حَدَّثَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ بْنِ مُحَمَّدٍ النُّعْمَانِيُّ , نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ أَبِي خِدَاشٍ , نَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ , نَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي حُمَيْدٍ , عَنْ أَبِي الْمَلِيحِ الْهُذَلِيِّ ، قَالَ : كَتَبَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ إِلَى أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ " أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الْقَضَاءَ فَرِيضَةٌ مُحْكَمَةٌ وَسُنَّةٌ مُتَّبَعَةٌ , فَافْهَمْ إِذَا أُدْلِيَ إِلَيْكَ بِحُجَّةٍ , وَأَنْفِذِ الْحَقَّ إِذَا وَضَحَ , فَإِنَّهُ لا يَنْفَعُ تَكَلُّمٌ بِحَقٍّ لا نَفَاذَ لَهُ , وَآسِ بَيْنَ النَّاسِ فِي وَجْهِكَ ، وَمَجْلِسِكَ ، وَعَدْلِكَ ، حَتَّى لا يَيْأَسَ الضَّعِيفُ مِنْ عَدْلِكَ ، وَلا يَطْمَعُ الشَّرِيفُ فِي حَيْفِكَ , الْبَيِّنَةُ عَلَى مَنِ ادَّعَى ، وَالْيَمِينُ عَلَى مَنْ أَنْكَرَ , وَالصُّلْحُ جَائِزٌ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ ، إِلا صُلْحًا أَحَلَّ حَرَامًا أَوْ حَرَّمَ حَلالا , لا يَمْنَعْكُ قَضَاءٌ قَضَيْتَهُ بِالأَمْسِ رَاجَعْتَ فِيهِ نَفْسَكَ وَهُدِيتَ فِيهِ لِرُشْدِكَ أَنْ تُرَاجِعَ الْحَقَّ ، فَإِنَّ الْحَقَّ قَدِيمٌ وَمُرَاجَعَةَ الْحَقِّ خَيْرٌ مِنَ التَّمَادِي فِي الْبَاطِلِ , الْفَهْمَ الْفَهْمَ فِيمَا يَخْتَلِجُ فِي صَدْرِكَ مِمَّا لَمْ يَبْلُغْكَ فِي الْكِتَابِ أَوِ السُّنَّةِ , اعْرِفِ الأَمْثَالَ وَالأَشْبَاهَ ، ثُمَّ قِسِ الأُمُورَ عِنْدَ ذَلِكَ فَاعْمَدْ إِلَى أَحَبِّهَا عِنْدَ اللَّهِ وَأَشْبَهِهَا بِالْحَقِّ فِيمَا تَرَى ، وَاجْعَلْ لِمَنِ ادَّعَى بَيِّنَةً أَمَدًا يَنْتَهِي إِلَيْهِ , فَإِنْ أَحْضَرَ بَيِّنَةً أَخَذَ بِحَقِّهِ وَإِلا وَجَّهْتَ الْقَضَاءَ عَلَيْهِ فَإِنَّ ذَلِكَ أَجْلَى لِلْعَمَى وَأَبْلَغُ فِي الْعُذْرِ , الْمُسْلِمُونَ عُدُولٌ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ إِلا مَجْلُودٌ فِي حَدٍّ ، أَوْ مُجَرَّبٌ فِي شَهَادَةِ زُورٍ ، أَوْ ظِنِّينٌ فِي وَلاءٍ ، أَوْ قَرَابَةٍ , إِنَّ اللَّهَ تَوَلَّى مِنْكُمُ السَّرَائِرَ وَدَرَأَ عَنْكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ ، وَإِيَّاكَ وَالْقَلَقَ ، وَالضَّجَرَ ، وَالتَّأَذِّيَ بِالنَّاسِ ، وَالتَّنَكُّرَ لِلْخُصُومِ فِي مَوَاطِنَ الْحَقِّ الَّتِي يُوجِبُ اللَّهُ بِهَا الأَجْرَ وَيُحْسِنُ بِهَا الذُّخْرَ , فَإِنَّهُ مَنْ يُصْلِحُ نِيَّتَهُ فِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللَّهِ وَلَوْ عَلَى نَفْسِهِ يَكْفِهِ اللَّهُ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ النَّاسِ , وَمَنْ تَزَيَّنَ لِلنَّاسِ بِمَا يَعْلَمُ اللَّهُ ذَلِكَ يَشِنْهُ اللَّهُ , فَمَا ظَنُّكَ بِثَوَابِ غَيْرِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فِي عَاجِلِ رِزْقِهِ وَخَزَائِنِ رَحْمَتِهِ , وَالسَّلامُ عَلَيْكَ "
Abu al-Malih al-Huzaliydan rivoyat qilinadi: Umar ibn al-Xattob Abu Muso al-Ashʼariyga shunday deb yozdi: Ammo baʼd, hukm qilish — mustahkam farz va ergashiladigan sunnatdir. Senga hujjat keltirilganda uni yaxshi anglab ol. Haq ravshan boʻlsa, uni ijro et; zero, ijrosi boʻlmagan haq soʻzning foydasi yoʻq. Odamlarni yuzingda, majlisingda va adolatingda teng tut — toki zaif sening adolatingdan noumid boʻlmasin, sharafli esa sening ogʻishingdan tama qilmasin. Bayyina daʼvo qilgan zimmasida, qasam esa inkor qilgan zimmasidadir. Musulmonlar orasida sulh joizdir, magar haromni halol qilgan yoki halolni harom qilgan sulh boʻlmasa. Kecha chiqargan hukming — sen unda oʻzingga qaytib, toʻgʻri yoʻlga hidoyat qilingan boʻlsang — haqqa qaytishingdan seni toʻsmasin; chunki haq qadimdir va haqqa qaytish botilda davom etishdan yaxshiroqdir. Kitobda yoki sunnatda senga yetmagan, koʻnglingda tugʻyon urgan narsada — fahm, yana fahm! Oʻxshash va monand narsalarni bil, soʻng shunda ishlarni qiyos qil va Alloh nazdida eng sevimlisiga, oʻz koʻrishingcha haqqa eng oʻxshaganiga yuzlan. Daʼvo qilgan kishiga bayyina keltirishi uchun bir muddat belgila; agar bayyina keltirsa, haqqini oladi, aks holda unga qarshi hukm chiqarasan. Zero, bu koʻrlikni koʻproq ochadi va uzrni yetkazishda balogʻatliroqdir. Musulmonlar bir-birlariga nisbatan odildirlar, magar hadda kaltaklangan, yolgʻon guvohlikda sinalgan yoki valo yo qarindoshlik jihatidan gumon qilingan kishi boʻlmasa. Albatta, Alloh sizlardan sirlarni Oʻz zimmasiga oldi va bayyinalar bilan sizdan (jazoni) daf qildi. Bezovtalikdan, zerikishdan, odamlarga ozor berishdan va Alloh ular sababli ajr vojib qiladigan, zaxirani goʻzal qiladigan haq oʻrinlarida daʼvogarlarga qovoq solishdan saqlan. Zero, kim Alloh bilan oʻzi oʻrtasidagi niyatini — oʻz zarariga boʻlsa ham — isloh qilsa, Alloh unga odamlar bilan oʻrtasidagi narsada kifoya qiladi. Kim Alloh biladigan narsaning xilofida odamlarga bezansa, Alloh uni sharmanda qiladi. Alloh azza va jallaning shoshilinch rizqi va rahmati xazinalari turganda, Undan boʻlmagan savob haqida qanday oʻylaysan? Senga salom boʻlsin.Абу ал-Малиҳ ал-Ҳузалийдан ривоят қилинади: Умар ибн ал-Хаттоб Абу Мусо ал-Ашъарийга шундай деб ёзди: Аммо баъд, ҳукм қилиш — мустаҳкам фарз ва эргашиладиган суннатдир. Сенга ҳужжат келтирилганда уни яхши англаб ол. Ҳақ равшан бўлса, уни ижро эт; зеро, ижроси бўлмаган ҳақ сўзнинг фойдаси йўқ. Одамларни юзингда, мажлисингда ва адолатингда тенг тут — токи заиф сенинг адолатингдан ноумид бўлмасин, шарафли эса сенинг оғишингдан тама қилмасин. Баййина даъво қилган зиммасида, қасам эса инкор қилган зиммасидадир. Мусулмонлар орасида сулҳ жоиздир, магар ҳаромни ҳалол қилган ёки ҳалолни ҳаром қилган сулҳ бўлмаса. Кеча чиқарган ҳукминг — сен унда ўзингга қайтиб, тўғри йўлга ҳидоят қилинган бўлсанг — ҳаққа қайтишингдан сени тўсмасин; чунки ҳақ қадимдир ва ҳаққа қайтиш ботилда давом этишдан яхшироқдир. Китобда ёки суннатда сенга етмаган, кўнглингда туғён урган нарсада — фаҳм, яна фаҳм! Ўхшаш ва монанд нарсаларни бил, сўнг шунда ишларни қиёс қил ва Аллоҳ наздида энг севимлисига, ўз кўришингча ҳаққа энг ўхшаганига юзлан. Даъво қилган кишига баййина келтириши учун бир муддат белгила; агар баййина келтирса, ҳаққини олади, акс ҳолда унга қарши ҳукм чиқарасан. Зеро, бу кўрликни кўпроқ очади ва узрни етказишда балоғатлироқдир. Мусулмонлар бир-бирларига нисбатан одилдирлар, магар ҳадда калтакланган, ёлғон гувоҳликда синалган ёки вало ё қариндошлик жиҳатидан гумон қилинган киши бўлмаса. Албатта, Аллоҳ сизлардан сирларни Ўз зиммасига олди ва баййиналар билан сиздан (жазони) даф қилди. Безовталикдан, зерикишдан, одамларга озор беришдан ва Аллоҳ улар сабабли ажр вожиб қиладиган, захирани гўзал қиладиган ҳақ ўринларида даъвогарларга қовоқ солишдан сақлан. Зеро, ким Аллоҳ билан ўзи ўртасидаги ниятини — ўз зарарига бўлса ҳам — ислоҳ қилса, Аллоҳ унга одамлар билан ўртасидаги нарсада кифоя қилади. Ким Аллоҳ биладиган нарсанинг хилофида одамларга безанса, Аллоҳ уни шарманда қилади. Аллоҳ азза ва жалланинг шошилинч ризқи ва раҳмати хазиналари турганда, Ундан бўлмаган савоб ҳақида қандай ўйлайсан? Сенга салом бўлсин.