حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ سُمَىٍّ، مَوْلَى أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ السَّمَّانِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْعُمْرَةُ إِلَى الْعُمْرَةِ كَفَّارَةٌ لِمَا بَيْنَهُمَا، وَالْحَجُّ الْمَبْرُورُ لَيْسَ لَهُ جَزَاءٌ إِلاَّ الْجَنَّةُ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «(Bir) umra — (oʻzi bilan oldingi umra orasidagi) gunohlarga kafforat (boʻladi). Haji mabrur (Alloh qabul qilgan haj)ning savobi esa — jannatdan oʻzga (narsa) emas», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «(Бир) умра — (ўзи билан олдинги умра орасидаги) гуноҳларга каффорат (бўлади). Ҳажи мабрур (Аллоҳ қабул қилган ҳаж)нинг савоби эса — жаннатдан ўзга (нарса) эмас», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَنَّ عِكْرِمَةَ بْنَ خَالِدٍ، سَأَلَ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ الْعُمْرَةِ، قَبْلَ الْحَجِّ فَقَالَ لاَ بَأْسَ‏.‏ قَالَ عِكْرِمَةُ قَالَ ابْنُ عُمَرَ اعْتَمَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَبْلَ أَنْ يَحُجَّ‏.‏ وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ حَدَّثَنِي عِكْرِمَةُ بْنُ خَالِدٍ سَأَلْتُ ابْنَ عُمَرَ مِثْلَهُ‏.‏ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ عِكْرِمَةُ بْنُ خَالِدٍ سَأَلْتُ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنه ـ مِثْلَهُ‏.‏

Ibn Jurayj (Ikrima ibn Xoliddan, Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Ikrima ibn Xolid Ibn Umardan — hajdan oldin umra qilish haqida — soʻradi. Ibn Umar: «Unda hech zarar yoʻq», — deb javob berdi. Ikrima: «Ibn Umar yana: ‹Paygʻambar ﷺ haj qilishdan oldin umra qilgan edilar›, — dedi», — dedi. Ikrima ibn Xolid (yana) rivoyat qildi: «Men Ibn Umardan xuddi shu (savolni) soʻradim».Ибн Журайж (Икрима ибн Холиддан, Ибн Умардан) ривоят қилади: Икрима ибн Холид Ибн Умардан — ҳаждан олдин умра қилиш ҳақида — сўради. Ибн Умар: «Унда ҳеч зарар йўқ», — деб жавоб берди. Икрима: «Ибн Умар яна: ‹Пайғамбар ﷺ ҳаж қилишдан олдин умра қилган эдилар›, — деди», — деди. Икрима ибн Холид (яна) ривоят қилди: «Мен Ибн Умардан худди шу (саволни) сўрадим».

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، قَالَ دَخَلْتُ أَنَا وَعُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ الْمَسْجِدَ،، فَإِذَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ جَالِسٌ إِلَى حُجْرَةِ عَائِشَةَ، وَإِذَا نَاسٌ يُصَلُّونَ فِي الْمَسْجِدِ صَلاَةَ الضُّحَى‏.‏ قَالَ فَسَأَلْنَاهُ عَنْ صَلاَتِهِمْ‏.‏ فَقَالَ بِدْعَةٌ‏.‏ ثُمَّ قَالَ لَهُ كَمِ اعْتَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ أَرْبَعً إِحْدَاهُنَّ فِي رَجَبٍ، فَكَرِهْنَا أَنْ نَرُدَّ عَلَيْهِ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْنَا اسْتِنَانَ، عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ فِي الْحُجْرَةِ، فَقَالَ عُرْوَةُ يَا أُمَّاهُ، يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ‏.‏ أَلاَ تَسْمَعِينَ مَا يَقُولُ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ‏.‏ قَالَتْ مَا يَقُولُ قَالَ يَقُولُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اعْتَمَرَ أَرْبَعَ عُمَرَاتٍ إِحْدَاهُنَّ فِي رَجَبٍ‏.‏ قَالَتْ يَرْحَمُ اللَّهُ أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ، مَا اعْتَمَرَ عُمْرَةً إِلاَّ وَهُوَ شَاهِدُهُ، وَمَا اعْتَمَرَ فِي رَجَبٍ قَطُّ‏.‏

Mujohid (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men va Urva ibn Zubayr masjidga (Paygʻambar ﷺ ning masjidiga) kirdik va Abdulloh ibn Umarning Oishaning hujrasi yaqinida oʻtirganini koʻrdik; baʼzi odamlar esa Zuho namozini oʻqiyapti edi. Biz undan ularning namozi haqida soʻradik; u: «(Bu) — bidʼat», — deb javob berdi. Soʻng u (Urva) undan — Paygʻambar ﷺ necha marta umra qilganini — soʻradi. U: «Toʻrt marta; ulardan biri Rajab oyida (boʻlgan)», — dedi. Biz unga qarshi (eʼtiroz) bildirishni noxush koʻrdik. Soʻng biz moʻminlarning onasi Oishaning — hujrada siwak (misvok) bilan tish tozalayotganini — eshitdik. Urva: «Ey ona! Ey moʻminlarning onasi! Abu Abdurrahmon (Ibn Umar) nima deyapti — eshityapsizmi?» — dedi. U: «U nima deyapti?» — dedi. Urva: «U — Allohning Rasuli ﷺ toʻrt marta umra qilgan va ulardan biri Rajab oyida boʻlgan, deyapti», — dedi. Oisha: «Alloh Abu Abdurrahmonga rahm qilsin! Paygʻambar ﷺ — u (Ibn Umar) u zot bilan birga boʻlmagan — biror umra qilmadi va u zot hech qachon Rajabda umra qilmagan», — dedi.Мужоҳид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен ва Урва ибн Зубайр масжидга (Пайғамбар ﷺ нинг масжидига) кирдик ва Абдуллоҳ ибн Умарнинг Оишанинг ҳужраси яқинида ўтирганини кўрдик; баъзи одамлар эса Зуҳо намозини ўқияпти эди. Биз ундан уларнинг намози ҳақида сўрадик; у: «(Бу) — бидъат», — деб жавоб берди. Сўнг у (Урва) ундан — Пайғамбар ﷺ неча марта умра қилганини — сўради. У: «Тўрт марта; улардан бири Ражаб ойида (бўлган)», — деди. Биз унга қарши (эътироз) билдиришни нохуш кўрдик. Сўнг биз мўминларнинг онаси Оишанинг — ҳужрада сивак (мисвок) билан тиш тозалаётганини — эшитдик. Урва: «Эй она! Эй мўминларнинг онаси! Абу Абдурраҳмон (Ибн Умар) нима деяпти — эшитяпсизми?» — деди. У: «У нима деяпти?» — деди. Урва: «У — Аллоҳнинг Расули ﷺ тўрт марта умра қилган ва улардан бири Ражаб ойида бўлган, деяпти», — деди. Оиша: «Аллоҳ Абу Абдурраҳмонга раҳм қилсин! Пайғамбар ﷺ — у (Ибн Умар) у зот билан бирга бўлмаган — бирор умра қилмади ва у зот ҳеч қачон Ражабда умра қилмаган», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَطَاءٌ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ سَأَلْتُ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ مَا اعْتَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي رَجَبٍ‏.‏

Urva ibn Zubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Oishadan (Paygʻambar ﷺ Rajabda umra qilganmi, deb) soʻradim. U: «Allohning Rasuli ﷺ hech qachon Rajabda umra qilmagan», — deb javob berdi.Урва ибн Зубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Оишадан (Пайғамбар ﷺ Ражабда умра қилганми, деб) сўрадим. У: «Аллоҳнинг Расули ﷺ ҳеч қачон Ражабда умра қилмаган», — деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا حَسَّانُ بْنُ حَسَّانٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، سَأَلْتُ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ كَمِ اعْتَمَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَالَ أَرْبَعٌ عُمْرَةُ الْحُدَيْبِيَةِ فِي ذِي الْقَعْدَةِ، حَيْثُ صَدَّهُ الْمُشْرِكُونَ، وَعُمْرَةٌ مِنَ الْعَامِ الْمُقْبِلِ فِي ذِي الْقَعْدَةِ، حَيْثُ صَالَحَهُمْ، وَعُمْرَةُ الْجِعْرَانَةِ إِذْ قَسَمَ غَنِيمَةَ أُرَاهُ حُنَيْنٍ‏.‏ قُلْتُ كَمْ حَجَّ قَالَ وَاحِدَةً‏.‏

Qatoda (Anasdan) rivoyat qiladi: Men Anasdan — Paygʻambar ﷺ necha marta umra qilganini — soʻradim. U: «Toʻrt marta: (1) mushriklar uni qaytargan paytdagi Hudaybiya umrasi — Zulqaʼdada; (2) keyingi yili — ular (mushriklar) bilan sulh tuzilgandan keyin — Zulqaʼdada (qazo) umrasi; (3) Jiʼronadan umra — u yerda u zot urush oʻljasini taqsimladi», — deb javob berdi. Menimcha, u Hunayn (jangi) oʻljasini nazarda tutdi. Men: «U necha marta haj qildi?» — dedim. U (Anas): «Bir marta», — deb javob berdi.Қатода (Анасдан) ривоят қилади: Мен Анасдан — Пайғамбар ﷺ неча марта умра қилганини — сўрадим. У: «Тўрт марта: (1) мушриклар уни қайтарган пайтдаги Ҳудайбия умраси — Зулқаъдада; (2) кейинги йили — улар (мушриклар) билан сулҳ тузилгандан кейин — Зулқаъдада (қазо) умраси; (3) Жиъронадан умра — у ерда у зот уруш ўлжасини тақсимлади», — деб жавоб берди. Менимча, у Ҳунайн (жанги) ўлжасини назарда тутди. Мен: «У неча марта ҳаж қилди?» — дедим. У (Анас): «Бир марта», — деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، هِشَامُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ سَأَلْتُ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ فَقَالَ اعْتَمَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حَيْثُ رَدُّوهُ، وَمِنَ الْقَابِلِ عُمْرَةَ الْحُدَيْبِيَةِ، وَعُمْرَةً فِي ذِي الْقَعْدَةِ وَعُمْرَةً مَعَ حَجَّتِهِ‏.‏

Qatoda (Anasdan) rivoyat qiladi: Men Anasdan (Paygʻambar ﷺ ning umrasi haqida) soʻradim; u: «Paygʻambar ﷺ — mushriklar uni (Hudaybiyadan) qaytargan paytda umra (qilishni niyat qildi); soʻng (keyingi yili) Hudaybiya umrasi; soʻng Zulqaʼdada boshqa bir umra; soʻng haji bilan birga (qilingan) yana bir umra (qildi)», — deb javob berdi.Қатода (Анасдан) ривоят қилади: Мен Анасдан (Пайғамбар ﷺ нинг умраси ҳақида) сўрадим; у: «Пайғамбар ﷺ — мушриклар уни (Ҳудайбиядан) қайтарган пайтда умра (қилишни ният қилди); сўнг (кейинги йили) Ҳудайбия умраси; сўнг Зулқаъдада бошқа бир умра; сўнг ҳажи билан бирга (қилинган) яна бир умра (қилди)», — деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا هُدْبَةُ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، وَقَالَ، اعْتَمَرَ أَرْبَعَ عُمَرٍ فِي ذِي الْقَعْدَةِ إِلاَّ الَّتِي اعْتَمَرَ مَعَ حَجَّتِهِ عُمْرَتَهُ مِنَ الْحُدَيْبِيَةِ، وَمِنَ الْعَامِ الْمُقْبِلِ، وَمِنَ الْجِعْرَانَةِ، حَيْثُ قَسَمَ غَنَائِمَ حُنَيْنٍ، وَعُمْرَةً مَعَ حَجَّتِهِ‏.‏

Hammom (Anasdan) rivoyat qiladi: Paygʻambar ﷺ toʻrt marta umra qildi — (uchtasi) Zulqaʼdada, magar haji bilan birga qilgan (bir) umrasi (Zulhijjada boʻldi): (1) Hudaybiyadan umrasi; (2) keyingi yili (qazo) umrasi; (3) Jiʼronadan — u yerda Hunayn (jangi) oʻljasini taqsimladi — umrasi; (4) haji bilan birga (qilgan) yana bir umrasi.Ҳаммом (Анасдан) ривоят қилади: Пайғамбар ﷺ тўрт марта умра қилди — (учтаси) Зулқаъдада, магар ҳажи билан бирга қилган (бир) умраси (Зулҳижжада бўлди): (1) Ҳудайбиядан умраси; (2) кейинги йили (қазо) умраси; (3) Жиъронадан — у ерда Ҳунайн (жанги) ўлжасини тақсимлади — умраси; (4) ҳажи билан бирга (қилган) яна бир умраси.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا شُرَيْحُ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَأَلْتُ مَسْرُوقًا وَعَطَاءً وَمُجَاهِدًا‏.‏ فَقَالُوا اعْتَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ذِي الْقَعْدَةِ قَبْلَ أَنْ يَحُجَّ‏.‏ وَقَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ اعْتَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ذِي الْقَعْدَةِ، قَبْلَ أَنْ يَحُجَّ مَرَّتَيْنِ‏.‏

Abu Ishoq (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Masruq, Ato va Mujohiddan (Allohning Rasuli ﷺ ning umrasi haqida) soʻradim. Ular: «Allohning Rasuli ﷺ haj qilishdan oldin Zulqaʼdada umra qilgan edilar», — dedi. Men Baro ibn Ozibning shunday deganini eshitdim: «Allohning Rasuli ﷺ haj qilishdan oldin Zulqaʼdada ikki marta umra qilgan edilar».Абу Ишоқ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Масруқ, Ато ва Мужоҳиддан (Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг умраси ҳақида) сўрадим. Улар: «Аллоҳнинг Расули ﷺ ҳаж қилишдан олдин Зулқаъдада умра қилган эдилар», — деди. Мен Баро ибн Озибнинг шундай деганини эшитдим: «Аллоҳнинг Расули ﷺ ҳаж қилишдан олдин Зулқаъдада икки марта умра қилган эдилар».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَطَاءٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ يُخْبِرُنَا يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لاِمْرَأَةٍ مِنَ الأَنْصَارِ سَمَّاهَا ابْنُ عَبَّاسٍ، فَنَسِيتُ اسْمَهَا ‏"‏ مَا مَنَعَكِ أَنْ تَحُجِّي مَعَنَا ‏"‏‏.‏ قَالَتْ كَانَ لَنَا نَاضِحٌ فَرَكِبَهُ أَبُو فُلاَنٍ وَابْنُهُ ـ لِزَوْجِهَا وَابْنِهَا ـ وَتَرَكَ نَاضِحًا نَنْضَحُ عَلَيْهِ قَالَ ‏"‏ فَإِذَا كَانَ رَمَضَانُ اعْتَمِرِي فِيهِ فَإِنَّ عُمْرَةً فِي رَمَضَانَ حَجَّةٌ ‏"‏‏.‏ أَوْ نَحْوًا مِمَّا قَالَ‏.‏

Ato (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Men Ibn Abbosning shunday deganini eshitdim: «Rasululloh ﷺ bir ansoriy ayoldan (Ibn Abbos uning nomini aytdi, lekin Ato uni unutdi): ‹Seni biz bilan haj qilishdan nima toʻsdi?› — deb soʻradilar. U: ‹Bizda (bitta) tuya bor edi va falonchining otasi hamda oʻgʻli (yaʼni erim va oʻgʻlim) unga minib (haj qilishga) ketdi va bizga — sugʻorishda (suv tashishda) ishlatish uchun — bitta tuya qoldirdi›, — dedi. U zot (unga): ‹Ramazon kelganda, umra qil — chunki Ramazondagi umra — (savobda) hajga tengdir›, — yoki shunga oʻxshash bir narsani — dedilar».Ато (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Мен Ибн Аббоснинг шундай деганини эшитдим: «Расулуллоҳ ﷺ бир ансорий аёлдан (Ибн Аббос унинг номини айтди, лекин Ато уни унутди): ‹Сени биз билан ҳаж қилишдан нима тўсди?› — деб сўрадилар. У: ‹Бизда (битта) туя бор эди ва фалончининг отаси ҳамда ўғли (яъни эрим ва ўғлим) унга миниб (ҳаж қилишга) кетди ва бизга — суғоришда (сув ташишда) ишлатиш учун — битта туя қолдирди›, — деди. У зот (унга): ‹Рамазон келганда, умра қил — чунки Рамазондаги умра — (савобда) ҳажга тенгдир›, — ёки шунга ўхшаш бир нарсани — дедилар».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلاَمٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُوَافِينَ لِهِلاَلِ ذِي الْحَجَّةِ فَقَالَ لَنَا ‏"‏ مَنْ أَحَبَّ مِنْكُمْ أَنْ يُهِلَّ بِالْحَجِّ فَلْيُهِلَّ وَمَنْ أَحَبَّ أَنْ يُهِلَّ بِعُمْرَةٍ فَلْيُهِلَّ بِعُمْرَةٍ، فَلَوْلاَ أَنِّي أَهْدَيْتُ لأَهْلَلْتُ بِعُمْرَةٍ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ فَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِعُمْرَةٍ، وَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِحَجٍّ، وَكُنْتُ مِمَّنْ أَهَلَّ بِعُمْرَةٍ، فَأَظَلَّنِي يَوْمُ عَرَفَةَ، وَأَنَا حَائِضٌ، فَشَكَوْتُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ ارْفُضِي عُمْرَتَكِ، وَانْقُضِي رَأْسَكِ وَامْتَشِطِي، وَأَهِلِّي بِالْحَجِّ ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا كَانَ لَيْلَةُ الْحَصْبَةِ أَرْسَلَ مَعِي عَبْدَ الرَّحْمَنِ إِلَى التَّنْعِيمِ، فَأَهْلَلْتُ بِعُمْرَةٍ مَكَانَ عُمْرَتِي‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Biz Zulhijja oyi (hiloli) koʻrinishdan bir oz oldin Allohning Rasuli ﷺ bilan yoʻlga chiqdik va u zot bizga: «Kim haj uchun ehrom bogʻlashni xohlasa, bogʻlasin; kim umra uchun ehrom bogʻlashni xohlasa, bogʻlasin. Agar men Hadiy (qurbonlik mol) keltirmaganimda, men umra uchun ehrom bogʻlar edim», — dedilar. (Oisha qoʻshdi:) Bizdan baʼzilarimiz umra uchun, baʼzilarimiz esa haj uchun ehrom bogʻladi. Men umra uchun ehrom bogʻlaganlar orasida edim. Arafa kuni yaqinlashdi va men hali hayzli edim. Men buni Paygʻambar ﷺ ga shikoyat qildim; u zot: «Umrangni tark et, soch(ing)ni yoz va tara hamda haj uchun ehrom bogʻla», — dedilar. Hasba kechasi boʻlganda, u zot Abdurrahmonni men bilan birga Tanʼimga joʻnatdi va men — qoldirgan umram oʻrniga — umra uchun ehrom bogʻladim (va uni bajardim).Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Биз Зулҳижжа ойи (ҳилоли) кўринишдан бир оз олдин Аллоҳнинг Расули ﷺ билан йўлга чиқдик ва у зот бизга: «Ким ҳаж учун эҳром боғлашни хоҳласа, боғласин; ким умра учун эҳром боғлашни хоҳласа, боғласин. Агар мен Ҳадий (қурбонлик мол) келтирмаганимда, мен умра учун эҳром боғлар эдим», — дедилар. (Оиша қўшди:) Биздан баъзиларимиз умра учун, баъзиларимиз эса ҳаж учун эҳром боғлади. Мен умра учун эҳром боғлаганлар орасида эдим. Арафа куни яқинлашди ва мен ҳали ҳайзли эдим. Мен буни Пайғамбар ﷺ га шикоят қилдим; у зот: «Умрангни тарк эт, соч(инг)ни ёз ва тара ҳамда ҳаж учун эҳром боғла», — дедилар. Ҳасба кечаси бўлганда, у зот Абдурраҳмонни мен билан бирга Танъимга жўнатди ва мен — қолдирган умрам ўрнига — умра учун эҳром боғладим (ва уни бажардим).

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، سَمِعَ عَمْرَو بْنَ أَوْسٍ، أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبِي بَكْرٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَهُ أَنْ يُرْدِفَ عَائِشَةَ، وَيُعْمِرَهَا مِنَ التَّنْعِيمِ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ مَرَّةً سَمِعْتُ عَمْرًا، كَمْ سَمِعْتُهُ مِنْ عَمْرٍو‏.‏

Amr ibn Avs (Abdurrahmon ibn Abu Bakrdan) rivoyat qiladi: Abdurrahmon ibn Abu Bakr menga — Paygʻambar ﷺ uni Oishani ortida mindirishga va unga Tanʼimdan umra qildirishga buyurganini — aytdi.Амр ибн Авс (Абдурраҳмон ибн Абу Бакрдан) ривоят қилади: Абдурраҳмон ибн Абу Бакр менга — Пайғамбар ﷺ уни Оишани ортида миндиришга ва унга Танъимдан умра қилдиришга буюрганини — айтди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ، عَنْ حَبِيبٍ الْمُعَلِّمِ، عَنْ عَطَاءٍ، حَدَّثَنِي جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَهَلَّ وَأَصْحَابُهُ بِالْحَجِّ وَلَيْسَ مَعَ أَحَدٍ مِنْهُمْ هَدْىٌ، غَيْرَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَطَلْحَةَ، وَكَانَ عَلِيٌّ قَدِمَ مِنَ الْيَمَنِ، وَمَعَهُ الْهَدْىُ فَقَالَ أَهْلَلْتُ بِمَا أَهَلَّ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَإِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَذِنَ لأَصْحَابِهِ أَنْ يَجْعَلُوهَا عُمْرَةً، يَطُوفُوا بِالْبَيْتِ، ثُمَّ يُقَصِّرُوا وَيَحِلُّوا، إِلاَّ مَنْ مَعَهُ الْهَدْىُ، فَقَالُوا نَنْطَلِقُ إِلَى مِنًى وَذَكَرُ أَحَدِنَا يَقْطُرُ فَبَلَغَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ لَوِ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ مَا أَهْدَيْتُ، وَلَوْلاَ أَنَّ مَعِي الْهَدْىَ لأَحْلَلْتُ ‏"‏‏.‏ وَأَنَّ عَائِشَةَ حَاضَتْ فَنَسَكَتِ الْمَنَاسِكَ كُلَّهَا، غَيْرَ أَنَّهَا لَمْ تَطُفْ بِالْبَيْتِ قَالَ فَلَمَّا طَهُرَتْ وَطَافَتْ، قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَتَنْطَلِقُونَ بِعُمْرَةٍ وَحَجَّةٍ، وَأَنْطَلِقُ بِالْحَجِّ فَأَمَرَ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبِي بَكْرٍ أَنْ يَخْرُجَ مَعَهَا إِلَى التَّنْعِيمِ، فَاعْتَمَرَتْ بَعْدَ الْحَجِّ فِي ذِي الْحَجَّةِ، وَأَنَّ سُرَاقَةَ بْنَ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ لَقِيَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ بِالْعَقَبَةِ، وَهُوَ يَرْمِيهَا، فَقَالَ أَلَكُمْ هَذِهِ خَاصَّةً، يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ لاَ، بَلْ لِلأَبَدِ ‏"‏‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ va sahobalari haj uchun ehrom bogʻladi va Paygʻambar ﷺ hamda Talha(dan) boshqa hech kimda Hadiy yoʻq edi. Ali Yamandan keldi va unda Hadiy bor edi. U (Ali): «Men Allohning Rasuli ﷺ niyat qilganidek niyat bilan ehrom bogʻladim», — dedi. Paygʻambar ﷺ sahobalarini — oʻzlari (haj uchun) keltirgan ehromni umra (niyatiga) burishga, Kaʼbani (hamda Safo bilan Marvani) tavof qilishga, sochlarini qisqartirishga va ehromdan chiqishga — buyurdi; magar yonlarida Hadiy boʻlganlar (mustasno). Ular: «Bizning jinsiy aʼzolarimizdan (maniy) tomib turgan holda (yaʼni zavjalarimiz bilan yaqinlik qilgach) Minoga boramizmi?» — dedi. Paygʻambar ﷺ buni eshitib: «Agar men hozir bilgan narsani (avvaldan) bilganimda, Hadiyni keltirmas edim. Agar menda Hadiy boʻlmaganda, men ehromdan chiqar edim», — dedilar. Oisha hayz koʻrdi va — tavofdan boshqa — (hajning) barcha marosimlarini bajardi. Bas, u (hayzdan) poklanganda va Kaʼbani tavof qilganda: «Yo Rasululloh, (hammangiz) haj va umra (ikkalasi) bilan qaytyapsiz, men esa faqat haj bilan qaytyapman!» — dedi. Bas, u zot Abdurrahmon ibn Abu Bakrni — u (Oisha) bilan birga Tanʼimga borishga — buyurdi. Shunday qilib, u (Oisha) Zulhijja oyida — hajdan keyin — umra qildi. Suroqa ibn Molik ibn Juʼshum Paygʻambar ﷺ ni — u zot Aqaba (Jamratul-Aqaba)ga tosh otayotgan paytda — uchratdi va: «Yo Rasululloh, bu (umrani hajdan oldin qilish) faqat siz uchunmi (yoki hammaga)?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Yoʻq, (bu) abadiydir (yaʼni barcha musulmonlar uchun hajdan oldin umra qilish joiz)», — dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ ва саҳобалари ҳаж учун эҳром боғлади ва Пайғамбар ﷺ ҳамда Талҳа(дан) бошқа ҳеч кимда Ҳадий йўқ эди. Али Ямандан келди ва унда Ҳадий бор эди. У (Али): «Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ ният қилганидек ният билан эҳром боғладим», — деди. Пайғамбар ﷺ саҳобаларини — ўзлари (ҳаж учун) келтирган эҳромни умра (ниятига) буришга, Каъбани (ҳамда Сафо билан Марвани) тавоф қилишга, сочларини қисқартиришга ва эҳромдан чиқишга — буюрди; магар ёнларида Ҳадий бўлганлар (мустасно). Улар: «Бизнинг жинсий аъзоларимиздан (маний) томиб турган ҳолда (яъни завжаларимиз билан яқинлик қилгач) Минога борамизми?» — деди. Пайғамбар ﷺ буни эшитиб: «Агар мен ҳозир билган нарсани (аввалдан) билганимда, Ҳадийни келтирмас эдим. Агар менда Ҳадий бўлмаганда, мен эҳромдан чиқар эдим», — дедилар. Оиша ҳайз кўрди ва — тавофдан бошқа — (ҳажнинг) барча маросимларини бажарди. Бас, у (ҳайздан) покланганда ва Каъбани тавоф қилганда: «Ё Расулуллоҳ, (ҳаммангиз) ҳаж ва умра (иккаласи) билан қайтяпсиз, мен эса фақат ҳаж билан қайтяпман!» — деди. Бас, у зот Абдурраҳмон ибн Абу Бакрни — у (Оиша) билан бирга Танъимга боришга — буюрди. Шундай қилиб, у (Оиша) Зулҳижжа ойида — ҳаждан кейин — умра қилди. Суроқа ибн Молик ибн Жуъшум Пайғамбар ﷺ ни — у зот Ақаба (Жамратул-Ақаба)га тош отаётган пайтда — учратди ва: «Ё Расулуллоҳ, бу (умрани ҳаждан олдин қилиш) фақат сиз учунми (ёки ҳаммага)?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Йўқ, (бу) абадийдир (яъни барча мусулмонлар учун ҳаждан олдин умра қилиш жоиз)», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي قَالَ، أَخْبَرَتْنِي عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُوَافِينَ لِهِلاَلِ ذِي الْحَجَّةِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَحَبَّ أَنْ يُهِلَّ بِعُمْرَةٍ فَلْيُهِلَّ، وَمَنْ أَحَبَّ أَنْ يُهِلَّ بِحَجَّةِ فَلْيُهِلَّ، وَلَوْلاَ أَنِّي أَهْدَيْتُ لأَهْلَلْتُ بِعُمْرَةٍ ‏"‏‏.‏ فَمِنْهُمْ مَنْ أَهَلَّ بِعُمْرَةٍ، وَمِنْهُمْ مِنْ أَهَلَّ بِحَجَّةٍ، وَكُنْتُ مِمَّنْ أَهَلَّ بِعُمْرَةٍ، فَحِضْتُ قَبْلَ أَنْ أَدْخُلَ مَكَّةَ، فَأَدْرَكَنِي يَوْمُ عَرَفَةَ، وَأَنَا حَائِضٌ، فَشَكَوْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ دَعِي عُمْرَتَكِ، وَانْقُضِي رَأْسَكِ وَامْتَشِطِي، وَأَهِلِّي بِالْحَجِّ ‏"‏‏.‏ فَفَعَلْتُ، فَلَمَّا كَانَتْ لَيْلَةُ الْحَصْبَةِ أَرْسَلَ مَعِي عَبْدَ الرَّحْمَنِ إِلَى التَّنْعِيمِ، فَأَرْدَفَهَا، فَأَهَلَّتْ بِعُمْرَةٍ مَكَانَ عُمْرَتِهَا، فَقَضَى اللَّهُ حَجَّهَا وَعُمْرَتَهَا، وَلَمْ يَكُنْ فِي شَىْءٍ مِنْ ذَلِكَ هَدْىٌ، وَلاَ صَدَقَةٌ، وَلاَ صَوْمٌ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Biz Zulhijja oyi (hiloli) koʻrinishdan bir oz oldin Allohning Rasuli ﷺ bilan yoʻlga chiqdik va u zot: «Kim umra uchun ehrom bogʻlashni xohlasa, bogʻlasin; kim haj uchun ehrom bogʻlashni xohlasa, bogʻlasin. Agar men Hadiyni keltirmaganimda, men umra uchun ehrom bogʻlar edim», — dedilar. Baʼzi odamlar umra uchun, baʼzilari esa haj uchun ehrom bogʻladi. Men umra uchun ehrom bogʻlaganlar orasida edim. Men Makkaga kirishdan oldin hayz koʻrdim va — to Arafa kunigacha — hayzli edim. Men buni Allohning Rasuli ﷺ ga shikoyat qildim; u zot: «Umrangni tark et, soch(ing)ni yoz va tara hamda haj uchun ehrom bogʻla», — dedilar. Bas, men shunday qildim. Hasba kechasi (Minodan koʻchish kuni) boʻlganda, Paygʻambar ﷺ Abdurrahmonni men bilan birga Tanʼimga joʻnatdi. (Rivoyatchi qoʻshdi:) U (Abdurrahmon) uni (Oishani) oʻz ortida mindirdi va u (Oisha) — qoldirgan (umra) oʻrniga — umra uchun ehrom bogʻladi. Oisha oʻz haji va umrasini tugatdi va unga na Hadiy, na sadaqa, na roʻza vojib boʻldi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Биз Зулҳижжа ойи (ҳилоли) кўринишдан бир оз олдин Аллоҳнинг Расули ﷺ билан йўлга чиқдик ва у зот: «Ким умра учун эҳром боғлашни хоҳласа, боғласин; ким ҳаж учун эҳром боғлашни хоҳласа, боғласин. Агар мен Ҳадийни келтирмаганимда, мен умра учун эҳром боғлар эдим», — дедилар. Баъзи одамлар умра учун, баъзилари эса ҳаж учун эҳром боғлади. Мен умра учун эҳром боғлаганлар орасида эдим. Мен Маккага киришдан олдин ҳайз кўрдим ва — то Арафа кунигача — ҳайзли эдим. Мен буни Аллоҳнинг Расули ﷺ га шикоят қилдим; у зот: «Умрангни тарк эт, соч(инг)ни ёз ва тара ҳамда ҳаж учун эҳром боғла», — дедилар. Бас, мен шундай қилдим. Ҳасба кечаси (Минодан кўчиш куни) бўлганда, Пайғамбар ﷺ Абдурраҳмонни мен билан бирга Танъимга жўнатди. (Ривоятчи қўшди:) У (Абдурраҳмон) уни (Оишани) ўз ортида миндирди ва у (Оиша) — қолдирган (умра) ўрнига — умра учун эҳром боғлади. Оиша ўз ҳажи ва умрасини тугатди ва унга на Ҳадий, на садақа, на рўза вожиб бўлди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَوْنٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، وَعَنِ ابْنِ عَوْنٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، قَالاَ قَالَتْ عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها ـ يَا رَسُولَ اللَّهِ يَصْدُرُ النَّاسُ بِنُسُكَيْنِ وَأَصْدُرُ بِنُسُكٍ فَقِيلَ لَهَا ‏"‏ انْتَظِرِي، فَإِذَا طَهُرْتِ فَاخْرُجِي إِلَى التَّنْعِيمِ، فَأَهِلِّي ثُمَّ ائْتِينَا بِمَكَانِ كَذَا، وَلَكِنَّهَا عَلَى قَدْرِ نَفَقَتِكِ، أَوْ نَصَبِكِ ‏"‏‏.‏

Asvad (Oishadan) rivoyat qiladi: Oisha: «Yo Rasululloh, odamlar ikki ibodat (haj va umra)ni bajarib qaytyapti, men esa faqat bittasini (bajarib qaytyapman)?» — dedi. U zot: «(Hayzdan) poklanguncha kut, soʻng Tanʼimga borib, ehrom bogʻla (va umrani bajarib), falon-falon joyda bizga qoʻshil. Lekin u (umraning savobi) — sening sarf-xarajating yoki (chekkan) mashaqqatingga qarab (boʻladi)», — dedilar.Асвад (Оишадан) ривоят қилади: Оиша: «Ё Расулуллоҳ, одамлар икки ибодат (ҳаж ва умра)ни бажариб қайтяпти, мен эса фақат биттасини (бажариб қайтяпман)?» — деди. У зот: «(Ҳайздан) поклангунча кут, сўнг Танъимга бориб, эҳром боғла (ва умрани бажариб), фалон-фалон жойда бизга қўшил. Лекин у (умранинг савоби) — сенинг сарф-харажатинг ёки (чеккан) машаққатингга қараб (бўлади)», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا أَفْلَحُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنِ الْقَاسِمِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ خَرَجْنَا مُهِلِّينَ بِالْحَجِّ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ، وَحُرُمِ الْحَجِّ، فَنَزَلْنَا سَرِفَ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لأَصْحَابِهِ ‏"‏ مَنْ لَمْ يَكُنْ مَعَهُ هَدْىٌ، فَأَحَبَّ أَنْ يَجْعَلَهَا عُمْرَةً، فَلْيَفْعَلْ وَمَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْىٌ فَلاَ ‏"‏‏.‏ وَكَانَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَرِجَالٍ مِنْ أَصْحَابِهِ ذَوِي قُوَّةٍ الْهَدْىُ، فَلَمْ تَكُنْ لَهُمْ عُمْرَةً، فَدَخَلَ عَلَىَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا أَبْكِي فَقَالَ ‏"‏ مَا يُبْكِيكِ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ سَمِعْتُكَ تَقُولُ لأَصْحَابِكَ مَا قُلْتَ فَمُنِعْتُ الْعُمْرَةَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَمَا شَأْنُكِ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ لاَ أُصَلِّي‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَلاَ يَضُرَّكِ أَنْتِ مِنْ بَنَاتِ آدَمَ، كُتِبَ عَلَيْكِ مَا كُتِبَ عَلَيْهِنَّ، فَكُونِي فِي حَجَّتِكِ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَرْزُقَكِهَا ‏"‏‏.‏ قَالَتْ فَكُنْتُ حَتَّى نَفَرْنَا مِنْ مِنًى، فَنَزَلْنَا الْمُحَصَّبَ فَدَعَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ، فَقَالَ ‏"‏ اخْرُجْ بِأُخْتِكَ الْحَرَمَ، فَلْتُهِلَّ بِعُمْرَةٍ، ثُمَّ افْرُغَا مِنْ طَوَافِكُمَا، أَنْتَظِرْكُمَا هَا هُنَا ‏"‏‏.‏ فَأَتَيْنَا فِي جَوْفِ اللَّيْلِ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ فَرَغْتُمَا ‏"‏‏.‏ قُلْتُ نَعَمْ‏.‏ فَنَادَى بِالرَّحِيلِ فِي أَصْحَابِهِ، فَارْتَحَلَ النَّاسُ، وَمَنْ طَافَ بِالْبَيْتِ، قَبْلَ صَلاَةِ الصُّبْحِ، ثُمَّ خَرَجَ مُوَجِّهًا إِلَى الْمَدِينَةِ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Biz haj oylarida — hajning muqaddas (joylari) tomonga — haj uchun ehrom bogʻlab yoʻlga chiqdik. Biz Sarifda tushdik va Paygʻambar ﷺ sahobalariga: «Kimda Hadiy boʻlmasa va u uni (hajni) umra qilishni xohlasa, qilsin; lekin kimda Hadiy boʻlsa, u (uni umra) qilmasin», — dedilar. Paygʻambar ﷺ va u zotning baʼzi badavlat sahobalarida Hadiy bor edi; shuning uchun ular umra qilgandan keyin ehromdan chiqmadi. Paygʻambar ﷺ — men yigʻlab turgan holda — mening oldimga keldilar. U zot mendan (yigʻimning) sababini soʻradilar. Men: «Men sizning sahobalaringizga aytgan soʻzingizni eshitdim va men umra qila olmayman», — dedim. U zot: «Senga nima boʻldi?» — dedilar. Men: «Men namoz oʻqimayapman (yaʼni hayzli edim)», — dedim. U zot: «Unda hech zarar yoʻq — sen Odam qizlaridan birisan va senga ham (boshqalarga) yozilgan narsa yozilgan. Bas, haj qil — umidvormanki, Alloh senga umrani ham (bajarishni) nasib etadi», — dedilar. Bas, men (shu holda) davom etdim — to biz Minodan koʻchib, Muhassabda tushguncha. U zot Abdurrahmonni chaqirib: «Singling bilan haram (chegarasi)dan tashqariga chiq va uni umra uchun ehrom bogʻlatir; ikkovingiz tavofni tugatgach, men sizni shu yerda kutaman», — dedilar. Biz yarim kechada (qaytib) keldik va Paygʻambar ﷺ bizdan: «(Tavofni) tugatdingizmi?» — deb soʻradilar. Men ‹ha› (deb javob berdim). U zot (qaytish haqida) eʼlon qildi va odamlar safarga chiqdi; ulardan baʼzilari bomdod namozidan oldin Kaʼbani tavof qildi, soʻng Paygʻambar ﷺ Madinaga joʻnadilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Биз ҳаж ойларида — ҳажнинг муқаддас (жойлари) томонга — ҳаж учун эҳром боғлаб йўлга чиқдик. Биз Сарифда тушдик ва Пайғамбар ﷺ саҳобаларига: «Кимда Ҳадий бўлмаса ва у уни (ҳажни) умра қилишни хоҳласа, қилсин; лекин кимда Ҳадий бўлса, у (уни умра) қилмасин», — дедилар. Пайғамбар ﷺ ва у зотнинг баъзи бадавлат саҳобаларида Ҳадий бор эди; шунинг учун улар умра қилгандан кейин эҳромдан чиқмади. Пайғамбар ﷺ — мен йиғлаб турган ҳолда — менинг олдимга келдилар. У зот мендан (йиғимнинг) сабабини сўрадилар. Мен: «Мен сизнинг саҳобаларингизга айтган сўзингизни эшитдим ва мен умра қила олмайман», — дедим. У зот: «Сенга нима бўлди?» — дедилар. Мен: «Мен намоз ўқимаяпман (яъни ҳайзли эдим)», — дедим. У зот: «Унда ҳеч зарар йўқ — сен Одам қизларидан бирисан ва сенга ҳам (бошқаларга) ёзилган нарса ёзилган. Бас, ҳаж қил — умидворманки, Аллоҳ сенга умрани ҳам (бажаришни) насиб этади», — дедилар. Бас, мен (шу ҳолда) давом этдим — то биз Минодан кўчиб, Муҳассабда тушгунча. У зот Абдурраҳмонни чақириб: «Синглинг билан ҳарам (чегараси)дан ташқарига чиқ ва уни умра учун эҳром боғлатир; икковингиз тавофни тугатгач, мен сизни шу ерда кутаман», — дедилар. Биз ярим кечада (қайтиб) келдик ва Пайғамбар ﷺ биздан: «(Тавофни) тугатдингизми?» — деб сўрадилар. Мен ‹ҳа› (деб жавоб бердим). У зот (қайтиш ҳақида) эълон қилди ва одамлар сафарга чиқди; улардан баъзилари бомдод намозидан олдин Каъбани тавоф қилди, сўнг Пайғамбар ﷺ Мадинага жўнадилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا عَطَاءٌ، قَالَ حَدَّثَنِي صَفْوَانُ بْنُ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ يَعْنِي، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَجُلاً، أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ بِالْجِعْرَانَةِ وَعَلَيْهِ جُبَّةٌ وَعَلَيْهِ أَثَرُ الْخَلُوقِ أَوْ قَالَ صُفْرَةٍ فَقَالَ كَيْفَ تَأْمُرُنِي أَنْ أَصْنَعَ فِي عُمْرَتِي فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، فَسُتِرَ بِثَوْبٍ وَوَدِدْتُ أَنِّي قَدْ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ أُنْزِلَ عَلَيْهِ الْوَحْىُ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ تَعَالَ أَيَسُرُّكَ أَنْ تَنْظُرَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ الْوَحْىَ قُلْتُ نَعَمْ‏.‏ فَرَفَعَ طَرَفَ الثَّوْبِ، فَنَظَرْتُ إِلَيْهِ لَهُ غَطِيطٌ وَأَحْسِبُهُ قَالَ كَغَطِيطِ الْبَكْرِ‏.‏ فَلَمَّا سُرِّيَ عَنْهُ قَالَ ‏"‏ أَيْنَ السَّائِلُ عَنِ الْعُمْرَةِ اخْلَعْ عَنْكَ الْجُبَّةَ وَاغْسِلْ أَثَرَ الْخَلُوقِ عَنْكَ، وَأَنْقِ الصُّفْرَةَ، وَاصْنَعْ فِي عُمْرَتِكَ كَمَا تَصْنَعُ فِي حَجِّكِ ‏"‏‏.‏

Safvon ibn Yaʼlo ibn Umayya (otasidan) rivoyat qiladi: Otam dedi: «Bir kishi Paygʻambar ﷺ ning oldiga — u zot Jiʼronada ekanlarida — keldi. U kishi xaluq yoki sufra (atir turi) izlari boʻlgan joʻbba (ust kiyim) kiygan edi. U kishi: ‹Umramda menga nima qilishni buyurasiz?› — dedi. Shu payt Allohning Rasuli ﷺ ga vahiy keldi va u zot bir parcha mato (chodir) bilan toʻsildi. Men Paygʻambar ﷺ ga vahiy kelayotganini koʻrishni xohlardim. Umar menga: ‹Kel! Alloh u zotga vahiy yuborayotgan paytda, Paygʻambar ﷺ ga qarashni xohlaysanmi?› — dedi. Men ‹ha› (deb javob berdim). Umar matoning bir chetini koʻtardi va men Paygʻambar ﷺ ga qaradim — u zot xurillab (nafas olayotgan) edilar (rivoyatchi menimcha: ‹xurillash tuyaning (xurillashi)dek edi›, — dedi). Oʻsha holat tugagach, Paygʻambar ﷺ: «Umra haqida soʻragan soʻrovchi qayerda?» — dedilar. (Soʻrovchi keltirildi.) «Joʻbbangni yech va badaningdan xaluq izlarini yuvib tashla hamda sufra (sariq rang)ni tozala va hajda qilganingdek umrada ham qil (yaʼni Kaʼbani tavof qil va Safo bilan Marva orasida saʼy qil)», — dedilar».Сафвон ибн Яъло ибн Умайя (отасидан) ривоят қилади: Отам деди: «Бир киши Пайғамбар ﷺ нинг олдига — у зот Жиъронада эканларида — келди. У киши халуқ ёки суфра (атир тури) излари бўлган жўбба (уст кийим) кийган эди. У киши: ‹Умрамда менга нима қилишни буюрасиз?› — деди. Шу пайт Аллоҳнинг Расули ﷺ га ваҳий келди ва у зот бир парча мато (чодир) билан тўсилди. Мен Пайғамбар ﷺ га ваҳий келаётганини кўришни хоҳлардим. Умар менга: ‹Кел! Аллоҳ у зотга ваҳий юбораётган пайтда, Пайғамбар ﷺ га қарашни хоҳлайсанми?› — деди. Мен ‹ҳа› (деб жавоб бердим). Умар матонинг бир четини кўтарди ва мен Пайғамбар ﷺ га қарадим — у зот хуриллаб (нафас олаётган) эдилар (ривоятчи менимча: ‹хуриллаш туянинг (хуриллаши)дек эди›, — деди). Ўша ҳолат тугагач, Пайғамбар ﷺ: «Умра ҳақида сўраган сўровчи қаерда?» — дедилар. (Сўровчи келтирилди.) «Жўббангни еч ва баданингдан халуқ изларини ювиб ташла ҳамда суфра (сариқ ранг)ни тозала ва ҳажда қилганингдек умрада ҳам қил (яъни Каъбани тавоф қил ва Сафо билан Марва орасида саъй қил)», — дедилар».

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ قُلْتُ لِعَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا يَوْمَئِذٍ حَدِيثُ السِّنِّ أَرَأَيْتِ قَوْلَ اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى ‏[quran sura="2" aya_start="158" aya_end="158"]{‏إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا‏}‏ فَلاَ أُرَى عَلَى أَحَدٍ شَيْئًا أَنْ لاَ يَطَّوَّفَ بِهِمَا‏.‏ فَقَالَتْ عَائِشَةُ كَلاَّ، لَوْ كَانَتْ كَمَا تَقُولُ كَانَتْ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ لاَ يَطَّوَّفَ بِهِمَا‏.‏ إِنَّمَا أُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِي الأَنْصَارِ كَانُوا يُهِلُّونَ لِمَنَاةَ، وَكَانَتْ مَنَاةُ حَذْوَ قُدَيْدٍ، وَكَانُوا يَتَحَرَّجُونَ أَنْ يَطُوفُوا بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَلَمَّا جَاءَ الإِسْلاَمُ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="2" aya_start="158" aya_end="158"]{‏إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا‏}‏‏.‏ زَادَ سُفْيَانُ وَأَبُو مُعَاوِيَةَ عَنْ هِشَامٍ مَا أَتَمَّ اللَّهُ حَجَّ امْرِئٍ وَلاَ عُمْرَتَهُ لَمْ يَطُفْ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ‏.‏

Hishom ibn Urva (otasidan) rivoyat qiladi: Otam dedi: «Men yosh boʻlganimda, Paygʻambar ﷺ ning zavjasi Oishadan soʻradim: ‹Allohning: «Albatta, Safo va Marva — Allohning shiorlaridandir; bas, kim (Kaʼbani) haj qilsa yoki umra qilsa, ularning orasida tavof qilishi uning uchun gunoh emas» (Baqara, 158) — degan soʻzini qanday tushunasiz? Men (bundan) — kishi ularning orasida tavof qilmasa ham, hech zarar yoʻqligini (tushunaman)›. Oisha: ‹Yoʻq, agar sen aytgandek boʻlganda, (oyat): «Ularning orasida tavof qilmasa, gunoh emas», — boʻlishi kerak edi. Bu oyat — ansorlar haqida nozil boʻldi: ular Qudayd yaqiniga qoʻyilgan «Manot» (degan but) uchun ehrom bogʻlar va Safo hamda Marva tavofini (oʻziga) nomaʼqul deb bilar edi. Islom kelganda, ular bu haqda Allohning Rasuli ﷺ dan soʻradi; bas, Alloh: «Albatta, Safo va Marva — Allohning shiorlaridandir; bas, kim (Kaʼbani) haj qilsa yoki umra qilsa, ularning orasida tavof qilishi uning uchun gunoh emas» (Baqara, 158), — degan (oyatni) nozil qildi›, — dedi». Sufyon va Abu Muoviya Hishomdan (Oishadan) qoʻshdi: «Safo bilan Marva orasida tavof qilmagan kishining haji yoki umrasi — Alloh nazarida — toʻliq emas».Ҳишом ибн Урва (отасидан) ривоят қилади: Отам деди: «Мен ёш бўлганимда, Пайғамбар ﷺ нинг завжаси Оишадан сўрадим: ‹Аллоҳнинг: «Албатта, Сафо ва Марва — Аллоҳнинг шиорларидандир; бас, ким (Каъбани) ҳаж қилса ёки умра қилса, уларнинг орасида тавоф қилиши унинг учун гуноҳ эмас» (Бақара, 158) — деган сўзини қандай тушунасиз? Мен (бундан) — киши уларнинг орасида тавоф қилмаса ҳам, ҳеч зарар йўқлигини (тушунаман)›. Оиша: ‹Йўқ, агар сен айтгандек бўлганда, (оят): «Уларнинг орасида тавоф қилмаса, гуноҳ эмас», — бўлиши керак эди. Бу оят — ансорлар ҳақида нозил бўлди: улар Қудайд яқинига қўйилган «Манот» (деган бут) учун эҳром боғлар ва Сафо ҳамда Марва тавофини (ўзига) номаъқул деб билар эди. Ислом келганда, улар бу ҳақда Аллоҳнинг Расули ﷺ дан сўради; бас, Аллоҳ: «Албатта, Сафо ва Марва — Аллоҳнинг шиорларидандир; бас, ким (Каъбани) ҳаж қилса ёки умра қилса, уларнинг орасида тавоф қилиши унинг учун гуноҳ эмас» (Бақара, 158), — деган (оятни) нозил қилди›, — деди». Суфён ва Абу Муовия Ҳишомдан (Оишадан) қўшди: «Сафо билан Марва орасида тавоф қилмаган кишининг ҳажи ёки умраси — Аллоҳ назарида — тўлиқ эмас».

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ جَرِيرٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى، قَالَ اعْتَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاعْتَمَرْنَا مَعَهُ فَلَمَّا دَخَلَ مَكَّةَ طَافَ وَطُفْنَا مَعَهُ، وَأَتَى الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ وَأَتَيْنَاهَا مَعَهُ، وَكُنَّا نَسْتُرُهُ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ أَنْ يَرْمِيَهُ أَحَدٌ‏.‏ فَقَالَ لَهُ صَاحِبٌ لِي أَكَانَ دَخَلَ الْكَعْبَةَ قَالَ لاَ‏.‏ قَالَ فَحَدِّثْنَا مَا، قَالَ لِخَدِيجَةَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ بَشِّرُوا خَدِيجَةَ بِبَيْتٍ فِي الْجَنَّةِ مِنْ قَصَبٍ لاَ صَخَبَ فِيهِ وَلاَ نَصَبَ ‏"‏‏.‏

Ismoil (Abdulloh ibn Abu Avfodan) rivoyat qiladi: Abdulloh ibn Abu Avfo dedi: «Allohning Rasuli ﷺ umra qildi va biz ham u zot bilan birga umra qildik. U zot Makkaga kirganda, Kaʼbani tavof qildi va biz ham u zot bilan birga tavof qildik; soʻng u zot Safo va Marvaga keldi (yaʼni saʼy qildi) va biz ham u zot bilan birga (saʼy qildik). Biz u zotni Makka ahlidan toʻsib (himoya qilib) turardik — ular u zotni oʻq bilan urmasligi uchun». Uning bir doʻsti undan (Abdulloh ibn Avfodan): «Paygʻambar ﷺ (oʻsha umrada) Kaʼbaga kirdilarmi?» — deb soʻradi. U: «Yoʻq», — deb javob berdi. Soʻng u: «U zot Xadija haqida nima dedilar?» — dedi. U (Abdulloh): «(U zot:) ‹Xadijaga — jannatda qasab (durdan yasalgan) bir koʻshk borligi haqida, unda na shovqin, na charchoq borligi haqida — xushxabar beringlar›, — dedilar», — dedi.Исмоил (Абдуллоҳ ибн Абу Авфодан) ривоят қилади: Абдуллоҳ ибн Абу Авфо деди: «Аллоҳнинг Расули ﷺ умра қилди ва биз ҳам у зот билан бирга умра қилдик. У зот Маккага кирганда, Каъбани тавоф қилди ва биз ҳам у зот билан бирга тавоф қилдик; сўнг у зот Сафо ва Марвага келди (яъни саъй қилди) ва биз ҳам у зот билан бирга (саъй қилдик). Биз у зотни Макка аҳлидан тўсиб (ҳимоя қилиб) турардик — улар у зотни ўқ билан урмаслиги учун». Унинг бир дўсти ундан (Абдуллоҳ ибн Авфодан): «Пайғамбар ﷺ (ўша умрада) Каъбага кирдиларми?» — деб сўради. У: «Йўқ», — деб жавоб берди. Сўнг у: «У зот Хадижа ҳақида нима дедилар?» — деди. У (Абдуллоҳ): «(У зот:) ‹Хадижага — жаннатда қасаб (дурдан ясалган) бир кўшк борлиги ҳақида, унда на шовқин, на чарчоқ борлиги ҳақида — хушхабар беринглар›, — дедилар», — деди.

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، قَالَ سَأَلْنَا ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ عَنْ رَجُلٍ، طَافَ بِالْبَيْتِ فِي عُمْرَةٍ، وَلَمْ يَطُفْ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، أَيَأْتِي امْرَأَتَهُ فَقَالَ قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَطَافَ بِالْبَيْتِ سَبْعًا، وَصَلَّى خَلْفَ الْمَقَامِ رَكْعَتَيْنِ، وَطَافَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ سَبْعًا، وَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ‏.‏ قَالَ وَسَأَلْنَا جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ فَقَالَ لاَ يَقْرَبَنَّهَا حَتَّى يَطُوفَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ‏.‏

Amr ibn Dinor (Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Biz Ibn Umardan — Kaʼbani tavof qilgan, ammo hali Safo bilan Marva orasida tavof (saʼy) qilmagan kishi zavjasi bilan (yaqinlik) qila oladimi, deb — soʻradik. U: «Paygʻambar ﷺ (Makkaga) yetib keldilar va Kaʼbani yetti marta aylandi (tavof qildi), soʻng Maqom Ibrohim ortida ikki rakat namoz oʻqidi, soʻng Safo bilan Marva orasida (yetti marta) tavof (saʼy) qildi. Albatta, Allohning Rasuli ﷺ da siz uchun goʻzal namuna bor», — dedi. Biz Jobir ibn Abdullohdan ham (soʻradik); u: «U (oʻsha kishi) — Safo bilan Marva orasida tavof (saʼy)ni tugatguncha — unga (zavjasiga) yaqinlashmasin», — dedi.Амр ибн Динор (Ибн Умардан) ривоят қилади: Биз Ибн Умардан — Каъбани тавоф қилган, аммо ҳали Сафо билан Марва орасида тавоф (саъй) қилмаган киши завжаси билан (яқинлик) қила оладими, деб — сўрадик. У: «Пайғамбар ﷺ (Маккага) етиб келдилар ва Каъбани етти марта айланди (тавоф қилди), сўнг Мақом Иброҳим ортида икки ракат намоз ўқиди, сўнг Сафо билан Марва орасида (етти марта) тавоф (саъй) қилди. Албатта, Аллоҳнинг Расули ﷺ да сиз учун гўзал намуна бор», — деди. Биз Жобир ибн Абдуллоҳдан ҳам (сўрадик); у: «У (ўша киши) — Сафо билан Марва орасида тавоф (саъй)ни тугатгунча — унга (завжасига) яқинлашмасин», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَيْسِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَدِمْتُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِالْبَطْحَاءِ وَهُوَ مُنِيخٌ فَقَالَ ‏"‏ أَحَجَجْتَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ بِمَا أَهْلَلْتَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ لَبَّيْكَ بِإِهْلاَلٍ كَإِهْلاَلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَحْسَنْتَ‏.‏ طُفْ بِالْبَيْتِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ ثُمَّ أَحِلَّ ‏"‏‏.‏ فَطُفْتُ بِالْبَيْتِ، وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، ثُمَّ أَتَيْتُ امْرَأَةً مِنْ قَيْسٍ، فَفَلَتْ رَأْسِي، ثُمَّ أَهْلَلْتُ بِالْحَجِّ‏.‏ فَكُنْتُ أُفْتِي بِهِ، حَتَّى كَانَ فِي خِلاَفَةِ عُمَرَ فَقَالَ إِنْ أَخَذْنَا بِكِتَابِ اللَّهِ فَإِنَّهُ يَأْمُرُنَا بِالتَّمَامِ، وَإِنْ أَخَذْنَا بِقَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَإِنَّهُ لَمْ يَحِلَّ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْىُ مَحِلَّهُ‏.‏

Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺ ning oldiga — u zot Bathoʼda ekanlarida, tuyasi choʻkib turgan paytda — keldim. U zot mendan: «Sen haj qilishni niyat qildingmi?» — deb soʻradilar. Men ‹ha› (deb javob berdim). U zot: «Sen nima niyat bilan ehrom bogʻlading?» — dedilar. Men: «Men Paygʻambar ﷺ ning niyatidek (niyat) bilan ehrom bogʻladim», — dedim. U zot: «Yaxshi qilibsan. Kaʼbani hamda Safo bilan Marvani tavof qil, soʻng ehromdan chiq», — dedilar. Bas, men Kaʼbani tavof qildim va Safo bilan Marva orasida (saʼy) qildim, soʻng Qays qabilasidan bir ayolning oldiga bordim — u boshimni bitlardan tozaladi. Keyin men haj uchun ehrom bogʻladim. Men — Umarning xalifaligigacha — odamlarga shu (Tamatuʼ) haqida fatvo berar edim. U (Umar): «Agar sen Allohning Kitobiga amal qilsang, u seni hajni tugatguncha ehromda qolishga buyuradi; agar sen Paygʻambar ﷺ ga ergashsang — u zot Hadiy oʻz (soʻyish) joyiga yetguncha ehromdan chiqmagan edilar (yaʼni Qiron haji)», — dedi.Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺ нинг олдига — у зот Батҳўда эканларида, туяси чўкиб турган пайтда — келдим. У зот мендан: «Сен ҳаж қилишни ният қилдингми?» — деб сўрадилар. Мен ‹ҳа› (деб жавоб бердим). У зот: «Сен нима ният билан эҳром боғладинг?» — дедилар. Мен: «Мен Пайғамбар ﷺ нинг ниятидек (ният) билан эҳром боғладим», — дедим. У зот: «Яхши қилибсан. Каъбани ҳамда Сафо билан Марвани тавоф қил, сўнг эҳромдан чиқ», — дедилар. Бас, мен Каъбани тавоф қилдим ва Сафо билан Марва орасида (саъй) қилдим, сўнг Қайс қабиласидан бир аёлнинг олдига бордим — у бошимни битлардан тозалади. Кейин мен ҳаж учун эҳром боғладим. Мен — Умарнинг халифалигигача — одамларга шу (Таматуъ) ҳақида фатво берар эдим. У (Умар): «Агар сен Аллоҳнинг Китобига амал қилсанг, у сени ҳажни тугатгунча эҳромда қолишга буюради; агар сен Пайғамбар ﷺ га эргашсанг — у зот Ҳадий ўз (сўйиш) жойига етгунча эҳромдан чиқмаган эдилар (яъни Қирон ҳажи)», — деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنَا عَمْرٌو، عَنْ أَبِي الأَسْوَدِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ، مَوْلَى أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ حَدَّثَهُ أَنَّهُ، كَانَ يَسْمَعُ أَسْمَاءَ تَقُولُ كُلَّمَا مَرَّتْ بِالْحَجُونِ صَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ لَقَدْ نَزَلْنَا مَعَهُ هَا هُنَا، وَنَحْنُ يَوْمَئِذٍ خِفَافٌ، قَلِيلٌ ظَهْرُنَا، قَلِيلَةٌ أَزْوَادُنَا، فَاعْتَمَرْتُ أَنَا وَأُخْتِي عَائِشَةُ وَالزُّبَيْرُ وَفُلاَنٌ وَفُلاَنٌ، فَلَمَّا مَسَحْنَا الْبَيْتَ أَحْلَلْنَا، ثُمَّ أَهْلَلْنَا مِنَ الْعَشِيِّ بِالْحَجِّ‏.‏

Asvad (Asmoning xizmatkori Abdullohdan) rivoyat qiladi: Abdulloh — Asmo bint Abu Bakrning xizmatkori — menga aytdiki, u Asmoning — Hajundan oʻtgan har safar — shunday deganini eshitar edi: «Alloh oʻz Rasuli Muhammad (ﷺ)ga rahmat (salovot) qilsin. Bir marta biz u zot bilan birga shu yerda tushgan edik; oʻsha paytda biz yengil yuk bilan safar qilayotgan edik — bizda oz miqdorda ulov va kam ozuqa bor edi. Men, opam Oisha, Zubayr va falon-falonchi (kishilar) umra qildik; biz Kaʼbaga qoʻllarimizni surgach (yaʼni Kaʼbani hamda Safo bilan Marvani tavof qilgach), ehromdan chiqdik. Keyin oʻsha kechqurunning oʻzida haj uchun ehrom bogʻladik».Асвад (Асмонинг хизматкори Абдуллоҳдан) ривоят қилади: Абдуллоҳ — Асмо бинт Абу Бакрнинг хизматкори — менга айтдики, у Асмонинг — Ҳажундан ўтган ҳар сафар — шундай деганини эшитар эди: «Аллоҳ ўз Расули Муҳаммад (ﷺ)га раҳмат (саловот) қилсин. Бир марта биз у зот билан бирга шу ерда тушган эдик; ўша пайтда биз енгил юк билан сафар қилаётган эдик — бизда оз миқдорда улов ва кам озуқа бор эди. Мен, опам Оиша, Зубайр ва фалон-фалончи (кишилар) умра қилдик; биз Каъбага қўлларимизни сургач (яъни Каъбани ҳамда Сафо билан Марвани тавоф қилгач), эҳромдан чиқдик. Кейин ўша кечқуруннинг ўзида ҳаж учун эҳром боғладик».

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا قَفَلَ مِنْ غَزْوٍ أَوْ حَجٍّ أَوْ عُمْرَةٍ يُكَبِّرُ عَلَى كُلِّ شَرَفٍ مِنَ الأَرْضِ ثَلاَثَ تَكْبِيرَاتٍ، ثُمَّ يَقُولُ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ، وَلَهُ الْحَمْدُ، وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ، آيِبُونَ تَائِبُونَ عَابِدُونَ سَاجِدُونَ لِرَبِّنَا حَامِدُونَ، صَدَقَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَنَصَرَ عَبْدَهُ وَهَزَمَ الأَحْزَابَ وَحْدَهُ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ gʻazot, haj yoki umradan qaytgan har safar, har bir balandlikka (chiqqanda) uch marta takbir aytar, soʻng: «Laa ilaaha illalloh, vahdahu laa shariyka lah, lahul-mulku va lahul-hamdu va huva alaa kulli shay-in qadiyr. Aayibuna, taaibuna, aabiduna, saajiduna, li-Robbinaa haamiduun. Sadaqallohu vaʼdah, va nasara abdah, va hazamal-ahzaaba vahdah (Allohdan oʻzga (haq) iloh yoʻq, U yagonadir, Uning sherigi yoʻq; mulk Unikidir va hamd Ungadir, U har bir narsaga qodirdir. Biz — (gunohlardan) qaytuvchilar, tavba qiluvchilar, ibodat qiluvchilar, sajda qiluvchilar va Robbimizga hamd aytuvchilarmiz. Alloh oʻz vaʼdasini rost qildi, oʻz bandasiga yordam berdi va (kofir) guruhlarni yolgʻiz oʻzi tor-mor qildi)», — der edilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ ғазот, ҳаж ёки умрадан қайтган ҳар сафар, ҳар бир баландликка (чиққанда) уч марта такбир айтар, сўнг: «Лаа илааҳа иллаллоҳ, ваҳдаҳу лаа шарийка лаҳ, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамду ва ҳува алаа кулли шай-ин қадийр. Аайибуна, тааибуна, аабидуна, саажидуна, ли-Роббинаа ҳаамидуун. Садақаллоҳу ваъдаҳ, ва насара абдаҳ, ва ҳазамал-аҳзааба ваҳдаҳ (Аллоҳдан ўзга (ҳақ) илоҳ йўқ, У ягонадир, Унинг шериги йўқ; мулк Уникидир ва ҳамд Унгадир, У ҳар бир нарсага қодирдир. Биз — (гуноҳлардан) қайтувчилар, тавба қилувчилар, ибодат қилувчилар, сажда қилувчилар ва Роббимизга ҳамд айтувчилармиз. Аллоҳ ўз ваъдасини рост қилди, ўз бандасига ёрдам берди ва (кофир) гуруҳларни ёлғиз ўзи тор-мор қилди)», — дер эдилар.

حَدَّثَنَا مُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمَّا قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مَكَّةَ اسْتَقْبَلَتْهُ أُغَيْلِمَةُ بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، فَحَمَلَ وَاحِدًا بَيْنَ يَدَيْهِ وَآخَرَ خَلْفَهُ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Makkaga yetib kelganda, Bani Abdulmuttalib (qabilasi)dan baʼzi bolalar uni kutib olishga chiqdi; Paygʻambar ﷺ ulardan birini oldida, boshqasini ortida mindirdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Маккага етиб келганда, Бани Абдулмутталиб (қабиласи)дан баъзи болалар уни кутиб олишга чиқди; Пайғамбар ﷺ улардан бирини олдида, бошқасини ортида миндирди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَجَّاجِ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ عِيَاضٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا خَرَجَ إِلَى مَكَّةَ يُصَلِّي فِي مَسْجِدِ الشَّجَرَةِ، وَإِذَا رَجَعَ صَلَّى بِذِي الْحُلَيْفَةِ بِبَطْنِ الْوَادِي وَبَاتَ حَتَّى يُصْبِحَ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ Makkaga (qaray) joʻnagan har safar, Shajara masjidida namoz oʻqir; (Madinaga) qaytishda esa, Zulhulayfadagi vodiyning oʻrtasida namoz oʻqir va u yerda tonggacha tunar edilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ Маккага (қарай) жўнаган ҳар сафар, Шажара масжидида намоз ўқир; (Мадинага) қайтишда эса, Зулҳулайфадаги водийнинг ўртасида намоз ўқир ва у ерда тонггача тунар эдилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لاَ يَطْرُقُ أَهْلَهُ، كَانَ لاَ يَدْخُلُ إِلاَّ غُدْوَةً أَوْ عَشِيَّةً‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ safardan oilasi oldiga hech qachon kechasi qaytmas edilar. U zot yo ertalab, yo peshindan keyin qaytar edilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ сафардан оиласи олдига ҳеч қачон кечаси қайтмас эдилар. У зот ё эрталаб, ё пешиндан кейин қайтар эдилар.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مُحَارِبٍ، عَنْ جَابِرٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ نَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَطْرُقَ أَهْلَهُ لَيْلاً‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ (safardan kelganda) kishi oʻz oilasi oldiga kechasi (toʻsatdan) borishni qaytardilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ (сафардан келганда) киши ўз оиласи олдига кечаси (тўсатдан) боришни қайтардилар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي حُمَيْدٌ، أَنَّهُ سَمِعَ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا قَدِمَ مِنْ سَفَرٍ، فَأَبْصَرَ دَرَجَاتِ الْمَدِينَةِ أَوْضَعَ نَاقَتَهُ، وَإِنْ كَانَتْ دَابَّةً حَرَّكَهَا‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ زَادَ الْحَارِثُ بْنُ عُمَيْرٍ عَنْ حُمَيْدٍ حَرَّكَهَا مِنْ حُبِّهَا‏.‏ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ جُدُرَاتٍ‏.‏ تَابَعَهُ الْحَارِثُ بْنُ عُمَيْرٍ‏.‏

Humayd (Anasdan) rivoyat qiladi: Anas dedi: «Allohning Rasuli ﷺ safardan qaytgan har safar, Madinaning baland joylarini koʻrganda, oʻz urgʻochi tuyasini tezroq haydar edilar; agar boshqa ulovda boʻlsa ham, uni tezroq haydar edilar». Humayd (yana) rivoyat qildi: Paygʻambar ﷺ — Madinaga boʻlgan muhabbati tufayli — uni (ulovni) tezroq haydar edilar. Anas (yana) yuqoridagidek rivoyat qildi, lekin «Madinaning baland joylari» oʻrniga «Madinaning devorlari» dedi. Horis ibn Umar Anasga (rivoyatda) muvofiq (keldi).Ҳумайд (Анасдан) ривоят қилади: Анас деди: «Аллоҳнинг Расули ﷺ сафардан қайтган ҳар сафар, Мадинанинг баланд жойларини кўрганда, ўз урғочи туясини тезроқ ҳайдар эдилар; агар бошқа уловда бўлса ҳам, уни тезроқ ҳайдар эдилар». Ҳумайд (яна) ривоят қилди: Пайғамбар ﷺ — Мадинага бўлган муҳаббати туфайли — уни (уловни) тезроқ ҳайдар эдилар. Анас (яна) юқоридагидек ривоят қилди, лекин «Мадинанинг баланд жойлари» ўрнига «Мадинанинг деворлари» деди. Ҳорис ибн Умар Анасга (ривоятда) мувофиқ (келди).

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِينَا، كَانَتِ الأَنْصَارُ إِذَا حَجُّوا فَجَاءُوا لَمْ يَدْخُلُوا مِنْ قِبَلِ أَبْوَابِ بُيُوتِهِمْ، وَلَكِنْ مِنْ ظُهُورِهَا، فَجَاءَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ، فَدَخَلَ مِنْ قِبَلِ بَابِهِ، فَكَأَنَّهُ عُيِّرَ بِذَلِكَ، فَنَزَلَتْ ‏[quran sura="2" aya_start="189" aya_end="189"]{‏وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا‏}‏‏.‏

Abu Ishoq (Barodan) rivoyat qiladi: Men Baroning shunday deganini eshitdim: «Yuqoridagi oyat biz haqimizda nozil boʻldi: ansorlar hajdan qaytganda, uylariga eshiklaridan emas, balki orqasidan (orqa tomonidan) kirar edi. Ansorlardan biri kelib, eshikdan kirdi va buning uchun unga taʼna qilindi. Shuning uchun mana bu (oyat) nozil boʻldi: ‹Uylarga orqasidan kirishingiz — yaxshilik (taqvo) emas; balki yaxshilik (taqvoli kishi) — Allohdan qoʻrqib, Uning amriga itoat qilgan va U taqiqlagan narsalardan tiyilgan (kishi)dir. Bas, uylarga eshiklaridan kiringlar› (Baqara, 189)».Абу Ишоқ (Бародан) ривоят қилади: Мен Баронинг шундай деганини эшитдим: «Юқоридаги оят биз ҳақимизда нозил бўлди: ансорлар ҳаждан қайтганда, уйларига эшикларидан эмас, балки орқасидан (орқа томонидан) кирар эди. Ансорлардан бири келиб, эшикдан кирди ва бунинг учун унга таъна қилинди. Шунинг учун мана бу (оят) нозил бўлди: ‹Уйларга орқасидан киришингиз — яхшилик (тақво) эмас; балки яхшилик (тақволи киши) — Аллоҳдан қўрқиб, Унинг амрига итоат қилган ва У тақиқлаган нарсалардан тийилган (киши)дир. Бас, уйларга эшикларидан киринглар› (Бақара, 189)».

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ سُمَىٍّ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ السَّفَرُ قِطْعَةٌ مِنَ الْعَذَابِ، يَمْنَعُ أَحَدَكُمْ طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ وَنَوْمَهُ، فَإِذَا قَضَى نَهْمَتَهُ فَلْيُعَجِّلْ إِلَى أَهْلِهِ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Safar — bir turli azobdir — chunki u kishini meʼyorida (yaxshilab) yeyishdan, ichishdan va uxlashdan toʻsadi. Bas, kishi oʻz ehtiyojini bajargach, oilasi oldiga tezroq qaytsin», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Сафар — бир турли азобдир — чунки у кишини меъёрида (яхшилаб) ейишдан, ичишдан ва ухлашдан тўсади. Бас, киши ўз эҳтиёжини бажаргач, оиласи олдига тезроқ қайцин», — дедилар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كُنْتُ مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ بِطَرِيقِ مَكَّةَ، فَبَلَغَهُ عَنْ صَفِيَّةَ بِنْتِ أَبِي عُبَيْدٍ شِدَّةُ وَجَعٍ فَأَسْرَعَ السَّيْرَ، حَتَّى كَانَ بَعْدَ غُرُوبِ الشَّفَقِ نَزَلَ، فَصَلَّى الْمَغْرِبَ وَالْعَتَمَةَ، جَمَعَ بَيْنَهُمَا، ثُمَّ قَالَ إِنِّي رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم إِذَا جَدَّ بِهِ السَّيْرُ أَخَّرَ الْمَغْرِبَ، وَجَمَعَ بَيْنَهُمَا‏.‏

Zayd ibn Aslam (otasidan) rivoyat qiladi: Men Ibn Umar bilan Makkaga ketayotgan yoʻlda birga edim va unga — Safiyya bint Abu Ubayd ogʻir kasal boʻlgani haqida — xabar keldi. Bas, u tezroq yoʻl bosdi va shafaq yoʻqolganda, (ulovdan) tushdi hamda shom va xufton namozini birga (jam qilib) oʻqidi. Soʻng u: «Men — Paygʻambar ﷺ safarda shoshilishga toʻgʻri kelgan har safar — shom namozini kechiktirib, ikkovini (shom va xuftonni) birga (jam qilib) oʻqiganlarini koʻrdim», — dedi.Зайд ибн Аслам (отасидан) ривоят қилади: Мен Ибн Умар билан Маккага кетаётган йўлда бирга эдим ва унга — Сафийя бинт Абу Убайд оғир касал бўлгани ҳақида — хабар келди. Бас, у тезроқ йўл босди ва шафақ йўқолганда, (уловдан) тушди ҳамда шом ва хуфтон намозини бирга (жам қилиб) ўқиди. Сўнг у: «Мен — Пайғамбар ﷺ сафарда шошилишга тўғри келган ҳар сафар — шом намозини кечиктириб, икковини (шом ва хуфтонни) бирга (жам қилиб) ўқиганларини кўрдим», — деди.