وَقَالَ حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ حَدَّثَنَا هَمَّامُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " يُحْبَسُ الْمُؤْمِنُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى يُهِمُّوا بِذَلِكَ فَيَقُولُونَ لَوِ اسْتَشْفَعْنَا إِلَى رَبِّنَا فَيُرِيحُنَا مِنْ مَكَانِنَا. فَيَأْتُونَ آدَمَ فَيَقُولُونَ أَنْتَ آدَمُ أَبُو النَّاسِ خَلَقَكَ اللَّهُ بِيَدِهِ وَأَسْكَنَكَ جَنَّتَهُ، وَأَسْجَدَ لَكَ مَلاَئِكَتَهُ، وَعَلَّمَكَ أَسْمَاءَ كُلِّ شَىْءٍ، لِتَشْفَعْ لَنَا عِنْدَ رَبِّكَ حَتَّى يُرِيحَنَا مِنْ مَكَانِنَا هَذَا، قَالَ فَيَقُولُ لَسْتُ هُنَاكُمْ ـ قَالَ وَيَذْكُرُ خَطِيئَتَهُ الَّتِي أَصَابَ أَكْلَهُ مِنَ الشَّجَرَةِ وَقَدْ نُهِيَ عَنْهَا ـ وَلَكِنِ ائْتُوا نُوحًا أَوَّلَ نَبِيٍّ بَعَثَهُ اللَّهُ إِلَى أَهْلِ الأَرْضِ. فَيَأْتُونَ نُوحًا فَيَقُولُ لَسْتُ هُنَاكُمْ ـ وَيَذْكُرُ خَطِيئَتَهُ الَّتِي أَصَابَ سُؤَالَهُ رَبَّهُ بِغَيْرِ عِلْمٍ ـ وَلَكِنِ ائْتُوا إِبْرَاهِيمَ خَلِيلَ الرَّحْمَنِ. قَالَ فَيَأْتُونَ إِبْرَاهِيمَ فَيَقُولُ إِنِّي لَسْتُ هُنَاكُمْ ـ وَيَذْكُرُ ثَلاَثَ كَلِمَاتٍ كَذَبَهُنَّ ـ وَلَكِنِ ائْتُوا مُوسَى عَبْدًا آتَاهُ اللَّهُ التَّوْرَاةَ وَكَلَّمَهُ وَقَرَّبَهُ نَجِيًّا. قَالَ فَيَأْتُونَ مُوسَى فَيَقُولُ إِنِّي لَسْتُ هُنَاكُمْ ـ وَيَذْكُرُ خَطِيئَتَهُ الَّتِي أَصَابَ قَتْلَهُ النَّفْسَ ـ وَلَكِنِ ائْتُوا عِيسَى عَبْدَ اللَّهِ وَرَسُولَهُ وَرُوحَ اللَّهِ وَكَلِمَتَهُ. قَالَ فَيَأْتُونَ عِيسَى فَيَقُولُ لَسْتُ هُنَاكُمْ وَلَكِنِ ائْتُوا مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم عَبْدًا غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَمَا تَأَخَّرَ. فَيَأْتُونِي فَأَسْتَأْذِنُ عَلَى رَبِّي فِي دَارِهِ فَيُؤْذَنُ لِي عَلَيْهِ، فَإِذَا رَأَيْتُهُ وَقَعْتُ سَاجِدًا فَيَدَعُنِي مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَدَعَنِي فَيَقُولُ ارْفَعْ مُحَمَّدُ، وَقُلْ يُسْمَعْ، وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ، وَسَلْ تُعْطَ ـ قَالَ ـ فَأَرْفَعُ رَأْسِي فَأُثْنِي عَلَى رَبِّي بِثَنَاءٍ وَتَحْمِيدٍ يُعَلِّمُنِيهِ، فَيَحُدُّ لِي حَدًّا فَأَخْرُجُ فَأُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ ". قَالَ قَتَادَةُ وَسَمِعْتُهُ أَيْضًا يَقُولُ " فَأَخْرُجُ فَأُخْرِجُهُمْ مِنَ النَّارِ وَأُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ، ثُمَّ أَعُودُ فَأَسْتَأْذِنُ عَلَى رَبِّي فِي دَارِهِ فَيُؤْذَنُ لِي عَلَيْهِ، فَإِذَا رَأَيْتُهُ وَقَعْتُ سَاجِدًا فَيَدَعُنِي مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَدَعَنِي ثُمَّ يَقُولُ ارْفَعْ مُحَمَّدُ، وَقُلْ يُسْمَعْ، وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ، وَسَلْ تُعْطَ ـ قَالَ ـ فَأَرْفَعُ رَأْسِي فَأُثْنِي عَلَى رَبِّي بِثَنَاءٍ وَتَحْمِيدٍ يُعَلِّمُنِيهِ ـ قَالَ ـ ثُمَّ أَشْفَعُ فَيَحُدُّ لِي حَدًّا فَأَخْرُجُ فَأُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ ". قَالَ قَتَادَةُ وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ " فَأَخْرُجُ فَأُخْرِجُهُمْ مِنَ النَّارِ وَأُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ، ثُمَّ أَعُودُ الثَّالِثَةَ فَأَسْتَأْذِنُ عَلَى رَبِّي فِي دَارِهِ فَيُؤْذَنُ لِي عَلَيْهِ، فَإِذَا رَأَيْتُهُ وَقَعْتُ سَاجِدًا فَيَدَعُنِي مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَدَعَنِي ثُمَّ يَقُولُ ارْفَعْ مُحَمَّدُ، وَقُلْ يُسْمَعْ، وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ، وَسَلْ تُعْطَهْ ـ قَالَ ـ فَأَرْفَعُ رَأْسِي فَأُثْنِي عَلَى رَبِّي بِثَنَاءٍ وَتَحْمِيدٍ يُعَلِّمُنِيهِ ـ قَالَ ـ ثُمَّ أَشْفَعُ فَيَحُدُّ لِي حَدًّا فَأَخْرُجُ فَأُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ ". قَالَ قَتَادَةُ وَقَدْ سَمِعْتُهُ يَقُولُ " فَأَخْرُجُ فَأُخْرِجُهُمْ مِنَ النَّارِ وَأُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ، حَتَّى مَا يَبْقَى فِي النَّارِ إِلاَّ مَنْ حَبَسَهُ الْقُرْآنُ أَىْ وَجَبَ عَلَيْهِ الْخُلُودُ ـ قَالَ ـ ثُمَّ تَلاَ هَذِهِ الآيَةَ [quran sura="17" aya_start="79" aya_end="79"]{عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا} قَالَ وَهَذَا الْمَقَامُ الْمَحْمُودُ الَّذِي وُعِدَهُ نَبِيُّكُمْ صلى الله عليه وسلم ".
(Anas (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Paygʻambar ﷺ: «Muʼminlar Qiyomat kuni (mahshar joyida uzoq) ushlanadilar — toki ular buni (ahvolni) gʻam (tashvish) qiladilar; bas, ular: ‹Koshki, Robbimizga (kimnidir) shafoatchi qilsak — toki U bizni mana shu joyimizdan rohatlantirsa!› deydilar. Bas, ular Odamning oldiga kelib: ‹Sen — Odamsan, odamlarning otasi; Alloh seni Oʻz Qoʻli bilan yaratdi, seni oʻz jannatiga joylashtirdi, farishtalarini senga sajda qildirdi va senga har bir narsaning ismlarini oʻrgatdi; (bas,) Robbing huzurida bizga shafoat qil — toki U bizni mana shu joyimizdan rohatlantirsa›, deydilar. — U zot: — Bas, u: ‹Men u (martaba)da emasman›, deydi — va u oʻzi qilgan xatosini, daraxtdan (mevasidan) yeganini — holbuki u (yeyishdan) qaytarilgan edi — zikr qiladi — ‹lekin Nuhning — Alloh yer ahliga yuborgan birinchi paygʻambarning — oldiga boringlar›, deydi. Bas, ular Nuhning oldiga keladilar; u: ‹Men u (martaba)da emasman›, deydi — va u oʻzi qilgan xatosini, Robbidan ilmsiz (narsani) soʻraganini zikr qiladi — ‹lekin Rahmonning xalili (doʻsti) Ibrohimning oldiga boringlar›, deydi. — U zot: — Bas, ular Ibrohimning oldiga keladilar; u: ‹Men u (martaba)da emasman›, deydi — va u oʻzi (taʼvil bilan) aytgan uchta soʻzni zikr qiladi — ‹lekin Musoning — Alloh unga Tavrotni bergan, u bilan (bevosita) soʻzlashgan va uni najiy (yaqin suhbatdosh) qilib yaqinlashtirgan bandaning — oldiga boringlar›, deydi. — U zot: — Bas, ular Musoning oldiga keladilar; u: ‹Men u (martaba)da emasman›, deydi — va u oʻzi qilgan xatosini, bir jonni oʻldirganini zikr qiladi — ‹lekin Iso — Allohning bandasi, Uning rasuli, Allohning ruhi va Uning kalimasi — ning oldiga boringlar›, deydi. — U zot: — Bas, ular Isoning oldiga keladilar; u: ‹Men u (martaba)da emasman; lekin Muhammad ﷺning — Alloh uning avval va keyin (qilgan) gunohini magʻfirat qilgan bandaning — oldiga boringlar›, deydi. Bas, ular mening oldimga keladilar; men Robbimning huzurida (kirishga) izn soʻrayman; bas, menga Uning (huzuriga kirishga) izn beriladi. Qachon men Uni koʻrsam, sajdaga yiqilaman; U meni — Alloh xohlagancha — (sajdada) qoldiradi, soʻng: ‹Boshingni koʻtar, ey Muhammad; ayt — eshitiladi; shafoat qil — shafoating qabul qilinadi; soʻra — beriladi›, deydi. — U zot: — Bas, men boshimni koʻtaraman-da, Robbimni — U menga oʻrgatadigan sano (maqtov) va hamd bilan — sano aytaman. Bas, U menga bir hadd (chegara) belgilaydi; men chiqib, ularni jannatga kiritaman», dedilar. (Qatoda aytdi: Men U zotning yana shunday deganlarini ham eshitganman:) «Bas, men chiqib, ularni doʻzaxdan chiqaraman va ularni jannatga kiritaman. Soʻng (yana) qaytaman-da, Robbimning huzurida (kirishga) izn soʻrayman; bas, menga Uning (huzuriga) izn beriladi. Qachon men Uni koʻrsam, sajdaga yiqilaman; U meni — Alloh xohlagancha — qoldiradi, soʻng: ‹Boshingni koʻtar, ey Muhammad; ayt — eshitiladi; shafoat qil — shafoating qabul qilinadi; soʻra — beriladi›, deydi. — U zot: — Bas, men boshimni koʻtaraman-da, Robbimni — U menga oʻrgatadigan sano va hamd bilan — sano aytaman. — U zot: — Soʻng men shafoat qilaman; bas, U menga bir hadd belgilaydi; men chiqib, ularni jannatga kiritaman», dedilar. (Qatoda aytdi: Men U zotning shunday deganlarini eshitdim:) «Bas, men chiqib, ularni doʻzaxdan chiqaraman va ularni jannatga kiritaman; soʻng uchinchi marta qaytaman-da, Robbimning huzurida (kirishga) izn soʻrayman; bas, menga Uning (huzuriga) izn beriladi. Qachon men Uni koʻrsam, sajdaga yiqilaman; U meni — Alloh xohlagancha — qoldiradi, soʻng: ‹Boshingni koʻtar, ey Muhammad; ayt — eshitiladi; shafoat qil — shafoating qabul qilinadi; soʻra — beriladi›, deydi. — U zot: — Bas, men boshimni koʻtaraman-da, Robbimni — U menga oʻrgatadigan sano va hamd bilan — sano aytaman. — U zot: — Soʻng men shafoat qilaman; bas, U menga bir hadd belgilaydi; men chiqib, ularni jannatga kiritaman», dedilar. (Qatoda aytdi: Men U zotning shunday deganlarini ham eshitganman:) «Bas, men chiqib, ularni doʻzaxdan chiqaraman va ularni jannatga kiritaman — toki doʻzaxda faqat Qurʼon ushlab qolgan (yaʼni abadiy qolish vojib boʻlgan) kishidan boshqa hech kim qolmaydi», dedilar. — (Qatoda) aytdi: — Soʻng U zot mana shu oyatni tilovat qildilar: ‹Shoyad Robbing seni Maqomi Mahmud (maqtalgan maqom)ga (yetkazib) qoʻzgʻatsa...› (Isro surasi, 79-oyat). (Qatoda) aytdi: Mana shu — Paygʻambaringiz ﷺga vaʼda qilingan Maqomi Mahmuddir.(Анас (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Пайғамбар ﷺ: «Муъминлар Қиёмат куни (маҳшар жойида узоқ) ушланадилар — токи улар буни (аҳволни) ғам (ташвиш) қиладилар; бас, улар: ‹Кошки, Роббимизга (кимнидир) шафоатчи қилсак — токи У бизни мана шу жойимиздан роҳатлантирса!› дейдилар. Бас, улар Одамнинг олдига келиб: ‹Сен — Одамсан, одамларнинг отаси; Аллоҳ сени Ўз Қўли билан яратди, сени ўз жаннатига жойлаштирди, фаришталарини сенга сажда қилдирди ва сенга ҳар бир нарсанинг исмларини ўргатди; (бас,) Роббинг ҳузурида бизга шафоат қил — токи У бизни мана шу жойимиздан роҳатлантирса›, дейдилар. — У зот: — Бас, у: ‹Мен у (мартаба)да эмасман›, дейди — ва у ўзи қилган хатосини, дарахтдан (мевасидан) еганини — ҳолбуки у (ейишдан) қайтарилган эди — зикр қилади — ‹лекин Нуҳнинг — Аллоҳ ер аҳлига юборган биринчи пайғамбарнинг — олдига боринглар›, дейди. Бас, улар Нуҳнинг олдига келадилар; у: ‹Мен у (мартаба)да эмасман›, дейди — ва у ўзи қилган хатосини, Роббидан илмсиз (нарсани) сўраганини зикр қилади — ‹лекин Раҳмоннинг халили (дўсти) Иброҳимнинг олдига боринглар›, дейди. — У зот: — Бас, улар Иброҳимнинг олдига келадилар; у: ‹Мен у (мартаба)да эмасман›, дейди — ва у ўзи (таъвил билан) айтган учта сўзни зикр қилади — ‹лекин Мусонинг — Аллоҳ унга Тавротни берган, у билан (бевосита) сўзлашган ва уни нажий (яқин суҳбатдош) қилиб яқинлаштирган банданинг — олдига боринглар›, дейди. — У зот: — Бас, улар Мусонинг олдига келадилар; у: ‹Мен у (мартаба)да эмасман›, дейди — ва у ўзи қилган хатосини, бир жонни ўлдирганини зикр қилади — ‹лекин Исо — Аллоҳнинг бандаси, Унинг расули, Аллоҳнинг руҳи ва Унинг калимаси — нинг олдига боринглар›, дейди. — У зот: — Бас, улар Исонинг олдига келадилар; у: ‹Мен у (мартаба)да эмасман; лекин Муҳаммад ﷺнинг — Аллоҳ унинг аввал ва кейин (қилган) гуноҳини мағфират қилган банданинг — олдига боринглар›, дейди. Бас, улар менинг олдимга келадилар; мен Роббимнинг ҳузурида (киришга) изн сўрайман; бас, менга Унинг (ҳузурига киришга) изн берилади. Қачон мен Уни кўрсам, саждага йиқиламан; У мени — Аллоҳ хоҳлаганча — (саждада) қолдиради, сўнг: ‹Бошингни кўтар, эй Муҳаммад; айт — эшитилади; шафоат қил — шафоатинг қабул қилинади; сўра — берилади›, дейди. — У зот: — Бас, мен бошимни кўтараман-да, Роббимни — У менга ўргатадиган сано (мақтов) ва ҳамд билан — сано айтаман. Бас, У менга бир ҳадд (чегара) белгилайди; мен чиқиб, уларни жаннатга киритаман», дедилар. (Қатода айтди: Мен У зотнинг яна шундай деганларини ҳам эшитганман:) «Бас, мен чиқиб, уларни дўзахдан чиқараман ва уларни жаннатга киритаман. Сўнг (яна) қайтаман-да, Роббимнинг ҳузурида (киришга) изн сўрайман; бас, менга Унинг (ҳузурига) изн берилади. Қачон мен Уни кўрсам, саждага йиқиламан; У мени — Аллоҳ хоҳлаганча — қолдиради, сўнг: ‹Бошингни кўтар, эй Муҳаммад; айт — эшитилади; шафоат қил — шафоатинг қабул қилинади; сўра — берилади›, дейди. — У зот: — Бас, мен бошимни кўтараман-да, Роббимни — У менга ўргатадиган сано ва ҳамд билан — сано айтаман. — У зот: — Сўнг мен шафоат қиламан; бас, У менга бир ҳадд белгилайди; мен чиқиб, уларни жаннатга киритаман», дедилар. (Қатода айтди: Мен У зотнинг шундай деганларини эшитдим:) «Бас, мен чиқиб, уларни дўзахдан чиқараман ва уларни жаннатга киритаман; сўнг учинчи марта қайтаман-да, Роббимнинг ҳузурида (киришга) изн сўрайман; бас, менга Унинг (ҳузурига) изн берилади. Қачон мен Уни кўрсам, саждага йиқиламан; У мени — Аллоҳ хоҳлаганча — қолдиради, сўнг: ‹Бошингни кўтар, эй Муҳаммад; айт — эшитилади; шафоат қил — шафоатинг қабул қилинади; сўра — берилади›, дейди. — У зот: — Бас, мен бошимни кўтараман-да, Роббимни — У менга ўргатадиган сано ва ҳамд билан — сано айтаман. — У зот: — Сўнг мен шафоат қиламан; бас, У менга бир ҳадд белгилайди; мен чиқиб, уларни жаннатга киритаман», дедилар. (Қатода айтди: Мен У зотнинг шундай деганларини ҳам эшитганман:) «Бас, мен чиқиб, уларни дўзахдан чиқараман ва уларни жаннатга киритаман — токи дўзахда фақат Қуръон ушлаб қолган (яъни абадий қолиш вожиб бўлган) кишидан бошқа ҳеч ким қолмайди», дедилар. — (Қатода) айтди: — Сўнг У зот мана шу оятни тиловат қилдилар: ‹Шояд Роббинг сени Мақоми Маҳмуд (мақталган мақом)га (етказиб) қўзғаца...› (Исро сураси, 79-оят). (Қатода) айтди: Мана шу — Пайғамбарингиз ﷺга ваъда қилинган Мақоми Маҳмуддир.