُوا لَنَزَلْتُ حَتَّى أَضَعَ الْحَبْلَ عَلَى هَذِهِ ‏"‏‏.‏ ـ يَعْنِي عَاتِقَهُ ـ وَأَشَارَ إِلَى عَاتِقِهِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ suv (tarqatiladigan) joyga kelib, suv soʻradilar. Abbos: «Ey Fazl, onangning oldiga borib, Rasululloh ﷺ uchun undan suv olib kel», — dedi. Rasululloh ﷺ: «Menga (shu yerdan) suv ber», — dedilar. Abbos: «Yo Rasululloh, odamlar unga qoʻllarini (tiqib) solyapti (yaʼni u toza emas)», — dedi. Rasululloh ﷺ yana: «Menga suv ber», — dedilar. Bas, u zot oʻsha suvdan ichdilar, soʻng Zamzam (qudugʻi) tomonga bordilar — u yerda odamlar boshqalarga suv berayotgan va (qudukdan suv tortib) ishlayotgan edi. Paygʻambar ﷺ ularga: «Davom etinglar! Sizlar yaxshi amal qilyapsiz», — dedilar. Soʻng u zot: «Agar men — boshqa odamlar siz bilan (Zamzamdan suv tortishda) raqobatlashib ketishidan — qoʻrqmaganimda, albatta arqonni olib, uni mana bunga (yaʼni yelkasiga) qoʻyar edim (yaʼni oʻzim suv tortar edim)», — dedilar va buni aytganda, u zot yelkasiga ishora qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ сув (тарқатиладиган) жойга келиб, сув сўрадилар. Аббос: «Эй Фазл, онангнинг олдига бориб, Расулуллоҳ ﷺ учун ундан сув олиб кел», — деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Менга (шу ердан) сув бер», — дедилар. Аббос: «Ё Расулуллоҳ, одамлар унга қўлларини (тиқиб) соляпти (яъни у тоза эмас)», — деди. Расулуллоҳ ﷺ яна: «Менга сув бер», — дедилар. Бас, у зот ўша сувдан ичдилар, сўнг Замзам (қудуғи) томонга бордилар — у ерда одамлар бошқаларга сув бераётган ва (қудукдан сув тортиб) ишлаётган эди. Пайғамбар ﷺ уларга: «Давом этинглар! Сизлар яхши амал қиляпсиз», — дедилар. Сўнг у зот: «Агар мен — бошқа одамлар сиз билан (Замзамдан сув тортишда) рақобатлашиб кетишидан — қўрқмаганимда, албатта арқонни олиб, уни мана бунга (яъни елкасига) қўяр эдим (яъни ўзим сув тортар эдим)», — дедилар ва буни айтганда, у зот елкасига ишора қилди.

وَقَالَ عَبْدَانُ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ كَانَ أَبُو ذَرٍّ ـ رضى الله عنه ـ يُحَدِّثُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ فُرِجَ سَقْفِي وَأَنَا بِمَكَّةَ، فَنَزَلَ جِبْرِيلُ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ فَفَرَجَ صَدْرِي، ثُمَّ غَسَلَهُ بِمَاءِ زَمْزَمَ، ثُمَّ جَاءَ بِطَسْتٍ مِنْ ذَهَبٍ مُمْتَلِئٍ حِكْمَةً وَإِيمَانًا، فَأَفْرَغَهَا فِي صَدْرِي، ثُمَّ أَطْبَقَهُ، ثُمَّ أَخَذَ بِيَدِي فَعَرَجَ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا‏.‏ قَالَ جِبْرِيلُ لِخَازِنِ السَّمَاءِ الدُّنْيَا افْتَحْ‏.‏ قَالَ مَنْ هَذَا قَالَ جِبْرِيلُ ‏"‏‏.‏

Anas ibn Molik (Abu Zardan) rivoyat qiladi: Abu Zar dedi: Rasululloh ﷺ: «Men Makkada ekanimda (Meʼroj kechasi), uyimning tomi ochildi va Jibril tushdi. U mening koʻkragimni ochdi va uni Zamzam suvi bilan yuvdi. Soʻng u — hikmat va iymonga toʻla — oltin laganni keltirib, uni mening koʻkragimga toʻkdi, soʻng uni (koʻkragimni) yopdi. Soʻng u qoʻlimdan ushlab, meni eng yaqin (birinchi) osmonga olib chiqdi. Jibril eng yaqin osmonning darvozaboniga — eshikni ochishni — aytdi. Darvozabon: ‹Bu kim?› — dedi. Jibril: ‹Men — Jibrilman›, — dedi», — dedilar.Анас ибн Молик (Абу Зардан) ривоят қилади: Абу Зар деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен Маккада эканимда (Меърож кечаси), уйимнинг томи очилди ва Жибрил тушди. У менинг кўкрагимни очди ва уни Замзам суви билан ювди. Сўнг у — ҳикмат ва иймонга тўла — олтин лаганни келтириб, уни менинг кўкрагимга тўкди, сўнг уни (кўкрагимни) ёпди. Сўнг у қўлимдан ушлаб, мени энг яқин (биринчи) осмонга олиб чиқди. Жибрил энг яқин осмоннинг дарвозабонига — эшикни очишни — айтди. Дарвозабон: ‹Бу ким?› — деди. Жибрил: ‹Мен — Жибрилман›, — деди», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ ـ هُوَ ابْنُ سَلاَمٍ ـ أَخْبَرَنَا الْفَزَارِيُّ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ حَدَّثَهُ قَالَ سَقَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ زَمْزَمَ فَشَرِبَ وَهُوَ قَائِمٌ‏.‏ قَالَ عَاصِمٌ فَحَلَفَ عِكْرِمَةُ مَا كَانَ يَوْمَئِذٍ إِلاَّ عَلَى بَعِيرٍ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ ga Zamzam suvini berdim va u zot uni tik turgan holda ichdilar. Osim (rivoyatchi) dediki, Ikrima qasam ichdi: «Oʻsha kuni Paygʻambar ﷺ tik turgan emas, balki tuyada mingan edilar».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ га Замзам сувини бердим ва у зот уни тик турган ҳолда ичдилар. Осим (ривоятчи) дедики, Икрима қасам ичди: «Ўша куни Пайғамбар ﷺ тик турган эмас, балки туяда минган эдилар».

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، فَأَهْلَلْنَا بِعُمْرَةٍ، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْىٌ فَلْيُهِلَّ بِالْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ ثُمَّ لاَ يَحِلُّ حَتَّى يَحِلَّ مِنْهُمَا ‏"‏‏.‏ فَقَدِمْتُ مَكَّةَ، وَأَنَا حَائِضٌ، فَلَمَّا قَضَيْنَا حَجَّنَا أَرْسَلَنِي مَعَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ إِلَى التَّنْعِيمِ، فَاعْتَمَرْتُ، فَقَالَ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَذِهِ مَكَانَ عُمْرَتِكِ ‏"‏‏.‏ فَطَافَ الَّذِينَ أَهَلُّوا بِالْعُمْرَةِ، ثُمَّ حَلُّوا، ثُمَّ طَافُوا طَوَافًا آخَرَ، بَعْدَ أَنْ رَجَعُوا مِنْ مِنًى، وَأَمَّا الَّذِينَ جَمَعُوا بَيْنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ طَافُوا طَوَافًا وَاحِدًا‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan u zotning soʻnggi haji yilida yoʻlga chiqdik va umra uchun ehrom bogʻladik. Soʻng Paygʻambar ﷺ: «Kimda Hadiy boʻlsa, u haj va umra (ikkalasi) uchun ehrom bogʻlasin va — ikkalasini (haj va umrani) bajarguncha — undan (ehromdan) chiqmasin», — dedilar. Biz Makkaga yetib kelganimda, men hayz koʻrdim. Biz hajimizni bajargach, Paygʻambar ﷺ meni Abdurrahmon bilan Tanʼimga joʻnatdilar va men umra qildim. Paygʻambar ﷺ: «Bu — sening qoldirgan umrang oʻrniga», — dedilar. Umra uchun ehrom bogʻlaganlar (Safo bilan Marva orasida) tavof qildi, soʻng ehromdan chiqdi; soʻng ular Minodan qaytgach, yana bir tavof (Safo bilan Marva orasida) qildi. Haj va umrani birga (Qiron haji) qilish uchun ehrom bogʻlaganlar esa faqat bir tavof (Safo bilan Marva orasida) qildi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан у зотнинг сўнгги ҳажи йилида йўлга чиқдик ва умра учун эҳром боғладик. Сўнг Пайғамбар ﷺ: «Кимда Ҳадий бўлса, у ҳаж ва умра (иккаласи) учун эҳром боғласин ва — иккаласини (ҳаж ва умрани) бажаргунча — ундан (эҳромдан) чиқмасин», — дедилар. Биз Маккага етиб келганимда, мен ҳайз кўрдим. Биз ҳажимизни бажаргач, Пайғамбар ﷺ мени Абдурраҳмон билан Танъимга жўнатдилар ва мен умра қилдим. Пайғамбар ﷺ: «Бу — сенинг қолдирган умранг ўрнига», — дедилар. Умра учун эҳром боғлаганлар (Сафо билан Марва орасида) тавоф қилди, сўнг эҳромдан чиқди; сўнг улар Минодан қайтгач, яна бир тавоф (Сафо билан Марва орасида) қилди. Ҳаж ва умрани бирга (Қирон ҳажи) қилиш учун эҳром боғлаганлар эса фақат бир тавоф (Сафо билан Марва орасида) қилди.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ دَخَلَ ابْنُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، وَظَهْرُهُ فِي الدَّارِ، فَقَالَ إِنِّي لاَ آمَنُ أَنْ يَكُونَ الْعَامَ بَيْنَ النَّاسِ قِتَالٌ، فَيَصُدُّوكَ عَنِ الْبَيْتِ، فَلَوْ أَقَمْتَ‏.‏ فَقَالَ قَدْ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَحَالَ كُفَّارُ قُرَيْشٍ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَيْتِ، فَإِنْ حِيلَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ أَفْعَلُ كَمَا فَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏[quran sura="33" aya_start="21" aya_end="21"]{‏لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ‏}‏ ثُمَّ قَالَ أُشْهِدُكُمْ أَنِّي قَدْ أَوْجَبْتُ مَعَ عُمْرَتِي حَجًّا‏.‏ قَالَ ثُمَّ قَدِمَ فَطَافَ لَهُمَا طَوَافًا وَاحِدًا‏.‏

Nofiʼ (Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Abdulloh ibn Abdulloh ibn Umar va uning ulovi Ibn Umarning uyiga kirdi. U (Ibn Umarning oʻgʻli): «Men shu yili odamlar orasida jang boʻlib, sizni Kaʼbaga borishdan toʻsib qoʻyishlaridan qoʻrqaman. Menimcha, siz shu yerda qolishingiz (maʼqul)», — dedi. Ibn Umar: «Bir marta Rasululloh ﷺ haj uchun yoʻlga chiqdi va Quraysh mushriklari u zot bilan Kaʼba orasiga toʻsiq boʻldi. Bas, agar odamlar men bilan Kaʼba orasiga toʻsiq boʻlsa, men ham Rasululloh ﷺ qilganlaridek qilar edim... ‹Albatta, Allohning Rasuli ﷺ da siz uchun goʻzal namuna bor›», — dedi. Soʻng u qoʻshdi: «Men sizni guvoh qilamanki, men haj bilan birga umrani ham qilishni niyat qildim». Makkaga yetib kelgach, Ibn Umar faqat bir tavof (Safo bilan Marva orasida) qildi.Нофиъ (Ибн Умардан) ривоят қилади: Абдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Умар ва унинг улови Ибн Умарнинг уйига кирди. У (Ибн Умарнинг ўғли): «Мен шу йили одамлар орасида жанг бўлиб, сизни Каъбага боришдан тўсиб қўйишларидан қўрқаман. Менимча, сиз шу ерда қолишингиз (маъқул)», — деди. Ибн Умар: «Бир марта Расулуллоҳ ﷺ ҳаж учун йўлга чиқди ва Қурайш мушриклари у зот билан Каъба орасига тўсиқ бўлди. Бас, агар одамлар мен билан Каъба орасига тўсиқ бўлса, мен ҳам Расулуллоҳ ﷺ қилганларидек қилар эдим... ‹Албатта, Аллоҳнинг Расули ﷺ да сиз учун гўзал намуна бор›», — деди. Сўнг у қўшди: «Мен сизни гувоҳ қиламанки, мен ҳаж билан бирга умрани ҳам қилишни ният қилдим». Маккага етиб келгач, Ибн Умар фақат бир тавоф (Сафо билан Марва орасида) қилди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَرَادَ الْحَجَّ عَامَ نَزَلَ الْحَجَّاجُ بِابْنِ الزُّبَيْرِ‏.‏ فَقِيلَ لَهُ إِنَّ النَّاسَ كَائِنٌ بَيْنَهُمْ قِتَالٌ، وَإِنَّا نَخَافُ أَنْ يَصُدُّوكَ‏.‏ فَقَالَ ‏[quran sura="33" aya_start="21" aya_end="21"]{‏لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ‏}‏ إِذًا أَصْنَعَ كَمَا صَنَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، إِنِّي أُشْهِدُكُمْ أَنِّي قَدْ أَوْجَبْتُ عُمْرَةً‏.‏ ثُمَّ خَرَجَ حَتَّى إِذَا كَانَ بِظَاهِرِ الْبَيْدَاءِ قَالَ مَا شَأْنُ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ إِلاَّ وَاحِدٌ، أُشْهِدُكُمْ أَنِّي قَدْ أَوْجَبْتُ حَجًّا مَعَ عُمْرَتِي‏.‏ وَأَهْدَى هَدْيًا اشْتَرَاهُ بِقُدَيْدٍ وَلَمْ يَزِدْ عَلَى ذَلِكَ، فَلَمْ يَنْحَرْ، وَلَمْ يَحِلَّ مِنْ شَىْءٍ حَرُمَ مِنْهُ، وَلَمْ يَحْلِقْ وَلَمْ يُقَصِّرْ حَتَّى كَانَ يَوْمُ النَّحْرِ، فَنَحَرَ وَحَلَقَ، وَرَأَى أَنْ قَدْ قَضَى طَوَافَ الْحَجِّ، وَالْعُمْرَةِ بِطَوَافِهِ الأَوَّلِ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ كَذَلِكَ فَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Nofiʼ (Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Hajjoj Ibn Zubayrga hujum qilgan yili Ibn Umar haj qilishni niyat qildi. Kimdir Ibn Umarga: «Ular orasida jang chiqish xavfi bor», — dedi. Ibn Umar: «Albatta, Allohning Rasuli ﷺ da siz uchun goʻzal namuna bor. (Agar sen aytgandek boʻlsa,) men Rasululloh ﷺ qilganlaridek qilar edim. Men sizni guvoh qilamanki, men umra qilishni qaror qildim», — dedi. Soʻng u yoʻlga chiqdi va Baydoʼga yetganda: «Haj va umraning marosimlari bir xil. Men sizni guvoh qilamanki, men haj bilan birga umrani ham oʻzimga vojib qildim», — dedi. U Qudayddan sotib olgan Hadiyini (Makkaga) haydab bordi va bundan ortiq (boshqa narsa) qilmadi. U — qurbonlik kuni (Zulhijjaning oʻninchisi)gacha — na Hadiyini soʻydi, na ehromdan chiqdi, na sochini oldirdi yoki qisqartirdi. Soʻng u Hadiyini soʻydi, boshini oldirdi va birinchi tavofni (Safo bilan Marva orasidagini) — haj va umra uchun yetarli deb — hisobladi. Ibn Umar: «Rasululloh ﷺ ham shunday qildi», — dedi.Нофиъ (Ибн Умардан) ривоят қилади: Ҳажжож Ибн Зубайрга ҳужум қилган йили Ибн Умар ҳаж қилишни ният қилди. Кимдир Ибн Умарга: «Улар орасида жанг чиқиш хавфи бор», — деди. Ибн Умар: «Албатта, Аллоҳнинг Расули ﷺ да сиз учун гўзал намуна бор. (Агар сен айтгандек бўлса,) мен Расулуллоҳ ﷺ қилганларидек қилар эдим. Мен сизни гувоҳ қиламанки, мен умра қилишни қарор қилдим», — деди. Сўнг у йўлга чиқди ва Байдўга етганда: «Ҳаж ва умранинг маросимлари бир хил. Мен сизни гувоҳ қиламанки, мен ҳаж билан бирга умрани ҳам ўзимга вожиб қилдим», — деди. У Қудайддан сотиб олган Ҳадийини (Маккага) ҳайдаб борди ва бундан ортиқ (бошқа нарса) қилмади. У — қурбонлик куни (Зулҳижжанинг ўнинчиси)гача — на Ҳадийини сўйди, на эҳромдан чиқди, на сочини олдирди ёки қисқартирди. Сўнг у Ҳадийини сўйди, бошини олдирди ва биринчи тавофни (Сафо билан Марва орасидагини) — ҳаж ва умра учун етарли деб — ҳисоблади. Ибн Умар: «Расулуллоҳ ﷺ ҳам шундай қилди», — деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ نَوْفَلٍ الْقُرَشِيِّ، أَنَّهُ سَأَلَ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ قَدْ حَجَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَتْنِي عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّهُ أَوَّلُ شَىْءٍ بَدَأَ بِهِ حِينَ قَدِمَ أَنَّهُ تَوَضَّأَ ثُمَّ طَافَ بِالْبَيْتِ ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةً، ثُمَّ حَجَّ أَبُو بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ فَكَانَ أَوَّلَ شَىْءٍ بَدَأَ بِهِ الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةً‏.‏ ثُمَّ عُمَرُ ـ رضى الله عنه ـ مِثْلُ ذَلِكَ‏.‏ ثُمَّ حَجَّ عُثْمَانُ ـ رضى الله عنه ـ فَرَأَيْتُهُ أَوَّلُ شَىْءٍ بَدَأَ بِهِ الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةٌ، ثُمَّ مُعَاوِيَةُ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، ثُمَّ حَجَجْتُ مَعَ أَبِي الزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ، فَكَانَ أَوَّلَ شَىْءٍ بَدَأَ بِهِ الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ، ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةٌ، ثُمَّ رَأَيْتُ الْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارَ يَفْعَلُونَ ذَلِكَ، ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةٌ، ثُمَّ آخِرُ مَنْ رَأَيْتُ فَعَلَ ذَلِكَ ابْنُ عُمَرَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُضْهَا عُمْرَةً، وَهَذَا ابْنُ عُمَرَ عِنْدَهُمْ فَلاَ يَسْأَلُونَهُ، وَلاَ أَحَدٌ مِمَّنْ مَضَى، مَا كَانُوا يَبْدَءُونَ بِشَىْءٍ حَتَّى يَضَعُوا أَقْدَامَهُمْ مِنَ الطَّوَافِ بِالْبَيْتِ، ثُمَّ لاَ يَحِلُّونَ، وَقَدْ رَأَيْتُ أُمِّي وَخَالَتِي، حِينَ تَقْدَمَانِ لاَ تَبْتَدِئَانِ بِشَىْءٍ أَوَّلَ مِنَ الْبَيْتِ، تَطُوفَانِ بِهِ، ثُمَّ لاَ تَحِلاَّنِ‏.‏ وَقَدْ أَخْبَرَتْنِي أُمِّي، أَنَّهَا أَهَلَّتْ هِيَ وَأُخْتُهَا وَالزُّبَيْرُ وَفُلاَنٌ وَفُلاَنٌ بِعُمْرَةٍ، فَلَمَّا مَسَحُوا الرُّكْنَ حَلُّوا‏.‏

Muhammad ibn Abdurrahmon ibn Navfal al-Qurashiy (Urvadan) rivoyat qiladi: Men Urva ibn Zubayrdan (Paygʻambar ﷺ ning haji haqida) soʻradim. Urva: «Oisha rivoyat qildi: ‹Paygʻambar ﷺ Makkaga yetib kelganda birinchi boshlagan ishi — tahorat, soʻng Kaʼbani tavof qilish edi va uning niyati (yolgʻiz) umra emas edi (balki haj va umra birga)›», — dedi. Keyin Abu Bakr haj qildi va u birinchi boshlagan ishi — Kaʼbani tavof qilish edi va bu (yolgʻiz) umra emas edi (balki haj va umra birga). Soʻng Umar ham shunday qildi. Soʻng Usmon haj qildi va u birinchi boshlagan ishi — Kaʼbani tavof qilish edi va bu (yolgʻiz) umra emas edi. Soʻng Muoviya va Abdulloh ibn Umar ham shunday qildi. Men Ibn Zubayr bilan haj qildim va u birinchi boshlagan ishi — Kaʼbani tavof qilish edi va bu (yolgʻiz) umra emas edi (balki haj va umra birga). Soʻng men muhojirlar va ansorlarning ham shunday qilganini koʻrdim va bu (yolgʻiz) umra emas edi. Men shunday qilganini koʻrgan soʻnggi kishi — Ibn Umar edi va u birinchisini (hajni) tugatgach, boshqa umra qilmadi. Mana, Ibn Umar odamlar orasida hozir (turibdi)! Ular na undan, na avvalgi (zikr qilinganlar)dan birortasidan soʻraydi. Bu odamlarning hammasi Makkaga kirganda, Kaʼbani tavof qilmaguncha hech narsa bilan boshlamas va ehromdan chiqmas edi. Shubhasiz, men onam va xolam (Oisha)ni ham Makkaga kirganda, Kaʼbani tavof qilmasdan oldin hech narsa qilmaganini va ehromdan chiqmaganini koʻrdim. Onam menga — u, opasi (Oisha), Zubayr va falon-falonchi (kishilar) umra uchun ehrom bogʻlagani va ular (Hajarul-Asvad) burchagiga qoʻllarini surgach (yaʼni umrani tugatgach) ehromdan chiqganini — aytdi.Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Навфал ал-Қураший (Урвадан) ривоят қилади: Мен Урва ибн Зубайрдан (Пайғамбар ﷺ нинг ҳажи ҳақида) сўрадим. Урва: «Оиша ривоят қилди: ‹Пайғамбар ﷺ Маккага етиб келганда биринчи бошлаган иши — таҳорат, сўнг Каъбани тавоф қилиш эди ва унинг нияти (ёлғиз) умра эмас эди (балки ҳаж ва умра бирга)›», — деди. Кейин Абу Бакр ҳаж қилди ва у биринчи бошлаган иши — Каъбани тавоф қилиш эди ва бу (ёлғиз) умра эмас эди (балки ҳаж ва умра бирга). Сўнг Умар ҳам шундай қилди. Сўнг Усмон ҳаж қилди ва у биринчи бошлаган иши — Каъбани тавоф қилиш эди ва бу (ёлғиз) умра эмас эди. Сўнг Муовия ва Абдуллоҳ ибн Умар ҳам шундай қилди. Мен Ибн Зубайр билан ҳаж қилдим ва у биринчи бошлаган иши — Каъбани тавоф қилиш эди ва бу (ёлғиз) умра эмас эди (балки ҳаж ва умра бирга). Сўнг мен муҳожирлар ва ансорларнинг ҳам шундай қилганини кўрдим ва бу (ёлғиз) умра эмас эди. Мен шундай қилганини кўрган сўнгги киши — Ибн Умар эди ва у биринчисини (ҳажни) тугатгач, бошқа умра қилмади. Мана, Ибн Умар одамлар орасида ҳозир (турибди)! Улар на ундан, на аввалги (зикр қилинганлар)дан бирортасидан сўрайди. Бу одамларнинг ҳаммаси Маккага кирганда, Каъбани тавоф қилмагунча ҳеч нарса билан бошламас ва эҳромдан чиқмас эди. Шубҳасиз, мен онам ва холам (Оиша)ни ҳам Маккага кирганда, Каъбани тавоф қилмасдан олдин ҳеч нарса қилмаганини ва эҳромдан чиқмаганини кўрдим. Онам менга — у, опаси (Оиша), Зубайр ва фалон-фалончи (кишилар) умра учун эҳром боғлагани ва улар (Ҳажарул-Асвад) бурчагига қўлларини сургач (яъни умрани тугатгач) эҳромдан чиқганини — айтди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ عُرْوَةُ سَأَلْتُ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ فَقُلْتُ لَهَا أَرَأَيْتِ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى ‏[quran sura="2" aya_start="158" aya_end="158"]{‏إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا‏}‏ فَوَاللَّهِ مَا عَلَى أَحَدٍ جُنَاحٌ أَنْ لاَ يَطُوفَ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ‏.‏ قَالَتْ بِئْسَ مَا قُلْتَ يَا ابْنَ أُخْتِي إِنَّ هَذِهِ لَوْ كَانَتْ كَمَا أَوَّلْتَهَا عَلَيْهِ كَانَتْ لاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ لاَ يَتَطَوَّفَ بِهِمَا، وَلَكِنَّهَا أُنْزِلَتْ فِي الأَنْصَارِ، كَانُوا قَبْلَ أَنْ يُسْلِمُوا يُهِلُّونَ لِمَنَاةَ الطَّاغِيَةِ الَّتِي كَانُوا يَعْبُدُونَهَا عِنْدَ الْمُشَلَّلِ، فَكَانَ مَنْ أَهَلَّ يَتَحَرَّجُ أَنْ يَطُوفَ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَلَمَّا أَسْلَمُوا سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّا كُنَّا نَتَحَرَّجُ أَنْ نَطُوفَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="2" aya_start="158" aya_end="158"]{‏إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ‏}‏ الآيَةَ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها ـ وَقَدْ سَنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الطَّوَافَ بَيْنَهُمَا، فَلَيْسَ لأَحَدٍ أَنْ يَتْرُكَ الطَّوَافَ بَيْنَهُمَا‏.‏ ثُمَّ أَخْبَرْتُ أَبَا بَكْرِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، فَقَالَ إِنَّ هَذَا لَعِلْمٌ مَا كُنْتُ سَمِعْتُهُ، وَلَقَدْ سَمِعْتُ رِجَالاً مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، يَذْكُرُونَ أَنَّ النَّاسَ إِلاَّ مَنْ ذَكَرَتْ عَائِشَةُ مِمَّنْ كَانَ يُهِلُّ بِمَنَاةَ، كَانُوا يَطُوفُونَ كُلُّهُمْ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى الطَّوَافَ بِالْبَيْتِ، وَلَمْ يَذْكُرِ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ فِي الْقُرْآنِ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ كُنَّا نَطُوفُ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَإِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ الطَّوَافَ بِالْبَيْتِ، فَلَمْ يَذْكُرِ الصَّفَا فَهَلْ عَلَيْنَا مِنْ حَرَجٍ أَنْ نَطَّوَّفَ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="2" aya_start="158" aya_end="158"]{‏إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ‏}‏ الآيَةَ‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ فَأَسْمَعُ هَذِهِ الآيَةَ نَزَلَتْ فِي الْفَرِيقَيْنِ كِلَيْهِمَا فِي الَّذِينَ كَانُوا يَتَحَرَّجُونَ أَنْ يَطُوفُوا بِالْجَاهِلِيَّةِ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَالَّذِينَ يَطُوفُونَ ثُمَّ تَحَرَّجُوا أَنْ يَطُوفُوا بِهِمَا فِي الإِسْلاَمِ مِنْ أَجْلِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ بِالطَّوَافِ بِالْبَيْتِ، وَلَمْ يَذْكُرِ الصَّفَا حَتَّى ذَكَرَ ذَلِكَ بَعْدَ مَا ذَكَرَ الطَّوَافَ بِالْبَيْتِ‏.‏

Urva (Oishadan) rivoyat qiladi: Men Oishadan: «Allohning (mana bu) soʻzini qanday tushunasiz: ‹Albatta, Safo va Marva — Allohning (dini) shiorlaridan(dir); bas, kim (Kaʼbani) haj qilsa yoki umra qilsa, ularning (Safo va Marva) orasida tavof qilishi uning uchun gunoh emas› (Baqara, 158). Allohga qasamki, (bu oyatdan) — kishi Safo bilan Marva orasida tavof qilmasa ham, hech zarar yoʻqligi (koʻrinmoqda)», — deb soʻradim. Oisha: «Ey jiyanim, sening tafsiring toʻgʻri emas. Agar sening bu tafsiring toʻgʻri boʻlganda, Allohning soʻzi: ‹Ularning orasida tavof qilmasa, uning uchun gunoh emas›, — boʻlishi kerak edi. Aslida, bu (oyat) — ansorlar haqida nozil boʻldi: ular Islomni qabul qilishdan oldin Mushallal degan joyda ‹Manot› degan butga sigʻinar edi va kim (oʻsha butga) ehrom bogʻlagan boʻlsa, u Safo bilan Marva orasida tavof qilishni (oʻziga) nomaʼqul deb bilar edi. Ular Islomni qabul qilganda, bu haqda Rasululloh ﷺ dan: ‹Yo Rasululloh, biz Safo bilan Marva orasida tavof qilishdan tiyilar edik›, — deb soʻradi. Bas, Alloh: ‹Albatta, Safo va Marva — Allohning shiorlaridandir›, — degan (oyatni) nozil qildi», — dedi. Oisha qoʻshdi: «Albatta, Rasululloh ﷺ Safo bilan Marva orasida tavof qilish (saʼy)ni sunnat qildi; shuning uchun hech kim ularning orasida tavof qilmay qolishi joiz emas». Keyin men (Urva) buni (Oishaning rivoyatini) Abu Bakr ibn Abdurrahmonga aytdim; u: «Men bunday xabarni eshitmadim, lekin men olimlarning shunday deganini eshitdim: Oisha zikr qilgan — Manot uchun ehrom bogʻlaydigan — kishilardan boshqa barcha odamlar Safo bilan Marva orasida tavof qilar edi. Alloh Kaʼba tavofini zikr qilib, Qurʼonda Safo va Marvani zikr qilmaganda, odamlar: ‹Yo Rasululloh, biz Safo bilan Marva orasida tavof qilar edik va Alloh Kaʼba tavofi(ning oyatini) nozil qildi-yu, Safo va Marvani zikr qilmadi. Agar biz Safo bilan Marva orasida tavof qilsak, biror gunoh boʻladimi?› — dedi. Bas, Alloh: ‹Albatta, Safo va Marva — Allohning shiorlaridandir›, — degan (oyatni) nozil qildi», — dedi. Abu Bakr: «Menga koʻrinishicha, bu oyat ikki guruh haqida nozil boʻlgan: johiliyat davrida Safo bilan Marva orasida tavof qilishdan tiyilganlar va oʻsha paytda tavof qilganlar — ular Islomni qabul qilgach, Alloh Kaʼba tavofini buyurib, Safo va Marvani (avval) zikr qilmagani uchun, ularning orasida tavof qilishdan tiyildi — chunki Alloh (Safo-Marva) tavofini Kaʼba tavofini zikr qilganidan keyingina zikr qildi», — dedi.Урва (Оишадан) ривоят қилади: Мен Оишадан: «Аллоҳнинг (мана бу) сўзини қандай тушунасиз: ‹Албатта, Сафо ва Марва — Аллоҳнинг (дини) шиорларидан(дир); бас, ким (Каъбани) ҳаж қилса ёки умра қилса, уларнинг (Сафо ва Марва) орасида тавоф қилиши унинг учун гуноҳ эмас› (Бақара, 158). Аллоҳга қасамки, (бу оятдан) — киши Сафо билан Марва орасида тавоф қилмаса ҳам, ҳеч зарар йўқлиги (кўринмоқда)», — деб сўрадим. Оиша: «Эй жияним, сенинг тафсиринг тўғри эмас. Агар сенинг бу тафсиринг тўғри бўлганда, Аллоҳнинг сўзи: ‹Уларнинг орасида тавоф қилмаса, унинг учун гуноҳ эмас›, — бўлиши керак эди. Аслида, бу (оят) — ансорлар ҳақида нозил бўлди: улар Исломни қабул қилишдан олдин Мушаллал деган жойда ‹Манот› деган бутга сиғинар эди ва ким (ўша бутга) эҳром боғлаган бўлса, у Сафо билан Марва орасида тавоф қилишни (ўзига) номаъқул деб билар эди. Улар Исломни қабул қилганда, бу ҳақда Расулуллоҳ ﷺ дан: ‹Ё Расулуллоҳ, биз Сафо билан Марва орасида тавоф қилишдан тийилар эдик›, — деб сўради. Бас, Аллоҳ: ‹Албатта, Сафо ва Марва — Аллоҳнинг шиорларидандир›, — деган (оятни) нозил қилди», — деди. Оиша қўшди: «Албатта, Расулуллоҳ ﷺ Сафо билан Марва орасида тавоф қилиш (саъй)ни суннат қилди; шунинг учун ҳеч ким уларнинг орасида тавоф қилмай қолиши жоиз эмас». Кейин мен (Урва) буни (Оишанинг ривоятини) Абу Бакр ибн Абдурраҳмонга айтдим; у: «Мен бундай хабарни эшитмадим, лекин мен олимларнинг шундай деганини эшитдим: Оиша зикр қилган — Манот учун эҳром боғлайдиган — кишилардан бошқа барча одамлар Сафо билан Марва орасида тавоф қилар эди. Аллоҳ Каъба тавофини зикр қилиб, Қуръонда Сафо ва Марвани зикр қилмаганда, одамлар: ‹Ё Расулуллоҳ, биз Сафо билан Марва орасида тавоф қилар эдик ва Аллоҳ Каъба тавофи(нинг оятини) нозил қилди-ю, Сафо ва Марвани зикр қилмади. Агар биз Сафо билан Марва орасида тавоф қилсак, бирор гуноҳ бўладими?› — деди. Бас, Аллоҳ: ‹Албатта, Сафо ва Марва — Аллоҳнинг шиорларидандир›, — деган (оятни) нозил қилди», — деди. Абу Бакр: «Менга кўринишича, бу оят икки гуруҳ ҳақида нозил бўлган: жоҳилият даврида Сафо билан Марва орасида тавоф қилишдан тийилганлар ва ўша пайтда тавоф қилганлар — улар Исломни қабул қилгач, Аллоҳ Каъба тавофини буюриб, Сафо ва Марвани (аввал) зикр қилмагани учун, уларнинг орасида тавоф қилишдан тийилди — чунки Аллоҳ (Сафо-Марва) тавофини Каъба тавофини зикр қилганидан кейингина зикр қилди», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدِ بْنِ مَيْمُونٍ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا طَافَ الطَّوَافَ الأَوَّلَ خَبَّ ثَلاَثًا وَمَشَى أَرْبَعًا، وَكَانَ يَسْعَى بَطْنَ الْمَسِيلِ إِذَا طَافَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ‏.‏ فَقُلْتُ لِنَافِعٍ أَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ يَمْشِي إِذَا بَلَغَ الرُّكْنَ الْيَمَانِيَ قَالَ لاَ‏.‏ إِلاَّ أَنْ يُزَاحَمَ عَلَى الرُّكْنِ فَإِنَّهُ كَانَ لاَ يَدَعُهُ حَتَّى يَسْتَلِمَهُ‏.‏

Nofiʼ (Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Ibn Umar dedi: «Rasululloh ﷺ birinchi tavofni qilganda, (birinchi) uch aylanishda raml qildi, soʻng qolgan toʻrt aylanishda (Kaʼba tavofida) (oddiy) yurdi; Safo bilan Marva orasida tavof qilganda esa, suv oqar joy (sel ariki)ning oʻrtasida yugurdi». Men Nofiʼdan: «Abdulloh (ibn Umar) Yamoniy rukniga yetganda (oddiy) yurarmidi?» — deb soʻradim. U: «Yoʻq — magar burchak (rukn) yonida odamlar tiqilinch boʻlsa (yurar edi); aks holda u uni istilom qilmay (silamay) qoldirmas edi», — deb javob berdi.Нофиъ (Ибн Умардан) ривоят қилади: Ибн Умар деди: «Расулуллоҳ ﷺ биринчи тавофни қилганда, (биринчи) уч айланишда рамл қилди, сўнг қолган тўрт айланишда (Каъба тавофида) (оддий) юрди; Сафо билан Марва орасида тавоф қилганда эса, сув оқар жой (сел арики)нинг ўртасида югурди». Мен Нофиъдан: «Абдуллоҳ (ибн Умар) Ямоний рукнига етганда (оддий) юрармиди?» — деб сўрадим. У: «Йўқ — магар бурчак (рукн) ёнида одамлар тиқилинч бўлса (юрар эди); акс ҳолда у уни истилом қилмай (силамай) қолдирмас эди», — деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، قَالَ سَأَلْنَا ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنه ـ عَنْ رَجُلٍ، طَافَ بِالْبَيْتِ فِي عُمْرَةٍ، وَلَمْ يَطُفْ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ أَيَأْتِي امْرَأَتَهُ فَقَالَ قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَطَافَ بِالْبَيْتِ سَبْعًا، وَصَلَّى خَلْفَ الْمَقَامِ رَكْعَتَيْنِ، فَطَافَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ سَبْعًا ‏[quran sura="33" aya_start="21" aya_end="21"]{‏لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ‏}‏‏.‏ وَسَأَلْنَا جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ فَقَالَ لاَ يَقْرَبَنَّهَا حَتَّى يَطُوفَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ‏.‏

Amr ibn Dinor (Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Biz Ibn Umardan — umra qilayotgan, Kaʼbani tavof qilgan, ammo hali Safo bilan Marva orasida tavof (saʼy) qilmagan kishi zavjasi bilan (yaqinlik) qila oladimi, deb — soʻradik. Ibn Umar: «Paygʻambar ﷺ Makkaga yetib keldilar va Kaʼbani yetti marta tavof qildi, soʻng Maqom Ibrohim ortida ikki rakat namoz oʻqidi, soʻng Safo bilan Marva orasida yetti marta tavof (saʼy) qildi», — dedi. U qoʻshdi: «Albatta, Allohning Rasuli ﷺ da siz uchun goʻzal namuna bor». Biz Jobir ibn Abdullohdan ham (xuddi shu savolni) soʻradik; u: «U (oʻsha kishi) — Safo bilan Marva orasida tavof (saʼy)ni tugatguncha — (zavjasiga) yaqinlashmasin», — dedi.Амр ибн Динор (Ибн Умардан) ривоят қилади: Биз Ибн Умардан — умра қилаётган, Каъбани тавоф қилган, аммо ҳали Сафо билан Марва орасида тавоф (саъй) қилмаган киши завжаси билан (яқинлик) қила оладими, деб — сўрадик. Ибн Умар: «Пайғамбар ﷺ Маккага етиб келдилар ва Каъбани етти марта тавоф қилди, сўнг Мақом Иброҳим ортида икки ракат намоз ўқиди, сўнг Сафо билан Марва орасида етти марта тавоф (саъй) қилди», — деди. У қўшди: «Албатта, Аллоҳнинг Расули ﷺ да сиз учун гўзал намуна бор». Биз Жобир ибн Абдуллоҳдан ҳам (худди шу саволни) сўрадик; у: «У (ўша киши) — Сафо билан Марва орасида тавоф (саъй)ни тугатгунча — (завжасига) яқинлашмасин», — деди.

حَدَّثَنَا الْمَكِّيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مَكَّةَ، فَطَافَ بِالْبَيْتِ، ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ سَعَى بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، ثُمَّ تَلاَ ‏[quran sura="33" aya_start="21" aya_end="21"]{‏لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ‏}‏‏.‏

Amr ibn Dinor (Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Men Ibn Umarning shunday deganini eshitdim: «Paygʻambar ﷺ Makkaga yetib keldilar va Kaʼbani tavof qildi, soʻng ikki rakat namoz oʻqidi, soʻng Safo bilan Marva orasida tavof (saʼy) qildi». Soʻng Ibn Umar (mana bu oyatni) qiroat qildi: ‹Albatta, Allohning Rasulida siz uchun goʻzal namuna bor›.Амр ибн Динор (Ибн Умардан) ривоят қилади: Мен Ибн Умарнинг шундай деганини эшитдим: «Пайғамбар ﷺ Маккага етиб келдилар ва Каъбани тавоф қилди, сўнг икки ракат намоз ўқиди, сўнг Сафо билан Марва орасида тавоф (саъй) қилди». Сўнг Ибн Умар (мана бу оятни) қироат қилди: ‹Албатта, Аллоҳнинг Расулида сиз учун гўзал намуна бор›.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا عَاصِمٌ، قَالَ قُلْتُ لأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ أَكُنْتُمْ تَكْرَهُونَ السَّعْىَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ قَالَ نَعَمْ‏.‏ لأَنَّهَا كَانَتْ مِنْ شَعَائِرِ الْجَاهِلِيَّةِ، حَتَّى أَنْزَلَ اللَّهُ ‏[quran sura="2" aya_start="158" aya_end="158"]{‏إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا‏}‏‏.‏

Osim (Anasdan) rivoyat qiladi: Men Anas ibn Molikdan: «Sizlar Safo bilan Marva orasida tavof qilishni noxush koʻrar edingizmi?» — deb soʻradim. U: «Ha — chunki u johiliyat davrining marosimlaridan edi — to Alloh: ‹Albatta, Safo va Marva — Allohning shiorlaridandir; bas, kim (Kaʼbani) haj qilsa yoki umra qilsa, ularning orasida tavof qilishi uning uchun gunoh emas› (Baqara, 158), — degan (oyatni) nozil qilguncha», — dedi.Осим (Анасдан) ривоят қилади: Мен Анас ибн Моликдан: «Сизлар Сафо билан Марва орасида тавоф қилишни нохуш кўрар эдингизми?» — деб сўрадим. У: «Ҳа — чунки у жоҳилият даврининг маросимларидан эди — то Аллоҳ: ‹Албатта, Сафо ва Марва — Аллоҳнинг шиорларидандир; бас, ким (Каъбани) ҳаж қилса ёки умра қилса, уларнинг орасида тавоф қилиши унинг учун гуноҳ эмас› (Бақара, 158), — деган (оятни) нозил қилгунча», — деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ إِنَّمَا سَعَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْبَيْتِ وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ لِيُرِيَ الْمُشْرِكِينَ قُوَّتَهُ‏.‏ زَادَ الْحُمَيْدِيُّ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا عَمْرٌو، سَمِعْتُ عَطَاءً، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، مِثْلَهُ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ — mushriklarga oʻz kuchini koʻrsatish uchun — Kaʼba tavofi va Safo bilan Marva saʼyini qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ — мушрикларга ўз кучини кўрсатиш учун — Каъба тавофи ва Сафо билан Марва саъйини қилди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّهَا قَالَتْ قَدِمْتُ مَكَّةَ وَأَنَا حَائِضٌ، وَلَمْ أَطُفْ بِالْبَيْتِ، وَلاَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، قَالَتْ فَشَكَوْتُ ذَلِكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ افْعَلِي كَمَا يَفْعَلُ الْحَاجُّ غَيْرَ أَنْ لاَ تَطُوفِي بِالْبَيْتِ حَتَّى تَطْهُرِي ‏"‏‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Men Makkaga yetib kelganimda, hayzli edim. Shuning uchun na Kaʼbani tavof qildim, na Safo bilan Marva orasida tavof (saʼy) qildim. Soʻng men buni Rasululloh ﷺ ga aytdim. U zot: «Boshqa hojilardek hajning barcha marosimlarini bajar, lekin — (hayzdan) poklanmaguncha — Kaʼbani tavof qilma», — deb javob berdilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Мен Маккага етиб келганимда, ҳайзли эдим. Шунинг учун на Каъбани тавоф қилдим, на Сафо билан Марва орасида тавоф (саъй) қилдим. Сўнг мен буни Расулуллоҳ ﷺ га айтдим. У зот: «Бошқа ҳожилардек ҳажнинг барча маросимларини бажар, лекин — (ҳайздан) покланмагунча — Каъбани тавоф қилма», — деб жавоб бердилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ،‏.‏ قَالَ وَقَالَ لِي خَلِيفَةُ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا حَبِيبٌ الْمُعَلِّمُ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أَهَلَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم هُوَ وَأَصْحَابُهُ بِالْحَجِّ، وَلَيْسَ مَعَ أَحَدٍ مِنْهُمْ هَدْىٌ، غَيْرَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَطَلْحَةَ، وَقَدِمَ عَلِيٌّ مِنَ الْيَمَنِ، وَمَعَهُ هَدْىٌ فَقَالَ أَهْلَلْتُ بِمَا أَهَلَّ بِهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَأَمَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَصْحَابَهُ أَنْ يَجْعَلُوهَا عُمْرَةً، وَيَطُوفُوا، ثُمَّ يُقَصِّرُوا وَيَحِلُّوا، إِلاَّ مَنْ كَانَ مَعَهُ الْهَدْىُ، فَقَالُوا نَنْطَلِقُ إِلَى مِنًى، وَذَكَرُ أَحَدِنَا يَقْطُرُ، فَبَلَغَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ لَوِ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ مَا أَهْدَيْتُ، وَلَوْلاَ أَنَّ مَعِي الْهَدْىَ لأَحْلَلْتُ ‏"‏‏.‏ وَحَاضَتْ عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها ـ فَنَسَكَتِ الْمَنَاسِكَ كُلَّهَا، غَيْرَ أَنَّهَا لَمْ تَطُفْ بِالْبَيْتِ، فَلَمَّا طَهُرَتْ طَافَتْ بِالْبَيْتِ‏.‏ قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ تَنْطَلِقُونَ بِحَجَّةٍ وَعُمْرَةٍ، وَأَنْطَلِقُ بِحَجٍّ فَأَمَرَ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبِي بَكْرٍ أَنْ يَخْرُجَ مَعَهَا إِلَى التَّنْعِيمِ، فَاعْتَمَرَتْ بَعْدَ الْحَجِّ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ va sahobalari haj uchun ehrom bogʻladi va Paygʻambar ﷺ hamda Talha(dan) boshqa hech kimda Hadiy yoʻq edi. Ali Yamandan keldi va unda Hadiy bor edi. Ali: «Men Paygʻambar ﷺ niyat qilgan narsaga (oʻxshash) ehrom bogʻladim», — dedi. Paygʻambar ﷺ sahobalarini — oʻzlari bogʻlagan ehrom bilan umra qilishga va Kaʼba, Safo hamda Marva tavofini tugatgach, sochlarini qisqartirishga va ehromdan chiqishga — buyurdi; magar yonida Hadiy boʻlganlar (mustasno). Ular (odamlar): «Biz zavjalarimiz bilan (yaqinlik) qilgandan keyin, (haj uchun) Minoga qanday boramiz?» — dedi. Bu xabar Paygʻambar ﷺ ga yetganda, u zot: «Agar men keyin bilgan narsani avvaldan bilganimda, Hadiyni oʻzim bilan olib kelmas edim. Agar menda Hadiy boʻlmaganda, men ehromdan chiqar edim», — dedilar. Oisha hayz koʻrdi; shuning uchun u — Kaʼba tavofidan boshqa — hajning barcha marosimlarini bajardi va u (hayzdan) poklanganda, Kaʼbani tavof qildi. U: «Yo Rasululloh, (hammangiz) haj va umra (ikkalasi) bilan qaytyapsiz, men esa faqat hajni bajarib qaytyapman», — dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ Abdurrahmon ibn Abu Bakrni — uni Tanʼimga (olib borishga) hamroh boʻlishga — buyurdi va shunday qilib, u hajdan keyin umra qildi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ ва саҳобалари ҳаж учун эҳром боғлади ва Пайғамбар ﷺ ҳамда Талҳа(дан) бошқа ҳеч кимда Ҳадий йўқ эди. Али Ямандан келди ва унда Ҳадий бор эди. Али: «Мен Пайғамбар ﷺ ният қилган нарсага (ўхшаш) эҳром боғладим», — деди. Пайғамбар ﷺ саҳобаларини — ўзлари боғлаган эҳром билан умра қилишга ва Каъба, Сафо ҳамда Марва тавофини тугатгач, сочларини қисқартиришга ва эҳромдан чиқишга — буюрди; магар ёнида Ҳадий бўлганлар (мустасно). Улар (одамлар): «Биз завжаларимиз билан (яқинлик) қилгандан кейин, (ҳаж учун) Минога қандай борамиз?» — деди. Бу хабар Пайғамбар ﷺ га етганда, у зот: «Агар мен кейин билган нарсани аввалдан билганимда, Ҳадийни ўзим билан олиб келмас эдим. Агар менда Ҳадий бўлмаганда, мен эҳромдан чиқар эдим», — дедилар. Оиша ҳайз кўрди; шунинг учун у — Каъба тавофидан бошқа — ҳажнинг барча маросимларини бажарди ва у (ҳайздан) покланганда, Каъбани тавоф қилди. У: «Ё Расулуллоҳ, (ҳаммангиз) ҳаж ва умра (иккаласи) билан қайтяпсиз, мен эса фақат ҳажни бажариб қайтяпман», — деди. Бас, Пайғамбар ﷺ Абдурраҳмон ибн Абу Бакрни — уни Танъимга (олиб боришга) ҳамроҳ бўлишга — буюрди ва шундай қилиб, у ҳаждан кейин умра қилди.

حَدَّثَنَا مُؤَمَّلُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ حَفْصَةَ، قَالَتْ كُنَّا نَمْنَعُ عَوَاتِقَنَا أَنْ يَخْرُجْنَ، فَقَدِمَتِ امْرَأَةٌ فَنَزَلَتْ قَصْرَ بَنِي خَلَفٍ، فَحَدَّثَتْ أَنْ أُخْتَهَا كَانَتْ تَحْتَ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ غَزَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثِنْتَىْ عَشْرَةَ غَزْوَةً، وَكَانَتْ أُخْتِي مَعَهُ فِي سِتِّ غَزَوَاتٍ، قَالَتْ كُنَّا نُدَاوِي الْكَلْمَى وَنَقُومُ عَلَى الْمَرْضَى‏.‏ فَسَأَلَتْ أُخْتِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ هَلْ عَلَى إِحْدَانَا بَأْسٌ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا جِلْبَابٌ أَنْ لاَ تَخْرُجَ قَالَ ‏"‏ لِتُلْبِسْهَا صَاحِبَتُهَا مِنْ جِلْبَابِهَا، وَلْتَشْهَدِ الْخَيْرَ، وَدَعْوَةَ الْمُؤْمِنِينَ ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا قَدِمَتْ أُمُّ عَطِيَّةَ ـ رضى الله عنها ـ سَأَلْنَهَا ـ أَوْ قَالَتْ سَأَلْنَاهَا ـ فَقَالَتْ وَكَانَتْ لاَ تَذْكُرُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ قَالَتْ بِأَبِي‏.‏ فَقُلْنَا أَسَمِعْتِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ كَذَا وَكَذَا قَالَتْ نَعَمْ بِأَبِي‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ لِتَخْرُجِ الْعَوَاتِقُ ذَوَاتُ الْخُدُورِ ـ أَوِ الْعَوَاتِقُ وَذَوَاتُ الْخُدُورِ ـ وَالْحُيَّضُ، فَيَشْهَدْنَ الْخَيْرَ، وَدَعْوَةَ الْمُسْلِمِينَ، وَيَعْتَزِلُ الْحُيَّضُ الْمُصَلَّى ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ الْحَائِضُ‏.‏ فَقَالَتْ أَوَ لَيْسَ تَشْهَدُ عَرَفَةَ، وَتَشْهَدُ كَذَا وَتَشْهَدُ كَذَا

Hafsa (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: (Iyd kuni) biz — qiz boʻzlarimizni (iyd namoziga) chiqishdan qaytarar edik. Bir ayol kelib, Bani Xalaf qalʼasida (qoʻnim) toʻxtadi. U — opasi Rasululloh ﷺ ning sahobalaridan biri bilan turmush qurganini hamda u (sahoba) Rasululloh ﷺ bilan birga oʻn ikki gʻazotda qatnashganini va opasi ular(dan) oltisida u bilan birga boʻlganini — eslatdi. U (opasi): «Biz yaradorlarni (boglab) bogʻlar va kasallarni parvarish qilar edik», — dedi. U (opasi) Rasululloh ﷺ dan: «Hijobi (pardasi) boʻlmagan ayolga uyida qolishning biror zarari bormi?» — deb soʻradi. U zot: «U — hamrohi (dugonasi)ning hijobiga oʻralsin va yaxshi amallarda hamda moʻminlarning diniy yigʻinlarida ishtirok etsin», — dedilar. Ummu Atiyya kelganda, men undan: «Sen bu haqda biror narsa eshitdingmi?» — deb soʻradim. Ummu Atiyya: «Bi abiy», — dedi — u Rasululloh ﷺ ning nomini ‹Bi abiy› (yaʼni ‹Otam sizga fido boʻlsin›) demay hech aytmas edi. Biz undan: «Sen Rasululloh ﷺ ning falon-falon (narsani — ayollar haqida) deganini eshitdingmi?» — deb soʻradik. U ‹ha› (deb javob berdi) va: «Otam u zotga fido boʻlsin. U zot bizga — boʻz (turmush qurmagan) yetuk qizlar (yoki koʻproq parda ortida turadigan qizlar) va yetuk (ulgʻaygan) qizlar (iyd namoziga) chiqib, yaxshi amallarda hamda moʻminlarning diniy yigʻinlarida ishtirok etishni (buyurdi), lekin hayzli ayollar musalladan (namozgohdan) chetda tursin (deb aytdi)», — dedi. Men undan: «Hayzli ayollarmi?» — deb soʻradim. U: «Ular Arafatda va falon-falon joylarda hozir boʻlmaydimi (yaʼni hozir boʻladi-ku)?» — dedi.Ҳафса (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: (Ийд куни) биз — қиз бўзларимизни (ийд намозига) чиқишдан қайтарар эдик. Бир аёл келиб, Бани Халаф қалъасида (қўним) тўхтади. У — опаси Расулуллоҳ ﷺ нинг саҳобаларидан бири билан турмуш қурганини ҳамда у (саҳоба) Расулуллоҳ ﷺ билан бирга ўн икки ғазотда қатнашганини ва опаси улар(дан) олтисида у билан бирга бўлганини — эслатди. У (опаси): «Биз ярадорларни (боглаб) боғлар ва касалларни парвариш қилар эдик», — деди. У (опаси) Расулуллоҳ ﷺ дан: «Ҳижоби (пардаси) бўлмаган аёлга уйида қолишнинг бирор зарари борми?» — деб сўради. У зот: «У — ҳамроҳи (дугонаси)нинг ҳижобига ўралсин ва яхши амалларда ҳамда мўминларнинг диний йиғинларида иштирок эцин», — дедилар. Умму Атийя келганда, мен ундан: «Сен бу ҳақда бирор нарса эшитдингми?» — деб сўрадим. Умму Атийя: «Би абий», — деди — у Расулуллоҳ ﷺ нинг номини ‹Би абий› (яъни ‹Отам сизга фидо бўлсин›) демай ҳеч айтмас эди. Биз ундан: «Сен Расулуллоҳ ﷺ нинг фалон-фалон (нарсани — аёллар ҳақида) деганини эшитдингми?» — деб сўрадик. У ‹ҳа› (деб жавоб берди) ва: «Отам у зотга фидо бўлсин. У зот бизга — бўз (турмуш қурмаган) етук қизлар (ёки кўпроқ парда ортида турадиган қизлар) ва етук (улғайган) қизлар (ийд намозига) чиқиб, яхши амалларда ҳамда мўминларнинг диний йиғинларида иштирок этишни (буюрди), лекин ҳайзли аёллар мусалладан (намозгоҳдан) четда турсин (деб айтди)», — деди. Мен ундан: «Ҳайзли аёлларми?» — деб сўрадим. У: «Улар Арафатда ва фалон-фалон жойларда ҳозир бўлмайдими (яъни ҳозир бўлади-ку)?» — деди.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ الأَزْرَقُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ، قَالَ سَأَلْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قُلْتُ أَخْبِرْنِي بِشَىْءٍ، عَقَلْتَهُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَيْنَ صَلَّى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ يَوْمَ التَّرْوِيَةِ قَالَ بِمِنًى‏.‏ قُلْتُ فَأَيْنَ صَلَّى الْعَصْرَ يَوْمَ النَّفْرِ قَالَ بِالأَبْطَحِ‏.‏ ثُمَّ قَالَ افْعَلْ كَمَا يَفْعَلُ أُمَرَاؤُكَ‏.‏

Abdulaziz ibn Rufayʼ (Anasdan) rivoyat qiladi: Men Anas ibn Molikdan: «Rasululloh ﷺ dan (mana bu savollar haqida) esimda qolganini menga ayt: U zot Tarviya kuni (Zulhijjaning sakkizinchi kuni) peshin va asr namozini qayerda oʻqidilar?» — deb soʻradim. U: «(U zot bu namozlarni) Minoda (oʻqidilar)», — deb javob berdi. Men: «U zot Nafr kuni (yaʼni Zulhijjaning oʻn ikki yoki oʻn uchinchisida Minodan koʻchish kuni) asr namozini qayerda oʻqidilar?» — deb soʻradim. U: «Abtahda», — dedi, soʻng qoʻshdi: «Sen ham oʻz amirlaring (boshliqlaring) qilganidek qil».Абдулазиз ибн Руфайъ (Анасдан) ривоят қилади: Мен Анас ибн Моликдан: «Расулуллоҳ ﷺ дан (мана бу саволлар ҳақида) эсимда қолганини менга айт: У зот Тарвия куни (Зулҳижжанинг саккизинчи куни) пешин ва аср намозини қаерда ўқидилар?» — деб сўрадим. У: «(У зот бу намозларни) Минода (ўқидилар)», — деб жавоб берди. Мен: «У зот Нафр куни (яъни Зулҳижжанинг ўн икки ёки ўн учинчисида Минодан кўчиш куни) аср намозини қаерда ўқидилар?» — деб сўрадим. У: «Абтаҳда», — деди, сўнг қўшди: «Сен ҳам ўз амирларинг (бошлиқларинг) қилганидек қил».

حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، سَمِعَ أَبَا بَكْرِ بْنَ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، لَقِيتُ أَنَسًا‏.‏ وَحَدَّثَنِي إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبَانَ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ، قَالَ خَرَجْتُ إِلَى مِنًى يَوْمَ التَّرْوِيَةِ فَلَقِيتُ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ ذَاهِبًا عَلَى حِمَارٍ فَقُلْتُ أَيْنَ صَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْيَوْمَ الظُّهْرَ فَقَالَ انْظُرْ حَيْثُ يُصَلِّي أُمَرَاؤُكَ فَصَلِّ‏.‏

Abdulaziz (Anasdan) rivoyat qiladi: Men Tarviya kuni Minoga chiqdim va Anasni eshakda (ketayotgan holda) uchratdim. Men undan: «Paygʻambar ﷺ bu kuni peshin namozini qayerda oʻqidilar?» — deb soʻradim. Anas: «Amirlaring (boshliqlaring) qayerda namoz oʻqisa, sen ham shu yerda (xuddi shunday) oʻqi», — deb javob berdi.Абдулазиз (Анасдан) ривоят қилади: Мен Тарвия куни Минога чиқдим ва Анасни эшакда (кетаётган ҳолда) учратдим. Мен ундан: «Пайғамбар ﷺ бу куни пешин намозини қаерда ўқидилар?» — деб сўрадим. Анас: «Амирларинг (бошлиқларинг) қаерда намоз ўқиса, сен ҳам шу ерда (худди шундай) ўқи», — деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمِنًى رَكْعَتَيْنِ، وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ صَدْرًا مِنْ خِلاَفَتِهِ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Minoda ikki rakat namoz oʻqidilar. Abu Bakr, Umar va Usmon ham (xalifaligining dastlabki yillarida) xuddi shu amalga amal qildi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Минода икки ракат намоз ўқидилар. Абу Бакр, Умар ва Усмон ҳам (халифалигининг дастлабки йилларида) худди шу амалга амал қилди.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيِّ، عَنْ حَارِثَةَ بْنِ وَهْبٍ الْخُزَاعِيِّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ صَلَّى بِنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ أَكْثَرُ مَا كُنَّا قَطُّ وَآمَنُهُ بِمِنًى رَكْعَتَيْنِ‏.‏

Horisa ibn Vahb al-Xuzoiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ bizga Minoda ikki rakat namoz oʻqib berdilar — holbuki bizning sonimiz har qachonkidan koʻp va biz har qachonkidan koʻproq xavfsizlikda edik.Ҳориса ибн Ваҳб ал-Хузоий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ бизга Минода икки ракат намоз ўқиб бердилар — ҳолбуки бизнинг сонимиз ҳар қачонкидан кўп ва биз ҳар қачонкидан кўпроқ хавфсизликда эдик.

حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ بْنُ عُقْبَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم رَكْعَتَيْنِ، وَمَعَ أَبِي بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ رَكْعَتَيْنِ وَمَعَ عُمَرَ ـ رضى الله عنه ـ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ تَفَرَّقَتْ بِكُمُ الطُّرُقُ، فَيَا لَيْتَ حَظِّي مِنْ أَرْبَعٍ رَكْعَتَانِ مُتَقَبَّلَتَانِ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺ bilan (Minoda) ikki rakat namoz oʻqidim; xuddi shunday — Abu Bakr bilan va Umar bilan ham; soʻng sizlar (Usmon davrida) ixtilof qildingiz (yaʼni toʻrt rakat oʻqidingiz). Koshki men — toʻrt rakatdan ikkisi (Alloh tomonidan) qabul qilinsa edi (deb) baxtli boʻlsam edi.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺ билан (Минода) икки ракат намоз ўқидим; худди шундай — Абу Бакр билан ва Умар билан ҳам; сўнг сизлар (Усмон даврида) ихтилоф қилдингиз (яъни тўрт ракат ўқидингиз). Кошки мен — тўрт ракатдан иккиси (Аллоҳ томонидан) қабул қилинса эди (деб) бахтли бўлсам эди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنَا سَالِمٌ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَيْرًا، مَوْلَى أُمِّ الْفَضْلِ عَنْ أُمِّ الْفَضْلِ، شَكَّ النَّاسُ يَوْمَ عَرَفَةَ فِي صَوْمِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَبَعَثْتُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِشَرَابٍ فَشَرِبَهُ‏.‏

Ummul-Fazl (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Odamlar Paygʻambar ﷺ Arafa kuni roʻza tutyaptilarmi (yoʻqmi) deb shubha qildi; bas, men u zotga ichimlik (sut) yubordim va u zot uni ichdilar.Уммул-Фазл (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Одамлар Пайғамбар ﷺ Арафа куни рўза тутяптиларми (йўқми) деб шубҳа қилди; бас, мен у зотга ичимлик (сут) юбордим ва у зот уни ичдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ الثَّقَفِيِّ، أَنَّهُ سَأَلَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ وَهُمَا غَادِيَانِ مِنْ مِنًى إِلَى عَرَفَةَ كَيْفَ كُنْتُمْ تَصْنَعُونَ فِي هَذَا الْيَوْمِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ كَانَ يُهِلُّ مِنَّا الْمُهِلُّ فَلاَ يُنْكِرُ عَلَيْهِ، وَيُكَبِّرُ مِنَّا الْمُكَبِّرُ فَلاَ يُنْكِرُ عَلَيْهِ‏.‏

Muhammad ibn Abu Bakr as-Saqafiy (Anasdan) rivoyat qiladi: Biz Minodan Arafatga ketayotganimizda, men Anas ibn Molikdan: «Siz Rasululloh ﷺ bilan birga boʻlganingizda, bu kuni nima qilar edingiz?» — deb soʻradim. Anas: «Bizdan baʼzilarimiz talbiya aytar edi va hech kim unga eʼtiroz qilmas edi; baʼzilarimiz takbir aytar edi va hech kim unga eʼtiroz qilmas edi», — dedi.Муҳаммад ибн Абу Бакр ас-Сақафий (Анасдан) ривоят қилади: Биз Минодан Арафатга кетаётганимизда, мен Анас ибн Моликдан: «Сиз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга бўлганингизда, бу куни нима қилар эдингиз?» — деб сўрадим. Анас: «Биздан баъзиларимиз талбия айтар эди ва ҳеч ким унга эътироз қилмас эди; баъзиларимиз такбир айтар эди ва ҳеч ким унга эътироз қилмас эди», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمٍ، قَالَ كَتَبَ عَبْدُ الْمَلِكِ إِلَى الْحَجَّاجِ أَنْ لاَ يُخَالِفَ ابْنَ عُمَرَ فِي الْحَجِّ، فَجَاءَ ابْنُ عُمَرَ ـ رضى الله عنه ـ وَأَنَا مَعَهُ يَوْمَ عَرَفَةَ حِينَ زَالَتِ الشَّمْسُ، فَصَاحَ عِنْدَ سُرَادِقِ الْحَجَّاجِ، فَخَرَجَ وَعَلَيْهِ مِلْحَفَةٌ مُعَصْفَرَةٌ فَقَالَ مَا لَكَ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ فَقَالَ الرَّوَاحَ إِنْ كُنْتَ تُرِيدُ السُّنَّةَ‏.‏ قَالَ هَذِهِ السَّاعَةَ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ فَأَنْظِرْنِي حَتَّى أُفِيضَ عَلَى رَأْسِي ثُمَّ أَخْرُجَ‏.‏ فَنَزَلَ حَتَّى خَرَجَ الْحَجَّاجُ، فَسَارَ بَيْنِي وَبَيْنَ أَبِي، فَقُلْتُ إِنْ كُنْتَ تُرِيدُ السُّنَّةَ فَاقْصُرِ الْخُطْبَةَ وَعَجِّلِ الْوُقُوفَ‏.‏ فَجَعَلَ يَنْظُرُ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ عَبْدُ اللَّهِ قَالَ صَدَقَ‏.‏

Solim (otasidan) rivoyat qiladi: Abdulmalik Hajjojga — haj (chogʻida) Ibn Umarga xilof qilmasligini — yozdi. Arafa kuni, kun peshinda (oʻrtada) ogʻgan paytda, Ibn Umar men bilan birga keldi va Hajjojning paxta (matodan tikilgan) chodiri yonida (baland ovozda) chaqirdi. Hajjoj — usfur (mahsar) bilan boʻyalgan bel matosiga oʻrangan holda — chiqdi va: «Ey Abu Abdurrahmon, nima gap?» — dedi. U (Ibn Umar): «Agar sen sunnatga (Paygʻambar ﷺ ning yoʻliga) ergashmoqchi boʻlsang, (Arafatga) yoʻlga chiq», — dedi. Hajjoj: «Shu soatdami?» — deb soʻradi. Ibn Umar: «Ha», — dedi. U: «Iltimos, men boshimga suv quyguncha (yaʼni gusl qilguncha) meni kut», — dedi. Soʻng Ibn Umar (ulovdan) tushdi va Hajjoj chiqguncha kutdi. Bas, u (Hajjoj) men bilan otam (Ibn Umar) orasida yurdi. Men unga: «Agar sen sunnatga ergashmoqchi boʻlsang, xutbani qisqa qil va Arafatda turish (vuquf) uchun shoshil», — dedim. U Abdulloh (Ibn Umar)ga (savol nazari bilan) qaray boshladi; Abdulloh buni payqaganda, u (Solim) toʻgʻri aytganini aytdi.Солим (отасидан) ривоят қилади: Абдулмалик Ҳажжожга — ҳаж (чоғида) Ибн Умарга хилоф қилмаслигини — ёзди. Арафа куни, кун пешинда (ўртада) оғган пайтда, Ибн Умар мен билан бирга келди ва Ҳажжожнинг пахта (матодан тикилган) чодири ёнида (баланд овозда) чақирди. Ҳажжож — усфур (маҳсар) билан бўялган бел матосига ўранган ҳолда — чиқди ва: «Эй Абу Абдурраҳмон, нима гап?» — деди. У (Ибн Умар): «Агар сен суннатга (Пайғамбар ﷺ нинг йўлига) эргашмоқчи бўлсанг, (Арафатга) йўлга чиқ», — деди. Ҳажжож: «Шу соатдами?» — деб сўради. Ибн Умар: «Ҳа», — деди. У: «Илтимос, мен бошимга сув қуйгунча (яъни гусл қилгунча) мени кут», — деди. Сўнг Ибн Умар (уловдан) тушди ва Ҳажжож чиқгунча кутди. Бас, у (Ҳажжож) мен билан отам (Ибн Умар) орасида юрди. Мен унга: «Агар сен суннатга эргашмоқчи бўлсанг, хутбани қисқа қил ва Арафатда туриш (вуқуф) учун шошил», — дедим. У Абдуллоҳ (Ибн Умар)га (савол назари билан) қарай бошлади; Абдуллоҳ буни пайқаганда, у (Солим) тўғри айтганини айтди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي النَّضْرِ، عَنْ عُمَيْرٍ، مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ أُمِّ الْفَضْلِ بِنْتِ الْحَارِثِ، أَنَّ نَاسًا، اخْتَلَفُوا عِنْدَهَا يَوْمَ عَرَفَةَ فِي صَوْمِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ بَعْضُهُمْ هُوَ صَائِمٌ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ لَيْسَ بِصَائِمٍ‏.‏ فَأَرْسَلَتْ إِلَيْهِ بِقَدَحِ لَبَنٍ وَهْوَ وَاقِفٌ عَلَى بَعِيرِهِ فَشَرِبَهُ‏.‏

Ummul-Fazl bint Horis (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Arafa kuni men bilan birga boʻlgan baʼzi odamlar Paygʻambar ﷺ ning roʻzasi haqida ixtilof qildi — baʼzilari u zot roʻza tutyapti dedi, baʼzilari esa roʻza tutmayapti dedi. Bas, men u zotga — u zot tuyasiga mingan holda — bir kosa toʻla sut yubordim va u zot oʻsha sutni ichdilar.Уммул-Фазл бинт Ҳорис (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Арафа куни мен билан бирга бўлган баъзи одамлар Пайғамбар ﷺ нинг рўзаси ҳақида ихтилоф қилди — баъзилари у зот рўза тутяпти деди, баъзилари эса рўза тутмаяпти деди. Бас, мен у зотга — у зот туясига минган ҳолда — бир коса тўла сут юбордим ва у зот ўша сутни ичдилар.

وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَالِمٌ، أَنَّ الْحَجَّاجَ بْنَ يُوسُفَ، عَامَ نَزَلَ بِابْنِ الزُّبَيْرِ ـ رضى الله عنهما ـ سَأَلَ عَبْدَ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ كَيْفَ تَصْنَعُ فِي الْمَوْقِفِ يَوْمَ عَرَفَةَ فَقَالَ سَالِمٌ إِنْ كُنْتَ تُرِيدُ السُّنَّةَ فَهَجِّرْ بِالصَّلاَةِ يَوْمَ عَرَفَةَ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ صَدَقَ‏.‏ إِنَّهُمْ كَانُوا يَجْمَعُونَ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ فِي السُّنَّةِ‏.‏ فَقُلْتُ لِسَالِمٍ أَفَعَلَ ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ سَالِمٌ وَهَلْ تَتَّبِعُونَ فِي ذَلِكَ إِلاَّ سُنَّتَهُ

Ibn Shihob (Solimdan) rivoyat qiladi: Solim dedi: «Hajjoj ibn Yusuf Ibn Zubayrga hujum qilgan yili, u (Hajjoj) Abdulloh (Ibn Umar)dan — Arafa kuni (Zulhijjaning toʻqqizinchisi) turishda (vuqufda) nima qilish kerakligini — soʻradi. Men unga: ‹Agar sen sunnatga (Paygʻambar ﷺ ning yoʻliga) ergashmoqchi boʻlsang, Arafa kuni namozni peshindan keyin darrov oʻqi›, — dedim. Abdulloh ibn Umar: ‹U (Solim) toʻgʻri aytdi›, — dedi». Ular (Paygʻambar ﷺ ning sahobalari) sunnatga koʻra peshin va asr namozini birga (jam qilib) oʻqir edi. Men Solimdan: «Rasululloh ﷺ shunday qildilarmi?» — deb soʻradim. Solim: «Buni qilishda sizlar — u zotning sunnatidan boshqa narsaga ergashasizmi?» — dedi.Ибн Шиҳоб (Солимдан) ривоят қилади: Солим деди: «Ҳажжож ибн Юсуф Ибн Зубайрга ҳужум қилган йили, у (Ҳажжож) Абдуллоҳ (Ибн Умар)дан — Арафа куни (Зулҳижжанинг тўққизинчиси) туришда (вуқуфда) нима қилиш кераклигини — сўради. Мен унга: ‹Агар сен суннатга (Пайғамбар ﷺ нинг йўлига) эргашмоқчи бўлсанг, Арафа куни намозни пешиндан кейин дарров ўқи›, — дедим. Абдуллоҳ ибн Умар: ‹У (Солим) тўғри айтди›, — деди». Улар (Пайғамбар ﷺ нинг саҳобалари) суннатга кўра пешин ва аср намозини бирга (жам қилиб) ўқир эди. Мен Солимдан: «Расулуллоҳ ﷺ шундай қилдиларми?» — деб сўрадим. Солим: «Буни қилишда сизлар — у зотнинг суннатидан бошқа нарсага эргашасизми?» — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ الْمَلِكِ بْنَ مَرْوَانَ، كَتَبَ إِلَى الْحَجَّاجِ أَنْ يَأْتَمَّ، بِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ فِي الْحَجِّ، فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ عَرَفَةَ جَاءَ ابْنُ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ وَأَنَا مَعَهُ حِينَ زَاغَتِ الشَّمْسُ أَوْ زَالَتْ، فَصَاحَ عِنْدَ فُسْطَاطِهِ أَيْنَ هَذَا فَخَرَحَ إِلَيْهِ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ الرَّوَاحَ‏.‏ فَقَالَ الآنَ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ أَنْظِرْنِي أُفِيضُ عَلَىَّ مَاءً‏.‏ فَنَزَلَ ابْنُ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ حَتَّى خَرَجَ، فَسَارَ بَيْنِي وَبَيْنَ أَبِي‏.‏ فَقُلْتُ إِنْ كُنْتَ تُرِيدُ أَنْ تُصِيبَ السُّنَّةَ الْيَوْمَ فَاقْصُرِ الْخُطْبَةَ وَعَجِّلِ الْوُقُوفَ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ صَدَقَ‏.‏

Solim ibn Abdulloh ibn Umardan rivoyat qilinadi: Abdulmalik ibn Marvon Hajjojga — hajning barcha marosimlarida Abdulloh ibn Umarga ergashmoqligini — yozdi. Bas, Arafa kuni (Zulhijjaning toʻqqizinchisi) boʻlganda va quyosh osmon oʻrtasidan ogʻgan(dan keyin), men va Ibn Umar keldik; u Hajjojning paxta (matodan tikilgan) chodiri yonida: «U qayerda?» — deb (baland ovozda) chaqirdi. Hajjoj chiqdi. Ibn Umar: «(Arafatga) yoʻlga chiqaylik», — dedi. Hajjoj: «Hoziroq(mi)?» — deb soʻradi. Ibn Umar: «Ha», — dedi. Hajjoj: «Men ustimga suv quyguncha (yaʼni gusl qilguncha) meni kut», — dedi. Bas, Ibn Umar (ulovdan) tushdi (va kutdi) — to Hajjoj chiqguncha. U men bilan otam orasida yurar edi. Men Hajjojga: «Agar sen bugun sunnatga ergashmoqchi boʻlsang, xutbani qisqa qil va (Arafatda) turish (vuquf) uchun shoshil», — deb aytdim. Ibn Umar: «U (Solim) toʻgʻri aytdi», — dedi.Солим ибн Абдуллоҳ ибн Умардан ривоят қилинади: Абдулмалик ибн Марвон Ҳажжожга — ҳажнинг барча маросимларида Абдуллоҳ ибн Умарга эргашмоқлигини — ёзди. Бас, Арафа куни (Зулҳижжанинг тўққизинчиси) бўлганда ва қуёш осмон ўртасидан оғган(дан кейин), мен ва Ибн Умар келдик; у Ҳажжожнинг пахта (матодан тикилган) чодири ёнида: «У қаерда?» — деб (баланд овозда) чақирди. Ҳажжож чиқди. Ибн Умар: «(Арафатга) йўлга чиқайлик», — деди. Ҳажжож: «Ҳозироқ(ми)?» — деб сўради. Ибн Умар: «Ҳа», — деди. Ҳажжож: «Мен устимга сув қуйгунча (яъни гусл қилгунча) мени кут», — деди. Бас, Ибн Умар (уловдан) тушди (ва кутди) — то Ҳажжож чиқгунча. У мен билан отам орасида юрар эди. Мен Ҳажжожга: «Агар сен бугун суннатга эргашмоқчи бўлсанг, хутбани қисқа қил ва (Арафатда) туриш (вуқуф) учун шошил», — деб айтдим. Ибн Умар: «У (Солим) тўғри айтди», — деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا عَمْرٌو، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، كُنْتُ أَطْلُبُ بَعِيرًا لِي‏.‏ وَحَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، سَمِعَ مُحَمَّدَ بْنَ جُبَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ قَالَ أَضْلَلْتُ بَعِيرًا لِي، فَذَهَبْتُ أَطْلُبُهُ يَوْمَ عَرَفَةَ، فَرَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَاقِفًا بِعَرَفَةَ، فَقُلْتُ هَذَا وَاللَّهِ مِنَ الْحُمْسِ فَمَا شَأْنُهُ هَا هُنَا

Muhammad ibn Jubayr ibn Mutʼim (otasidan) rivoyat qiladi: Otam dedi: «(Islomdan oldin) men tuyamni izlab yurardim...» (Xuddi shu rivoyat boshqa rivoyatchi orqali ham keltiriladi.) Jubayr ibn Mutʼim dedi: «Mening tuyam yoʻqoldi va men uni Arafa kuni izlab chiqdim hamda Paygʻambar ﷺ ning Arafatda turganlarini koʻrdim. Oʻz-oʻzimga: ‹Allohga qasamki, u — Humsdan-ku (Hums — qattiqqoʻl diyonatli(lar); Quraysh shunday atalar edi, chunki ular: «Biz Allohning ahlimiz, biz haramdan tashqariga chiqmaymiz», — der edi). Uni bu yerga nima keltirdi?› — dedim».Муҳаммад ибн Жубайр ибн Мутъим (отасидан) ривоят қилади: Отам деди: «(Исломдан олдин) мен туямни излаб юрардим...» (Худди шу ривоят бошқа ривоятчи орқали ҳам келтирилади.) Жубайр ибн Мутъим деди: «Менинг туям йўқолди ва мен уни Арафа куни излаб чиқдим ҳамда Пайғамбар ﷺ нинг Арафатда турганларини кўрдим. Ўз-ўзимга: ‹Аллоҳга қасамки, у — Ҳумсдан-ку (Ҳумс — қаттиққўл диёнатли(лар); Қурайш шундай аталар эди, чунки улар: «Биз Аллоҳнинг аҳлимиз, биз ҳарамдан ташқарига чиқмаймиз», — дер эди). Уни бу ерга нима келтирди?› — дедим».

حَدَّثَنَا فَرْوَةُ بْنُ أَبِي الْمَغْرَاءِ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، قَالَ عُرْوَةُ كَانَ النَّاسُ يَطُوفُونَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ عُرَاةً إِلاَّ الْحُمْسَ، وَالْحُمْسُ قُرَيْشٌ وَمَا وَلَدَتْ، وَكَانَتِ الْحُمْسُ يَحْتَسِبُونَ عَلَى النَّاسِ يُعْطِي الرَّجُلُ الرَّجُلَ الثِّيَابَ يَطُوفُ فِيهَا، وَتُعْطِي الْمَرْأَةُ الْمَرْأَةَ الثِّيَابَ تَطُوفُ فِيهَا، فَمَنْ لَمْ يُعْطِهِ الْحُمْسُ طَافَ بِالْبَيْتِ عُرْيَانًا، وَكَانَ يُفِيضُ جَمَاعَةُ النَّاسِ مِنْ عَرَفَاتٍ، وَيُفِيضُ الْحُمْسُ مِنْ جَمْعٍ‏.‏ قَالَ وَأَخْبَرَنِي أَبِي عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ هَذِهِ الآيَةَ نَزَلَتْ فِي الْحُمْسِ ‏[quran sura="2" aya_start="199" aya_end="199"]{‏ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ‏}‏ قَالَ كَانُوا يُفِيضُونَ مِنْ جَمْعٍ فَدُفِعُوا إِلَى عَرَفَاتٍ‏.‏

Urva (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Johiliyat davrida odamlar — Humsdan boshqa — Kaʼbani yalangʻoch tavof qilar edi; Hums esa Quraysh va ularning avlodi edi. Hums (erkaklari) — tavofni (oʻz kiyimlarida) qiladigan erkaklarga kiyim berar edi; (Humsning) ayollari esa tavofni (oʻz kiyimlarida) qiladigan ayollarga kiyim berar edi. Hums kiyim bermagan kishilar Kaʼbani yalangʻoch tavof qilar edi. Koʻp odamlar toʻgʻridan-toʻgʻri Arafatdan tarqar (qaytar) edi; ular (Hums) esa Muzdalifada turgandan keyin qaytar edi. Urva qoʻshdi: «Otam rivoyat qildi: Oisha aytdiki, mana bu oyat Hums haqida nozil boʻldi: ‹Soʻng odamlar qaytadigan joydan (Arafatdan) qaytinglar› (Baqara, 199)». Urva qoʻshdi: «Ular (Hums) Muzdalifada turar va u yerdan (Minoga) qaytar edi; bas, ular (Allohning amri bilan) Arafatga joʻnatildi (yaʼni Arafatdan qaytishga buyurildi)».Урва (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Жоҳилият даврида одамлар — Ҳумсдан бошқа — Каъбани яланғоч тавоф қилар эди; Ҳумс эса Қурайш ва уларнинг авлоди эди. Ҳумс (эркаклари) — тавофни (ўз кийимларида) қиладиган эркакларга кийим берар эди; (Ҳумснинг) аёллари эса тавофни (ўз кийимларида) қиладиган аёлларга кийим берар эди. Ҳумс кийим бермаган кишилар Каъбани яланғоч тавоф қилар эди. Кўп одамлар тўғридан-тўғри Арафатдан тарқар (қайтар) эди; улар (Ҳумс) эса Муздалифада тургандан кейин қайтар эди. Урва қўшди: «Отам ривоят қилди: Оиша айтдики, мана бу оят Ҳумс ҳақида нозил бўлди: ‹Сўнг одамлар қайтадиган жойдан (Арафатдан) қайтинглар› (Бақара, 199)». Урва қўшди: «Улар (Ҳумс) Муздалифада турар ва у ердан (Минога) қайтар эди; бас, улар (Аллоҳнинг амри билан) Арафатга жўнатилди (яъни Арафатдан қайтишга буюрилди)».

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ سُئِلَ أُسَامَةُ وَأَنَا جَالِسٌ، كَيْفَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسِيرُ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ حِينَ دَفَعَ قَالَ كَانَ يَسِيرُ الْعَنَقَ، فَإِذَا وَجَدَ فَجْوَةً نَصَّ‏.‏ قَالَ هِشَامٌ وَالنَّصُّ فَوْقَ الْعَنَقِ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ فَجْوَةٌ مُتَّسَعٌ، وَالْجَمِيعُ فَجَوَاتٌ وَفِجَاءٌ، وَكَذَلِكَ رَكْوَةٌ وَرِكَاءٌ‏.‏ مَنَاصٌ لَيْسَ حِينَ فِرَارٍ‏.‏

Urva (Usomadan) rivoyat qiladi: Mening huzurimda Usomadan: «Vidoʼ hajida Rasululloh ﷺ Arafatdan qaytayotganda (u zotning tuyasi)ning yurishi qanday edi?» — deb soʻraldi. Usoma: «Paygʻambar ﷺ moʼtadil yurish bilan yurdi; (yoʻl) keng boʻlganda esa, u zot (tuyasini) juda tez yurgizar edi», — deb javob berdi.Урва (Усомадан) ривоят қилади: Менинг ҳузуримда Усомадан: «Видў ҳажида Расулуллоҳ ﷺ Арафатдан қайтаётганда (у зотнинг туяси)нинг юриши қандай эди?» — деб сўралди. Усома: «Пайғамбар ﷺ мўтадил юриш билан юрди; (йўл) кенг бўлганда эса, у зот (туясини) жуда тез юргизар эди», — деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ كُرَيْبٍ، مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم حَيْثُ أَفَاضَ مِنْ عَرَفَةَ مَالَ إِلَى الشِّعْبِ فَقَضَى حَاجَتَهُ فَتَوَضَّأَ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَتُصَلِّي فَقَالَ ‏"‏ الصَّلاَةُ أَمَامَكَ ‏"‏‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Arafatdan qaytgan zahoti, togʻ dovoni tomonga bordilar va u yerda (bevosita ehtiyojini) qondirdilar (tahorat sindirdilar). Men: «Yo Rasululloh, namozni shu yerda oʻqiysizmi?» — dedim. U zot: «Namoz (joyi) — oldinda (yaʼni Muzdalifada)», — dedilar.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Арафатдан қайтган заҳоти, тоғ довони томонга бордилар ва у ерда (бевосита эҳтиёжини) қондирдилар (таҳорат синдирдилар). Мен: «Ё Расулуллоҳ, намозни шу ерда ўқийсизми?» — дедим. У зот: «Намоз (жойи) — олдинда (яъни Муздалифада)», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا جُوَيْرِيَةُ، عَنْ نَافِعٍ، قَالَ كَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ يَجْمَعُ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ بِجَمْعٍ، غَيْرَ أَنَّهُ يَمُرُّ بِالشِّعْبِ الَّذِي أَخَذَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَيَدْخُلُ فَيَنْتَفِضُ وَيَتَوَضَّأُ، وَلاَ يُصَلِّي حَتَّى يُصَلِّيَ بِجَمْعٍ‏.‏

Nofiʼ (Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Abdulloh ibn Umar Jamʼda (Muzdalifada) shom va xufton namozini birga (jam qilib) oʻqir edi. Lekin u — Rasululloh ﷺ borgan oʻsha togʻ dovonidan oʻtar, unga kirib, (bevosita) ehtiyojini qondirar va tahorat qilar edi; soʻng u — Jamʼda namoz oʻqiguncha — hech qanday namoz oʻqimas edi.Нофиъ (Ибн Умардан) ривоят қилади: Абдуллоҳ ибн Умар Жамъда (Муздалифада) шом ва хуфтон намозини бирга (жам қилиб) ўқир эди. Лекин у — Расулуллоҳ ﷺ борган ўша тоғ довонидан ўтар, унга кириб, (бевосита) эҳтиёжини қондирар ва таҳорат қилар эди; сўнг у — Жамъда намоз ўқигунча — ҳеч қандай намоз ўқимас эди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي حَرْمَلَةَ، عَنْ كُرَيْبٍ، مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ قَالَ رَدِفْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ عَرَفَاتٍ فَلَمَّا بَلَغَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الشِّعْبَ الأَيْسَرَ الَّذِي دُونَ الْمُزْدَلِفَةِ أَنَاخَ، فَبَالَ ثُمَّ جَاءَ فَصَبَبْتُ عَلَيْهِ الْوَضُوءَ، فَتَوَضَّأَ وُضُوءًا خَفِيفًا‏.‏ فَقُلْتُ الصَّلاَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ الصَّلاَةُ أَمَامَكَ ‏"‏‏.‏ فَرَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى أَتَى الْمُزْدَلِفَةَ، فَصَلَّى ثُمَّ رَدِفَ الْفَضْلُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَدَاةَ جَمْعٍ‏.‏ قَالَ كُرَيْبٌ فَأَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ الْفَضْلِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَزَلْ يُلَبِّي حَتَّى بَلَغَ الْجَمْرَةَ‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ ning ortidan Arafatdan minib bordim va Rasululloh ﷺ — Muzdalifadan oldin, chap tomondagi togʻ dovoniga yetganlarida — tuyasini choʻktirdilar, soʻng (bevosita ehtiyojini) qondirdilar; soʻng men u zotning tahorati uchun suv quydim. U zot yengil tahorat qildilar va men u zotga: «Namoz (vaqti boʻldimi), yo Rasululloh?» — dedim. U zot: «Namoz (joyi) — oldinda (yaʼni Muzdalifada)», — dedilar. Bas, Rasululloh ﷺ — Muzdalifaga yetguncha — minib bordilar, soʻng (u yerda) namoz oʻqidilar. Soʻng ertalab (Zulhijjaning oʻninchisi) Fazl (ibn Abbos) Rasululloh ﷺ ning ortidan mindi. Kurayb (rivoyatchi) dediki, Abdulloh ibn Abbos Fazldan rivoyat qildi: «Rasululloh ﷺ — Jamraga (Jamratul-Aqaba) yetguncha — (yoʻl davomida) talbiya aytishda davom etdilar».Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг ортидан Арафатдан миниб бордим ва Расулуллоҳ ﷺ — Муздалифадан олдин, чап томондаги тоғ довонига етганларида — туясини чўктирдилар, сўнг (бевосита эҳтиёжини) қондирдилар; сўнг мен у зотнинг таҳорати учун сув қуйдим. У зот енгил таҳорат қилдилар ва мен у зотга: «Намоз (вақти бўлдими), ё Расулуллоҳ?» — дедим. У зот: «Намоз (жойи) — олдинда (яъни Муздалифада)», — дедилар. Бас, Расулуллоҳ ﷺ — Муздалифага етгунча — миниб бордилар, сўнг (у ерда) намоз ўқидилар. Сўнг эрталаб (Зулҳижжанинг ўнинчиси) Фазл (ибн Аббос) Расулуллоҳ ﷺ нинг ортидан минди. Курайб (ривоятчи) дедики, Абдуллоҳ ибн Аббос Фазлдан ривоят қилди: «Расулуллоҳ ﷺ — Жамрага (Жамратул-Ақаба) етгунча — (йўл давомида) талбия айтишда давом этдилар».

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سُوَيْدٍ، حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ أَبِي عَمْرٍو، مَوْلَى الْمُطَّلِبِ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، مَوْلَى وَالِبَةَ الْكُوفِيُّ حَدَّثَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ دَفَعَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ عَرَفَةَ فَسَمِعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَرَاءَهُ زَجْرًا شَدِيدًا وَضَرْبًا وَصَوْتًا لِلإِبِلِ فَأَشَارَ بِسَوْطِهِ إِلَيْهِمْ وَقَالَ ‏"‏ أَيُّهَا النَّاسُ عَلَيْكُمْ بِالسَّكِينَةِ، فَإِنَّ الْبِرَّ لَيْسَ بِالإِيضَاعِ ‏"‏‏.‏ أَوْضَعُوا أَسْرَعُوا‏.‏ خِلاَلَكُمْ مِنَ التَّخَلُّلِ بَيْنَكُمْ، وَفَجَّرْنَا خِلاَلَهُمَا‏.‏ بَيْنَهُمَا‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Arafa kuni (Zulhijjaning toʻqqizinchisi) Paygʻambar ﷺ bilan birga (Arafatdan) qaytdim. Paygʻambar ﷺ ortlaridan katta shovqin-suron va tuyalarni (haydab) urish (tovushini) eshitdilar. Bas, u zot odamlarga qamchisi bilan ishora qilib: «Ey odamlar! Osoyishta boʻlinglar. Shoshilish — taqvodan (yaxshilikdan) emas», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Арафа куни (Зулҳижжанинг тўққизинчиси) Пайғамбар ﷺ билан бирга (Арафатдан) қайтдим. Пайғамбар ﷺ ортларидан катта шовқин-сурон ва туяларни (ҳайдаб) уриш (товушини) эшитдилар. Бас, у зот одамларга қамчиси билан ишора қилиб: «Эй одамлар! Осойишта бўлинглар. Шошилиш — тақводан (яхшиликдан) эмас», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ سَمِعَهُ يَقُولُ دَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ عَرَفَةَ، فَنَزَلَ الشِّعْبَ، فَبَالَ ثُمَّ تَوَضَّأَ، وَلَمْ يُسْبِغِ الْوُضُوءَ‏.‏ فَقُلْتُ لَهُ الصَّلاَةُ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ الصَّلاَةُ أَمَامَكَ ‏"‏‏.‏ فَجَاءَ الْمُزْدَلِفَةَ، فَتَوَضَّأَ، فَأَسْبَغَ، ثُمَّ أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ، فَصَلَّى الْمَغْرِبَ، ثُمَّ أَنَاخَ كُلُّ إِنْسَانٍ بَعِيرَهُ فِي مَنْزِلِهِ، ثُمَّ أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَصَلَّى، وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Arafatdan qaytdilar va togʻ dovonida (ulovdan) tushdilar, soʻng (bevosita ehtiyojini) qondirdilar hamda yengil tahorat qildilar. Men u zotga: «Namoz (oʻqiylikmi)?» — dedim. U zot: «Namoz (joyi) — oldinda (yaʼni Muzdalifada)», — dedilar. U zot Muzdalifaga kelganda, mukammal tahorat qildilar. Soʻng namozga iqomat aytildi va u zot shom namozini oʻqidilar; soʻng har bir kishi oʻz joyida tuyasini choʻktirdi; soʻng (yana) namozga iqomat aytildi va u zot (xufton) namozini oʻqidilar hamda ular (shom va xufton namozi) orasida (boshqa) hech namoz oʻqimadilar.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Арафатдан қайтдилар ва тоғ довонида (уловдан) тушдилар, сўнг (бевосита эҳтиёжини) қондирдилар ҳамда енгил таҳорат қилдилар. Мен у зотга: «Намоз (ўқийликми)?» — дедим. У зот: «Намоз (жойи) — олдинда (яъни Муздалифада)», — дедилар. У зот Муздалифага келганда, мукаммал таҳорат қилдилар. Сўнг намозга иқомат айтилди ва у зот шом намозини ўқидилар; сўнг ҳар бир киши ўз жойида туясини чўктирди; сўнг (яна) намозга иқомат айтилди ва у зот (хуфтон) намозини ўқидилар ҳамда улар (шом ва хуфтон намози) орасида (бошқа) ҳеч намоз ўқимадилар.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ جَمَعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ بِجَمْعٍ، كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا بِإِقَامَةٍ، وَلَمْ يُسَبِّحْ بَيْنَهُمَا وَلاَ عَلَى إِثْرِ كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Jamʼda (Muzdalifada) shom va xufton namozini birga — har biri uchun alohida iqomat bilan — oʻqidilar va ular orasida yoki har biridan keyin (boshqa) hech nafl namoz oʻqimadilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Жамъда (Муздалифада) шом ва хуфтон намозини бирга — ҳар бири учун алоҳида иқомат билан — ўқидилар ва улар орасида ёки ҳар биридан кейин (бошқа) ҳеч нафл намоз ўқимадилар.

حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَدِيُّ بْنُ ثَابِتٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ الْخَطْمِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو أَيُّوبَ الأَنْصَارِيُّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَمَعَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ بِالْمُزْدَلِفَةِ‏.‏

Abu Ayyub al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Muzdalifada shom va xufton namozini birga (jam qilib) oʻqidilar.Абу Айюб ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Муздалифада шом ва хуфтон намозини бирга (жам қилиб) ўқидилар.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ يَزِيدَ، يَقُولُ حَجَّ عَبْدُ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ فَأَتَيْنَا الْمُزْدَلِفَةَ حِينَ الأَذَانِ بِالْعَتَمَةِ، أَوْ قَرِيبًا مِنْ ذَلِكَ، فَأَمَرَ رَجُلاً فَأَذَّنَ وَأَقَامَ، ثُمَّ صَلَّى الْمَغْرِبَ، وَصَلَّى بَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ دَعَا بِعَشَائِهِ فَتَعَشَّى، ثُمَّ أَمَرَ ـ أُرَى رَجُلاً ـ فَأَذَّنَ وَأَقَامَ ـ قَالَ عَمْرٌو لاَ أَعْلَمُ الشَّكَّ إِلاَّ مِنْ زُهَيْرٍ ـ ثُمَّ صَلَّى الْعِشَاءَ رَكْعَتَيْنِ، فَلَمَّا طَلَعَ الْفَجْرُ قَالَ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ لاَ يُصَلِّي هَذِهِ السَّاعَةَ إِلاَّ هَذِهِ الصَّلاَةَ، فِي هَذَا الْمَكَانِ، مِنْ هَذَا الْيَوْمِ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ هُمَا صَلاَتَانِ تُحَوَّلاَنِ عَنْ وَقْتِهِمَا صَلاَةُ الْمَغْرِبِ بَعْدَ مَا يَأْتِي النَّاسُ الْمُزْدَلِفَةَ، وَالْفَجْرُ حِينَ يَبْزُغُ الْفَجْرُ‏.‏ قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَفْعَلُهُ‏.‏

Abdurrahmon ibn Yazid (Abdulloh ibn Masʼuddan) rivoyat qiladi: Abdulloh haj qildi va biz Muzdalifaga — xufton namozi vaqti (chamasi)da — yetib keldik. U bir kishiga azon va iqomat aytishni buyurdi, soʻng shom namozini oʻqidi va undan keyin ikki rakat (namoz) oʻqidi. Soʻng u kechki ovqatini soʻrab, uni yedi, soʻng — menimcha — u bir kishiga (xufton namozi uchun) azon va iqomat aytishni buyurdi. (Amr (rivoyatchi) dediki, ‹menimcha› degan oraliq soʻzni rivoyatchi Zuhayr aytdi, yaʼni Abdurrahmon emas.) Soʻng Abdulloh xufton namozining ikki rakatini oʻqidi. Tong otganda, Abdulloh: «Paygʻambar ﷺ hech qachon bu soatda — shu vaqtda, shu joyda va shu kuni (oʻqigan) bu namozdan boshqa — namoz oʻqimagan edi», — dedi. Abdulloh qoʻshdi: «Bu ikki namoz oʻz (asli) vaqtlaridan surib (oʻzgartirib) qoʻyildi — shom namozi (odamlar Muzdalifaga yetib kelganda) va bomdod (tong) namozi erta tongda (oʻqildi)». Abdulloh qoʻshdi: «Men Paygʻambar ﷺ ning shunday qilganlarini koʻrdim».Абдурраҳмон ибн Язид (Абдуллоҳ ибн Масъуддан) ривоят қилади: Абдуллоҳ ҳаж қилди ва биз Муздалифага — хуфтон намози вақти (чамаси)да — етиб келдик. У бир кишига азон ва иқомат айтишни буюрди, сўнг шом намозини ўқиди ва ундан кейин икки ракат (намоз) ўқиди. Сўнг у кечки овқатини сўраб, уни еди, сўнг — менимча — у бир кишига (хуфтон намози учун) азон ва иқомат айтишни буюрди. (Амр (ривоятчи) дедики, ‹менимча› деган оралиқ сўзни ривоятчи Зуҳайр айтди, яъни Абдурраҳмон эмас.) Сўнг Абдуллоҳ хуфтон намозининг икки ракатини ўқиди. Тонг отганда, Абдуллоҳ: «Пайғамбар ﷺ ҳеч қачон бу соатда — шу вақтда, шу жойда ва шу куни (ўқиган) бу намоздан бошқа — намоз ўқимаган эди», — деди. Абдуллоҳ қўшди: «Бу икки намоз ўз (асли) вақтларидан суриб (ўзгартириб) қўйилди — шом намози (одамлар Муздалифага етиб келганда) ва бомдод (тонг) намози эрта тонгда (ўқилди)». Абдуллоҳ қўшди: «Мен Пайғамбар ﷺ нинг шундай қилганларини кўрдим».

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ سَالِمٌ وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ يُقَدِّمُ ضَعَفَةَ أَهْلِهِ، فَيَقِفُونَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ بِالْمُزْدَلِفَةِ بِلَيْلٍ، فَيَذْكُرُونَ اللَّهَ مَا بَدَا لَهُمْ، ثُمَّ يَرْجِعُونَ قَبْلَ أَنْ يَقِفَ الإِمَامُ، وَقَبْلَ أَنْ يَدْفَعَ، فَمِنْهُمْ مَنْ يَقْدَمُ مِنًى لِصَلاَةِ الْفَجْرِ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقْدَمُ بَعْدَ ذَلِكَ، فَإِذَا قَدِمُوا رَمَوُا الْجَمْرَةَ، وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ أَرْخَصَ فِي أُولَئِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Solim (Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Abdulloh ibn Umar oilasidagi kuchsizlarni erta Minoga joʻnatar edi. Bas, ular kechasi (oy botganda) Mashʼarul-Haromdan (yaʼni Muzdalifadan) qaytar va imkon qadar Allohga duo qilar, soʻng imom Muzdalifadan Minoga joʻnashdan oldin (Minoga) qaytar edi. Bas, ulardan baʼzilari Minoga bomdod namozi vaqtida yetib kelar, baʼzilari esa keyinroq kelar edi. Ular Minoga yetib kelganda, Jamraga (Jamratul-Aqaba) tosh otar edi. Ibn Umar: «Rasululloh ﷺ ularga (kuchsizlarga) shunday qilishga ruxsat berdilar», — der edi.Солим (Ибн Умардан) ривоят қилади: Абдуллоҳ ибн Умар оиласидаги кучсизларни эрта Минога жўнатар эди. Бас, улар кечаси (ой ботганда) Машъарул-Ҳаромдан (яъни Муздалифадан) қайтар ва имкон қадар Аллоҳга дуо қилар, сўнг имом Муздалифадан Минога жўнашдан олдин (Минога) қайтар эди. Бас, улардан баъзилари Минога бомдод намози вақтида етиб келар, баъзилари эса кейинроқ келар эди. Улар Минога етиб келганда, Жамрага (Жамратул-Ақаба) тош отар эди. Ибн Умар: «Расулуллоҳ ﷺ уларга (кучсизларга) шундай қилишга рухсат бердилар», — дер эди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ جَمْعٍ بِلَيْلٍ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ meni Jamʼdan (Muzdalifadan) kechasi joʻnatdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ мени Жамъдан (Муздалифадан) кечаси жўнатдилар.

حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي يَزِيدَ، سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ أَنَا مِمَّنْ، قَدَّمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ الْمُزْدَلِفَةِ فِي ضَعَفَةِ أَهْلِهِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men — Paygʻambar ﷺ Muzdalifa kechasida erta joʻnatgan, oilasidagi kuchsiz aʼzolardan boʻlganlar — orasida edim.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен — Пайғамбар ﷺ Муздалифа кечасида эрта жўнатган, оиласидаги кучсиз аъзолардан бўлганлар — орасида эдим.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، عَنْ يَحْيَى، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ، مَوْلَى أَسْمَاءَ عَنْ أَسْمَاءَ، أَنَّهَا نَزَلَتْ لَيْلَةَ جَمْعٍ عِنْدَ الْمُزْدَلِفَةِ، فَقَامَتْ تُصَلِّي، فَصَلَّتْ سَاعَةً، ثُمَّ قَالَتْ يَا بُنَىَّ هَلْ غَابَ الْقَمَرُ قُلْتُ لاَ‏.‏ فَصَلَّتْ سَاعَةً، ثُمَّ قَالَتْ هَلْ غَابَ الْقَمَرُ قُلْتُ نَعَمْ‏.‏ قَالَتْ فَارْتَحِلُوا‏.‏ فَارْتَحَلْنَا، وَمَضَيْنَا حَتَّى رَمَتِ الْجَمْرَةَ، ثُمَّ رَجَعَتْ فَصَلَّتِ الصُّبْحَ فِي مَنْزِلِهَا‏.‏ فَقُلْتُ لَهَا يَا هَنْتَاهْ مَا أُرَانَا إِلاَّ قَدْ غَلَّسْنَا‏.‏ قَالَتْ يَا بُنَىَّ، إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَذِنَ لِلظُّعُنِ‏.‏

Abdulloh (Asmoning xizmatkori)dan rivoyat qilinadi: Jamʼ kechasida Asmo Muzdalifada (ulovdan) tushdi va namozga turdi hamda bir muddat namoz oʻqidi, soʻng: «Ey oʻgʻlim, oy botdimi?» — deb soʻradi. Men: «Yoʻq», — dedim va u yana bir muddat namoz oʻqidi, soʻng: «Oy botdimi?» — deb soʻradi. Men: «Ha», — dedim. Bas, u: «(Minoga) yoʻlga chiqaylik», — dedi va biz yoʻlga chiqdik — to u Jamraga (Jamratul-Aqaba) tosh otguncha; soʻng u oʻz manziliga qaytdi va bomdod namozini oʻqidi. Men undan: «Ey (xonim)! Menimcha, biz (Minoga) kechasi erta keldik», — dedim. U: «Ey oʻgʻlim, Rasululloh ﷺ ayollarga shunday qilishga ruxsat berdilar», — dedi.Абдуллоҳ (Асмонинг хизматкори)дан ривоят қилинади: Жамъ кечасида Асмо Муздалифада (уловдан) тушди ва намозга турди ҳамда бир муддат намоз ўқиди, сўнг: «Эй ўғлим, ой ботдими?» — деб сўради. Мен: «Йўқ», — дедим ва у яна бир муддат намоз ўқиди, сўнг: «Ой ботдими?» — деб сўради. Мен: «Ҳа», — дедим. Бас, у: «(Минога) йўлга чиқайлик», — деди ва биз йўлга чиқдик — то у Жамрага (Жамратул-Ақаба) тош отгунча; сўнг у ўз манзилига қайтди ва бомдод намозини ўқиди. Мен ундан: «Эй (хоним)! Менимча, биз (Минога) кечаси эрта келдик», — дедим. У: «Эй ўғлим, Расулуллоҳ ﷺ аёлларга шундай қилишга рухсат бердилар», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ ـ هُوَ ابْنُ الْقَاسِمِ ـ عَنِ الْقَاسِمِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتِ اسْتَأْذَنَتْ سَوْدَةُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ جَمْعٍ وَكَانَتْ ثَقِيلَةً ثَبْطَةً فَأَذِنَ لَهَا‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Savda Paygʻambar ﷺ dan Jamʼ kechasida erta (Muzdalifadan) ketishga ruxsat soʻradi — u semiz va juda sekin (harakatli) ayol edi. Paygʻambar ﷺ unga ruxsat berdilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Савда Пайғамбар ﷺ дан Жамъ кечасида эрта (Муздалифадан) кетишга рухсат сўради — у семиз ва жуда секин (ҳаракатли) аёл эди. Пайғамбар ﷺ унга рухсат бердилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا أَفْلَحُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ نَزَلْنَا الْمُزْدَلِفَةَ فَاسْتَأْذَنَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سَوْدَةُ أَنْ تَدْفَعَ قَبْلَ حَطْمَةِ النَّاسِ، وَكَانَتِ امْرَأَةً بَطِيئَةً، فَأَذِنَ لَهَا، فَدَفَعَتْ قَبْلَ حَطْمَةِ النَّاسِ، وَأَقَمْنَا حَتَّى أَصْبَحْنَا نَحْنُ، ثُمَّ دَفَعْنَا بِدَفْعِهِ، فَلأَنْ أَكُونَ اسْتَأْذَنْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَمَا اسْتَأْذَنَتْ سَوْدَةُ أَحَبُّ إِلَىَّ مِنْ مَفْرُوحٍ بِهِ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Biz Muzdalifada (ulovdan) tushdik va Savda Paygʻambar ﷺ dan — odamlar oqimi (tiqilinch) boʻlishdan oldin (erta) ketishga — ruxsat soʻradi. U sekin (harakatli) ayol edi va u zot unga ruxsat berdilar; bas, u odamlar oqimidan oldin (Muzdalifadan) qaytdi. Biz esa — tong otguncha — Muzdalifada turaverdik va Paygʻambar ﷺ bilan (birga) yoʻlga chiqdik; ammo (men shunchalik qiynaldimki,) koshki men ham Rasululloh ﷺ dan — Savda olgandek — ruxsat olgan boʻlsam edi va bu menga har qanday boshqa baxtdan koʻra suyumliroq boʻlar edi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Биз Муздалифада (уловдан) тушдик ва Савда Пайғамбар ﷺ дан — одамлар оқими (тиқилинч) бўлишдан олдин (эрта) кетишга — рухсат сўради. У секин (ҳаракатли) аёл эди ва у зот унга рухсат бердилар; бас, у одамлар оқимидан олдин (Муздалифадан) қайтди. Биз эса — тонг отгунча — Муздалифада туравердик ва Пайғамбар ﷺ билан (бирга) йўлга чиқдик; аммо (мен шунчалик қийналдимки,) кошки мен ҳам Расулуллоҳ ﷺ дан — Савда олгандек — рухсат олган бўлсам эди ва бу менга ҳар қандай бошқа бахтдан кўра суюмлироқ бўлар эди.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، قَالَ حَدَّثَنِي عُمَارَةُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ مَا رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى صَلاَةً بِغَيْرِ مِيقَاتِهَا إِلاَّ صَلاَتَيْنِ جَمَعَ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ، وَصَلَّى الْفَجْرَ قَبْلَ مِيقَاتِهَا‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺ ning biror namozni oʻz belgilangan vaqtida oʻqimaganlarini — ikkisidan boshqa — hech koʻrmadim: u zot shom va xuftonni birga (jam qilib) oʻqidilar va bomdod namozini oʻz odatiy vaqtidan oldin oʻqidilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺ нинг бирор намозни ўз белгиланган вақтида ўқимаганларини — иккисидан бошқа — ҳеч кўрмадим: у зот шом ва хуфтонни бирга (жам қилиб) ўқидилар ва бомдод намозини ўз одатий вақтидан олдин ўқидилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَجَاءٍ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ خَرَجْنَا مَعَ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ إِلَى مَكَّةَ، ثُمَّ قَدِمْنَا جَمْعًا، فَصَلَّى الصَّلاَتَيْنِ، كُلَّ صَلاَةٍ وَحْدَهَا بِأَذَانٍ وَإِقَامَةٍ، وَالْعَشَاءُ بَيْنَهُمَا، ثُمَّ صَلَّى الْفَجْرَ حِينَ طَلَعَ الْفَجْرُ، قَائِلٌ يَقُولُ طَلَعَ الْفَجْرُ‏.‏ وَقَائِلٌ يَقُولُ لَمْ يَطْلُعِ الْفَجْرُ‏.‏ ثُمَّ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ هَاتَيْنِ الصَّلاَتَيْنِ حُوِّلَتَا عَنْ وَقْتِهِمَا فِي هَذَا الْمَكَانِ الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ، فَلاَ يَقْدَمُ النَّاسُ جَمْعًا حَتَّى يُعْتِمُوا، وَصَلاَةَ الْفَجْرِ هَذِهِ السَّاعَةَ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ وَقَفَ حَتَّى أَسْفَرَ، ثُمَّ قَالَ لَوْ أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَفَاضَ الآنَ أَصَابَ السُّنَّةَ‏.‏ فَمَا أَدْرِي أَقَوْلُهُ كَانَ أَسْرَعَ أَمْ دَفْعُ عُثْمَانَ ـ رضى الله عنه ـ فَلَمْ يَزَلْ يُلَبِّي حَتَّى رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ يَوْمَ النَّحْرِ‏.‏

Abdurrahmon ibn Yazid (Abdulloh ibn Masʼuddan) rivoyat qiladi: Men Abdulloh bilan Makkaga chiqdim va biz Jamʼga borganimizda, u ikki namozni (shom va xufton) birga oʻqidi — har bir namoz uchun azon va iqomatni alohida aytdi. U ikki namoz orasida kechki ovqatini yedi. U bomdod namozini tong otgan zahoti oʻqidi. Baʼzi odamlar: «(Namoz vaqtida) tong otgan edi», — dedi, baʼzilari esa: «Tong otmagan edi», — dedi. Soʻng Abdulloh: «Rasululloh ﷺ: ‹Bu ikki namoz oʻz belgilangan vaqtlaridan — faqat shu joyda (Muzdalifada) — surib (oʻzgartirib) qoʻyildi: birinchisi — shom va xufton; bas, odamlar — xufton namozi vaqti kirmaguncha — Muzdalifaga yetib kelmasin; ikkinchi namoz — bomdod namozi boʻlib, u shu soatda oʻqiladi›, — dedilar», — dedi. Soʻng Abdulloh u yerda — biroz yorugʻroq boʻlguncha — turdi. Soʻng u: «Agar moʻminlarning amiri hoziroq Minoga joʻnasa, u, albatta, sunnatga amal qilgan boʻladi», — dedi. Men — qaysi biri avval boʻlganini: uning (Abdullohning) bu soʻzimi yoki Usmonning joʻnashimi — bilmayman. Abdulloh — Nahr (qurbonlik) kuni (yaʼni Zulhijjaning oʻninchisi) Jamratul-Aqabaga tosh otguncha — talbiya aytishda davom etdi.Абдурраҳмон ибн Язид (Абдуллоҳ ибн Масъуддан) ривоят қилади: Мен Абдуллоҳ билан Маккага чиқдим ва биз Жамъга борганимизда, у икки намозни (шом ва хуфтон) бирга ўқиди — ҳар бир намоз учун азон ва иқоматни алоҳида айтди. У икки намоз орасида кечки овқатини еди. У бомдод намозини тонг отган заҳоти ўқиди. Баъзи одамлар: «(Намоз вақтида) тонг отган эди», — деди, баъзилари эса: «Тонг отмаган эди», — деди. Сўнг Абдуллоҳ: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бу икки намоз ўз белгиланган вақтларидан — фақат шу жойда (Муздалифада) — суриб (ўзгартириб) қўйилди: биринчиси — шом ва хуфтон; бас, одамлар — хуфтон намози вақти кирмагунча — Муздалифага етиб келмасин; иккинчи намоз — бомдод намози бўлиб, у шу соатда ўқилади›, — дедилар», — деди. Сўнг Абдуллоҳ у ерда — бироз ёруғроқ бўлгунча — турди. Сўнг у: «Агар мўминларнинг амири ҳозироқ Минога жўнаса, у, албатта, суннатга амал қилган бўлади», — деди. Мен — қайси бири аввал бўлганини: унинг (Абдуллоҳнинг) бу сўзими ёки Усмоннинг жўнашими — билмайман. Абдуллоҳ — Наҳр (қурбонлик) куни (яъни Зулҳижжанинг ўнинчиси) Жамратул-Ақабага тош отгунча — талбия айтишда давом этди.

حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، سَمِعْتُ عَمْرَو بْنَ مَيْمُونٍ، يَقُولُ شَهِدْتُ عُمَرَ ـ رضى الله عنه ـ صَلَّى بِجَمْعٍ الصُّبْحَ، ثُمَّ وَقَفَ فَقَالَ إِنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا لاَ يُفِيضُونَ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ، وَيَقُولُونَ أَشْرِقْ ثَبِيرُ‏.‏ وَأَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَالَفَهُمْ، ثُمَّ أَفَاضَ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ‏.‏

Amr ibn Maymun (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Umarning Jamʼda bomdod namozini oʻqiganini koʻrdim; soʻng u (oʻrnidan) turib: «Mushriklar quyosh chiqguncha (Jamʼdan) qaytmas edi va: ‹Quyosh Sabir (togʻ)ga nur sochsin (yaʼni quyosh togʻ uzra koʻtarilsin)›, — der edi. Lekin Paygʻambar ﷺ ularga xilof qilib, quyosh chiqishdan oldin Jamʼdan qaytdilar», — dedi.Амр ибн Маймун (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Умарнинг Жамъда бомдод намозини ўқиганини кўрдим; сўнг у (ўрнидан) туриб: «Мушриклар қуёш чиқгунча (Жамъдан) қайтмас эди ва: ‹Қуёш Сабир (тоғ)га нур сочсин (яъни қуёш тоғ узра кўтарилсин)›, — дер эди. Лекин Пайғамбар ﷺ уларга хилоф қилиб, қуёш чиқишдан олдин Жамъдан қайтдилар», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ الضَّحَّاكُ بْنُ مَخْلَدٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَرْدَفَ الْفَضْلَ، فَأَخْبَرَ الْفَضْلُ أَنَّهُ لَمْ يَزَلْ يُلَبِّي حَتَّى رَمَى الْجَمْرَةَ‏.‏