حَدَّثَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُبَشِّرٍ ، نَا أَحْمَدُ بْنُ سِنَانٍ الْقَطَّانُ , نَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ , عَنْ فَرَجِ بْنِ فَضَالَةَ , عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الأَعْلَى بْنِ عَدِيٍّ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو , قَالَ : جَاءَ رَجُلانِ يَخْتَصِمَانِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ : " اقْضِ بَيْنَهُمَا , قَالَ : وَأَنْتَ هَا هُنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ ؟ قَالَ : نَعَمْ , قَالَ : عَلَى مَا أَقْضِي ؟ ، قَالَ : إِنِ اجْتَهَدْتَ فَأَصَبْتَ لَكَ عَشَرَةُ أُجُورٍ , وَإِنِ اجْتَهَدْتَ فَأَخْطَأْتَ فَلَكَ أَجْرٌ وَاحِدٌ " ، نَا ابْنُ مُبَشِّرٍ , نَا أَحْمَدُ بْنُ سِنَانٍ , نَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، نَا فَرَجُ بْنُ فَضَالَةَ , عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ يَزِيدَ , عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِمِثْلِهِ , إِلا أَنَّهُ جَعَلَ مَكَانَ الأُجُورِ حَسَنَاتٍ

Abdulloh ibn Amrdan rivoyat qilinadi: Ikki kishi nizolashib Rasululloh ﷺ huzurlariga keldi. Shunda Rasululloh ﷺ Amr ibn al-Osga: «Ular oʻrtasida hukm qil», dedilar. U: «Siz shu yerda turganingizda-ya, yo Rasululloh?» dedi. U zot: «Ha», dedilar. U: «Nimaga asoslanib hukm qilay?» dedi. U zot: «Ijtihod qilib, toʻgʻrisiga yetsang, senga oʻn ajr bordir; ijtihod qilib, xato qilsang, senga bir ajr bordir», dedilar. Uqba ibn Omirdan ham, u Nabiy ﷺ dan shuning misli rivoyat qilingan, faqat unda ajrlar oʻrniga hasanalar deb keltirilgan.Абдуллоҳ ибн Амрдан ривоят қилинади: Икки киши низолашиб Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ Амр ибн ал-Осга: «Улар ўртасида ҳукм қил», дедилар. У: «Сиз шу ерда турганингизда-я, ё Расулуллоҳ?» деди. У зот: «Ҳа», дедилар. У: «Нимага асосланиб ҳукм қилай?» деди. У зот: «Ижтиҳод қилиб, тўғрисига етсанг, сенга ўн ажр бордир; ижтиҳод қилиб, хато қилсанг, сенга бир ажр бордир», дедилар. Уқба ибн Омирдан ҳам, у Набий ﷺ дан шунинг мисли ривоят қилинган, фақат унда ажрлар ўрнига ҳасаналар деб келтирилган.

حَدَّثَنِي أَبُو سَهْلِ بْنُ زِيَادُ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، نَا بِشْرُ بْنُ مُوسَى , نَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ الْفَرَجِ بْنِ فَضَالَةَ ، حَدَّثَنِي أَبِي الْفَرَجُ بْنُ فَضَالَةَ ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ يَزِيدَ الدِّمَشْقِيِّ , عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ , قَالَ : جَاءَ خَصْمَانِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَخْتَصِمَانِ ، فَقَالَ لِي : " قُمْ يَا عُقْبَةُ اقْضِ بَيْنَهُمَا , قُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، أَنْتَ أَوْلَى بِذَلِكَ مِنِّي , قَالَ : وَإِنْ كَانَ اقْضِ بَيْنَهُمَا فَإِنِ اجْتَهَدْتَ فَأَصَبْتَ فَلَكَ عَشَرَةُ أُجُورٍ ، وَإِنِ اجْتَهَدْتَ فَأَخْطَأْتَ فَلَكَ أَجْرٌ وَاحِدٌ "

Uqba ibn Omirdan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ huzurlariga ikki daʼvogar nizolashib keldi. Shunda u zot menga: «Tur, ey Uqba, ular oʻrtasida hukm qil», dedilar. Men: «Yo Rasululloh, siz bunga mendan haqliroqsiz», dedim. U zot: «Shunday boʻlsa ham, ular oʻrtasida hukm qil. Agar ijtihod qilib, toʻgʻrisiga yetsang, senga oʻn ajr bordir; ijtihod qilib, xato qilsang, senga bir ajr bordir», dedilar.Уқба ибн Омирдан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига икки даъвогар низолашиб келди. Шунда у зот менга: «Тур, эй Уқба, улар ўртасида ҳукм қил», дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, сиз бунга мендан ҳақлироқсиз», дедим. У зот: «Шундай бўлса ҳам, улар ўртасида ҳукм қил. Агар ижтиҳод қилиб, тўғрисига етсанг, сенга ўн ажр бордир; ижтиҳод қилиб, хато қилсанг, сенга бир ажр бордир», дедилар.

نَا أَبُو عُبَيْدٍ الْقَاسِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ، نَا الْقَاسِمُ بْنُ هَاشِمٍ , نَا عَلِيُّ بْنُ عَيَّاشٍ , نَا أَبُو مُطِيعٍ مُعَاوِيَةُ بْنُ يَحْيَى عَنِ ابْنِ لَهِيعَةَ , عَنْ أَبِي الْمُصْعَبِ الْمَعَافِرِيِّ , عَنْ مُحَرَّرِ بْنِ أَبِي هُرَيْرَةَ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِذَا قَضَى الْقَاضِي فَاجْتَهَدَ فَأَصَابَ كَانَتْ لَهُ عَشَرَةُ أُجُورٍ , وَإِذَا قَضَى فَاجْتَهَدَ فَأَخْطَأَ كَانَ لَهُ أَجْرَانِ "

Abu Hurayradan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Qozi hukm qilib, ijtihod qilsa va toʻgʻrisiga yetsa, unga oʻn ajr boʻladi; hukm qilib, ijtihod qilsa va xato qilsa, unga ikki ajr boʻladi», dedilar.Абу Ҳурайрадан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Қози ҳукм қилиб, ижтиҳод қилса ва тўғрисига етса, унга ўн ажр бўлади; ҳукм қилиб, ижтиҳод қилса ва хато қилса, унга икки ажр бўлади», дедилар.

نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ ، نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْخَطَّابِيُّ , نَا الدَّرَاوَرْدِيُّ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِنْدَ , عَنْ عُثْمَانَ بْنِ مُحَمَّدٍ الأَخْنَسِيِّ , عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنِ اسْتُعْمِلَ عَلَى الْقَضَاءِ ، فَقَدْ ذُبِحَ بِغَيْرِ سِكِّينٍ "

Abu Hurayradan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim qozilikka tayinlansa, u pichoqsiz soʻyilibdi», dedilar.Абу Ҳурайрадан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким қозиликка тайинланса, у пичоқсиз сўйилибди», дедилар.

قُرِئَ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ ، وَأَنَا أَسْمَعُ ، حَدَّثَكُمْ أَبُو كَامِلٍ ، نَا فُضَيْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ , نَا عَمْرُو بْنُ أَبِي عَمْرٍو , عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ وُلِّيَ الْقَضَاءَ ، فَقَدْ ذُبِحَ بِغَيْرِ سِكِّينٍ "

Abu Hurayradan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim qozilikni zimmasiga olsa, u pichoqsiz soʻyilibdi», dedilar.Абу Ҳурайрадан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким қозиликни зиммасига олса, у пичоқсиз сўйилибди», дедилар.

نَا عُمَرُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَلِيٍّ الْجَوْهَرِيُّ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ عِمْرَانَ بْنِ حَبِيبٍ , نَا هِشَامُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ , نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ , عَنْ عُثْمَانَ بْنِ مُحَمَّدٍ , عَنِ الأَعْرَجِ ، وَالْمَقْبُرِيِّ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ جُعِلَ قَاضِيًا ، فَقَدْ ذُبِحَ بِغَيْرِ سِكِّينٍ "

Abu Hurayradan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim qozi qilinsa, u pichoqsiz soʻyilibdi», dedilar.Абу Ҳурайрадан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким қози қилинса, у пичоқсиз сўйилибди», дедилар.

نَا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ ، نَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى , وَأَحْمَدُ بْنُ يُوسُفَ السُّلَمِيُّ . ح وَنا ابْنُ صَاعِدٍ , وَإِسْمَاعِيلُ الْوَرَّاقُ , قَالا : نَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ زَنْجُوَيْهِ , قَالُوا : نَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ , نَا مَعْمَرٌ , عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ , عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ , عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا حَكَمَ الْحَاكِمُ فَاجْتَهَدَ فَأَصَابَ كَانَ لَهُ أَجْرَانِ , وَإِذَا اجْتَهَدَ فَأَخْطَأَ كَانَ لَهُ أَجْرٌ " ، هَذَا لَفْظُ النَّيْسَابُورِيِّ , وَقَالَ ابْنُ صَاعِدٍ : " وَإِذَا قَضَى الْقَاضِي فَاجْتَهَدَ فَأَصَابَ فَلَهُ أَجْرَانِ , وَإِذَا قَضَى فَأَخْطَأَ فَلَهُ أَجْرٌ "

Abu Hurayradan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Hokim hukm qilib, ijtihod qilsa va toʻgʻrisiga yetsa, unga ikki ajr boʻladi; ijtihod qilib, xato qilsa, unga bir ajr boʻladi», dedilar. Bu — Naysoburiyning lafzi. Ibn Soid esa: «Qozi hukm qilib, ijtihod qilsa va toʻgʻrisiga yetsa, unga ikki ajr boʻladi; hukm qilib, xato qilsa, unga bir ajr boʻladi», deb keltirdi.Абу Ҳурайрадан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳоким ҳукм қилиб, ижтиҳод қилса ва тўғрисига етса, унга икки ажр бўлади; ижтиҳод қилиб, хато қилса, унга бир ажр бўлади», дедилар. Бу — Найсобурийнинг лафзи. Ибн Соид эса: «Қози ҳукм қилиб, ижтиҳод қилса ва тўғрисига етса, унга икки ажр бўлади; ҳукм қилиб, хато қилса, унга бир ажр бўлади», деб келтирди.

وَنا أَبُو حَامِدٍ مُحَمَّدُ بْنُ هَارُونَ الْحَضْرَمِيُّ , نَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ , نَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ , نَا مُجَالِدُ بْنُ سَعِيدٍ , نَا عَامِرٌ , عَنْ مَسْرُوقٍ , عَنْ عَبْدِ اللَّهِ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " مَا مِنْ حَاكِمٍ يَحْكُمُ بَيْنَ النَّاسِ إِلا يُبْعَثُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمَلَكٌ آخِذٌ بِقَفَاهُ حَتَّى يُوقِفَهُ عَلَى شَفِيرِ جَهَنَّمَ ، ثُمَّ يَلْتَفِتُ إِلَى اللَّهِ مُغْضَبًا , فَإِنْ قَالَ : أَلْقِهِ أَلْقَاهُ فِي الْمَهْوَى أَرْبَعِينَ خَرِيفًا " ، وَقَالَ مَسْرُوقٌ : لأَنْ أَقْضِيَ يَوْمًا بِحَقٍّ ، أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أَغْزُوَ سَنَةً فِي سَبِيلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ

Abdulloh ibn Masʼuddan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Odamlar orasida hukm qiladigan har bir hokim qiyomat kuni keltiriladi; bir farishta uning ensasidan ushlagan boʻlib, uni jahannam labida toʻxtatadi. Soʻng u gʻazablangan holda Allohga yuzlanadi. Agar (Alloh): ‹Uni tashla›, desa, uni qirq kuz(lik) chuqurlikka tashlaydi». Masruq aytdi: Bir kun haq bilan hukm qilishim men uchun bir yil Alloh azza va jalla yoʻlida gʻazot qilishimdan sevimliroqdir.Абдуллоҳ ибн Масъуддан ривоят қилинади: Набий ﷺ шундай дедилар: «Одамлар орасида ҳукм қиладиган ҳар бир ҳоким қиёмат куни келтирилади; бир фаришта унинг энсасидан ушлаган бўлиб, уни жаҳаннам лабида тўхтатади. Сўнг у ғазабланган ҳолда Аллоҳга юзланади. Агар (Аллоҳ): ‹Уни ташла›, деса, уни қирқ куз(лик) чуқурликка ташлайди». Масруқ айтди: Бир кун ҳақ билан ҳукм қилишим мен учун бир йил Аллоҳ азза ва жалла йўлида ғазот қилишимдан севимлироқдир.

وَنا أَبُو عُبَيْدٍ الْقَاسِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْمَحَامِلِيُّ , نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ أَبِي بُكَيْرٍ ، نَا يَحْيَى بْنُ أَبِي بُكَيْرٍ , نَا زُهَيْرٌ , عَنْ عَبَّادِ بْنِ كَثِيرٍ , عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ , عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا , قَالَتْ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنِ ابْتُلِيَ بِالْقَضَاءِ بَيْنَ النَّاسِ فَلْيَعْدِلْ بَيْنَهُمْ فِي لَحْظِهِ ، وَإِشَارَتِهِ ، وَمَقْعَدِهِ "

Umm Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim odamlar orasida hukm qilishga mubtalo qilinsa, ular oʻrtasida qarashida ham, ishorasida ham, oʻtqizishida ham adolat qilsin», dedilar.Умм Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким одамлар орасида ҳукм қилишга мубтало қилинса, улар ўртасида қарашида ҳам, ишорасида ҳам, ўтқизишида ҳам адолат қилсин», дедилар.

وَبِهِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ , قَالَتْ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنِ ابْتُلِيَ بِالْقَضَاءِ بَيْنَ النَّاسِ فَلا يَرْفَعَنَّ صَوْتَهُ عَلَى أَحَدِ الْخَصْمَيْنِ مَا لا يَرْفَعُ عَلَى الآخَرِ "

Shu (sanad) bilan Umm Salamadan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim odamlar orasida hukm qilishga mubtalo qilinsa, ikki daʼvogarning biriga, boshqasiga koʻtarmagan darajada ovozini koʻtarmasin», dedilar.Шу (санад) билан Умм Саламадан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким одамлар орасида ҳукм қилишга мубтало қилинса, икки даъвогарнинг бирига, бошқасига кўтармаган даражада овозини кўтармасин», дедилар.

وَبِإِسْنَادِهِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ , قَالَتْ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنِ ابْتُلِيَ بِالْقَضَاءِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ ، فَلا يَقْضِيَنَّ بَيْنَ اثْنَيْنِ وَهُوَ غَضْبَانُ "

Uning sanadi bilan Umm Salamadan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim musulmonlar orasida hukm qilishga mubtalo qilinsa, gʻazabli holida ikki kishi oʻrtasida hukm qilmasin», dedilar.Унинг санади билан Умм Саламадан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким мусулмонлар орасида ҳукм қилишга мубтало қилинса, ғазабли ҳолида икки киши ўртасида ҳукм қилмасин», дедилар.

نَا الْحُسَيْنُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ، نَا الْعَبَّاسُ بْنُ يَزِيدَ الْبَحْرَانِيُّ , نَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ صَدَقَةَ , نَا سُفْيَانُ بْنُ حُسَيْنٍ , عَنْ أَبِي بِشْرٍ ، عَنِ ابْنِ جَوْشَنٍ , عَنْ أَبِي بَكْرَةَ ، " أَنَّهُ كَتَبَ إِلَى ابْنِهِ وَهُوَ قَاضِي بِسِجِسْتَانَ ، إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : لا يَقْضِيَنَّ الْقَاضِي بَيْنَ اثْنَيْنِ وَهُوَ غَضْبَانُ , وَلا يَقْضِيَنَّ فِي أَمْرٍ قَضَائَيْنِ "

Abu Bakradan rivoyat qilinadiki, u Sijistonda qozi boʻlgan oʻgʻliga shunday deb yozdi: Men Rasululloh ﷺ ning: «Qozi gʻazabli holida ikki kishi oʻrtasida hukm qilmasin va bir ishda ikki hukm chiqarmasin», deganlarini eshitganman.Абу Бакрадан ривоят қилинадики, у Сижистонда қози бўлган ўғлига шундай деб ёзди: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг: «Қози ғазабли ҳолида икки киши ўртасида ҳукм қилмасин ва бир ишда икки ҳукм чиқармасин», деганларини эшитганман.

نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ ثَابِتٍ الْبَزَّازُ , نَا الْقَاسِمُ بْنُ عَاصِمٍ , نَا مُوسَى بْنُ دَاوُدَ , نَا الْقَاسِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْعُمَرِيُّ , عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الأَنْصَارِيِّ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ , قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لا يَقْضِي الْقَاضِي إِلا وَهُوَ شَبْعَانُ رَيَّانُ "

Abu Said al-Xudriydan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qozi faqat toʻq va suvga qongan holidagina hukm qilsin», dedilar.Абу Саид ал-Худрийдан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қози фақат тўқ ва сувга қонган ҳолидагина ҳукм қилсин», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ بْنِ مُحَمَّدٍ النُّعْمَانِيُّ , نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ أَبِي خِدَاشٍ , نَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ , نَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي حُمَيْدٍ , عَنْ أَبِي الْمَلِيحِ الْهُذَلِيِّ ، قَالَ : كَتَبَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ إِلَى أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ " أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الْقَضَاءَ فَرِيضَةٌ مُحْكَمَةٌ وَسُنَّةٌ مُتَّبَعَةٌ , فَافْهَمْ إِذَا أُدْلِيَ إِلَيْكَ بِحُجَّةٍ , وَأَنْفِذِ الْحَقَّ إِذَا وَضَحَ , فَإِنَّهُ لا يَنْفَعُ تَكَلُّمٌ بِحَقٍّ لا نَفَاذَ لَهُ , وَآسِ بَيْنَ النَّاسِ فِي وَجْهِكَ ، وَمَجْلِسِكَ ، وَعَدْلِكَ ، حَتَّى لا يَيْأَسَ الضَّعِيفُ مِنْ عَدْلِكَ ، وَلا يَطْمَعُ الشَّرِيفُ فِي حَيْفِكَ , الْبَيِّنَةُ عَلَى مَنِ ادَّعَى ، وَالْيَمِينُ عَلَى مَنْ أَنْكَرَ , وَالصُّلْحُ جَائِزٌ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ ، إِلا صُلْحًا أَحَلَّ حَرَامًا أَوْ حَرَّمَ حَلالا , لا يَمْنَعْكُ قَضَاءٌ قَضَيْتَهُ بِالأَمْسِ رَاجَعْتَ فِيهِ نَفْسَكَ وَهُدِيتَ فِيهِ لِرُشْدِكَ أَنْ تُرَاجِعَ الْحَقَّ ، فَإِنَّ الْحَقَّ قَدِيمٌ وَمُرَاجَعَةَ الْحَقِّ خَيْرٌ مِنَ التَّمَادِي فِي الْبَاطِلِ , الْفَهْمَ الْفَهْمَ فِيمَا يَخْتَلِجُ فِي صَدْرِكَ مِمَّا لَمْ يَبْلُغْكَ فِي الْكِتَابِ أَوِ السُّنَّةِ , اعْرِفِ الأَمْثَالَ وَالأَشْبَاهَ ، ثُمَّ قِسِ الأُمُورَ عِنْدَ ذَلِكَ فَاعْمَدْ إِلَى أَحَبِّهَا عِنْدَ اللَّهِ وَأَشْبَهِهَا بِالْحَقِّ فِيمَا تَرَى ، وَاجْعَلْ لِمَنِ ادَّعَى بَيِّنَةً أَمَدًا يَنْتَهِي إِلَيْهِ , فَإِنْ أَحْضَرَ بَيِّنَةً أَخَذَ بِحَقِّهِ وَإِلا وَجَّهْتَ الْقَضَاءَ عَلَيْهِ فَإِنَّ ذَلِكَ أَجْلَى لِلْعَمَى وَأَبْلَغُ فِي الْعُذْرِ , الْمُسْلِمُونَ عُدُولٌ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ إِلا مَجْلُودٌ فِي حَدٍّ ، أَوْ مُجَرَّبٌ فِي شَهَادَةِ زُورٍ ، أَوْ ظِنِّينٌ فِي وَلاءٍ ، أَوْ قَرَابَةٍ , إِنَّ اللَّهَ تَوَلَّى مِنْكُمُ السَّرَائِرَ وَدَرَأَ عَنْكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ ، وَإِيَّاكَ وَالْقَلَقَ ، وَالضَّجَرَ ، وَالتَّأَذِّيَ بِالنَّاسِ ، وَالتَّنَكُّرَ لِلْخُصُومِ فِي مَوَاطِنَ الْحَقِّ الَّتِي يُوجِبُ اللَّهُ بِهَا الأَجْرَ وَيُحْسِنُ بِهَا الذُّخْرَ , فَإِنَّهُ مَنْ يُصْلِحُ نِيَّتَهُ فِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللَّهِ وَلَوْ عَلَى نَفْسِهِ يَكْفِهِ اللَّهُ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ النَّاسِ , وَمَنْ تَزَيَّنَ لِلنَّاسِ بِمَا يَعْلَمُ اللَّهُ ذَلِكَ يَشِنْهُ اللَّهُ , فَمَا ظَنُّكَ بِثَوَابِ غَيْرِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فِي عَاجِلِ رِزْقِهِ وَخَزَائِنِ رَحْمَتِهِ , وَالسَّلامُ عَلَيْكَ "

Abu al-Malih al-Huzaliydan rivoyat qilinadi: Umar ibn al-Xattob Abu Muso al-Ashʼariyga shunday deb yozdi: Ammo baʼd, hukm qilish — mustahkam farz va ergashiladigan sunnatdir. Senga hujjat keltirilganda uni yaxshi anglab ol. Haq ravshan boʻlsa, uni ijro et; zero, ijrosi boʻlmagan haq soʻzning foydasi yoʻq. Odamlarni yuzingda, majlisingda va adolatingda teng tut — toki zaif sening adolatingdan noumid boʻlmasin, sharafli esa sening ogʻishingdan tama qilmasin. Bayyina daʼvo qilgan zimmasida, qasam esa inkor qilgan zimmasidadir. Musulmonlar orasida sulh joizdir, magar haromni halol qilgan yoki halolni harom qilgan sulh boʻlmasa. Kecha chiqargan hukming — sen unda oʻzingga qaytib, toʻgʻri yoʻlga hidoyat qilingan boʻlsang — haqqa qaytishingdan seni toʻsmasin; chunki haq qadimdir va haqqa qaytish botilda davom etishdan yaxshiroqdir. Kitobda yoki sunnatda senga yetmagan, koʻnglingda tugʻyon urgan narsada — fahm, yana fahm! Oʻxshash va monand narsalarni bil, soʻng shunda ishlarni qiyos qil va Alloh nazdida eng sevimlisiga, oʻz koʻrishingcha haqqa eng oʻxshaganiga yuzlan. Daʼvo qilgan kishiga bayyina keltirishi uchun bir muddat belgila; agar bayyina keltirsa, haqqini oladi, aks holda unga qarshi hukm chiqarasan. Zero, bu koʻrlikni koʻproq ochadi va uzrni yetkazishda balogʻatliroqdir. Musulmonlar bir-birlariga nisbatan odildirlar, magar hadda kaltaklangan, yolgʻon guvohlikda sinalgan yoki valo yo qarindoshlik jihatidan gumon qilingan kishi boʻlmasa. Albatta, Alloh sizlardan sirlarni Oʻz zimmasiga oldi va bayyinalar bilan sizdan (jazoni) daf qildi. Bezovtalikdan, zerikishdan, odamlarga ozor berishdan va Alloh ular sababli ajr vojib qiladigan, zaxirani goʻzal qiladigan haq oʻrinlarida daʼvogarlarga qovoq solishdan saqlan. Zero, kim Alloh bilan oʻzi oʻrtasidagi niyatini — oʻz zarariga boʻlsa ham — isloh qilsa, Alloh unga odamlar bilan oʻrtasidagi narsada kifoya qiladi. Kim Alloh biladigan narsaning xilofida odamlarga bezansa, Alloh uni sharmanda qiladi. Alloh azza va jallaning shoshilinch rizqi va rahmati xazinalari turganda, Undan boʻlmagan savob haqida qanday oʻylaysan? Senga salom boʻlsin.Абу ал-Малиҳ ал-Ҳузалийдан ривоят қилинади: Умар ибн ал-Хаттоб Абу Мусо ал-Ашъарийга шундай деб ёзди: Аммо баъд, ҳукм қилиш — мустаҳкам фарз ва эргашиладиган суннатдир. Сенга ҳужжат келтирилганда уни яхши англаб ол. Ҳақ равшан бўлса, уни ижро эт; зеро, ижроси бўлмаган ҳақ сўзнинг фойдаси йўқ. Одамларни юзингда, мажлисингда ва адолатингда тенг тут — токи заиф сенинг адолатингдан ноумид бўлмасин, шарафли эса сенинг оғишингдан тама қилмасин. Баййина даъво қилган зиммасида, қасам эса инкор қилган зиммасидадир. Мусулмонлар орасида сулҳ жоиздир, магар ҳаромни ҳалол қилган ёки ҳалолни ҳаром қилган сулҳ бўлмаса. Кеча чиқарган ҳукминг — сен унда ўзингга қайтиб, тўғри йўлга ҳидоят қилинган бўлсанг — ҳаққа қайтишингдан сени тўсмасин; чунки ҳақ қадимдир ва ҳаққа қайтиш ботилда давом этишдан яхшироқдир. Китобда ёки суннатда сенга етмаган, кўнглингда туғён урган нарсада — фаҳм, яна фаҳм! Ўхшаш ва монанд нарсаларни бил, сўнг шунда ишларни қиёс қил ва Аллоҳ наздида энг севимлисига, ўз кўришингча ҳаққа энг ўхшаганига юзлан. Даъво қилган кишига баййина келтириши учун бир муддат белгила; агар баййина келтирса, ҳаққини олади, акс ҳолда унга қарши ҳукм чиқарасан. Зеро, бу кўрликни кўпроқ очади ва узрни етказишда балоғатлироқдир. Мусулмонлар бир-бирларига нисбатан одилдирлар, магар ҳадда калтакланган, ёлғон гувоҳликда синалган ёки вало ё қариндошлик жиҳатидан гумон қилинган киши бўлмаса. Албатта, Аллоҳ сизлардан сирларни Ўз зиммасига олди ва баййиналар билан сиздан (жазони) даф қилди. Безовталикдан, зерикишдан, одамларга озор беришдан ва Аллоҳ улар сабабли ажр вожиб қиладиган, захирани гўзал қиладиган ҳақ ўринларида даъвогарларга қовоқ солишдан сақлан. Зеро, ким Аллоҳ билан ўзи ўртасидаги ниятини — ўз зарарига бўлса ҳам — ислоҳ қилса, Аллоҳ унга одамлар билан ўртасидаги нарсада кифоя қилади. Ким Аллоҳ биладиган нарсанинг хилофида одамларга безанса, Аллоҳ уни шарманда қилади. Аллоҳ азза ва жалланинг шошилинч ризқи ва раҳмати хазиналари турганда, Ундан бўлмаган савоб ҳақида қандай ўйлайсан? Сенга салом бўлсин.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ مَخْلَدٍ ، نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ , حَدَّثَنِي أَبِي , نَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ , نَا إِدْرِيسُ الأَوْدِيُّ , عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ ، وَأَخْرَجَ الْكِتَابَ , فَقَالَ : هَذَا كِتَابُ عُمَرَ , ثُمَّ قُرِئَ عَلَى سُفْيَانَ " مِنْ هَاهُنَا إِلَى أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ , أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الْقَضَاءَ فَرِيضَةٌ مُحْكَمَةٌ وَسُنَّةٌ مُتَّبَعَةٌ , فَافْهَمْ إِذَا أُدْلِيَ إِلَيْكَ فَإِنَّهُ لا يَنْفَعُ تَكَلُّمٌ بِحَقٍّ لا نَفَاذَ لَهُ , آسِ بَيْنَ النَّاسِ فِي مَجْلِسِكَ ، وَوَجْهِكَ وَعَدْلِكَ ، حَتَّى لا يَطْمَعَ شَرِيفٌ فِي حَيْفِكَ ، وَلا يَخَافَ ضَعِيفٌ جَوْرَكَ , الْبَيِّنَةُ عَلَى مَنِ ادَّعَى وَالْيَمِينُ عَلَى مَنْ أَنْكَرَ , الصُّلْحُ جَائِزٌ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ ، إِلا صُلْحًا أَحَلَّ حَرَامًا أَوْ حَرَّمَ حَلالا , لا يَمْنَعْكَ قَضَاءٌ قَضَيْتَهُ بِالأَمْسِ رَاجَعْتَ فِيهِ نَفْسَكَ وَهُدِيتَ فِيهِ لِرُشْدِكَ أَنْ تُرَاجِعَ الْحَقَّ ، فَإِنَّ الْحَقَّ قَدِيمٌ ، وَإِنَّ الْحَقَّ لا يُبْطِلُهُ شَيْءٌ وَمُرَاجَعَةَ الْحَقِّ خَيْرٌ مِنَ التَّمَادِي فِي الْبَاطِلِ , الْفَهْمَ الْفَهْمَ فِيمَا يَخْتَلِجُ عِنْدَ ذَلِكَ فَاعْمَدْ إِلَى أَحَبِّهَا إِلَى اللَّهِ وَأَشْبَهِهَا بِالْحَقِّ فِيمَا تَرَى وَاجْعَلْ لِلْمُدَّعِي أَمَدًا يَنْتَهِي إِلَيْهِ فَإِنْ أَحْضَرَ بَيِّنَةً وَإِلا وَجَّهْتَ عَلَيْهِ الْقَضَاءَ , فَإِنَّ ذَلِكَ أَجْلَى لِلْعَمَى ، وَأَبْلَغُ فِي الْعُذْرِ , الْمُسْلِمُونَ عُدُولٌ بَيْنَهُمْ بَعْضُهُمْ ، عَلَى بَعْضٍ ، إِلا مَجْلُودًا فِي حَدٍّ ، أَوْ مُجَرَّبًا فِي شَهَادَةِ زُورٍ ، أَوْ ظَنِينًا فِي وَلاءٍ ، أَوْ قَرَابَةٍ , فَإِنَّ اللَّهَ تَوَلَّى مِنْكُمُ السَّرَائِرَ وَدَرَأَ عَنْكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ , ثُمَّ إِيَّاكَ وَالضَّجَرَ ، وَالْقَلَقَ ، وَالتَّأَذِّيَ بِالنَّاسِ ، وَالتَّنَكُّرَ لِلْخُصُومِ فِي مَوَاطِنَ الْحَقِّ الَّتِي يُوجِبُ اللَّهُ بِهَا الأَجْرَ وَيُحْسِنُ بِهَا الذِّكْرَ , فَإِنَّهُ مَنْ يُخْلِصُ نِيَّتَهُ فِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللَّهِ ، يَكْفِهِ اللَّهُ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ النَّاسِ , وَمَنْ تَزَيَّنَ لِلنَّاسِ بِمَا يَعْلَمُ اللَّهُ ذَلِكَ شَانَهُ اللَّهُ "

Said ibn Abu Burdadan rivoyat qilinadi — u maktubni chiqarib: Bu Umarning maktubidir, dedi. Soʻng Sufyonga oʻqib berildi: Falonchidan Abu Muso al-Ashʼariyga. Ammo baʼd, hukm qilish — mustahkam farz va ergashiladigan sunnatdir. Senga (hujjat) keltirilganda uni yaxshi anglab ol; zero, ijrosi boʻlmagan haq soʻzning foydasi yoʻq. Odamlarni majlisingda, yuzingda va adolatingda teng tut — toki sharafli sening ogʻishingdan tama qilmasin, zaif esa sening jabringdan qoʻrqmasin. Bayyina daʼvo qilgan zimmasida, qasam esa inkor qilgan zimmasidadir. Musulmonlar orasida sulh joizdir, magar haromni halol qilgan yoki halolni harom qilgan sulh boʻlmasa. Kecha chiqargan hukming — sen unda oʻzingga qaytib, toʻgʻri yoʻlga hidoyat qilingan boʻlsang — haqqa qaytishingdan seni toʻsmasin; chunki haq qadimdir, haqni hech narsa botil qilolmaydi va haqqa qaytish botilda davom etishdan yaxshiroqdir. Koʻnglingda tugʻyon urgan narsada — fahm, yana fahm! Shunda Alloh nazdida eng sevimlisiga, oʻz koʻrishingcha haqqa eng oʻxshaganiga yuzlan. Daʼvogarga bir muddat belgila; agar bayyina keltirsa (haqqini oladi), aks holda unga qarshi hukm chiqarasan. Zero, bu koʻrlikni koʻproq ochadi va uzrni yetkazishda balogʻatliroqdir. Musulmonlar oʻzaro bir-birlariga nisbatan odildirlar, magar hadda kaltaklangan, yolgʻon guvohlikda sinalgan yoki valo yo qarindoshlik jihatidan gumon qilingan kishi boʻlmasa. Albatta, Alloh sizlardan sirlarni Oʻz zimmasiga oldi va bayyinalar bilan sizdan (jazoni) daf qildi. Soʻng zerikishdan, bezovtalikdan, odamlarga ozor berishdan va Alloh ular sababli ajr vojib qiladigan, zikrni goʻzal qiladigan haq oʻrinlarida daʼvogarlarga qovoq solishdan saqlan. Zero, kim Alloh bilan oʻzi oʻrtasidagi niyatini xolis qilsa, Alloh unga odamlar bilan oʻrtasidagi narsada kifoya qiladi. Kim Alloh biladigan narsaning xilofida odamlarga bezansa, Alloh uni sharmanda qiladi.Саид ибн Абу Бурдадан ривоят қилинади — у мактубни чиқариб: Бу Умарнинг мактубидир, деди. Сўнг Суфёнга ўқиб берилди: Фалончидан Абу Мусо ал-Ашъарийга. Аммо баъд, ҳукм қилиш — мустаҳкам фарз ва эргашиладиган суннатдир. Сенга (ҳужжат) келтирилганда уни яхши англаб ол; зеро, ижроси бўлмаган ҳақ сўзнинг фойдаси йўқ. Одамларни мажлисингда, юзингда ва адолатингда тенг тут — токи шарафли сенинг оғишингдан тама қилмасин, заиф эса сенинг жабрингдан қўрқмасин. Баййина даъво қилган зиммасида, қасам эса инкор қилган зиммасидадир. Мусулмонлар орасида сулҳ жоиздир, магар ҳаромни ҳалол қилган ёки ҳалолни ҳаром қилган сулҳ бўлмаса. Кеча чиқарган ҳукминг — сен унда ўзингга қайтиб, тўғри йўлга ҳидоят қилинган бўлсанг — ҳаққа қайтишингдан сени тўсмасин; чунки ҳақ қадимдир, ҳақни ҳеч нарса ботил қилолмайди ва ҳаққа қайтиш ботилда давом этишдан яхшироқдир. Кўнглингда туғён урган нарсада — фаҳм, яна фаҳм! Шунда Аллоҳ наздида энг севимлисига, ўз кўришингча ҳаққа энг ўхшаганига юзлан. Даъвогарга бир муддат белгила; агар баййина келтирса (ҳаққини олади), акс ҳолда унга қарши ҳукм чиқарасан. Зеро, бу кўрликни кўпроқ очади ва узрни етказишда балоғатлироқдир. Мусулмонлар ўзаро бир-бирларига нисбатан одилдирлар, магар ҳадда калтакланган, ёлғон гувоҳликда синалган ёки вало ё қариндошлик жиҳатидан гумон қилинган киши бўлмаса. Албатта, Аллоҳ сизлардан сирларни Ўз зиммасига олди ва баййиналар билан сиздан (жазони) даф қилди. Сўнг зерикишдан, безовталикдан, одамларга озор беришдан ва Аллоҳ улар сабабли ажр вожиб қиладиган, зикрни гўзал қиладиган ҳақ ўринларида даъвогарларга қовоқ солишдан сақлан. Зеро, ким Аллоҳ билан ўзи ўртасидаги ниятини холис қилса, Аллоҳ унга одамлар билан ўртасидаги нарсада кифоя қилади. Ким Аллоҳ биладиган нарсанинг хилофида одамларга безанса, Аллоҳ уни шарманда қилади.

حَدَّثَنِي أَبِي ، نَا أَحْمَدُ بْنُ الْحُنَيْنِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ , نَا دَاوُدُ بْنُ عَمْرٍو , نَا صَالِحُ بْنُ مُوسَى . ح وثنا عُثْمَانُ بْنُ أَحْمَدَ الدَّقَّاقُ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ حَفْصٍ الْخَثَمِيُّ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ الْمُحَارِبِيُّ , نَا صَالِحُ بْنُ مُوسَى , عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ , عَنْ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " سَيَأْتِيكُمْ عَنِّي أَحَادِيثُ مُخْتَلِفَةٌ , فَمَا جَاءَكُمْ مُوَافِقًا لِكِتَابِ اللَّهِ وَلِسُنَّتِي فَهُوَ مِنِّي , وَمَا جَاءَكُمْ مُخَالِفًا لِكِتَابِ اللَّهِ وَلِسُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي " ، صَالِحُ بْنُ مُوسَى ، ضَعِيفٌ ، لا يُحْتَجُّ بِحَدِيثِهِ

Abu Hurayradan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Sizlarga mendan bir-biriga xilof hadislar keladi. Sizlarga Allohning Kitobiga va mening sunnatimga muvofiq kelgani mendandir; Allohning Kitobiga va sunnatimga xilof kelgani esa mendan emas». Solih ibn Muso zaifdir, uning hadisi bilan hujjat keltirilmaydi.Абу Ҳурайрадан ривоят қилинади: Набий ﷺ шундай дедилар: «Сизларга мендан бир-бирига хилоф ҳадислар келади. Сизларга Аллоҳнинг Китобига ва менинг суннатимга мувофиқ келгани мендандир; Аллоҳнинг Китобига ва суннатимга хилоф келгани эса мендан эмас». Солиҳ ибн Мусо заифдир, унинг ҳадиси билан ҳужжат келтирилмайди.

نَا أَبُو مُحَمَّدِ بْنُ صَاعِدٍ ، وَالْحُسَيْنُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ، قَالا : نَا الْفَضْلُ بْنُ سَهْلٍ , نَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ , نَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ , عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِذَا حُدِّثْتُمْ عَنِّي بِحَدِيثٍ تَعْرِفُونَهُ وَلا تُنْكِرُونَهُ فَصَدِّقُوا بِهِ , وَمَا تُنْكِرُونَهُ فَكَذِّبُوا بِهِ " ، حَدَّثَنَا ابْنُ صَاعِدٍ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْمُخَرِّمِيُّ , نَا عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ , نَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ ، بِإِسْنَادِهِ نَحْوَهُ , وَزَادَ فَإِنِّي أَقُولُ مَا يُعْرَفُ وَلا يُنْكَرُ , وَلا أَقُولُ مَا يُنْكَرُ وَلا يُعْرَفُ "

Abu Hurayradan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Sizlarga mendan siz tanigan va inkor qilmaydigan bir hadis aytilsa, uni tasdiqlanglar; inkor qiladiganingizni esa yolgʻonga chiqaringlar», dedilar. Yana shu sanad bilan shunga oʻxshashi rivoyat qilinib, unda: «Chunki men tanilgan va inkor qilinmaydigan narsani aytaman, inkor qilinadigan va tanilmaydigan narsani aytmayman», deb ziyoda qilingan.Абу Ҳурайрадан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Сизларга мендан сиз таниган ва инкор қилмайдиган бир ҳадис айтилса, уни тасдиқланглар; инкор қиладиганингизни эса ёлғонга чиқаринглар», дедилар. Яна шу санад билан шунга ўхшаши ривоят қилиниб, унда: «Чунки мен танилган ва инкор қилинмайдиган нарсани айтаман, инкор қилинадиган ва танилмайдиган нарсани айтмайман», деб зиёда қилинган.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ السَّمَّاكِ ، نَا حَنْبَلُ بْنُ إِسْحَاقَ , نَا جُبَارَةُ بْنُ الْمُغَلِّسِ , نَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ أَبِي النَّجُودِ , عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ , عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ , قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّهَا تَكُونُ بَعْدِي رُوَاةٌ يَرْوُونَ عَنِّي الْحَدِيثَ , فَاعْرِضُوا حَدِيثَهُمْ عَلَى الْقُرْآنِ ، فَمَا وَافَقَ الْقُرْآنَ فَخُذُوا بِهِ , وَمَا لَمْ يُوَافِقِ الْقُرْآنَ فَلا تَأْخُذُوا بِهِ " ، هَذَا وَهْمٌ وَالصَّوَابُ عَنْ عَاصِمٍ , عَنْ زَيْدٍ , عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ , مُرْسَلا ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Ali ibn Abu Tolibdan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Mendan keyin mendan hadis rivoyat qiladigan rovilar boʻladi. Bas, ularning hadisini Qurʼonga solishtiringlar: Qurʼonga muvofiq kelganini olinglar, Qurʼonga muvofiq kelmaganini olmanglar». Bu — vahmdir; toʻgʻrisi Osimdan, u Zayddan, u Ali ibn al-Husayndan mursal holda Nabiy ﷺ dan (rivoyat qilingani)dir.Али ибн Абу Толибдан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Мендан кейин мендан ҳадис ривоят қиладиган ровилар бўлади. Бас, уларнинг ҳадисини Қуръонга солиштиринглар: Қуръонга мувофиқ келганини олинглар, Қуръонга мувофиқ келмаганини олманглар». Бу — ваҳмдир; тўғриси Осимдан, у Зайддан, у Али ибн ал-Ҳусайндан мурсал ҳолда Набий ﷺ дан (ривоят қилингани)дир.

نَا الْحُسَيْنُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ الْمَطِيرِيُّ , وَأَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ عِيسَى الْخَوَّاصُ ، قَالُوا : نَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَنْصُورٍ أَبُو إِسْمَاعِيلَ الْفَقِيهُ , نَا يَزِيدُ بْنُ نُعَيْمٍ بِبَغْدَادَ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ , نَا أَبُو حَنِيفَةَ ، عَنْ هَيْثَمٍ الصَّيْرَفِيِّ , عَنِ الشَّعْبِيِّ ، عَنْ جَابِرٍ , " أَنَّ رَجُلَيْنِ اخْتَصَمَا إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي نَاقَةٍ , فَقَالَ : كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا نُتِجَتْ هَذِهِ النَّاقَةُ عِنْدِي وَأَقَامَ بَيِّنَةً , فَقَضَى بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِلَّذِي هِيَ فِي يَدِهِ "

Jobirdan rivoyat qilinadiki, ikki kishi bir tuya haqida nizolashib Nabiy ﷺ huzurlariga keldilar. Ularning har biri: «Bu tuya mening huzurimda tugʻilgan», dedi va bayyina keltirdi. Shunda Rasululloh ﷺ uni qoʻlida boʻlgan kishi foydasiga hukm qildilar.Жобирдан ривоят қилинадики, икки киши бир туя ҳақида низолашиб Набий ﷺ ҳузурларига келдилар. Уларнинг ҳар бири: «Бу туя менинг ҳузуримда туғилган», деди ва баййина келтирди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уни қўлида бўлган киши фойдасига ҳукм қилдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ ، نَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْقَوَارِيرِيُّ , نَا عَبْدُ الْعَزِيزِ الدَّرَاوَرْدِيُّ , نَا يَزِيدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْهَادِ , عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ , عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ , عَنْ أَبِي قَيْسٍ مَوْلَى عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ, عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " إِذَا حَكَمَ الْحَاكِمُ فَاجْتَهَدَ فَأَخْطَأَ فَلَهُ أَجْرٌ وَاحِدٌ , وَإِذَا حَكَمَ فَاجْتَهَدَ فَأَصَابَ فَلَهُ أَجْرَانِ " ، قَالَ : فَحَدَّثْتُ بِهِ أَبَا بَكْرِ بْنَ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ , فَقَالَ : هَكَذَا حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، حَدَّثَنَا ابْنُ صَاعِدٍ , نَا الرَّمَادِيُّ ، نَا يَحْيَى بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ , نَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ , بِإِسْنَادِهِ نَحْوَهُ , وَقَالَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , مِثْلَهُ

Amr ibn al-Osning mavlosi Abu Qaysdan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Hokim hukm qilib, ijtihod qilsa va xato qilsa, unga bir ajr boʻladi; hukm qilib, ijtihod qilsa va toʻgʻrisiga yetsa, unga ikki ajr boʻladi». U aytdi: Men buni Abu Bakr ibn Amr ibn Hazmga aytib berdim; u: «Menga Abu Salama Abu Hurayradan ana shunday rivoyat qilib bergan edi», dedi. Yana shu sanad bilan shunga oʻxshashi rivoyat qilinib, unda Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺ dan, deb keltirilgan.Амр ибн ал-Оснинг мавлоси Абу Қайсдан ривоят қилинади: Набий ﷺ шундай дедилар: «Ҳоким ҳукм қилиб, ижтиҳод қилса ва хато қилса, унга бир ажр бўлади; ҳукм қилиб, ижтиҳод қилса ва тўғрисига етса, унга икки ажр бўлади». У айтди: Мен буни Абу Бакр ибн Амр ибн Ҳазмга айтиб бердим; у: «Менга Абу Салама Абу Ҳурайрадан ана шундай ривоят қилиб берган эди», деди. Яна шу санад билан шунга ўхшаши ривоят қилиниб, унда Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺ дан, деб келтирилган.

وَنا يَحْيَى بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ صَاعِدٍ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ زُنْبُورٍ الْمَكِّيُّ , نَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ , عَنْ يَزِيدَ بْنِ الْهَادِ , عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ , عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ , عَنْ أَبِي قَيْسٍ مَوْلَى عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ , عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ , قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا حَكَمَ الْحَاكِمُ فَاجْتَهَدَ فَأَخْطَأَ فَلَهُ أَجْرٌ , ثُمَّ إِنْ حَكَمَ فَأَصَابَ فَلَهُ أَجْرَانِ " ، وَقَالَ يَزِيدُ بْنُ الْهَادِ : فَحَدَّثْتُ بِهَذَا الْحَدِيثِ أَبَا بَكْرِ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ , فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَكَذَا حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ . نَا ابْنُ صَاعِدٍ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُقْرِئُ , نَا أَبِي . ح وَنا ابْنُ صَاعِدٍ , نَا أَحْمَدُ بْنُ مَنْصُورٍ , نَا أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُقْرِئُ , نَا حَيْوَةُ بْنُ شُرَيْحٍ , حَدَّثَنِي يَزِيدُ بْنُ الْهَادِ , بِالإِسْنَادَيْنِ جَمِيعًا مثل قَوْلِ الْقَوَارِيرِيِّ

Amr ibn al-Osdan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Hokim hukm qilib, ijtihod qilsa va xato qilsa, unga bir ajr boʻladi; soʻng hukm qilib, toʻgʻrisiga yetsa, unga ikki ajr boʻladi», dedilar. Yazid ibn al-Hod aytdi: Men bu hadisni Abu Bakr ibn Muhammad ibn Amr ibn Hazmga aytib berdim. Abu Bakr: «Menga Abu Salama Abu Hurayradan ana shunday rivoyat qilib bergan edi», dedi. Yana Yazid ibn al-Hoddan har ikkala sanad bilan al-Qavoririyning soʻzi kabi rivoyat qilingan.Амр ибн ал-Осдан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳоким ҳукм қилиб, ижтиҳод қилса ва хато қилса, унга бир ажр бўлади; сўнг ҳукм қилиб, тўғрисига етса, унга икки ажр бўлади», дедилар. Язид ибн ал-Ҳод айтди: Мен бу ҳадисни Абу Бакр ибн Муҳаммад ибн Амр ибн Ҳазмга айтиб бердим. Абу Бакр: «Менга Абу Салама Абу Ҳурайрадан ана шундай ривоят қилиб берган эди», деди. Яна Язид ибн ал-Ҳоддан ҳар иккала санад билан ал-Қаворирийнинг сўзи каби ривоят қилинган.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُعَلَّى , وَالْحُسَيْنُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ , قَالا : نَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى , نَا الْحَسَنُ بْنُ الرَّبِيعِ , نَا أَبُو الأَحْوَصِ ، عَنْ سِمَاكٍ , عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ ، عَنْ أَبِيهِ , قَالَ : جَاءَ رَجُلٌ مِنْ حَضْرَمَوْتَ وَرَجُلٌ مِنْ كِنْدَةَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , فَقَالَ الْحَضْرَمِيُّ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنَّ هَذَا غَلَبَنِي عَلَى أَرْضٍ كَانَتْ لأَبِي , فَقَالَ الْكِنْدِيُّ : هِيَ أَرْضِي كَانَتْ فِي يَدِي أَزْرَعُهَا لَيْسَ لَهُ فِيهَا حَقٌّ , فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، لِلْحَضْرَمِيِّ : " أَلَكَ بَيِّنَةٌ ؟ ، قَالَ : لا , قَالَ : يَمِينُهُ , فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنَّهُ لا يُبَالِي عَلَى مَا حَلَفَ وَلا يَتَوَرَّعُ مِنْ شَيْءٍ , فَقَالَ : لَيْسَ لَكَ مِنْهُ إِلا ذَلِكَ , فَانْطَلَقَ بِهِ لِيُحَلِّفَهُ , فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمَّا أَدْبَرَ : أَمَا لَئِنْ حَلَفَ عَلَى مَالِهِ لِيَأْكُلَهُ ظُلْمًا ، لَيَلْقَيَنَّ اللَّهُ وَهُوَ عَنْهُ مُعْرِضٌ "

Voil ibn Hujrdan rivoyat qilinadi: Hazramavtlik bir kishi va Kindalik bir kishi Rasululloh ﷺ huzurlariga keldilar. Hazramavtlik: «Yo Rasululloh, bu kishi otamdan qolgan bir yerimni mendan tortib oldi», dedi. Kindalik: «U mening yerim, qoʻlimda, men uni ekaman; uning unda hech haqi yoʻq», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ Hazramavtlikka: «Senda bayyina bormi?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «Unday boʻlsa, uning qasami», dedilar. U: «Yo Rasululloh, bu kishi nima ustiga qasam ichishidan parvo qilmaydi va hech narsadan tortinmaydi», dedi. U zot: «Senga undan shundan boshqasi yoʻq», dedilar. Shunda u kishi uni qasam ichirish uchun olib ketdi. U orqa oʻgirib ketganda, Rasululloh ﷺ: «Ogoh boʻlki, agar u boshqaning molini zulm bilan yeyish uchun qasam ichsa, albatta Allohga, U Zot undan yuz oʻgirgan holda yoʻliqadi», dedilar.Воил ибн Ҳужрдан ривоят қилинади: Ҳазрамавтлик бир киши ва Киндалик бир киши Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келдилар. Ҳазрамавтлик: «Ё Расулуллоҳ, бу киши отамдан қолган бир еримни мендан тортиб олди», деди. Киндалик: «У менинг ерим, қўлимда, мен уни экаман; унинг унда ҳеч ҳақи йўқ», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ Ҳазрамавтликка: «Сенда баййина борми?» дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Ундай бўлса, унинг қасами», дедилар. У: «Ё Расулуллоҳ, бу киши нима устига қасам ичишидан парво қилмайди ва ҳеч нарсадан тортинмайди», деди. У зот: «Сенга ундан шундан бошқаси йўқ», дедилар. Шунда у киши уни қасам ичириш учун олиб кетди. У орқа ўгириб кетганда, Расулуллоҳ ﷺ: «Огоҳ бўлки, агар у бошқанинг молини зулм билан ейиш учун қасам ичса, албатта Аллоҳга, У Зот ундан юз ўгирган ҳолда йўлиқади», дедилар.

نَا ابْنُ صَاعِدٍ , نَا أَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ , نَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ , نَا سَعِيدٌ , عَنْ قَتَادَةَ , عَنْ خِلاسٍ , عَنْ أَبِي رَافِعٍ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنَّ رَجُلَيْنِ ادَّعَيَا دَابَّةً لَمْ يَكُنْ لَهُمَا بَيِّنَةٌ , " فَأَمَرَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يَسْتَهِمَا عَلَى الْيَمِينِ " ، نَا ابْنُ صَاعِدٍ , نَا زَيْدُ بْنُ أَخْزَمَ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ , نَا سَعِيدٌ , عَنْ قَتَادَةَ , بِهَذَا الإِسْنَادِ , وَزَادَ فِيهِ : " أَحَبَّا أَوْ كَرِهَا "

Abu Hurayradan rivoyat qilinadiki, ikki kishi bir ulov haqida daʼvo qildi, ikkovining ham bayyinasi yoʻq edi. Shunda Rasululloh ﷺ ularga qasam ustida qurʼa tashlashni buyurdilar. Yana shu sanad bilan rivoyat qilinib, unda: «xohlasalar ham, xohlamasalar ham», deb ziyoda qilingan.Абу Ҳурайрадан ривоят қилинадики, икки киши бир улов ҳақида даъво қилди, икковининг ҳам баййинаси йўқ эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уларга қасам устида қуръа ташлашни буюрдилар. Яна шу санад билан ривоят қилиниб, унда: «хоҳласалар ҳам, хоҳламасалар ҳам», деб зиёда қилинган.

نَا ابْنُ صَاعِدٍ , نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عِمْرَانَ الْعَابِدِيُّ , نَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ , عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ جَابِرٍ , أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَضَى بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ الْوَاحِدِ , قَالَ : وَقَضَى بِهَا عَلِيٌّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ بِالْكُوفَةِ "

Jobirdan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ bitta guvoh bilan birga qasam asosida hukm qildilar. U aytdi: Ali (roziyallohu anhu) ham sizlarning oranglarda, Kufada shunga (koʻra) hukm qildi.Жобирдан ривоят қилинадики, Набий ﷺ битта гувоҳ билан бирга қасам асосида ҳукм қилдилар. У айтди: Али (розияллоҳу анҳу) ҳам сизларнинг орангларда, Куфада шунга (кўра) ҳукм қилди.

نَا ابْنُ مَخْلَدٍ , وَجَعْفَرُ بْنُ نُصَيْرٍ , قَالا : نَا الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ شَبِيبٍ , نَا هَارُونُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بَكَّارٍ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى بْنِ سُمَيْعٍ الْقُرَشِيُّ , نَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ , عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ , أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " حَلَّفَ طَالِبَ الْحَقِّ مَعَ الشَّاهِدِ الْوَاحِدِ "

Ali ibn Abu Tolibdan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ bitta guvoh bilan birga haq talab qiluvchini qasam ichirdilar.Али ибн Абу Толибдан ривоят қилинадики, Набий ﷺ битта гувоҳ билан бирга ҳақ талаб қилувчини қасам ичирдилар.

نَا ابْنُ مَخْلَدٍ , نَا عَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ , نَا شَبَابَةُ , نَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي سَلَمَةَ , عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ عَلِيٍّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ , أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , " قَضَى بِشَهَادَةِ شَاهِدٍ وَاحِدٍ وَيَمِينِ صَاحِبِ الْحَقِّ, وَقَضَى بِهِ عَلِيٌّ بِالْعِرَاقِ "

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ bitta guvohning guvohligi va haq egasining qasami bilan hukm qildilar. Ali ham Iroqda shunga (koʻra) hukm qildi.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ битта гувоҳнинг гувоҳлиги ва ҳақ эгасининг қасами билан ҳукм қилдилар. Али ҳам Ироқда шунга (кўра) ҳукм қилди.

نَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي الرِّجَالِ , نَا أَبُو أُمَيَّةَ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ نَا يَعْقُوبُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزُّهْرِيُّ , نَا إِسْحَاقُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ , حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْكِنَانِيُّ , عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو , قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ فِي الْحَقِّ بِشَاهِدَيْنِ فَإِنْ جَاءَ بِشَاهِدَيْنِ أَخَذَ حَقَّهُ , وَإِنْ جَاءَ بِشَاهِدٍ وَاحِدٍ حَلَفَ مَعَ شَاهِدِهِ "

Abdulloh ibn Amrdan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Alloh va Uning Rasuli haq (talabi)da ikki guvoh bilan hukm qildi. Kim ikki guvoh keltirsa, haqqini oladi; kim bitta guvoh keltirsa, guvohi bilan birga qasam ichadi».Абдуллоҳ ибн Амрдан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Аллоҳ ва Унинг Расули ҳақ (талаби)да икки гувоҳ билан ҳукм қилди. Ким икки гувоҳ келтирса, ҳаққини олади; ким битта гувоҳ келтирса, гувоҳи билан бирга қасам ичади».

نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ ، نَا صَلْتُ بْنُ مَسْعُودٍ . ح وَنا الْحُسَيْنُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ , نَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ , قَالا : نَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ , نَا رَبِيعَةُ بْنُ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ , عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " قَضَى بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ "

Abu Hurayradan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ guvoh bilan birga qasam asosida hukm qildilar.Абу Ҳурайрадан ривоят қилинадики, Набий ﷺ гувоҳ билан бирга қасам асосида ҳукм қилдилар.

نَا أَبُو هُرَيْرَةَ الأَنْطَاكِيُّ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ حَمْزَةَ بْنِ صَالِحٍ ، نَا يَزِيدُ بْنُ مُحَمَّدٍ , نَا سُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ مَسْرُوقٍ , عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ الْفُرَاتِ , عَنِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ , عَنْ نَافِعٍ , عَنِ ابْنِ عُمَرَ , أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " رَدَّ الْيَمِينَ عَلَى طَالِبِ الْحَقِّ "

Ibn Umardan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ qasamni haq talab qiluvchiga qaytardilar.Ибн Умардан ривоят қилинадики, Набий ﷺ қасамни ҳақ талаб қилувчига қайтардилар.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الْمُقْرِئُ , نَا أَحْمَدُ بْنُ الْعَبَّاسِ , نَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ سَعِيدٍ , نَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ أَبِي يَحْيَى , عَنْ حُسَيْنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ ضُمَيْرَةَ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ جَدِّهِ , عَنْ عَلِيٍّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ ، قَالَ : " الْمُدَّعَى عَلَيْهِ أَوْلَى بِالْيَمِينِ , فَإِنْ نَكَلَ حَلَفَ صَاحِبُ الْحَقِّ وَأَخَذَ "

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Daʼvo qilingan kishi qasamga haqliroqdir. Agar u qasamdan bosh tortsa, haq egasi qasam ichadi va (haqini) oladi.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Даъво қилинган киши қасамга ҳақлироқдир. Агар у қасамдан бош тортса, ҳақ эгаси қасам ичади ва (ҳақини) олади.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمَالِكِيُّ , نَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ , نَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ , نَا أَبُو الأَشْهَبِ ، عَنِ الْحَسَنِ , قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مِنْ دُعِيَ إِلَى حَاكِمٍ مِنْ حُكَّامِ الْمُسْلِمِينَ فَلَمْ يُجِبْ فَهُوَ ظَالِمٌ لا حَقَّ لَهُ "

Al-Hasandan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim musulmonlarning hokimlaridan bir hokim huzuriga chaqirilsa-yu, javob bermasa, u zolimdir, unga hech haq yoʻq», dedilar.Ал-Ҳасандан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким мусулмонларнинг ҳокимларидан бир ҳоким ҳузурига чақирилса-ю, жавоб бермаса, у золимдир, унга ҳеч ҳақ йўқ», дедилар.

نَا الْحُسَيْنُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْقَاضِي , نَا يَعْقُوبُ الدَّوْرَقِيُّ . ح وَنا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ ، إِمْلاءً , نَا صَلْتُ بْنُ مَسْعُودٍ , قَالا : نَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ , عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ , عَنِ ابْنٍ لِسَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ , قَالَ : وَجَدْنَا فِي كِتَابِ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ , أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " قَضَى فِي الْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ " , لَفْظُ الصَّلْتِ

Saʼd ibn Ubodaning oʻgʻillaridan biri aytdi: Biz Saʼd ibn Uboda (roziyallohu anhu)ning kitobida topdikki, Rasululloh ﷺ guvoh bilan birga qasam haqida hukm qilganlar. Lafz Saltniki.Саъд ибн Убоданинг ўғилларидан бири айтди: Биз Саъд ибн Убода (розияллоҳу анҳу)нинг китобида топдикки, Расулуллоҳ ﷺ гувоҳ билан бирга қасам ҳақида ҳукм қилганлар. Лафз Салтники.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ مَخْلَدٍ ، نَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يُونُسَ , نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ رَبِيعَةَ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ , عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ , عَنْ طَاوُسٍ , عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ , قَالَ : " قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ الْوَاحِدِ " ، خَالَفَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، وَلَمْ يَذْكُرْ طَاوُسًا , وَكَذَلِكَ قَالَ سَيْفٌ , عَنْ قَيْسِ بْنِ سَعْدٍ , عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ , عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ

Ibn Abbosdan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bitta guvoh bilan birga qasam asosida hukm qildilar. Unga Abdurrazzoq muxolafat qilib, Tovusni zikr qilmagan. Sayf ham Qays ibn Saʼddan, u Amr ibn Dinordan, u Ibn Abbosdan shunday degan.Ибн Аббосдан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ битта гувоҳ билан бирга қасам асосида ҳукм қилдилар. Унга Абдурраззоқ мухолафат қилиб, Товусни зикр қилмаган. Сайф ҳам Қайс ибн Саъддан, у Амр ибн Динордан, у Ибн Аббосдан шундай деган.

نَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَلِيٍّ ، نَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ مَرْوَانَ , نَا شَيْبَانُ , نَا طَلْحَةُ بْنُ زَيْدٍ , نَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ , أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَبَا بَكْرٍ ، وَعُمَرَ ، وَعُثْمَانَ , " كَانُوا يَقْضُونَ بِشَهَادَةِ الشَّاهِدِ الْوَاحِدِ وَيَمِينِ الْمُدَّعِي " ، قَالَ جَعْفَرٌ : وَالْقُضَاةُ يَقْضُونَ بِذَلِكَ عِنْدَنَا الْيَوْمَ

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon bitta guvohning guvohligi va daʼvogarning qasami bilan hukm qilar edilar. Jaʼfar aytdi: Bizning oldimizda bugun ham qozilar shunga (koʻra) hukm qiladilar.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон битта гувоҳнинг гувоҳлиги ва даъвогарнинг қасами билан ҳукм қилар эдилар. Жаъфар айтди: Бизнинг олдимизда бугун ҳам қозилар шунга (кўра) ҳукм қиладилар.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ أَسَدٍ الْهَرَوِيُّ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ إِشْكَابَ , نَا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي سَبْرَةَ ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ , قَالَ : حَضَرْتُ أَبَا بَكْرٍ ، وَعُمَرَ ، وَعُثْمَانَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ ، " يَقْضُونَ بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ "

Abdulloh ibn Omirdan rivoyat qilinadi: Men Abu Bakr, Umar va Usmon (roziyallohu anhum)ning huzurlarida boʻlib, ularning guvoh bilan birga qasam asosida hukm qilishlarini koʻrganman.Абдуллоҳ ибн Омирдан ривоят қилинади: Мен Абу Бакр, Умар ва Усмон (розияллоҳу анҳум)нинг ҳузурларида бўлиб, уларнинг гувоҳ билан бирга қасам асосида ҳукм қилишларини кўрганман.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ صَالِحٍ الأَزْدِيُّ , نَا الزُّبَيْرُ بْنُ بَكَّارٍ , نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ , عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ , عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ , عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ الْمَكِّيِّ ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ عَدِيٍّ الْكِنْدِيِّ , أَنَّهُ أَخْبَرَهُ ، عَنْ أَبِيهِ , أَنَّهُ قَالَ : جَاءَ رَجُلانِ يَخْتَصِمَانِ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ أَحَدُهُمَا : " أَرْضِي هِيَ لِي , وَقَالَ الآخَرُ : هِيَ أَرْضِي حَرَثْتُهَا وَزَرَعْتُهَا , فَأَحْلَفَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الَّذِي فِي يَدِهِ الأَرْضُ "

Adiy ibn Adiy al-Kindiy otasidan xabar berdiki, u shunday dedi: Ikki kishi nizolashib Nabiy ﷺ huzurlariga keldi. Ularning biri: «Yerim — u meniki», dedi. Ikkinchisi: «U mening yerim, men uni haydab, ekdim», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ yer qoʻlida boʻlgan kishini qasam ichirdilar.Адий ибн Адий ал-Киндий отасидан хабар бердики, у шундай деди: Икки киши низолашиб Набий ﷺ ҳузурларига келди. Уларнинг бири: «Ерим — у меники», деди. Иккинчиси: «У менинг ерим, мен уни ҳайдаб, экдим», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ ер қўлида бўлган кишини қасам ичирдилар.

نَا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ ، نَا عِيسَى بْنُ أَبِي عِمْرَانَ , نَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ , نَا ابْنُ جُرَيْجٍ , عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ جَدِّهِ , قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ تَطَبَّبَ وَلَمْ نَعْلَمْ مِنْهُ طِبًّا قَبْلَ ذَلِكَ فَهُوَ ضَامِنٌ "

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosidan rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Kim tabiblik qilsa-yu, biz undan bundan oldin tabiblik (bilimini) bilmagan boʻlsak, u zomindir», dedilar.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобосидан ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким табиблик қилса-ю, биз ундан бундан олдин табиблик (билимини) билмаган бўлсак, у зоминдир», дедилар.

نَا أَبُو بَكْرٍ الشَّافِعِيُّ ، نَا مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ أَخُو خَطَّابٍ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَهْمٍ , نَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ , عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ جُرَيْجٍ , عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ جَدِّهِ , قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ تَطَبَّبَ وَلَمْ يَكُنْ قَبْلَ ذَلِكَ بِالطِّبِّ مَعْرُوفًا ، فَأَصَابَ نَفْسًا فَمَا دُونَهَا فَهُوَ ضَامِنٌ "

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosidan rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Kim tabiblik qilsa-yu, bundan oldin tabiblik bilan tanilmagan boʻlsa, soʻng bir jonga yoki undan kichigiga zarar yetkazsa, u zomindir», dedilar.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобосидан ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким табиблик қилса-ю, бундан олдин табиблик билан танилмаган бўлса, сўнг бир жонга ёки ундан кичигига зарар етказса, у зоминдир», дедилар.

نَا أَبُو بَكْرٍ الشَّافِعِيُّ ، نَا مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ , نَا مُحَمَّدُ الْجَرْجَرَائِيُّ , نَا الْوَلِيدُ , نَا ابْنُ جُرَيْجٍ , عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ جَدِّهِ أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَنْ تَطَبَّبَ ، وَلَمْ يُعْلَمْ مِنْهُ طِبٌّ فَهُوَ ضَامِنٌ "

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosidan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ: «Kim tabiblik qilsa-yu, undan tabiblik (bilimi) maʼlum boʻlmasa, u zomindir», dedilar.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобосидан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким табиблик қилса-ю, ундан табиблик (билими) маълум бўлмаса, у зоминдир», дедилар.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى بْنِ سَهْلِ الْبَرْبَهَارِيُّ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ , نَا عَبَّادُ بْنُ الْعَوَّامِ , عَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ , عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ , عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَدِّهِ , قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " الْمُدَّعِي أَوْلَى بِالْبَيِّنَةِ " ، نَا رِضْوَانُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ الصَّيْدَلانِيُّ , نَا عَبْدُ الْكَرِيمِ بْنُ الْهَيْثَمِ , نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الرَّبِيعِ الْكَرْمَانِيُّ , نَا عَبَّادٌ , عَنِ الْحُسَيْنِ يَعْنِي الْمُعَلِّمَ , بِإِسْنَادِهِ مِثْلَهُ

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosidan rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Daʼvogar bayyinaga haqliroqdir», dedilar. Yana boshqa sanad bilan Husayn al-Muallimdan shuning misli rivoyat qilingan.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобосидан ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Даъвогар баййинага ҳақлироқдир», дедилар. Яна бошқа санад билан Ҳусайн ал-Муаллимдан шунинг мисли ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَبُو الْقَاسِمِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ ابْنِ ابْنَةِ مَنِيعٍ ، قِرَاءَةً عَلَيْهِ , نَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي سَمِينَةَ , نَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى , نَا إِسْرَائِيلُ , عَنْ عُثْمَانَ الشَّحَّامِ , عَنْ عِكْرِمَةَ , عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ , قَالَ : كَانَ رَجُلٌ لَهُ امْرَأَةٌ وَلَدَتْ مِنْهُ وَلَدَيْنِ , قَالَ : " فَكَانَتْ تُؤْذِي رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَيَنْهَاهَا فَلا تَنْتَهِي وَيَزْجُرُهَا فَلا تَنْزَجِرُ , قَالَ : فَذَكَرَتْهُ ذَاتَ يَوْمٍ فَقَامَ إِلَيْهَا بِمِعْوَلٍ فَوَضَعَهُ فِي بَطْنِهَا ، ثُمَّ اتَّكَأَ عَلَيْهَا حَتَّى أَنْفَذَهُ , فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : أَلا اشْهَدُوا أَنَّ دَمَهَا هَدَرٌ " ، نَا عُمَرُ بْنُ أَحْمَدَ الدَّرْبِيُّ , نَا ابْنُ كَرَامَةَ , نَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى , بِإِسْنَادِهِ مِثْلَهُ

Ibn Abbosdan rivoyat qilinadi: Bir kishining xotini bor edi, u undan ikki farzand tuqqan edi. U ayol Rasululloh ﷺ ga ozor berar edi; u zot uni qaytarardilar, u qaytmas edi, koyirdilar, u tiyilmas edi. U aytdi: Bir kuni u yana u zotni (yomonlab) tilga oldi. Shunda u kishi ketmon bilan uning oldiga borib, uni ayolning qorniga qoʻydi, soʻng uning ustiga bosdi, hatto uni teshib oʻtdi. Rasululloh ﷺ: «Ogoh boʻlinglar, guvoh boʻlinglarki, uning qoni hadardir», dedilar. Yana shu sanad bilan shuning misli rivoyat qilingan.Ибн Аббосдан ривоят қилинади: Бир кишининг хотини бор эди, у ундан икки фарзанд туққан эди. У аёл Расулуллоҳ ﷺ га озор берар эди; у зот уни қайтарардилар, у қайтмас эди, койирдилар, у тийилмас эди. У айтди: Бир куни у яна у зотни (ёмонлаб) тилга олди. Шунда у киши кетмон билан унинг олдига бориб, уни аёлнинг қорнига қўйди, сўнг унинг устига босди, ҳатто уни тешиб ўтди. Расулуллоҳ ﷺ: «Огоҳ бўлинглар, гувоҳ бўлингларки, унинг қони ҳадардир», дедилар. Яна шу санад билан шунинг мисли ривоят қилинган.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ مِرْدَاسٍ ، نَا أَبُو دَاوُدَ ، نَا عَبَّادُ بْنُ مُوسَى , نَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ , نَا إِسْرَائِيلُ , عَنْ عُثْمَانَ الشَّحَّامِ , عَنْ عِكْرِمَةَ , عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ بِهَذَا وَقَالَ : " فَلَمَّا كَانَ الْبَارِحَةَ جَعَلَتْ تَشْتُمُكَ ، وَتَقَعُ فِيكَ فَقَتَلْتُهَا , فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : أَلا اشْهَدُوا أَنَّ دَمَهَا هَدَرٌ " ، قَالَ الشَّيْخُ الدَّارَقُطْنِيُّ : فِيهِ سُنَّةٌ فِي الأَصْلِ فِي إِشْهَادِ الْحَاكِمِ عَلَى نَفْسِهِ بِإِنْفَاذِ الْقَضَاءِ

Ibn Abbosdan shu (hadis) rivoyat qilinib, unda u aytdi: «Kecha u seni soʻka boshladi va senga til tegizdi, shuning uchun men uni oʻldirdim». Shunda Rasululloh ﷺ: «Ogoh boʻlinglar, guvoh boʻlinglarki, uning qoni hadardir», dedilar. Shayx ad-Doraqutniy aytdi: Bunda hokimning hukmni ijro etishda oʻz zimmasiga guvoh keltirishi haqida asl sunnat bordir.Ибн Аббосдан шу (ҳадис) ривоят қилиниб, унда у айтди: «Кеча у сени сўка бошлади ва сенга тил тегизди, шунинг учун мен уни ўлдирдим». Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Огоҳ бўлинглар, гувоҳ бўлингларки, унинг қони ҳадардир», дедилар. Шайх ад-Дорақутний айтди: Бунда ҳокимнинг ҳукмни ижро этишда ўз зиммасига гувоҳ келтириши ҳақида асл суннат бордир.

نَا أَحْمَدُ بْنُ عِيسَى بْنِ عَلِيٍّ الْخَوَّاصُ , نَا أَحْمَدُ بْنُ عُبَيْدِ بْنِ نَاصِحٍ , نَا أَبُو دَاوُدَ ، نَا زَمْعَةُ , عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ عُرْوَةَ , عَنْ عَائِشَةَ , قَالَتْ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " الْبِلادُ بِلادُ اللَّهِ , وَالْعِبَادُ عِبَادُ اللَّهِ , وَمَنْ أَحْيَا مِنْ مَوَاتِ الأَرْضِ شَيْئًا فَهُوَ لَهُ , وَلَيْسَ لِعِرْقٍ ظَالِمٍ حَقٌّ "

Oishadan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Yurtlar Allohning yurtlari, bandalar Allohning bandalaridir. Kim oʻlik yerdan bir narsani tiriltirsa, u oʻshaniki. Zolim tomirga esa hech haq yoʻq».Оишадан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Юртлар Аллоҳнинг юртлари, бандалар Аллоҳнинг бандаларидир. Ким ўлик ердан бир нарсани тирилтирса, у ўшаники. Золим томирга эса ҳеч ҳақ йўқ».

نَا أَبُو مُحَمَّدِ بْنُ صَاعِدٍ ، وَأَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ ، و أبو علي الصفار ، قَالُوا : نَا عَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ , نَا عُثْمَانُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الرَّازِيُّ , نَا مُسْلِمُ بْنُ خَالِدٍ , عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ , عَنْ عَطَاءٍ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " الْبَيِّنَةُ عَلَى مَنِ ادَّعَى , وَالْيَمِينُ عَلَى مَنْ أَنْكَرَ إِلا فِي الْقَسَامَةِ "

Abu Hurayradan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Bayyina daʼvo qilgan zimmasida, qasam esa inkor qilgan zimmasidadir — qasomadan boshqasida», dedilar.Абу Ҳурайрадан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Баййина даъво қилган зиммасида, қасам эса инкор қилган зиммасидадир — қасомадан бошқасида», дедилар.

نَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْعُمَرِيُّ , نَا الزُّبَيْرُ بْنُ بَكَّارٍ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ الضَّحَّاكِ ، وَمُطَرِّفُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالا : نَا مُسْلِمُ بْنُ خَالِدٍ . ح وَنا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ , وَأَبُو عَلِيٍّ الصَّفَّارُ , قَالا : نَا عَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ , نَا مُطَرِّفٌ , عَنْ مُسْلِمِ بْنِ خَالِدٍ . ح وَنا ابْنُ مَخْلَدٍ , نَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْعَتِيقُ , نَا مُطَرِّفٌ , عَنِ الزَّنْجِيِّ بْنِ خَالِدٍ , عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ , عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ جَدِّهِ أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " الْبَيِّنَةُ عَلَى مَنِ ادَّعَى , وَالْيَمِينُ عَلَى مَنْ أَنْكَرَ ، إِلا فِي الْقَسَامَةِ " ، وَرَوَاهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ , عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ . وَحَجَّاجٌ , عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ , عَنْ عَمْرٍو ، مُرْسَلا

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosidan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ: «Bayyina daʼvo qilgan zimmasida, qasam esa inkor qilgan zimmasidadir — qasomadan boshqasida», dedilar. Uni Abdurrazzoq ham Ibn Jurayjdan rivoyat qilgan. Hajjoj esa uni Ibn Jurayjdan, u Amrdan mursal holda rivoyat qilgan.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобосидан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ: «Баййина даъво қилган зиммасида, қасам эса инкор қилган зиммасидадир — қасомадан бошқасида», дедилар. Уни Абдурраззоқ ҳам Ибн Журайждан ривоят қилган. Ҳажжож эса уни Ибн Журайждан, у Амрдан мурсал ҳолда ривоят қилган.

نَا أَبُو حَامِدٍ بْنُ هَارُونَ ، نَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ أَبِي يَزِيدَ الْهَمْدَانِيُّ . ح وَنا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي شَيْبَةَ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ هِشَامٍ الْمَرْوَرُوذِيُّ , قَالا : نَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ , نَا حَجَّاجٌ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ جَدِّهِ , قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " الْبَيِّنَةُ عَلَى الْمُدَّعِي , وَالْيَمِينُ عَلَى الْمُدَّعَى عَلَيْهِ "

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosidan rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Bayyina daʼvogar zimmasida, qasam esa daʼvo qilingan zimmasidadir», dedilar.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобосидан ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Баййина даъвогар зиммасида, қасам эса даъво қилинган зиммасидадир», дедилар.

نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ رَبِيعَةَ ، نَا إِسْحَاقُ بْنُ خَالِدٍ , نَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ , نَا أَبُو حَنِيفَةَ ، عَنْ حَمَّادٍ , عَنْ إِبْرَاهِيمَ , عَنْ شُرَيْحٍ , عَنْ عُمَرَ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " الْبَيِّنَةُ عَلَى الْمُدَّعِي , وَالْيَمِينُ عَلَى الْمُدَّعَى عَلَيْهِ "

Shurayh Umardan rivoyat qiladi: Nabiy ﷺ: «Bayyina daʼvogar zimmasida, qasam esa daʼvo qilingan zimmasidadir», dedilar.Шурайҳ Умардан ривоят қилади: Набий ﷺ: «Баййина даъвогар зиммасида, қасам эса даъво қилинган зиммасидадир», дедилар.

نَا ابْنُ صَاعِدٍ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ هَيَّاجٍ , نَا يَحْيَى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الأَرْحَبِيُّ , حَدَّثَنِي عُبَيْدَةُ بْنُ الأَسْوَدِ , ثنا الْقَاسِمُ بْنُ الْوَلِيدِ , عَنْ سِنَانِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ مُصَرِّفٍ , عَنْ طَلْحَةَ بْنِ مُصَرِّفٍ , عَنْ مُجَاهِدٍ , عَنِ ابْنِ عُمَرَ , أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " الْمُدَّعَى عَلَيْهِ أَوْلَى بِالْيَمِينِ ، إِلا أَنْ تَقُومَ بَيِّنَةٌ "

Ibn Umardan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Daʼvo qilingan kishi qasamga haqliroqdir, magar bayyina turmasa», dedilar.Ибн Умардан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Даъво қилинган киши қасамга ҳақлироқдир, магар баййина турмаса», дедилар.

نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ ، نَا أَحْمَدُ بْنُ عِيسَى الْمِصْرِيُّ , نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ , أَخْبَرَنِي يَزِيدُ بْنُ عِيَاضٍ , عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُبَيْدٍ , عَنْ خُرَيْنِقَ بِنْتِ الْحُصَيْنِ , عَنْ عِمْرَانَ بْنِ الْحُصَيْنِ , قَالَ : " أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِشَاهِدَيْنِ عَلَى الْمُدَّعِي , وَالْيَمِينِ عَلَى الْمُدَّعَى عَلَيْهِ "

Imron ibn Husayndan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ daʼvogar zimmasida ikki guvoh, daʼvo qilingan zimmasida esa qasam boʻlishiga buyurdilar.Имрон ибн Ҳусайндан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ даъвогар зиммасида икки гувоҳ, даъво қилинган зиммасида эса қасам бўлишига буюрдилар.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ مَخْلَدٍ ، نَا الرَّمَادِيُّ ، نَا نُعَيْمُ بْنُ حَمَّادٍ , نَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ , عَنْ حَجَّاجٍ الصَّوَّافِ , حَدَّثَنِي حُمَيْدُ بْنُ هِلالٍ , عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ , قَالَ : " قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّ مَنْ طَلَبَ عِنْدَ أَخِيهِ طَلْبَةً بِغَيْرِ شُهَدَاءَ , فَالْمَطْلُوبُ أَوْلَى بِالْيَمِينِ "

Zayd ibn Sobitdan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: kim oʻz birodaridan guvohlarsiz bir narsa talab qilsa, talab qilingan kishi qasamga haqliroqdir, deb hukm qildilar.Зайд ибн Собитдан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: ким ўз биродаридан гувоҳларсиз бир нарса талаб қилса, талаб қилинган киши қасамга ҳақлироқдир, деб ҳукм қилдилар.

نَا دَعْلَجُ بْنُ أَحْمَدَ ، نَا مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْبُوشَنْجِيُّ , نَا رَوْحُ بْنُ صَلاحٍ , نَا نَافِعُ بْنُ يَزِيدَ , وَيَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ , عَنْ يَزِيدَ بْنِ الْهَادِ , عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَطَاءٍ , عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , يَقُولُ : " لا تَجُوزُ شَهَادَةُ بَدَوِيٍّ عَلَى صَاحِبِ قَرْيَةٍ "

Abu Hurayradan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺ ning: «Badaviyning qishloq ahliga qarshi guvohligi joiz emas», deganlarini eshitgan.Абу Ҳурайрадан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺ нинг: «Бадавийнинг қишлоқ аҳлига қарши гувоҳлиги жоиз эмас», деганларини эшитган.

نَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ نَصْرِ الدَّقَّاقُ , نَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى , نَا ابْنُ وَهْبٍ , أنا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ , وَنَافِعُ بْنُ يَزِيدَ , عَنِ ابْنِ الْهَادِ , عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَطَاءٍ , عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " لا تُقْبَلُ شَهَادَةُ الْبَدَوِيِّ عَلَى الْقَرَوِيِّ "

Abu Hurayradan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Badaviyning qishloq ahliga qarshi guvohligi qabul qilinmaydi», dedilar.Абу Ҳурайрадан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бадавийнинг қишлоқ аҳлига қарши гувоҳлиги қабул қилинмайди», дедилар.

نَا الْحُسَيْنُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ، نَا خَلادُ بْنُ أَسْلَمَ , نَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ , نَا ابْنُ جُرَيْجٍ , أَخْبَرَنِي صِدِّيقُ بْنُ مُوسَى , عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ , عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " لا تَعْصُبَةَ عَلَى الْمِيرَاثِ إِلا مَا حَمَلَ الْقَسَمَ "

Muhammad ibn Abu Bakr otasidan rivoyat qiladi: Nabiy ﷺ: «Merosga nisbatan taʼsiba yoʻq, magar taqsim koʻtargan narsadagina», dedilar.Муҳаммад ибн Абу Бакр отасидан ривоят қилади: Набий ﷺ: «Меросга нисбатан таъсиба йўқ, магар тақсим кўтарган нарсадагина», дедилар.

نَا الْحُسَيْنُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ، نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ شَبِيبٍ , نَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ سَعِيدٍ , نَا سُلَيْمَانُ بْنُ مُحَمَّدٍ , عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي سَبْرَةَ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ , عَنْ صِدِّيقِ بْنِ مُوسَى , عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ , عَنْ أَبِيهِ , كَذَا قَالَ : إِنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " لا تَعْصُبَةَ عَلَى أَهْلِ الْمِيرَاثِ إِلا مَا حَمَلَ الْقَسَمَ "

Abdurrahmon ibn Abu Bakr otasidan rivoyat qiladi — u shunday dedi —: Nabiy ﷺ: «Meros ahliga taʼsiba yoʻq, magar taqsim koʻtargan narsadagina», dedilar.Абдурраҳмон ибн Абу Бакр отасидан ривоят қилади — у шундай деди —: Набий ﷺ: «Мерос аҳлига таъсиба йўқ, магар тақсим кўтарган нарсадагина», дедилар.

نَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُبَشِّرٍ ، نَا أَحْمَدُ بْنُ سِنَانٍ , نَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ , أنا أَبُو الأَحْوَصِ ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ , قَالَ : " وُجِدَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ قَتِيلا فِي دَالِيَةِ نَاسٍ مِنَ الْيَهُودِ فَذَكَرُوا ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , " فَبَعَثَ إِلَيْهِمْ فَأَخَذَ مِنْهُمْ خَمْسِينَ رَجُلا مِنْ خِيَارِهِمْ فَاسْتَحْلَفَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ بِاللَّهِ مَا قَتَلْتُ وَلا عَلِمْتُ قَاتِلا ، ثُمَّ جَعَلَ الدِّيَةَ عَلَيْهِمْ , قَالُوا : لَقَدْ قَضَى بِمَا فِي نَامُوسِ مُوسَى الْكَلْبِيُّ " مَتْرُوكٌ

Ibn Abbosdan rivoyat qilinadi: Ansorlardan bir kishi yahudiylardan boʻlgan bir qavmning suv chigʻirigʻi yonida oʻldirilgan holda topildi. Buni Nabiy ﷺ ga aytdilar. U zot ularga (odam) yubordilar va ulardan ellik kishini, ularning yaxshilaridan olib, har biriga: men oʻldirmadim va qotilni ham bilmayman, deb Alloh nomi bilan qasam ichirdilar. Soʻng diyatni ularning zimmasiga yukladilar. Ular: «U Musoning nomusidagi (shariatidagi) narsa bilan hukm qildi», dedilar. Al-Kalbiy matrukdir.Ибн Аббосдан ривоят қилинади: Ансорлардан бир киши яҳудийлардан бўлган бир қавмнинг сув чиғириғи ёнида ўлдирилган ҳолда топилди. Буни Набий ﷺ га айтдилар. У зот уларга (одам) юбордилар ва улардан эллик кишини, уларнинг яхшиларидан олиб, ҳар бирига: мен ўлдирмадим ва қотилни ҳам билмайман, деб Аллоҳ номи билан қасам ичирдилар. Сўнг диятни уларнинг зиммасига юкладилар. Улар: «У Мусонинг номусидаги (шариатидаги) нарса билан ҳукм қилди», дедилар. Ал-Калбий матрукдир.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ بُلَيْلٍ الزَّعْفَرَانِيُّ , نَا أَبُو حَاتِمٍ الرَّازِيُّ ، نَا أَبُو عُمَرَ الْحَوْضِيُّ ، نَا الْحَسَنُ بْنُ أَبِي جَعْفَرٍ , عَنْ مَعْمَرٍ , عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . وَنا عُثْمَانُ بْنُ عَلِيٍّ الصَّيْدَلانِيُّ , وَهِبَةُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْمُقْرِئُ , قَالا : نَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ بْنِ مُوسَى الْمُقْرِئُ , نَا إِسْحَاقُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ , نَا يَحْيَى بْنُ أَبِي الْخَصِيبِ , نَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ , عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي عَبْلَةَ , عَنِ الزُّهْرِيِّ , عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " حَرِيمُ الْبِئْرِ الْبَدِيِّ خَمْسَةٌ وَعِشْرُونَ ذِرَاعًا , وَحَرِيمُ الْبِئْرِ الْعَادِيَّةِ خَمْسُونَ ذِرَاعًا , وَحَرِيمُ الْعَيْنِ السَّائِحَةِ ثَلاثُمِائَةٍ ذِرَاعٍ , وَحَرِيمُ عَيْنِ الزَّرْعِ سَتُّمِائَةِ ذِرَاعٍ " ، لَفْظُهُمَا سَوَاءٌ الصَّحِيحُ مِنَ الْحَدِيثِ أَنَّهُ مُرْسَلٌ ، عَنِ ابْنِ الْمُسَيِّبِ , وَمَنْ أَسْنَدَهُ فَقَدْ وَهِمَ

Abu Hurayradan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Yangi qazilgan quduqning hariymi yigirma besh ziroʻ, qadimgi quduqning hariymi ellik ziroʻ, oqar buloqning hariymi uch yuz ziroʻ, ekin bulogʻining hariymi olti yuz ziroʻdir». Ikkovining lafzi bir xildir. Hadisning sahihi shuki, u Ibn al-Musayyabdan mursaldir; kim uni musnad qilgan boʻlsa, vahm qilgan.Абу Ҳурайрадан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Янги қазилган қудуқнинг ҳарийми йигирма беш зирў, қадимги қудуқнинг ҳарийми эллик зирў, оқар булоқнинг ҳарийми уч юз зирў, экин булоғининг ҳарийми олти юз зирўдир». Икковининг лафзи бир хилдир. Ҳадиснинг саҳиҳи шуки, у Ибн ал-Мусайябдан мурсалдир; ким уни муснад қилган бўлса, ваҳм қилган.

حَدَّثَنِي أَبِي ، نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ نَاجِيَةَ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ أَبِي عُمَرَ , نَا فَرَجُ بْنُ سَعِيدِ بْنِ عَلْقَمَةَ بْنِ أَبْيَضَ بْنِ حَمَّالٍ , حَدَّثَنِي عَمِّي ثَابِتُ بْنُ سَعِيدِ بْنِ أَبْيَضَ بْنِ حَمَّالٍ , أَنَّ سَعِيدَ بْنَ أَبْيَضَ بْنِ حَمَّالٍ ، حَدَّثَهُ , عَنْ أَبِيهِ أَبْيَضَ بْنِ حَمَّالٍ , أَنَّهُ " اسْتَقْطَعَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْمِلْحَ الَّذِي يُقَالُ لَهُ : مِلْحُ شَذَّا بِمَأْرِبَ فَقَطَعَهُ لَهُ , ثُمَّ إِنَّ الأَقْرَعَ بْنَ حَابِسٍ التَّمِيمِيَّ قَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنِّي قَدْ وَرَدْتُ الْمِلْحَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ ، وَهُوَ بِأَرْضٍ لَيْسَ بِهَا مَاءٌ ، وَمَنْ وَرَدَهُ أَخَذَهُ وَهُوَ مثل الْمَاءِ الْعِدِّ , فَاسْتَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَبْيَضَ بْنَ حَمَّالٍ فِي قَطِيعَتِهِ مِنْهُ , قَالَ أَبْيَضُ : قَدْ أَقَلْتُكَ مِنْهُ عَلَى أَنْ تَجْعَلَهُ مِنِّي صَدَقَةً , فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : هُوَ مِنْكَ صَدَقَةٌ , وَهُوَ مثل الْمَاءِ الْعِدِّ وَمَنْ وَرَدَهُ أَخَذَهُ " ، قَالَ الْفَرَجُ : وَهُوَ الْيَوْمَ عَلَى ذَلِكَ مَنْ وَرَدَهُ أَخَذَهُ ، وَقَطَعَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَرْضًا وَنَخِيلا بِالْجَوْفِ جَوْفُ مُرَادٍ حِينَ أَقَالَهُ مِنْهُ

Abyaz ibn Hammoldan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺ dan Maʼribdagi Shazzo tuzi deb ataladigan tuzni oʻziga kesib berishlarini soʻradi, u zot esa uni unga kesib berdilar. Soʻng al-Aqraʼ ibn Hobis at-Tamimiy: «Yo Rasululloh, men johiliyatda oʻsha tuz oldiga borar edim, u suv yoʻq bir yerda edi; kim uning oldiga kelsa, undan olar edi, u xuddi toʻxtovsiz suvga oʻxshaydi», dedi. Shunda Nabiy ﷺ Abyaz ibn Hammoldan oʻsha kesib berilgan ulushni qaytarishini soʻradilar. Abyaz: «Uni sizga qaytardim, ammo uni mendan sadaqa qilib qabul qilishingiz sharti bilan», dedi. Rasululloh ﷺ: «U sendan sadaqadir; u toʻxtovsiz suvga oʻxshaydi, kim uning oldiga kelsa, undan oladi», dedilar. Al-Faraj aytdi: U bugun ham shundaydir — kim uning oldiga kelsa, undan oladi. Rasululloh ﷺ undan (ulushni) qaytarib olganlarida, unga al-Javfda — Murod Javfida bir yer va xurmozorni kesib berdilar.Абяз ибн Ҳаммолдан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺ дан Маърибдаги Шаззо тузи деб аталадиган тузни ўзига кесиб беришларини сўради, у зот эса уни унга кесиб бердилар. Сўнг ал-Ақраъ ибн Ҳобис ат-Тамимий: «Ё Расулуллоҳ, мен жоҳилиятда ўша туз олдига борар эдим, у сув йўқ бир ерда эди; ким унинг олдига келса, ундан олар эди, у худди тўхтовсиз сувга ўхшайди», деди. Шунда Набий ﷺ Абяз ибн Ҳаммолдан ўша кесиб берилган улушни қайтаришини сўрадилар. Абяз: «Уни сизга қайтардим, аммо уни мендан садақа қилиб қабул қилишингиз шарти билан», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «У сендан садақадир; у тўхтовсиз сувга ўхшайди, ким унинг олдига келса, ундан олади», дедилар. Ал-Фараж айтди: У бугун ҳам шундайдир — ким унинг олдига келса, ундан олади. Расулуллоҳ ﷺ ундан (улушни) қайтариб олганларида, унга ал-Жавфда — Мурод Жавфида бир ер ва хурмозорни кесиб бердилар.

حَدَّثَنِي أَبِي ، نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ نَاجِيَةَ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ أَبِي سَمِينَةَ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ قَيْسٍ الْمَأْرَبِيُّ , عَنْ ثُمَامَةَ بْنِ شَرَاحِيلَ , عَنْ سُمَيِّ بْنِ قَيْسٍ , عَنْ شُمَيْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ , عَنْ أَبْيَضَ بْنِ حَمَّالٍ , قَالَ : " وَفَدْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَاسْتَقْطَعْتُهُ الْمِلْحَ ، فَقَطَعَهُ لِي , فَلَمَّا وَلَّيْتُ قَالَ رَجُلٌ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، أَتَدْرِي مَا أَقْطَعْتَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ , إِنَّمَا أَقْطَعْتَهُ الْمَاءَ الْعِدَّ , فَرَجَعَ فِيهِ "

Abyaz ibn Hammoldan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ huzurlariga vakil boʻlib bordim va u zotdan tuzni menga kesib berishlarini soʻradim; u zot uni menga kesib berdilar. Men qaytib ketayotganimda bir kishi: «Yo Rasululloh, unga nimani kesib berganingizni bilasizmi? Yo Rasululloh, siz unga toʻxtovsiz suvni kesib berdingiz», dedi. Shunda u zot undan qaytdilar.Абяз ибн Ҳаммолдан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига вакил бўлиб бордим ва у зотдан тузни менга кесиб беришларини сўрадим; у зот уни менга кесиб бердилар. Мен қайтиб кетаётганимда бир киши: «Ё Расулуллоҳ, унга нимани кесиб берганингизни биласизми? Ё Расулуллоҳ, сиз унга тўхтовсиз сувни кесиб бердингиз», деди. Шунда у зот ундан қайтдилар.

نَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُبَشِّرٍ ، نَا أَحْمَدُ بْنُ سِنَانٍ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ , نَا ابْنُ جُرَيْجٍ , نَا عَطَاءٌ , عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَعْلَى , عَنْ أَبِيهِ , قَالَ : غَزَوْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ جَيْشَ الْعُسْرَةِ فَكَانَ مِنْ أَوْثَقِ أَعْمَالِي فِي نَفْسِي , وَكَانَ لِي أَجِيرٌ فَقَاتَلَ إِنْسَانًا فَعَضَّ أَحَدُهُمَا إِصْبَعَ صَاحِبِهِ , فَلَقَدْ سَمَّى لِي صَفْوَانُ أَيُّهُمَا عَضَّ فَنَسِيتُهُ , قَالَ : فَانْتَزَعَ إِصْبَعَهُ فَانْكَسَرَتْ ثَنِيَّتُهُ فَرَفَعَ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَأَهْدَرَ ثَنِيَّتَهُ , وَقَالَ : يَدَعُ يَدَهُ فِي فِيكَ تَقْضَمُهَا , أَحْسَبُهُ قَالَ : كَقَضْمِ الْفَحْلِ "

Safvon ibn Yaʼlo otasidan rivoyat qiladi: Men Rasululloh ﷺ bilan birga qiyinchilik lashkarida gʻazot qildim; bu mening nazarimda oʻz amallarimning eng ishonchlisi edi. Mening bir ishchim bor edi; u bir kishi bilan urishib qoldi va ulardan biri sherigining barmogʻini tishladi. Safvon menga qaysi biri tishlaganini aytgan edi, men uni unutdim. U aytdi: (Sherigi) barmogʻini tortib oldi va (tishlaganning) oldingi tishi sindi. Bu Nabiy ﷺ ga koʻtarilganda, u zot uning tishini hadar qildilar va: «U qoʻlini sening ogʻzingda, sen uni gʻajishing uchun qoldiradimi?» dedilar. Oʻylaymanki, u: «Aygʻir gʻajigandek», dedi.Сафвон ибн Яъло отасидан ривоят қилади: Мен Расулуллоҳ ﷺ билан бирга қийинчилик лашкарида ғазот қилдим; бу менинг назаримда ўз амалларимнинг энг ишончлиси эди. Менинг бир ишчим бор эди; у бир киши билан уришиб қолди ва улардан бири шеригининг бармоғини тишлади. Сафвон менга қайси бири тишлаганини айтган эди, мен уни унутдим. У айтди: (Шериги) бармоғини тортиб олди ва (тишлаганнинг) олдинги тиши синди. Бу Набий ﷺ га кўтарилганда, у зот унинг тишини ҳадар қилдилар ва: «У қўлини сенинг оғзингда, сен уни ғажишинг учун қолдирадими?» дедилар. Ўйлайманки, у: «Айғир ғажигандек», деди.

نَا ابْنُ مُبَشِّرٍ ، نَا أَحْمَدُ بْنُ سِنَانٍ , نَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ , عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ , عَنْ صَفْوَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَفْوَانَ , عَنْ عَمَّيْهِ يَعْلَى ، وَسَلَمَةَ ابْنِي أُمَيَّةَ , قَالا : خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ وَمَعَنَا صَاحِبٌ لَنَا مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ , فَقَاتَلَ رَجُلا فَعَضَّ الرَّجُلُ ذِرَاعَهُ فَجَذَبَهَا مِنْ فِيهِ فَسَقَطَتْ ثَنِيَّتَاهُ , فَذَهَبَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَسْأَلُهُ الْعَقْلَ , فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : يَنْطَلِقُ أَحَدُكُمْ إِلَى أَخِيهِ فَيَعَضُّهُ عَضِيضَ الْفَحْلِ ، ثُمَّ يَأْتِي يَسْأَلُ الْعَقْلَ لا حَقَّ لَكَ , فَأَطَلَّهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " ، نَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ , نَا أَحْمَدُ بْنُ خَالِدٍ الْوَهْبِيُّ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ , بِإِسْنَادِهِ نَحْوَهُ ، فَقَالَ : " لا عَقْلَ لَهَا " , فَأَطَلَّهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Safvon ibn Abdulloh ibn Safvon ikki amakisi — Yaʼlo va Salama ibn Umayyadan rivoyat qiladi. Ular aytdilar: Biz Rasululloh ﷺ bilan birga Tabuk gʻazotiga chiqdik, biz bilan Makka ahlidan boʻlgan bir sherigimiz ham bor edi. U bir kishi bilan urishdi va u kishi uning bilagini tishladi. U bilagini uning ogʻzidan tortib oldi va (tishlaganning) ikki oldingi tishi tushib ketdi. U tovon soʻrab Rasululloh ﷺ huzurlariga bordi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Biringiz oʻz birodari oldiga borib, uni aygʻir tishlagandek tishlaydi-yu, soʻng kelib tovon soʻraydimi? Senga hech haq yoʻq», dedilar va Rasululloh ﷺ uni bekor qildilar. Yana shu sanad bilan shunga oʻxshashi rivoyat qilinib, unda: «Unga tovon yoʻq», deb keltirilgan va Rasululloh ﷺ uni bekor qildilar, deyilgan.Сафвон ибн Абдуллоҳ ибн Сафвон икки амакиси — Яъло ва Салама ибн Умайядан ривоят қилади. Улар айтдилар: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Табук ғазотига чиқдик, биз билан Макка аҳлидан бўлган бир шеригимиз ҳам бор эди. У бир киши билан уришди ва у киши унинг билагини тишлади. У билагини унинг оғзидан тортиб олди ва (тишлаганнинг) икки олдинги тиши тушиб кетди. У товон сўраб Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига борди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз ўз биродари олдига бориб, уни айғир тишлагандек тишлайди-ю, сўнг келиб товон сўрайдими? Сенга ҳеч ҳақ йўқ», дедилар ва Расулуллоҳ ﷺ уни бекор қилдилар. Яна шу санад билан шунга ўхшаши ривоят қилиниб, унда: «Унга товон йўқ», деб келтирилган ва Расулуллоҳ ﷺ уни бекор қилдилар, дейилган.

نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ ، نَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ الْمَرْوَزِيُّ , نَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى , عَنْ أَبِي حَمْزَةَ ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ , عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ , عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ , قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " الشَّرِيكُ شَفِيعٌ ، وَالشُّفْعَةُ فِي كُلِّ شَيْءٍ " ، خَالَفَهُ شُعْبَةُ , وَإِسْرَائِيلُ , وَعَمْرُو بْنُ أَبِي قَيْسٍ , وَأَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ فَرَوَوْهُ , عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ , عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ , مُرْسَلا وَهُوَ الصَّوَابُ , وَوَهِمَ أَبُو حَمْزَةَ فِي إِسْنَادِهِ

Ibn Abbosdan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sherik — shufʼador, shufʼa esa har bir narsada boʻladi», dedilar. Unga Shuʼba, Isroil, Amr ibn Abu Qays va Abu Bakr ibn Ayyosh muxolafat qilib, uni Abdulaziz ibn Rufaydan, u Ibn Abu Mulaykadan mursal holda rivoyat qildilar; toʻgʻrisi shudir. Abu Hamza esa uning sanadida vahm qilgan.Ибн Аббосдан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Шерик — шуфъадор, шуфъа эса ҳар бир нарсада бўлади», дедилар. Унга Шуъба, Исроил, Амр ибн Абу Қайс ва Абу Бакр ибн Айёш мухолафат қилиб, уни Абдулазиз ибн Руфайдан, у Ибн Абу Мулайкадан мурсал ҳолда ривоят қилдилар; тўғриси шудир. Абу Ҳамза эса унинг санадида ваҳм қилган.

نَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَعْدَانَ ، نَا شُعَيْبُ بْنُ أَيُّوبَ , نَا الْفَضْلُ بْنُ دُكَيْنٍ ، وَمُعَاوِيَةُ بْنُ هِشَامٍ ، عَنْ سُفْيَانَ , عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مَيْسَرَةَ , عَنْ عَمْرِو بْنِ الشَّرِيدِ , عَنْ أَبِي رَافِعٍ , أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " الْجَارُ أَحَقُّ بِسَقَبِهِ "

Abu Rofiʼdan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Qoʻshni yaqinidagi narsaga haqliroqdir», dedilar.Абу Рофиъдан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Қўшни яқинидаги нарсага ҳақлироқдир», дедилар.

نَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُبَشِّرٍ ، نَا أَحْمَدُ بْنُ سِنَانٍ , نَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ , نَا سُفْيَانُ , عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مَيْسَرَةَ , عَنْ عَمْرِو بْنِ الشَّرِيدِ , أَنَّ سَعْدًا سَاوَمَ أَبَا رَافِعٍ , أَوْ أَبُو رَافِعٍ سَاوَمَ سَعْدًا , فَقَالَ أَبُو رَافِعٍ : " لَوْلا أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " الْجَارُ أَحَقُّ بِسَقَبِهِ ، مَا أَعْطَيْتُكَ

Amr ibn ash-Sharid rivoyat qiladiki, Saʼd Abu Rofiʼ bilan savdolashdi — yoki Abu Rofiʼ Saʼd bilan savdolashdi. Shunda Abu Rofiʼ: «Agar men Rasululloh ﷺ ning: ‹Qoʻshni yaqinidagi narsaga haqliroqdir›, deganlarini eshitmaganimda, uni senga bermas edim», dedi.Амр ибн аш-Шарид ривоят қиладики, Саъд Абу Рофиъ билан савдолашди — ёки Абу Рофиъ Саъд билан савдолашди. Шунда Абу Рофиъ: «Агар мен Расулуллоҳ ﷺ нинг: ‹Қўшни яқинидаги нарсага ҳақлироқдир›, деганларини эшитмаганимда, уни сенга бермас эдим», деди.

نَا الْقَاضِي الْحُسَيْنُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ , نَا أَحْمَدُ بْنُ عُثْمَانَ بْنِ حَكِيمٍ الأَوْدِيُّ , نَا بَكْرُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ , نَا قَيْسُ بْنُ الرَّبِيعِ , عَنْ بَكْرِ بْنِ وَائِلٍ , عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مَيْسَرَةَ , عَنْ عَمْرِو بْنِ الشَّرِيدِ , قَالَ : أَقْبَلْتُ أَنَا وَأَبُو رَافِعٍ حَتَّى أَتَى سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ, فَقَالَ : " اشْتَرِ نَصِيبِي فِي دَارِكَ , فَقَالَ سَعْدٌ : لا أُرِيدُهُ , فَقَالَ لَهُ قَائِلٌ : اشْتَرِ مِنْهُ , فَقَالَ : آخُذُهُ بِأَرْبَعِمِائَةٍ مُعَجَّلَةٍ أَوْ مُؤَخَّرَةٍ , فَقَالَ أَبُو رَافِعٍ : قَدْ أُعْطِيتُ خَمْسَةَ آلافٍ مُعَجَّلَةً , فَقَالَ لَهُ سَعْدٌ : مَا أَنَا بِزَائِدِكَ , فَقَالَ أَبُو رَافِعٍ : لَوْلا أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , يَقُولُ : الْجَارُ أَحَقُّ بِسَقَبِهِ أَوْ نَصِيبِهِ , مَا بِعْتُكَ بِأَرْبَعِمِائَةٍ وَتَرَكْتُ خَمْسَةَ آلافٍ "

Amr ibn ash-Sharid aytdi: Men va Abu Rofiʼ kelib, Saʼd ibn Abu Vaqqosning huzuriga bordik. Abu Rofiʼ: «Uyingdagi mening ulushimni sotib ol», dedi. Saʼd: «Men uni istamayman», dedi. Bir kishi unga: «Undan sotib ol», dedi. Shunda Saʼd: «Uni toʻrt yuzga — naqd yoki muddatli qilib olaman», dedi. Abu Rofiʼ: «Menga naqd besh ming berilgan edi», dedi. Saʼd unga: «Men senga qoʻshmayman», dedi. Shunda Abu Rofiʼ: «Agar men Rasululloh ﷺ ning: ‹Qoʻshni yaqinidagi narsaga — yoki ulushiga — haqliroqdir›, deganlarini eshitmaganimda, besh mingni tashlab, senga toʻrt yuzga sotmas edim», dedi.Амр ибн аш-Шарид айтди: Мен ва Абу Рофиъ келиб, Саъд ибн Абу Ваққоснинг ҳузурига бордик. Абу Рофиъ: «Уйингдаги менинг улушимни сотиб ол», деди. Саъд: «Мен уни истамайман», деди. Бир киши унга: «Ундан сотиб ол», деди. Шунда Саъд: «Уни тўрт юзга — нақд ёки муддатли қилиб оламан», деди. Абу Рофиъ: «Менга нақд беш минг берилган эди», деди. Саъд унга: «Мен сенга қўшмайман», деди. Шунда Абу Рофиъ: «Агар мен Расулуллоҳ ﷺ нинг: ‹Қўшни яқинидаги нарсага — ёки улушига — ҳақлироқдир›, деганларини эшитмаганимда, беш мингни ташлаб, сенга тўрт юзга сотмас эдим», деди.

نَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ ، نَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي كَثِيرٍ , نَا مَكِّيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ , نَا الْمُثَنَّى , عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ , عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ , عَنِ الشَّرِيدِ بْنِ سُوَيْدٍ , أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " الشَّرِيكُ أَحَقُّ بِشُفْعَتِهِ حَتَّى يَأْخُذَ أَوْ يَتْرُكَ "

Sharid ibn Suvayddan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Sherik oʻz shufʼasiga haqliroqdir — u olguniga yoki tark etguniga qadar», dedilar.Шарид ибн Сувайддан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Шерик ўз шуфъасига ҳақлироқдир — у олгунига ёки тарк этгунига қадар», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ ، نَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ حُصَيْنِ الْجُبَيْلِيُّ , نَا عَمْرُو بْنُ هَاشِمٍ , عَنِ الأَوْزَاعِيِّ ، حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ شُعَيْبٍ , عَنْ عَمْرِو بْنِ الشَّرِيدِ , عَنْ أَبِيهِ , أَنَّهُ " بَاعَ مِنْ رَجُلٍ نَصِيبًا لَهُ مِنْ دَارٍ لَهُ فِيهَا شَرِيكٌ , فَقَالَ شَرِيكُهُ : أَنَا أَحَقُّ بِالْبَيْعِ مِنْ غَيْرِي , فَرُفِعَ ذَلِكَ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , فَقَالَ : الْجَارُ أَحَقُّ بِسَقَبِهِ "

Amr ibn ash-Sharid otasidan rivoyat qiladiki, u oʻzining bir uydagi ulushini, unda sherigi bor holida, bir kishiga sotdi. Shunda sherigi: «Men bu sotuvga boshqalardan haqliroqman», dedi. Bu Nabiy ﷺ ga koʻtarilganda, u zot: «Qoʻshni yaqinidagi narsaga haqliroqdir», dedilar.Амр ибн аш-Шарид отасидан ривоят қиладики, у ўзининг бир уйдаги улушини, унда шериги бор ҳолида, бир кишига сотди. Шунда шериги: «Мен бу сотувга бошқалардан ҳақлироқман», деди. Бу Набий ﷺ га кўтарилганда, у зот: «Қўшни яқинидаги нарсага ҳақлироқдир», дедилар.

نَا ابْنُ صَاعِدٍ , نَا عَمْرُو بْنُ عَلِيِّ بْنِ سُلَيْمَانَ , نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الثَّقَفِيُّ , حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ الشَّرِيدِ بْنِ سُوَيْدٍ , عَنْ أَبِيهِ , قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " الْجَارُ أَحَقُّ بِسَقَبِهِ , قِيلَ : مَا السَّقَبُ ؟ ، قَالَ : الْجِوَارُ "

Amr ibn ash-Sharid ibn Suvayd otasidan rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Qoʻshni yaqinidagi narsaga haqliroqdir», dedilar. «Saqab nima?» deyildi. U zot: «Qoʻshnichilik», dedilar.Амр ибн аш-Шарид ибн Сувайд отасидан ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қўшни яқинидаги нарсага ҳақлироқдир», дедилар. «Сақаб нима?» дейилди. У зот: «Қўшничилик», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ مَخْلَدٍ ، وَآخَرُونَ ، قَالُوا : نَا عَلِيُّ بْنُ حَرْبٍ , نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ , عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ , عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ , عَنْ جَابِرٍ , قَالَ : " قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الشُّفْعَةِ فِي كُلِّ شِرْكٍ لَمْ يُقْسَمْ : رَبْعَةٌ ، أَوْ حَائِطٌ لا يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَبِيعَهُ حَتَّى يَسْتَأْذِنَ شَرِيكَهُ " ، وَقَالَ ابْنُ مَخْلَدٍ : حَتَّى يُؤْذِنَ شَرِيكَهُ , فَإِنْ شَاءَ أَخَذَ ، وَإِنْ شَاءَ تَرَكَ , فَإِنْ بَاعَهُ ، وَلَمْ يُؤْذِنْهُ ، فَهُوَ أَحَقُّ بِهِ " , لَمْ يَقُلْ : يُقْسَمُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ إِلا ابْنُ إِدْرِيسَ ، وَهُوَ مِنَ الثِّقَاتِ الْحُفَّاظِ

Jobirdan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ taqsim qilinmagan har bir sheriklikda — hovli boʻladimi yoki bogʻ boʻladimi — shufʼa haqida hukm qildilar: sherigidan izn soʻramaguncha uni sotishi unga halol emas. Ibn Maxlad esa: sherigiga bildirmaguncha; bas, xohlasa oladi, xohlasa tark etadi; agar sotsa-yu, unga bildirmasa, u unga haqliroqdir, deb keltirdi. Bu hadisda «taqsim qilinmagan» soʻzini Ibn Idrisdan boshqa hech kim aytmagan, u esa ishonchli hofizlardandir.Жобирдан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ тақсим қилинмаган ҳар бир шерикликда — ҳовли бўладими ёки боғ бўладими — шуфъа ҳақида ҳукм қилдилар: шеригидан изн сўрамагунча уни сотиши унга ҳалол эмас. Ибн Махлад эса: шеригига билдирмагунча; бас, хоҳласа олади, хоҳласа тарк этади; агар сотса-ю, унга билдирмаса, у унга ҳақлироқдир, деб келтирди. Бу ҳадисда «тақсим қилинмаган» сўзини Ибн Идрисдан бошқа ҳеч ким айтмаган, у эса ишончли ҳофизлардандир.

نَا أَحْمَدُ بْنُ عِيسَى بْنِ السُّكَيْنِ ، نَا إِسْحَاقُ بْنُ رُزَيْقٍ , نَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ خَالِدٍ , نَا الثَّوْرِيُّ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مَيْسَرَةَ الطَّائِفِيِّ , عَنْ عَمْرِو بْنِ الشَّرِيدِ , أَنَّ أَبَا رَافِعٍ سَامَهُ سَعْدٌ بِبَيْتٍ لَهُ , فَقَالَ لَهُ سَعْدٌ : مَا أَنَا بِزَائِدِكَ عَلَى أَرْبَعِمِائَةِ مِثْقَالٍ فَقَالَ لَهُ أَبُو رَافِعٍ : لَوْلا أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " الْجَارُ أَحَقُّ بِصَقَبِهِ , وَالصَّقْبُ الْقُرْبُ , مَا أَعْطَيْتُكَ "

Amr ibn ash-Sharid rivoyat qiladiki, Saʼd Abu Rofiʼ bilan uning bir uyi haqida savdolashdi. Saʼd unga: «Men senga toʻrt yuz misqoldan ortiq qoʻshmayman», dedi. Shunda Abu Rofiʼ unga: «Agar men Rasululloh ﷺ ning: ‹Qoʻshni yaqinidagi narsaga haqliroqdir› — saqab yaqinlikdir — deganlarini eshitmaganimda, uni senga bermas edim», dedi.Амр ибн аш-Шарид ривоят қиладики, Саъд Абу Рофиъ билан унинг бир уйи ҳақида савдолашди. Саъд унга: «Мен сенга тўрт юз мисқолдан ортиқ қўшмайман», деди. Шунда Абу Рофиъ унга: «Агар мен Расулуллоҳ ﷺ нинг: ‹Қўшни яқинидаги нарсага ҳақлироқдир› — сақаб яқинликдир — деганларини эшитмаганимда, уни сенга бермас эдим», деди.

نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ ، نَا أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْمَوْصِلِيُّ , وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْمَرْوَزِيُّ , وَغَيْرُهُمَا ، قَالُوا : نَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ , عَنْ أَبِيهِ , عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ , عَنْ عَائِشَةَ , قَالَتْ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ أَحْدَثَ فِي أَمْرِنَا هَذَا مَا لَيْسَ مِنْهُ فَهُوَ رَدٌّ "

Oishadan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim bizning bu ishimizda undan boʻlmagan bir narsani paydo qilsa, u rad etilgandir», dedilar.Оишадан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бизнинг бу ишимизда ундан бўлмаган бир нарсани пайдо қилса, у рад этилгандир», дедилар.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْحَرَّانِيُّ , نَا الْقَاسِمُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْفَارِقِيُّ , نَا سَهْلُ بْنُ صُقَيْرٍ , نَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ , عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ , عَنْ عَائِشَةَ , قَالَتْ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ صَنَعَ فِي مَالِهِ مَا لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ فَهُوَ مَرْدُودٌ " ، قَوْلُهُ : عَنِ الزُّهْرِيِّ خَطَأٌ قَبِيحٌ

Oishadan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim oʻz molida Allohning Kitobida boʻlmagan bir ishni qilsa, u rad qilinadi», dedilar. Uning «az-Zuhriydan» degan soʻzi — qabih xatodir.Оишадан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким ўз молида Аллоҳнинг Китобида бўлмаган бир ишни қилса, у рад қилинади», дедилар. Унинг «аз-Зуҳрийдан» деган сўзи — қабиҳ хатодир.

نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ ، نَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ حَمَّادٍ , نَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ , عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ أَبِي عَوْنٍ , عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ , عَنِ الْقَاسِمِ , عَنْ عَائِشَةَ , أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " مَنْ فَعَلَ أَمْرًا لَيْسَ عَلَيْهِ أَمْرُنَا فَهُوَ مَرْدُودٌ "

Oishadan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Kim bizning buyrugʻimiz boʻlmagan bir ishni qilsa, u rad qilinadi», dedilar.Оишадан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Ким бизнинг буйруғимиз бўлмаган бир ишни қилса, у рад қилинади», дедилар.

نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ , نَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ . ح وَنا الْحُسَيْنُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ , نَا عَلِيُّ بْنُ مُسْلِمٍ , قَالا : نَا أَبُو عَامِرٍ ، نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ هُوَ الْمُخَرِّمِيُّ , عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ , عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ , عَنْ عَائِشَةَ , أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " مَنْ عَمِلَ عَمَلا لَيْسَ عَلَيْهِ أَمْرُنَا فَهُوَ رَدٌّ "

Oishadan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Kim bizning buyrugʻimiz boʻlmagan bir amalni qilsa, u raddir», dedilar.Оишадан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Ким бизнинг буйруғимиз бўлмаган бир амални қилса, у раддир», дедилар.

نَا أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي الرِّجَالِ , نَا أَبُو أُمَيَّةَ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ , نَا يَحْيَى بْنُ صَالِحٍ الْوُحَاظِيُّ , نَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ , ثنا زُفَرُ بْنُ عَقِيلٍ الْفِهْرِيُّ , قَالَ : سَمِعْتُ الْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ , يَقُولُ : سَمِعْتُ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا , تَقُولُ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " كُلُّ أَمْرٍ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ أَمْرُنَا فَهُوَ رَدٌّ "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bizning buyrugʻimiz boʻlmagan har bir ish raddir», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бизнинг буйруғимиз бўлмаган ҳар бир иш раддир», дедилар.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ الْبَخْتَرِيِّ ، نَا أَحْمَدُ بْنُ الْخَلِيلِ , نَا الْوَاقِدِيُّ ، نَا خَارِجَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَيْمَانَ بْنِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ , عَنْ أَبِي الرِّجَالِ , عَنْ عَمْرَةَ , عَنْ عَائِشَةَ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " لا ضَرَرَ وَلا ضِرَارَ "

Oishadan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Zarar (koʻrish) ham yoʻq, zarar yetkazish ham yoʻq», dedilar.Оишадан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Зарар (кўриш) ҳам йўқ, зарар етказиш ҳам йўқ», дедилар.

نَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي شَيْبَةَ ، نَا مُحَمَّدُ بْنُ عُثْمَانَ بْنِ كَرَامَةَ , نَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى , عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ إِسْمَاعِيلَ , عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ , عَنْ عِكْرِمَةَ , عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ , أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " لِلْجَارِ أَنْ يَضَعَ خَشَبَتَهُ عَلَى جِدَارِ جَارِهِ وَإِنْ كَرِهَ , وَالطَّرِيقُ الْمِيتَاءُ سَبْعُ أَذْرُعٍ , وَلا ضَرَرَ وَلا إِضْرَارَ "

Ibn Abbosdan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Qoʻshni oʻz yogʻochini qoʻshnisining devoriga qoʻyishi mumkin, garchi u yoqtirmasa ham. Yurib turiladigan yoʻl yetti ziroʻdir. Zarar (koʻrish) ham yoʻq, zarar yetkazish ham yoʻq».Ибн Аббосдан ривоят қилинадики, Набий ﷺ шундай дедилар: «Қўшни ўз ёғочини қўшнисининг деворига қўйиши мумкин, гарчи у ёқтирмаса ҳам. Юриб туриладиган йўл етти зирўдир. Зарар (кўриш) ҳам йўқ, зарар етказиш ҳам йўқ».

نَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّفَّارُ , نَا عَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ , نَا عُثْمَانُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ , نَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ , عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ , أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " لا ضَرَرَ وَلا إِضْرَارَ "

Abu Said al-Xudriydan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Zarar (koʻrish) ham yoʻq, zarar yetkazish ham yoʻq», dedilar.Абу Саид ал-Худрийдан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Зарар (кўриш) ҳам йўқ, зарар етказиш ҳам йўқ», дедилар.

نَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ ، نَا أَبُو إِسْمَاعِيلَ التِّرْمِذِيُّ ، نَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ , نَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ ، قَالَ : عَنِ ابْنِ عَطَاءٍ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " لا ضَرَرَ وَلا ضَرَرَةَ ، وَلا يَمْنَعَنَّ أَحَدُكُمْ جَارَهُ أَنْ يَضَعَ خَشَبَهُ عَلَى حَائِطِهِ "

Abu Hurayradan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Zarar (koʻrish) ham yoʻq, zarar yetkazish ham yoʻq. Sizlardan biringiz qoʻshnisini oʻz yogʻochini uning devoriga qoʻyishdan man qilmasin», dedilar.Абу Ҳурайрадан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Зарар (кўриш) ҳам йўқ, зарар етказиш ҳам йўқ. Сизлардан бирингиз қўшнисини ўз ёғочини унинг деворига қўйишдан ман қилмасин», дедилар.

نَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّفَّارُ , نَا الْعَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ , نَا يَحْيَى بْنُ أَبِي بُكَيْرٍ , نَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ , عَنْ إِيَاسِ بْنِ مُعَاوِيَةَ , عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ , قَالَ : " إِذَا ادَّعَى الرَّجُلُ الْفَاجِرُ عَلَى الرَّجُلِ الصَّالِحِ الشَّيْءَ الَّذِي يَرَى النَّاسُ أَنَّهُ كَاذِبٌ ، وَأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ بَيْنَهُمَا مُعَامَلَةٌ لَمْ يُسْتَحْلَفْ لَهُ "

Al-Qosim ibn Muhammad aytdi: Fojir kishi solih kishiga qarshi, odamlar uni yolgʻonchi deb biladigan va ikkovi oʻrtasida muomala boʻlmagan bir narsani daʼvo qilsa, unga qasam ichirilmaydi.Ал-Қосим ибн Муҳаммад айтди: Фожир киши солиҳ кишига қарши, одамлар уни ёлғончи деб биладиган ва иккови ўртасида муомала бўлмаган бир нарсани даъво қилса, унга қасам ичирилмайди.

نَا ابْنُ مَنِيعٍ ، نَا دَاوُدُ بْنُ رُشَيْدٍ , نَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ , نَا دَهْثَمُ بْنُ قُرَّانٍ , نَا عَقِيلُ بْنُ دِينَارٍ مَوْلَى حَارِثَةَ بْنِ ظُفُرٍ , عَنْ حَارِثَةَ بْنِ ظُفُرٍ , " أَنَّ دَارًا كَانَتْ بَيْنَ أَخَوَيْنِ فَحَظَرَا فِي وَسَطَهَا حِظَارًا ، ثُمَّ هَلَكَا وَتَرَكَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَقِبًا ، فَادَّعَى كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا أَنَّ الْحِظَارَ لَهُ مِنْ دُونِ صَاحِبِهِ , فَاخْتَصَمَ عَقَبَاهُمَا إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , فَأَرْسَلَ حُذَيْفَةَ بْنَ الْيَمَانِ فَقَضَى بَيْنَهُمَا فَقَضَى بِالْحِظَارِ لِمَنْ وَجَدَ مَعَاقِدَ الْقِمْطِ تَلِيهِ ، ثُمَّ رَجَعَ فَأَخْبَرَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : أَصَبْتَ , قَالَ دَهْثَمٌ ، أَوْ قَالَ : أَحْسَنْتَ " ، خَالَفَهُ فِي الإِسْنَادِ أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ

Horisa ibn Zufardan rivoyat qilinadiki, bir uy ikki aka-uka oʻrtasida edi; ular uning oʻrtasiga bir toʻsiq qurdilar. Soʻng ikkovi vafot etib, har biri avlod qoldirdi. Har bir tomon toʻsiq sheriginiki emas, oʻziniki ekanini daʼvo qildi. Ularning avlodlari nizolashib Nabiy ﷺ huzurlariga keldilar. U zot Huzayfa ibn al-Yamonni yubordilar; u ular oʻrtasida hukm qilib, toʻsiqni bogʻich tugunlari kim tomonda boʻlsa, oʻshaning foydasiga hukm qildi. Soʻng qaytib, Nabiy ﷺ ga xabar berdi. Nabiy ﷺ: «Toʻgʻri qilding», dedilar. Dahsam: yoki: «Yaxshi qilding», dedilar, deb aytdi. Sanadda unga Abu Bakr ibn Ayyosh muxolafat qilgan.Ҳориса ибн Зуфардан ривоят қилинадики, бир уй икки ака-ука ўртасида эди; улар унинг ўртасига бир тўсиқ қурдилар. Сўнг иккови вафот этиб, ҳар бири авлод қолдирди. Ҳар бир томон тўсиқ шеригиники эмас, ўзиники эканини даъво қилди. Уларнинг авлодлари низолашиб Набий ﷺ ҳузурларига келдилар. У зот Ҳузайфа ибн ал-Ямонни юбордилар; у улар ўртасида ҳукм қилиб, тўсиқни боғич тугунлари ким томонда бўлса, ўшанинг фойдасига ҳукм қилди. Сўнг қайтиб, Набий ﷺ га хабар берди. Набий ﷺ: «Тўғри қилдинг», дедилар. Даҳсам: ёки: «Яхши қилдинг», дедилар, деб айтди. Санадда унга Абу Бакр ибн Айёш мухолафат қилган.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي الثَّلْجِ , نَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ , نَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ ، نَا دَهْثَمُ بْنُ قُرَّانٍ , عَنْ نِمْرَانَ بْنِ حَارِثَةَ , عَنْ أَبِيهِ أَنَّ قَوْمًا اخْتَصَمُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي خُصٍّ كَانَ بَيْنَهُمْ , فَبَعَثَ حُذَيْفَةَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ ، فَقَضَى لِلَّذِينَ يَلِيهِمُ الْقِمْطُ , فَلَمَّا رَجَعَ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَخْبَرَهُ , فَقَالَ : " أَصَبْتَ " ، أَوْ " أَحْسَنْتَ " . لَمْ يَرْوِهِ غَيْرُ دَهْثَمِ بْنِ قُرَّانٍ ، وَهُوَ ضَعِيفٌ وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي إِسْنَادِهِ

Nimron ibn Horisa otasidan rivoyat qiladiki, bir qavm oʻzlari oʻrtasidagi bir kulba haqida nizolashib Rasululloh ﷺ huzurlariga keldilar. U zot ular oʻrtasida hukm qilish uchun Huzayfani yubordilar; u bogʻich kim tomonda boʻlsa, oʻshalar foydasiga hukm qildi. Nabiy ﷺ huzurlariga qaytib, xabar berganida, u zot: «Toʻgʻri qilding», yoki: «Yaxshi qilding», dedilar. Buni Dahsam ibn Qurrondan boshqa hech kim rivoyat qilmagan, u esa zaifdir; uning sanadida ixtilof qilingan.Нимрон ибн Ҳориса отасидан ривоят қиладики, бир қавм ўзлари ўртасидаги бир кулба ҳақида низолашиб Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келдилар. У зот улар ўртасида ҳукм қилиш учун Ҳузайфани юбордилар; у боғич ким томонда бўлса, ўшалар фойдасига ҳукм қилди. Набий ﷺ ҳузурларига қайтиб, хабар берганида, у зот: «Тўғри қилдинг», ёки: «Яхши қилдинг», дедилар. Буни Даҳсам ибн Қуррондан бошқа ҳеч ким ривоят қилмаган, у эса заифдир; унинг санадида ихтилоф қилинган.

نَا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ ، نَا الْحَسَنُ بْنُ أَبِي الرَّبِيعِ , نَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ , عَنْ مَعْمَرٍ , عَنْ أَيُّوبَ , عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ , عَنْ هِشَامِ بْنِ يَحْيَى , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " إِذَا أَفْلَسَ الرَّجُلُ فَوَجَدَ الْبَائِعُ سِلْعَتَهُ بِعَيْنِهَا فَهُوَ أَحَقُّ بِهَا مِنَ الْغُرَمَاءِ "

Abu Hurayradan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Kishi sinib qolsa-yu, sotuvchi oʻz molini aynan oʻzicha topsa, u boshqa qarz egalaridan unga haqliroqdir», dedilar.Абу Ҳурайрадан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Киши синиб қолса-ю, сотувчи ўз молини айнан ўзича топса, у бошқа қарз эгаларидан унга ҳақлироқдир», дедилар.

نَا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ ، نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو الْغَزِّيُّ , نَا الْفِرْيَابِيُّ ، نَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ , عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ , عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ , عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " مِنْ بَاعَ سِلْعَةً فَأَفْلَسَ صَاحِبُهَا فَوَجَدَهَا بِعَيْنِهَا ، فَهُوَ أَحَقُّ بِهَا "

Abu Hurayradan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Kim bir molni sotsa-yu, uning (yangi) egasi sinib qolsa va u molni aynan oʻzicha topsa, u unga haqliroqdir», dedilar.Абу Ҳурайрадан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бир молни сотса-ю, унинг (янги) эгаси синиб қолса ва у молни айнан ўзича топса, у унга ҳақлироқдир», дедилар.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الشَّافِعِيُّ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الأَسَدِيُّ , نَا عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ , نَا الْيَمَانُ بْنُ عَدِيٍّ , نَا الزُّبَيْدِيُّ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَيُّمَا رَجُلٍ أَفْلَسَ ، وَعِنْدَهُ مَالُ امْرِئٍ بِعَيْنِهِ لَمْ يَقْتَضِ مِنْهُ شَيْئًا ، فَهُوَ أُسْوَةُ الْغُرَمَاءِ , وَأَيُّمَا امْرِئٍ مَاتَ ، وَعِنْدَهُ مَالُ امْرِئٍ بِعَيْنِهِ اقْتَضَى مِنْهُ ، أَوْ لَمْ يَقْتَضِ ، فَهُوَ أُسْوَةُ الْغُرَمَاءِ " ، خَالَفَهُ إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ , عَنِ الزُّبَيْدِيِّ , وَمُوسَى بْنِ عُقْبَةَ . وَالْيَمَانُ بْنُ عَدِيٍّ ، وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ ، ضَعِيفَانِ

Abu Hurayradan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Qaysi bir kishi sinib qolsa-yu, uning huzurida boshqa kishining moli aynan oʻzicha boʻlsa va u undan hech narsa olmagan boʻlsa, u boshqa qarz egalari qatoridadir. Qaysi bir kishi vafot etsa-yu, huzurida boshqa kishining moli aynan oʻzicha boʻlsa — u undan olgan boʻlsin yoki olmagan boʻlsin — u boshqa qarz egalari qatoridadir». Unga Ismoil ibn Ayyosh az-Zubaydiydan va Muso ibn Uqbadan (rivoyat qilishda) muxolafat qilgan. Yamon ibn Adiy va Ismoil ibn Ayyosh — ikkovi zaifdir.Абу Ҳурайрадан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Қайси бир киши синиб қолса-ю, унинг ҳузурида бошқа кишининг моли айнан ўзича бўлса ва у ундан ҳеч нарса олмаган бўлса, у бошқа қарз эгалари қаторидадир. Қайси бир киши вафот этса-ю, ҳузурида бошқа кишининг моли айнан ўзича бўлса — у ундан олган бўлсин ёки олмаган бўлсин — у бошқа қарз эгалари қаторидадир». Унга Исмоил ибн Айёш аз-Зубайдийдан ва Мусо ибн Уқбадан (ривоят қилишда) мухолафат қилган. Ямон ибн Адий ва Исмоил ибн Айёш — иккови заифдир.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ عُثْمَانَ بْنِ ثَابِتٍ ، نَا عُبَيْدُ بْنُ شَرِيكٍ , نَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ , نَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ . ح وَنا دَعْلَجُ بْنُ أَحْمَدَ , نَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفِرْيَابِيُّ , نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْجَبَّارِ الْخَبَائِرِيُّ , نَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ , عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ , عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " أَيُّمَا رَجُلٍ بَاعَ سِلْعَةً فَأَدْرَكَ سِلْعَتَهُ بِعَيْنِهَا عِنْدَ رَجُلٍ قَدْ أَفْلَسَ ، وَلَمْ يَقْتَضِ مِنْ ثَمَنِهَا شَيْئًا فَهِيَ لَهُ , وَإِنْ كَانَ قَضَى مِنْ ثَمَنِهَا شَيْئًا فَمَا بَقِيَ فَهُوَ أُسْوَةُ الْغُرَمَاءِ " ، وَاللَّفْظُ لِدَعْلَجٍ

Abu Hurayradan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Qaysi bir kishi bir molni sotsa-yu, soʻng oʻz molini sinib qolgan bir kishining huzurida aynan oʻzicha topsa va uning bahosidan hech narsa olmagan boʻlsa, u mol oʻshaniki. Agar bahosidan biror narsa olgan boʻlsa, qolganida u boshqa qarz egalari qatoridadir». Lafz Daʼlajniki.Абу Ҳурайрадан ривоят қилинади: Набий ﷺ шундай дедилар: «Қайси бир киши бир молни сотса-ю, сўнг ўз молини синиб қолган бир кишининг ҳузурида айнан ўзича топса ва унинг баҳосидан ҳеч нарса олмаган бўлса, у мол ўшаники. Агар баҳосидан бирор нарса олган бўлса, қолганида у бошқа қарз эгалари қаторидадир». Лафз Даълажники.

نَا دَعْلَجُ بْنُ أَحْمَدَ ، نَا جَعْفَرٌ الْفِرْيَابِيُّ , نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْجَبَّارِ , نَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ , عَنِ الزُّبَيْدِيِّ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , مِثْلَهُ وَزَادَ فِيهِ : وَأَيُّمَا امْرِئٍ هَلَكَ ، وَعِنْدَهُ مَالُ امْرِئٍ بِعَيْنِهِ اقْتَضَى مِنْهُ شَيْئًا ، أَوْ لَمْ يَقْتَضِ فَهُوَ أُسْوَةُ الْغُرَمَاءِ "

Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺ dan shuning misli rivoyat qilingan va unda: «Qaysi bir kishi halok boʻlsa-yu, huzurida boshqa kishining moli aynan oʻzicha boʻlsa — u undan biror narsa olgan boʻlsin yoki olmagan boʻlsin — u boshqa qarz egalari qatoridadir», deb ziyoda qilingan.Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺ дан шунинг мисли ривоят қилинган ва унда: «Қайси бир киши ҳалок бўлса-ю, ҳузурида бошқа кишининг моли айнан ўзича бўлса — у ундан бирор нарса олган бўлсин ёки олмаган бўлсин — у бошқа қарз эгалари қаторидадир», деб зиёда қилинган.

نَا عُمَرُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَلِيٍّ الْمَرْوَزِيُّ , نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي جُبَيْرٍ الْمَرْوَزِيُّ , نَا أَبُو إِسْحَاقَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُعَاوِيَةَ بْنِ الْفُرَاتِ الْخُزَاعِيُّ , نَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ قَاضِي الْيَمَنِ , عَنْ مَعْمَرٍ , عَنِ ابْنِ شِهَابٍ , عَنِ ابْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ , عَنْ أَبِيهِ " أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَجَرَ عَلَى مُعَاذٍ مَالَهُ ، وَبَاعَهُ فِي دَيْنٍ كَانَ عَلَيْهِ "

Kaʼb ibn Molikning oʻgʻli otasidan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ Muozning moliga hajr qoʻydilar va uning zimmasidagi qarz uchun uni sotdilar.Каъб ибн Моликнинг ўғли отасидан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ Муознинг молига ҳажр қўйдилар ва унинг зиммасидаги қарз учун уни сотдилар.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ الصَّوَّافُ , نَا حَامِدُ بْنُ شُعَيْبٍ , نَا سُرَيْجُ بْنُ يُونُسَ , نَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ هُوَ أَبُو يُوسُفَ الْقَاضِي , نَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ , عَنْ أَبِيهِ , أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جَعْفَرٍ ، أَتَى الزُّبَيْرَ فَقَالَ : " إِنِّي اشْتَرَيْتُ بَيْعَ كَذَا وَكَذَا ، وَإِنَّ عَلِيًّا يُرِيدُ أَنْ يَأْتِيَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَيَسْأَلَهُ أَنْ يَحْجُرَ عَلَيَّ فِيهِ , فَقَالَ الزُّبَيْرُ : فَأَنَا شَرِيكُكَ فِي الْبَيْعِ , فَأَتَى عَلِيُّ عُثْمَانَ , فَقَالَ : إِنَّ ابْنَ جَعْفَرٍ اشْتَرَى بَيْعَ كَذَا وَكَذَا ، فَاحْجُرْ عَلَيْهِ , فَقَالَ الزُّبَيْرُ : فَأَنَا شَرِيكُهُ فِي الْبَيْعِ , فَقَالَ عُثْمَانُ : كَيْفَ أَحْجُرُ عَلَى رَجُلٍ فِي بَيْعٍ شَرِيكُهُ فِيهِ الزُّبَيْرُ ؟ " ، قَالَ يَعْقُوبُ : أنا آخُذُ بِالْحَجْرِ وَأُرَاهُ , وَأَحْجُرُ ، وَأُبْطِلُ بَيْعَ الْمَحجُورِ عَلَيْهِ وَشِرَاهُ , وَإِذَا اشْتَرَى أَوْ بَاعَ قَبْلَ الْحَجْرِ ، فَإِنْ كَانَ صَلاحًا أَجَزْتُهُ ، وَإِنْ كَانَ مَعْنًى يَسْتَحِقُّ الْحَجْرَ حَجَرْتُ عَلَيْهِ وَرَدَدْتُ عَلَيْهِ بَيْعَهُ ، وَإِنْ كَانَ مِمَّنْ لا يَسْتَحِقُّ الْحَجْرَ عَلَيْهِ أَجَزْتُ بَيْعَهُ . قَالَ يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ : وَكَانَ أَبُو حَنِيفَةَ لا يَحْجُرُ وَلا يَأْخُذُ بِالْحَجْرِ

Urvadan rivoyat qilinadiki, Abdulloh ibn Jaʼfar az-Zubayrning huzuriga kelib: «Men falon-falon savdoni sotib oldim; Ali esa amirul-moʻʼmininning oldiga borib, undan menga bu haqda hajr qoʻyishini soʻramoqchi», dedi. Az-Zubayr: «Unday boʻlsa, men bu savdoda sening sherigingman», dedi. Ali Usmonning huzuriga kelib: «Ibn Jaʼfar falon-falon savdoni sotib oldi, unga hajr qoʻy», dedi. Az-Zubayr: «Men bu savdoda uning sherigiman», dedi. Shunda Usmon: «Sherigi az-Zubayr boʻlgan bir savdoda kishiga qanday hajr qoʻyaman?» dedi. Yaʼqub aytdi: Men hajrni olaman va uni (toʻgʻri deb) koʻraman; hajr qoʻyaman va hajr qoʻyilgan kishining sotgani va sotib olganini botil qilaman. Agar u hajrdan oldin sotib olgan yoki sotgan boʻlsa: bunda maslahat boʻlsa, uni joiz qilaman; hajrga loyiq bir maʼno boʻlsa, unga hajr qoʻyaman va sotganini oʻziga qaytaraman; agar u hajrga loyiq boʻlmaganlardan boʻlsa, sotganini joiz qilaman. Yaʼqub ibn Ibrohim aytdi: Abu Hanifa hajr qoʻymas va hajrni olmas edi.Урвадан ривоят қилинадики, Абдуллоҳ ибн Жаъфар аз-Зубайрнинг ҳузурига келиб: «Мен фалон-фалон савдони сотиб олдим; Али эса амирул-мўъмининнинг олдига бориб, ундан менга бу ҳақда ҳажр қўйишини сўрамоқчи», деди. Аз-Зубайр: «Ундай бўлса, мен бу савдода сенинг шеригингман», деди. Али Усмоннинг ҳузурига келиб: «Ибн Жаъфар фалон-фалон савдони сотиб олди, унга ҳажр қўй», деди. Аз-Зубайр: «Мен бу савдода унинг шеригиман», деди. Шунда Усмон: «Шериги аз-Зубайр бўлган бир савдода кишига қандай ҳажр қўяман?» деди. Яъқуб айтди: Мен ҳажрни оламан ва уни (тўғри деб) кўраман; ҳажр қўяман ва ҳажр қўйилган кишининг сотгани ва сотиб олганини ботил қиламан. Агар у ҳажрдан олдин сотиб олган ёки сотган бўлса: бунда маслаҳат бўлса, уни жоиз қиламан; ҳажрга лойиқ бир маъно бўлса, унга ҳажр қўяман ва сотганини ўзига қайтараман; агар у ҳажрга лойиқ бўлмаганлардан бўлса, сотганини жоиз қиламан. Яъқуб ибн Иброҳим айтди: Абу Ҳанифа ҳажр қўймас ва ҳажрни олмас эди.

نَا أَبُو عَلِيٍّ الصَّفَّارُ ، نَا عَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ , نَا أَبُو عَاصِمٍ ، نَا ثَوْرُ بْنُ يَزِيدَ , عَنْ مَكْحُولٍ , قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ لِصَاحِبِ الْحَقِّ الْيَدَ وَاللِّسَانَ "

Makhul aytdi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, haq egasiga qoʻl va til bordir», dedilar.Макҳул айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, ҳақ эгасига қўл ва тил бордир», дедилар.

نَا أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ الْمُقْرِئُ ، نَا عِيسَى بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى الْمَرْوَزِيُّ , نَا عُمَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ , نَا أَبِي , نَا عِيسَى بْنُ مُوسَى , نَا أَبُو حَمْزَةَ ، عَنْ جَابِرٍ , عَنْ نَافِعٍ , عَنِ ابْنِ عُمَرَ , قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا مَاتَ الرَّجُلُ ، وَعَلَيْهِ دَيْنٌ إِلَى أَجَلٍ ، وَلَهُ دَيْنٌ إِلَى أَجَلٍ فَالَّذِي عَلَيْهِ حَالٌّ ، وَالَّذِي لَهُ إِلَى أَجَلِهِ "

Ibn Umardan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kishi vafot etsa-yu, zimmasida muddatli qarz boʻlsa va oʻzining ham muddatli haqi boʻlsa, zimmasidagisi darhol ado etiladigan boʻladi, oʻzinikisi esa oʻz muddatigacha (qoladi)».Ибн Умардан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Киши вафот этса-ю, зиммасида муддатли қарз бўлса ва ўзининг ҳам муддатли ҳақи бўлса, зиммасидагиси дарҳол адо этиладиган бўлади, ўзиникиси эса ўз муддатигача (қолади)».

نَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي حَامِدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى ، نَا أَحْمَدُ بْنُ مَنْصُورِ بْنِ سَيَّارٍ الرَّمَادِيُّ , نَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ , عَنْ مَعْمَرٍ , عَنِ الزُّهْرِيِّ , عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ جَابِرٍ , قَالَ : " إِنَّمَا جَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، الشُّفْعَةَ فِي كُلِّ مَا لَمْ يُقْسَمْ , فَإِذَا قُسِمَ وَوَقَعَتِ الْحُدُودُ وَصُرِّفَتِ الطُّرُقُ ، فَلا شُفْعَةَ "

Jobirdan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shufʼani faqat taqsim qilinmagan narsalarda joriy qildilar. Taqsim qilinib, chegaralar tushib, yoʻllar ajratilgach esa, shufʼa yoʻq.Жобирдан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шуфъани фақат тақсим қилинмаган нарсаларда жорий қилдилар. Тақсим қилиниб, чегаралар тушиб, йўллар ажратилгач эса, шуфъа йўқ.

نَا عُثْمَانُ بْنُ أَحْمَدَ الدَّقَّاقُ , وَعُمَرُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الشَّيْبَانِيُّ , قَالا : نَا أَحْمَدُ بْنُ الْقَاسِمِ بْنِ مُسَاوِرٍ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مَعْمَرٍ ، هُوَ ابْنُ أَخِي أَبِي مَعْمَرٍ الْقَطِيعِيِّ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ الْوَاسِطِيُّ , عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ , عَنْ حُذَيْفَةَ , " أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَجَازَ شَهَادَةَ الْقَابِلَةِ " ، مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ لَمْ يَسْمَعْهُ مِنَ الأَعْمَشِ ، بَيْنَهُمَا رَجُلٌ مَجْهُولٌ

Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ doyaning guvohligini joiz qildilar. Muhammad ibn Abdulmalik buni Aʼmashdan eshitmagan; ular ikkovining orasida nomaʼlum bir kishi bor.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ доянинг гувоҳлигини жоиз қилдилар. Муҳаммад ибн Абдулмалик буни Аъмашдан эшитмаган; улар икковининг орасида номаълум бир киши бор.

نَا عُمَرُ بْنُ الْحَسَنِ ، نَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ الْفَضْلِ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ بِشْرِ بْنِ مَطَرٍ ، قَالا : نَا وَهْبُ بْنُ بَقِيَّةَ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ , عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَدَائِنِيِّ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ ، عَنْ حُذَيْفَةَ , " أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَجَازَ شَهَادَةَ الْقَابِلَةِ "

Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ doyaning guvohligini joiz qildilar.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ доянинг гувоҳлигини жоиз қилдилар.

نَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُقْبَةَ الشَّيْبَانِيُّ , نَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ إِسْحَاقَ الصَّوَّافُ , نَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَيْمُونٍ , نَا عَائِذُ بْنُ حَبِيبٍ , عَنْ أَبَانَ بْنِ تَغْلِبَ , عَنْ جَابِرٍ , عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُجَيٍّ , عَنْ عَلِيٍّ , قَالَ : " شَهَادَةُ الْقَابِلَةِ جَائِزَةٌ عَلَى الاسْتِهْلالِ "

Ali (roziyallohu anhu) aytdi: «Doyaning guvohligi chaqaloqning tugʻilgach ovoz chiqarganligi borasida joizdir».Али (розияллоҳу анҳу) айтди: «Доянинг гувоҳлиги чақалоқнинг туғилгач овоз чиқарганлиги борасида жоиздир».

ثنا عُمَرُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ ، نَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْهَيْثَمِ الْبَلَدِيُّ , نَا عَلِيُّ بْنُ عَيَّاشٍ , نَا بَقِيَّةُ , عَنْ شُعْبَةَ , عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَأَةَ , عَنْ عَطَاءٍ , عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ , قَالَ : " أَجَازَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، شَهَادَةَ رَجُلٍ وَامْرَأَتَيْنِ فِي النِّكَاحِ "

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) aytdi: «Rasululloh ﷺ nikohda bir erkak va ikki ayolning guvohligini joiz qildilar».Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) айтди: «Расулуллоҳ ﷺ никоҳда бир эркак ва икки аёлнинг гувоҳлигини жоиз қилдилар».

نَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى الْعَطَّارُ بِالْبَصْرَةِ , نَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ حَبِيبِ بْنِ الشَّهِيدِ , نَا يَحْيَى بْنُ الْيَمَانِ , عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ خَلِيفَةَ , عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَأَةَ , عَنْ قَتَادَةَ , عَنْ خِلاسٍ , عَنْ عَلِيٍّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ , " أَنَّهُ فَرَضَ لامْرَأَةٍ وَخَادِمِهَا اثْنَا عَشَرَ دِرْهَمًا , لِلْمَرْأَةِ ثَمَانِيَةٌ ، وَلِلْخَادِمِ أَرْبَعَةٌ ، وَدِرْهَمَانِ مِنَ الثَّمَانِيَةِ لِلْقُطْنِ وَالْكَتَّانِ "

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u bir ayol va uning xizmatkoriga oʻn ikki dirham belgiladi: ayolga sakkiz, xizmatkorga toʻrt; sakkizning ikki dirhami esa paxta va zigʻir uchun edi.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у бир аёл ва унинг хизматкорига ўн икки дирҳам белгилади: аёлга саккиз, хизматкорга тўрт; саккизнинг икки дирҳами эса пахта ва зиғир учун эди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ ، نَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ حَمَّادٍ , نَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ , عَنْ عَطَاءٍ الْخُرَاسَانِيِّ , عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ , وَأَيُّوبَ , عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ , عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ , وَقَتَادَةَ , وَحُمَيْدٍ , وَسِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ , عَنِ الْحَسَنِ , عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ , " أَنَّ رَجُلا أَعْتَقَ سِتَّةَ مَمْلُوكِينَ لَهُ عِنْدَ مَوْتِهِ لَيْسَ لَهُ مَالٌ غَيْرُهُمْ , فَأَقْرَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَيْنَهُمْ فَأَعْتَقَ اثْنَيْنِ وَرَدَّ أَرْبَعَةً فِي الرِّقِّ "

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi oʻlimi oldidan oʻzining olti qulini ozod qildi, ulardan boshqa moli yoʻq edi. Shunda Rasululloh ﷺ ular orasida qurʼa tashladilar-da, ikkitasini ozod qilib, toʻrttasini qullikka qaytardilar.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир киши ўлими олдидан ўзининг олти қулини озод қилди, улардан бошқа моли йўқ эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ улар орасида қуръа ташладилар-да, иккитасини озод қилиб, тўрттасини қулликка қайтардилар.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ الْبَخْتَرِيِّ ، نَا مُحَمَّدُ بْنُ دَاوُدَ بْنِ أَبِي نَصْرٍ , نَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ , نَا اللَّيْثُ , عَنْ جَرِيرِ بْنِ حَازِمٍ , عَنْ أَيُّوبَ , عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ , عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ , وَعَنْ أَيُّوبَ , عَنْ أَبِي قِلابَةَ ، عَنْ أَبِي الْمُهَلَّبِ ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ , قَالَ : " تُوُفِّيَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ فَتَرَكَ سِتَّةً أَعْبُدٍ لَيْسَ لَهُ مَالٌ غَيْرُهُمْ فَأَعْتَقَهُمْ جَمِيعًا عِنْدَ مَوْتِهِ , فَرُفِعَ ذَلِكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَجَزَّأَهُمْ ثَلاثَةَ أَجْزَاءٍ ، ثُمَّ أَقْرَعَ بَيْنَهُمْ فَأَعْتَقَ الثُّلُثَ ، وَأَرَقَّ الثُّلُثَيْنِ " ، قَالَ : وَأَخْبَرَنِي اللَّيْثُ , عَنْ جَرِيرٍ , عَنِ الْحَسَنِ . وَلا أَعْلَمُهُ إِلا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، مثل ذَلِكَ

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu) aytdi: «Ansorlardan bir kishi vafot etdi va olti qul qoldirdi, ulardan boshqa moli yoʻq edi; u oʻlimi oldidan ularning barchasini ozod qilgan edi. Bu ish Rasululloh ﷺga koʻtarildi. U zot ularni uch qismga boʻldilar, soʻng ular orasida qurʼa tashlab, uchdan birini ozod qildilar va uchdan ikkisini qullikda qoldirdilar». (Roviy) dedi: Menga Lays, Jarirdan, u Hasandan xabar berdi — men uni faqat Abu Hurayradan (kelgan) deb bilaman — shunga oʻxshashini.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу) айтди: «Ансорлардан бир киши вафот этди ва олти қул қолдирди, улардан бошқа моли йўқ эди; у ўлими олдидан уларнинг барчасини озод қилган эди. Бу иш Расулуллоҳ ﷺга кўтарилди. У зот уларни уч қисмга бўлдилар, сўнг улар орасида қуръа ташлаб, учдан бирини озод қилдилар ва учдан иккисини қулликда қолдирдилар». (Ровий) деди: Менга Лайс, Жарирдан, у Ҳасандан хабар берди — мен уни фақат Абу Ҳурайрадан (келган) деб биламан — шунга ўхшашини.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَمْدَوَيْهِ الْمَرْوَزِيُّ , نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حَمَّادِ الأَيْلِيُّ , نَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ , نَا اللَّيْثُ , عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ , عَنْ تَوْبَةَ بْنِ نَمِرٍ , عَنْ جَعْفَرٍ الدِّمَشْقِيِّ , عَنِ الْقَاسِمِ , عَنْ أَبِي أُمَامَةَ , قَالَ : " أَعْتَقَ رَجُلٌ سِتَّةَ أَرْؤُسٍ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ غَيْرُهُمْ , فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَتَغَيَّظَ عَلَيْهِ ثُمَّ أَسْهَمَ عَلَيْهِمْ فَأَخْرَجَ ثُلُثَهُمْ "

Abu Umoma (roziyallohu anhu) aytdi: «Bir kishi olti bosh qulni ozod qildi, ulardan boshqa moli yoʻq edi. Bu Nabiy ﷺga yetdi, u zot unga gʻazablandilar, soʻng ular orasida qurʼa tashlab, ularning uchdan birini chiqardilar».Абу Умома (розияллоҳу анҳу) айтди: «Бир киши олти бош қулни озод қилди, улардан бошқа моли йўқ эди. Бу Набий ﷺга етди, у зот унга ғазабландилар, сўнг улар орасида қуръа ташлаб, уларнинг учдан бирини чиқардилар».

نَا مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمَالِكِيُّ , نَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدٍ التَّمِيمِيُّ , نَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ , عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ . ح وَنا أَبُو عُثْمَانَ سَعِيدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْحَنَّاطُ , نَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى , نَا وَكِيعٌ , وَأَبُو مُعَاوِيَةَ ، وَاللَّفْظُ لأَبِي مُعَاوِيَةَ , قَالا : نَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا , قَالَتْ : جَاءَتْ هِنْدُ بِنْتُ عُتْبَةَ امْرَأَةُ أَبِي سُفْيَانَ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , فَقَالَتْ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، " إِنَّ أَبَا سُفْيَانَ رَجُلٌ شَحِيحٌ ، وَإِنَّهُ لا يُعْطِينِي مَا يَكْفِينِي وَيَكْفِي بَنِيَّ إِلا أَنْ آخُذَ وَهُوَ لا يَعْلَمُ ، فَهَلْ عَلَيَّ جُنَاحٌ فِي ذَلِكَ ؟ ، قَالَ : خُذِي مَا يَكْفِيكِ وَيَكْفِي أَوْلادَكِ ، بِالْمَعْرُوفِ "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Abu Sufyonning xotini Hind bint Utba Nabiy ﷺning huzurlariga kelib: «Yo Rasululloh, Abu Sufyon baxil kishi; u menga oʻzimga va bolalarimga yetadigan narsani bermaydi — faqat men undan u bilmagan holda olganimgina (bor). Shunda menga gunoh boʻladimi?» dedi. U zot: «Oʻzingga va bolalaringga yetadigan narsani maʼruf (odat) doirasida ol», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Абу Суфённинг хотини Ҳинд бинт Утба Набий ﷺнинг ҳузурларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, Абу Суфён бахил киши; у менга ўзимга ва болаларимга етадиган нарсани бермайди — фақат мен ундан у билмаган ҳолда олганимгина (бор). Шунда менга гуноҳ бўладими?» деди. У зот: «Ўзингга ва болаларингга етадиган нарсани маъруф (одат) доирасида ол», дедилар.

نَا الْحُسَيْنُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ، نَا أَبُو هِشَامٍ الرِّفَاعِيُّ ، نَا ابْنُ فُضَيْلٍ , نَا يَزِيدُ بْنُ أَبِي زِيَادٍ , عَنْ مُجَاهِدٍ , عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ , قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " هَذِهِ حَرَمُ اللَّهِ حَرَّمَهَا يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَوَضَعَ هَذَيْنِ الْجَبَلَيْنِ , لَمْ يَحِلَّ لأَحَدٍ قَبْلِي وَلا يَحِلُّ لأَحَدٍ بَعْدِي وَلَمْ يَحِلَّ لِي إِلا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ ، أَنْ لا يُحْصَدُ شَوْكُهَا ، وَلا يُنَفَّرَ صَيْدُهَا ، وَلا يُخْتَلَى خَلاءُهَا , وَلا تُرْفَعُ لُقَطَتُهَا إِلا لِمُنْشِدٍ , فَقَالَ الْعَبَّاسُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنَّ أَهْلَ مَكَّةَ لا صَبْرَ لَهُمْ عَنِ الإِذْخِرِ لِقَيْنِهِمْ وَأَبْيَاتِهِمْ , فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : إِلا الإِذْخِرَ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Bu — Allohning haramidir; Alloh uni osmonlar va yerni yaratgan kuni harom qilgan va bu ikki togʻni qoʻygan. U mendan oldin hech kimga halol boʻlmagan, mendan keyin ham hech kimga halol boʻlmaydi; menga esa kunning bir soatidagina halol boʻldi. Uning tikani oʻrilmaydi, ovi hurkitilmaydi, oʻti yulinmaydi va topilgan narsasi faqat (egasini) eʼlon qiluvchi uchungina olinadi». Shunda Abbos: «Yo Rasululloh, Makka ahli temirchilari va uylari uchun izxirsiz turolmaydilar», dedi. Rasululloh ﷺ: «Izxirdan boshqa», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Бу — Аллоҳнинг ҳарамидир; Аллоҳ уни осмонлар ва ерни яратган куни ҳаром қилган ва бу икки тоғни қўйган. У мендан олдин ҳеч кимга ҳалол бўлмаган, мендан кейин ҳам ҳеч кимга ҳалол бўлмайди; менга эса куннинг бир соатидагина ҳалол бўлди. Унинг тикани ўрилмайди, ови ҳуркитилмайди, ўти юлинмайди ва топилган нарсаси фақат (эгасини) эълон қилувчи учунгина олинади». Шунда Аббос: «Ё Расулуллоҳ, Макка аҳли темирчилари ва уйлари учун изхирсиз туролмайдилар», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Изхирдан бошқа», дедилар.

نَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمِصْرِيُّ , نَا رَوْحُ بْنُ الْفَرَجِ , نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفَهْمِيُّ , نَا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلالٍ , حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ , وَرَبِيعَةُ , عَنْ يَزِيدَ مَوْلَى الْمُنْبَعِثِ , عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ , قَالَ : سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " عَنِ اللُّقَطَةِ الذَّهَبِ ، وَالْوَرِقِ , قَالَ : اعْرِفْ عِفَاصَهَا وَوِكَاءَهَا وَعَرِّفْهَا سَنَةً , فَإِنْ لَمْ تُعْرَفْ فَاسْتَغْنِ بِهَا ، وَلْتَكُنْ وَدِيعَةً عِنْدَكَ , فَإِنْ جَاءَ لَهَا طَالِبٌ يَوْمًا مِنَ الدَّهْرِ فَأَدِّهَا إِلَيْهِ , وَسَأَلَهُ عَنْ ضَالَّةِ الإِبِلِ , قَالَ : مَا لَكَ وَمَا لَهَا دَعْهَا فَإِنَّ مَعَهَا حِذَاءَهَا وَسِقَاءَهَا تَرِدُ الْمَاءَ ، وَتَأْكُلُ الشَّجَرَ حَتَّى يَجِدَهَا رَبُّهَا ، وَسَأَلَهُ عَنِ الشَّاةِ , فَقَالَ : خُذْهَا فَإِنَّهَا لَكَ ، أَوْ لأَخِيكَ ، أَوْ لِلذِّئْبِ "

Zayd ibn Xolid al-Juhaniy (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺdan topib olingan oltin va kumush haqida soʻralganda, u zot: «Uning idishi va bogʻichini yaxshilab bilib ol, soʻng bir yil eʼlon qil. Agar (egasi) tanilmasa, undan foydalan va u sening huzuringda omonat boʻlsin. Agar bir kun kelib uni soʻrovchi kelsa, unga topshir», dedilar. U zotdan yoʻqolgan tuya haqida soʻraldi. U zot: «Sening u bilan nima ishing bor? Uni qoʻy, chunki uning oyogʻi ham, meshi ham oʻzi bilan; suvga boradi, daraxtdan yeydi — toki egasi uni topguncha», dedilar. Yana u zotdan qoʻy haqida soʻraldi. U zot: «Uni ol, chunki u yo senga, yo birodaringga, yo boʻrigadir», dedilar.Зайд ибн Холид ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺдан топиб олинган олтин ва кумуш ҳақида сўралганда, у зот: «Унинг идиши ва боғичини яхшилаб билиб ол, сўнг бир йил эълон қил. Агар (эгаси) танилмаса, ундан фойдалан ва у сенинг ҳузурингда омонат бўлсин. Агар бир кун келиб уни сўровчи келса, унга топшир», дедилар. У зотдан йўқолган туя ҳақида сўралди. У зот: «Сенинг у билан нима ишинг бор? Уни қўй, чунки унинг оёғи ҳам, меши ҳам ўзи билан; сувга боради, дарахтдан ейди — токи эгаси уни топгунча», дедилар. Яна у зотдан қўй ҳақида сўралди. У зот: «Уни ол, чунки у ё сенга, ё биродарингга, ё бўригадир», дедилар.

نَا أَبُو عُبَيْدٍ الْقَاسِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ، نَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ رَاشِدٍ , نَا دَاوُدُ بْنُ مِهْرَانَ , عَنْ أَيُّوبَ السَّخْتِيَانِيِّ , وَيَعْقُوبَ بْنِ عَطَاءٍ , عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ جَدِّهِ أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، سُئِلَ " عَنْ ضَالَّةِ الإِبِلِ , فَقَالَ : مَعَهَا سِقَاؤُهَا وَحِذَاؤُهَا تَرِدُ الْمَاءَ وَتُصِيبُ الشَّجَرَ فَلا تَعَرَّضْ لَهَا , وَسُئِلَ عَنْ ضَالَّةِ الْغَنَمِ , فَقَالَ : لَكَ ، أَوْ لأَخِيكَ ، أَوْ لِلذِّئْبِ فَخُذْهَا "

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺdan yoʻqolgan tuya haqida soʻralganda, u zot: «Uning meshi ham, oyogʻi ham oʻzi bilan; suvga boradi, daraxtdan yeydi. Bas, unga tegma», dedilar. Yoʻqolgan qoʻy haqida soʻralganda esa: «U yo senga, yo birodaringga, yo boʻrigadir; bas, uni ol», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺдан йўқолган туя ҳақида сўралганда, у зот: «Унинг меши ҳам, оёғи ҳам ўзи билан; сувга боради, дарахтдан ейди. Бас, унга тегма», дедилар. Йўқолган қўй ҳақида сўралганда эса: «У ё сенга, ё биродарингга, ё бўригадир; бас, уни ол», дедилар.

نَا أَحْمَدُ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْجُنَيْدِ ، نَا الْحَسَنُ بْنُ عَرَفَةَ , نَا هُشَيْمٌ , عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَحْيَى , عَنْ حَبَّانَ بْنِ أَبِي جَبَلَةَ , قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " كُلُّ أَحَدٍ أَحَقُّ بِمَالِهِ مِنْ وَالِدِهِ ، وَوَلَدِهِ ، وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ "

Habbon ibn Abu Jabala aytdi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Har bir kishi oʻz moliga otasidan ham, bolasidan ham, butun odamlardan ham haqliroqdir».Ҳаббон ибн Абу Жабала айтди: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ҳар бир киши ўз молига отасидан ҳам, боласидан ҳам, бутун одамлардан ҳам ҳақлироқдир».

نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ ، نَا إِسْحَاقُ بْنُ أَبِي إِسْرَائِيلَ , نَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ , عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ , عَنْ يَزِيدَ , قَالَ سُفْيَانُ : وَأَنَا لِحَدِيثِ يَحْيَى أَحْفَظُ , قَالَ سُفْيَانُ : فَذَكَرْتُهُ لِرَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ , فَحَدَّثَنِي عَنْ يَزِيدَ مَوْلَى الْمُنْبَعِثِ , عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ , قَالَ : أَتَى رَجُلٌ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , فَقَالَ : " مَا تَقُولُ فِي ضَالَّةِ الإِبِلِ ؟ فَغَضِبَ وَاحْمَرَّتْ وَجْنَتَاهُ , فَقَالَ : مَا لَهُ وَلَهَا مَعَهَا الْحَذَّاءُ ، وَالسِّقَاءُ ، تَرِدُ الْمَاءَ ، وَتَأْكُلُ مِنَ الشَّجَرِ ، حَتَّى يَأْتِيَهَا رَبُّهَا , قَالَ : فَضَالَةُ الْغَنَمِ ؟ ، قَالَ : خُذْهَا هِيَ لَكَ ، أَوْ لأَخِيكَ ، أَوْ لِلذِّئْبِ "

Sufyon dedi: Men Yahyoning hadisini koʻproq yodlaganman. Sufyon dedi: Men buni Rabiʼa ibn Abu Abdurahmonga zikr qildim, u menga Yazid — Munbaisning mavlosidan, u Zayd ibn Xoliddan hadis aytdi. Zayd ibn Xolid aytdi: Bir kishi Rasululloh ﷺning huzurlariga kelib: «Yoʻqolgan tuya haqida nima deysiz?» dedi. Shunda u zot gʻazablandilar, ikki yonoqlari qizardi-da: «Uning u bilan nima ishi bor? Uning oyogʻi ham, meshi ham oʻzi bilan; suvga boradi, daraxtdan yeydi — toki egasi kelguncha», dedilar. U: «Yoʻqolgan qoʻy-chi?» dedi. U zot: «Uni ol; u yo senga, yo birodaringga, yo boʻrigadir», dedilar.Суфён деди: Мен Яҳёнинг ҳадисини кўпроқ ёдлаганман. Суфён деди: Мен буни Рабиъа ибн Абу Абдураҳмонга зикр қилдим, у менга Язид — Мунбаиснинг мавлосидан, у Зайд ибн Холиддан ҳадис айтди. Зайд ибн Холид айтди: Бир киши Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келиб: «Йўқолган туя ҳақида нима дейсиз?» деди. Шунда у зот ғазабландилар, икки ёноқлари қизарди-да: «Унинг у билан нима иши бор? Унинг оёғи ҳам, меши ҳам ўзи билан; сувга боради, дарахтдан ейди — токи эгаси келгунча», дедилар. У: «Йўқолган қўй-чи?» деди. У зот: «Уни ол; у ё сенга, ё биродарингга, ё бўригадир», дедилар.

نَا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ ، نَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى , نَا ابْنُ وَهْبٍ , أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ , وَهِشَامُ بْنُ سَعْدٍ , عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ , أَنَّ رَجُلا مِنْ مُزَيْنَةَ أَتَى النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , فَقَالَ : " كَيْفَ تَرَى يَا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي حَرِيسَةِ الْجَبَلِ ؟ قَالَ : هِيَ وَمِثْلُهَا ، وَالنَّكَالُ لَيْسَ فِي شَيْءٍ مِنَ الْمَاشِيَةِ قَطْعٌ إِلا مَا أَوَاهُ الْمُرَاحُ فَبَلَغَ ثَمَنَ الْمِجَنِّ فَفِيهِ قَطْعُ الْيَدِ , وَمَا لَمْ يَبْلُغْ ثَمَنَ الْمِجَنِّ فَفِيهِ غَرَامَتُهُ وَجَلَدَاتُ نَكَالٍ , قَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، كَيْفَ تَرَى فِي الثَّمَرِ الْمُعَلَّقِ ؟ ، قَالَ : هُوَ وَمِثْلُهُ مَعَهُ وَالنَّكَالُ ، وَلَيْسَ فِي شَيْءٍ مِنَ الثَّمَرِ الْمُعَلَّقِ قَطْعٌ إِلا مَا أَوَاهُ الْجَرِينُ فَمَا أُخِذَ مِنَ الْجَرِينِ فَبَلَغَ ثَمَنَ الْمِجَنِّ فَفِيهِ الْقَطْعُ , وَمَا لَمْ يَبْلُغْ ثَمَنَ الْمِجَنِّ فَفِيهِ غَرَامَتُهُ ، وَجَلَدَاتُ نَكَالٍ, قَالَ : فَكَيْفَ تَرَى فِيمَا يُوجَدُ فِي الطَّرِيقِ الْمِيتَاءِ وَفِي الْقَرْيَةِ الْمَسْكُونَةِ ؟ ، قَالَ : عَرِّفْهُ سَنَةً ، فَإِنْ جَاءَ بَاغِيهِ فَادْفَعْهُ إِلَيْهِ ، وَإِلا فَشَأْنُكَ بِهِ فَإِنْ جَاءَ طَالِبُهَا يَوْمًا مِنَ الدَّهْرِ ، فَأَدِّهَا إِلَيْهِ ، وَمَا كَانَ فِي الْمِيتَاءِ الْمَسْكُونَةِ فَفِيهِ وَفِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ , قَالَ : كَيْفَ تَرَى فِي ضَالَّةِ الْغَنَمِ ؟ قَالَ : طَعَامٌ مَأْكُولٌ لَكَ ، أَوْ لأَخِيكَ ، أَوْ لِلذِّئْبِ احْبِسْ عَلَى أَخِيكَ ضَالَّتَهُ " , قَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، كَيْفَ تَرَى فِي ضَالَّةِ الإِبِلِ ؟ ، قَالَ : مَا لَكَ وَلَهَا مَعَهَا سِقَاؤُهَا وَحِذَاؤُهَا , وَلا يُخَافُ عَلَيْهَا الذِّئْبَ , تَأْكُلُ الْكَلأَ وَتَرِدُ الْمَاءَ دَعْهَا حَتَّى يَأْتِيَ طَالِبُهَا "

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Muzayna qabilasidan bir kishi Nabiy ﷺning huzurlariga kelib: «Yo Rasululloh, togʻda boqilayotgan chorva haqida nima deysiz?» dedi. U zot: «U va uning misli (tovon), yana jazo bordir. Chorva hayvonlarining hech biri uchun qoʻl kesilmaydi, faqat qoʻraga kiritilib, qalqon narxiga yetgani uchungina qoʻl kesiladi. Qalqon narxiga yetmagani uchun esa uning tovoni va jazo darralari bordir», dedilar. U: «Yo Rasululloh, daraxtda osilib turgan meva haqida nima deysiz?» dedi. U zot: «U va uning misli (tovon), yana jazo bordir. Osilib turgan mevaning hech biri uchun qoʻl kesilmaydi, faqat xirmonga yigʻilgani uchungina kesiladi. Xirmondan olinib, qalqon narxiga yetgani uchun qoʻl kesiladi; qalqon narxiga yetmagani uchun esa uning tovoni va jazo darralari bordir», dedilar. U: «Katta yoʻldan va aholi yashaydigan qishloqdan topilgan narsa haqida nima deysiz?» dedi. U zot: «Uni bir yil eʼlon qil; agar uni izlovchi kelsa, unga topshir, boʻlmasa, u sening ixtiyoringda. Bir kun kelib uni soʻrovchi kelsa, unga topshir. Aholi yashaydigan katta yoʻlda (topilgan)ida va rikozda beshdan bir bordir», dedilar. U: «Yoʻqolgan qoʻy haqida nima deysiz?» dedi. U zot: «U yeyiladigan taomdir — yo senga, yo birodaringga, yo boʻriga; birodaringning yoʻqolgan (molini) uning uchun ushlab tur», dedilar. U: «Yo Rasululloh, yoʻqolgan tuya haqida nima deysiz?» dedi. U zot: «Sening u bilan nima ishing bor? Uning meshi ham, oyogʻi ham oʻzi bilan; unga boʻridan qoʻrqilmaydi, oʻt yeydi, suvga boradi. Uni qoʻy, toki uni izlovchi kelguncha», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Музайна қабиласидан бир киши Набий ﷺнинг ҳузурларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, тоғда боқилаётган чорва ҳақида нима дейсиз?» деди. У зот: «У ва унинг мисли (товон), яна жазо бордир. Чорва ҳайвонларининг ҳеч бири учун қўл кесилмайди, фақат қўрага киритилиб, қалқон нархига етгани учунгина қўл кесилади. Қалқон нархига етмагани учун эса унинг товони ва жазо дарралари бордир», дедилар. У: «Ё Расулуллоҳ, дарахтда осилиб турган мева ҳақида нима дейсиз?» деди. У зот: «У ва унинг мисли (товон), яна жазо бордир. Осилиб турган меванинг ҳеч бири учун қўл кесилмайди, фақат хирмонга йиғилгани учунгина кесилади. Хирмондан олиниб, қалқон нархига етгани учун қўл кесилади; қалқон нархига етмагани учун эса унинг товони ва жазо дарралари бордир», дедилар. У: «Катта йўлдан ва аҳоли яшайдиган қишлоқдан топилган нарса ҳақида нима дейсиз?» деди. У зот: «Уни бир йил эълон қил; агар уни изловчи келса, унга топшир, бўлмаса, у сенинг ихтиёрингда. Бир кун келиб уни сўровчи келса, унга топшир. Аҳоли яшайдиган катта йўлда (топилган)ида ва рикозда бешдан бир бордир», дедилар. У: «Йўқолган қўй ҳақида нима дейсиз?» деди. У зот: «У ейиладиган таомдир — ё сенга, ё биродарингга, ё бўрига; биродарингнинг йўқолган (молини) унинг учун ушлаб тур», дедилар. У: «Ё Расулуллоҳ, йўқолган туя ҳақида нима дейсиз?» деди. У зот: «Сенинг у билан нима ишинг бор? Унинг меши ҳам, оёғи ҳам ўзи билан; унга бўридан қўрқилмайди, ўт ейди, сувга боради. Уни қўй, токи уни изловчи келгунча», дедилар.

نَا أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ حَبِيبٍ الزَّرَّادُ , نَا أَبُو عُتْبَةَ أَحْمَدُ بْنُ الْفَرَجِ ، نَا بَقِيَّةُ بْنُ الْوَلِيدِ , نَا مُبَشِّرُ بْنُ عُبَيْدٍ , عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَأَةَ , عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ , عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى , عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ , قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَيْسَ لِقَاتِلٍ وَصِيَّةٌ " ، مُبَشِّرُ بْنُ عُبَيْدٍ ، مَتْرُوكُ الْحَدِيثِ ، يَضَعُ الْحَدِيثَ

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Qotil uchun vasiyat yoʻqdir», dedilar. Mubashshir ibn Ubayd — matrukul hadis boʻlib, hadis toʻqiydi.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Қотил учун васият йўқдир», дедилар. Мубашшир ибн Убайд — матрукул ҳадис бўлиб, ҳадис тўқийди.

نَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَعْدَانَ الْعَرْزَمِيُّ , نَا يَحْيَى بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ سَافِرِيٍّ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ الْوَاقِدِيُّ , عَنْ أَبِي مَرْوَانَ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ , عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ , وَأَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " لَيْسَ لِقَاتِلٍ مِيرَاثٌ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Qotil uchun meros yoʻqdir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Қотил учун мерос йўқдир», дедилар.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ الْقَاسِمِ بْنِ زَكَرِيَّا ، نَا عَبَّادُ بْنُ يَعْقُوبَ . ح وَنا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْبَزَّازُ , نَا الْحَسَنُ بْنُ عَرَفَةَ , قَالا : نَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ , عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ , عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ جَدِّهِ عَن ِالنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَنَّهُ قَالَ : " لَيْسَ لِلْقَاتِلِ مِنَ الْمِيرَاثِ شَيْءٌ "

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Qotilga merosdan hech narsa yoʻqdir», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Қотилга меросдан ҳеч нарса йўқдир», дедилар.

نَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى ، نَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الأَزْهَرِ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ , نَا أَبُو قُرَّةَ ، عَنْ سُفْيَانَ , عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ , عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ , عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ , قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَيْسَ لِقَاتِلٍ شَيْءٌ " ، وَعَنْ سُفْيَانَ , عَنْ لَيْثٍ , عَنْ طَاوُسٍ , عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , نَحْوَهُ

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Qotilga hech narsa yoʻqdir», dedilar. Yana Sufyondan, u Laysdan, u Tovusdan, u Ibn Abbosdan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshashini (rivoyat qilgan).Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Қотилга ҳеч нарса йўқдир», дедилар. Яна Суфёндан, у Лайсдан, у Товусдан, у Ибн Аббосдан, у Набий ﷺдан шунга ўхшашини (ривоят қилган).

نَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي شَيْبَةَ ، نَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرِ بْنِ خَالِدٍ , نَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ الدَّرَاوَرْدِيُّ , عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ , " أَنَّهُ اسْتَعْمَلَ مَوْلًى لَهُ يُدْعَى : هَانِئٌ عَلَى الْحِمَى , فَقَالَ لَهُ : يَا هَانِئٌ ، اضْمُمْ جَنَاحَكَ عَنِ الْمُسْلِمِينَ , وَاتَّقِ دَعْوَةَ الْمَظْلُومِ فَإِنَّهَا مُجَابَةٌ , وَأَدْخِلْ رَبَّ الصُّرَيْمَةِ وَالْغَنِيمَةِ وَإِيَّايَ وَنَعَمَ ابْنِ عَفَّانَ , وَابْنِ عَوْفٍ فَإِنَّهُمَا إِنْ تُهْلِكْ مَاشِيَتُهُمَا يَرْجِعَانِ إِلَى زَرْعٍ وَنَخْلٍ , وَإِنَّ رَبَّ الصُّرَيْمَةِ وَالْغَنِيمَةِ إِنْ تُهْلِكْ مَاشِيَتُهُ يَأْتِينِي بِبَنِيهِ , فَيَقُولُ : يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَفَتَارِكُهُمَا أَنَا لا أَبَا لَكَ فَالْمَاءُ وَالْكَلأُ أَهْوَنُ عَلَيَّ مِنَ الدَّنَانِيرِ وَالدَّرَاهِمِ , وَأَيْمُ اللَّهِ إِنَّهُمْ لَيَرَوْنَ أَنْ قَدْ ظَلَمْنَاهُمْ إِنَّهَا لَبِلادُهُمْ قَاتَلُوا عَلَيْهَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ ، وَأَسْلَمُوا عَلَيْهَا فِي الإِسْلامِ ، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْلا الْمَالُ الَّذِي أَحْمِلُ عَلَيْهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَا حَمَيْتُ عَلَى النَّاسِ مِنْ بِلادِهِمْ شِبْرًا " ، وَكَذَلِكَ رَوَاهُ الشَّافِعِيُّ , عَنِ الدَّرَاوَرْدِيِّ

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Honiʼ deb ataladigan bir mavlosini qoʻriqxonaga (himoga) ishga qoʻydi va unga shunday dedi: «Ey Honiʼ, musulmonlardan qanotingni yigʻ va mazlumning duosidan saqlan, chunki u ijobat boʻladi. Oz tuya va oz qoʻy egasini (yaylovga) kirit, Ibn Affon va Ibn Avfning chorvasidan meni saqla; chunki bu ikkovining chorvasi halok boʻlsa, ular ekin va xurmozorlariga qaytadilar. Oz tuya va oz qoʻy egasining chorvasi halok boʻlsa, u bolalarini yetaklab huzurimga keladi-da: ‹Ey amirul moʻminin!› deydi. Otang boʻlmagur, men ularni tashlab qoʻyarmidim? Suv va oʻt menga dinor va dirhamlardan koʻra arzonroqdir. Allohga qasamki, ular biz ularga zulm qildik deb oʻylaydilar; axir bu ularning yurtlari — johiliyatda shu yoʻlda urushganlar, Islomda esa shu (yurt) ustida musulmon boʻlganlar. Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, agar Alloh yoʻlida (jangchilarni) mingizadigan mol boʻlmaganida, odamlarning yurtidan bir qarich ham qoʻriqqa olmagan boʻlardim». Uni Shofiiy ham Darovardiydan shunday rivoyat qilgan.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Ҳониъ деб аталадиган бир мавлосини қўриқхонага (ҳимога) ишга қўйди ва унга шундай деди: «Эй Ҳониъ, мусулмонлардан қанотингни йиғ ва мазлумнинг дуосидан сақлан, чунки у ижобат бўлади. Оз туя ва оз қўй эгасини (яйловга) кирит, Ибн Аффон ва Ибн Авфнинг чорвасидан мени сақла; чунки бу икковининг чорваси ҳалок бўлса, улар экин ва хурмозорларига қайтадилар. Оз туя ва оз қўй эгасининг чорваси ҳалок бўлса, у болаларини етаклаб ҳузуримга келади-да: ‹Эй амирул мўминин!› дейди. Отанг бўлмагур, мен уларни ташлаб қўярмидим? Сув ва ўт менга динор ва дирҳамлардан кўра арзонроқдир. Аллоҳга қасамки, улар биз уларга зулм қилдик деб ўйлайдилар; ахир бу уларнинг юртлари — жоҳилиятда шу йўлда урушганлар, Исломда эса шу (юрт) устида мусулмон бўлганлар. Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, агар Аллоҳ йўлида (жангчиларни) мингизадиган мол бўлмаганида, одамларнинг юртидан бир қарич ҳам қўриққа олмаган бўлардим». Уни Шофиий ҳам Даровардийдан шундай ривоят қилган.

نَا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ ، نَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ , نَا ابْنُ وَهْبٍ , أَخْبَرَنِي يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ , عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ , عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ , عَنِ الصَّعْبِ بْنِ جَثَّامَةَ , أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " لا حِمَى إِلا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ "

Saʼb ibn Jassoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Alloh va Uning Rasuli uchun boʻlganidan boshqa himo (qoʻriqxona) yoʻqdir».Саъб ибн Жассома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Аллоҳ ва Унинг Расули учун бўлганидан бошқа ҳимо (қўриқхона) йўқдир».

نَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَكَرِيَّا ، نَا أَحْمَدُ بْنُ شُعَيْبٍ , أَخْبَرَنِي الْمُغِيرَةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ , نَا أَحْمَدُ بْنُ أَبِي شُعَيْبٍ , نَا مُوسَى بْنُ أَعْيَنَ , عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ , عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ جَدِّهِ , قَالَ : جَاءَ هِلالٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، بِعُشُورِ نَحْلٍ لَهُ ، وَسَأَلَهُ أَنْ يَحْمِيَ وَادِيًا يُقَالُ لَهُ : سَلَبَةُ , " فَحَمَى لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ذَلِكَ الْوَادِيَ , فَلَمَّا وَلِيَ عُمَرُ كَتَبَ سُفْيَانُ بْنُ وَهْبٍ إِلَى عُمَرَ يَسْأَلُهُ فَكَتَبَ عُمَرُ : إِنْ أَدَّى إِلَيْكَ مَا كَانَ يُؤَدِّي إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ عُشْرِ نَحْلِهِ فَاحْمِ لَهُ سَلَبَةَ ذَلِكَ الْوَادِي ، وَإِلا فَهُوَ ذُبَابُ غَيْثٍ يَأْكُلُهُ مَنْ شَاءَ "

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Hilol Rasululloh ﷺ huzurlariga asalarilarining ushridan (oʻndan bir) olib keldi va oʻzi uchun Salaba deb ataladigan bir vodiyni himoya qilib berishlarini soʻradi. Rasululloh ﷺ unga oʻsha vodiyni himoya qilib berdilar. Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) xalifa boʻlgach, Sufyon ibn Vahb Umar ibn al-Xattobga xat yozib soʻradi. Umar: «Agar u senga Rasululloh ﷺga berib turgan asalining oʻndan birini bersa, unga oʻsha Salabani himoya qilib ber. Boʻlmasa, u faqat yomgʻir pashshalaridir, xohlagan kishi undan yeydi», deb yozdi.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ҳилол Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига асалариларининг ушридан (ўндан бир) олиб келди ва ўзи учун Салаба деб аталадиган бир водийни ҳимоя қилиб беришларини сўради. Расулуллоҳ ﷺ унга ўша водийни ҳимоя қилиб бердилар. Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) халифа бўлгач, Суфён ибн Ваҳб Умар ибн ал-Хаттобга хат ёзиб сўради. Умар: «Агар у сенга Расулуллоҳ ﷺга бериб турган асалининг ўндан бирини берса, унга ўша Салабани ҳимоя қилиб бер. Бўлмаса, у фақат ёмғир пашшаларидир, хоҳлаган киши ундан ейди», деб ёзди.

نَا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ ، نَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ , نَا ابْنُ وَهْبٍ , أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي الزِّنَادِ , عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ , عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ جَدِّهِ , قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لا حِمَى إِلا لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ "

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Alloh va Uning Rasuli uchun boʻlganidan boshqa himo (qoʻriqxona) yoʻqdir», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ ва Унинг Расули учун бўлганидан бошқа ҳимо (қўриқхона) йўқдир», дедилар.

نَا أَبُو بَكْرٍ ، نَا يَزِيدُ بْنُ سِنَانٍ , نَا صَفْوَانُ بْنُ عِيسَى , نَا أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ , عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَافِعٍ مَوْلَى أُمِّ سَلَمَةَ , عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ , قَالَتْ : " كُنْتُ جَالِسَةً عِنْدَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، إِذْ جَاءَهُ رَجُلانِ يَخْتَصِمَانِ فِي مَوَارِيثَ فِي أَشْيَاءَ قَدْ دَرَسَتْ , فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : إِنِّي إِنَّمَا أَقْضِي بَيْنَكُمَا بِرَأْيِي فِيمَا لَمْ يَنْزِلْ عَلَيَّ فَمَنْ قَضَيْتُ لَهُ لِقَضِيَّةٍ أَرَاهَا فَقَطَعَ بِهَا قِطْعَةً ظُلْمًا فَإِنَّمَا يَقْطَعُ بِهَا قِطْعَةً مِنْ نَارٍ , إِسْطَامًا يَأْتِي بِهَا فِي عُنُقِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ , قَالَ : فَبَكَى الرَّجُلانِ وَقَالَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا : حَقِّي هَذَا الَّذِي أَطْلُبُ لِصَاحِبِي , قَالَ : لا وَلَكِنِ اذْهَبَا فَتَوَخَّيَا ، ثُمَّ اسْتَهِمَا ، ثُمَّ لِيُحْلِلْ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْكُمَا صَاحِبَهُ " ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ ، نَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مَرْزُوقٍ , نَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ , نَا أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ , بِإِسْنَادِهِ نَحْوَهُ ، إِلا أَنَّهُ قَالَ : " فَمَنْ قَضَيْتُ لَهُ بِحُجَّةٍ أُرَاهَا فَقَطَعَ بِهَا قِطْعَةً ظُلْمًا " ، وَالْبَاقِي نَحْوُهُ . نَا أَبُو بَكْرٍ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ , وَأَبُو أُمَيَّةَ , قَالا : نَا رَوْحٌ , نَا أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ , عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَافِعٍ , قَالَ : سَمِعْتُ أُمَّ سَلَمَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا , قَالَتْ : كُنْتُ جَالِسَةً عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَبَيْنِي وَبَيْنَ النَّاسِ سِتْرٌ ، فَجَاءَ إِلَيْهِ قَوْمٌ فِي مَوَارِيثَ وَأَشْيَاءَ قَدْ دَرَسَتْ وَذَهَبَ مَنْ يَعْرِفُهَا , ثُمَّ ذَكَرَ نَحْوَ حَدِيثِ عُثْمَانَ بْنِ عُمَرَ

Ummu Salama (roziyallohu anho) aytdi: Men Nabiy ﷺning huzurlarida oʻtirgan edim. Shu payt u zotning oldilariga izi oʻchib ketgan narsalardagi meroslar borasida talashayotgan ikki kishi keldi. Rasululloh ﷺ: «Men sizlar orasida menga (vahiy) nozil qilinmagan narsada oʻz raʼyim bilan hukm qilaman, xolos. Bas, men kimga oʻzim (toʻgʻri) deb bilgan bir hukm bilan hukm qilsam-u, u shu bilan zulm yoʻli bilan bir parcha kesib olsa, u faqat doʻzaxdan bir parcha kesgan boʻladi; qiyomat kuni uni boʻyniga (osilgan) koʻsov qilib keltiradi», dedilar. Shunda ikkovi yigʻladi va har biri: «Men talab qilayotgan bu haqim — sherigimga (boʻlsin)», dedi. U zot: «Yoʻq, balki boringlar-da, (haqni) izlanglar, soʻng qurʼa tashlanglar, soʻng har biringiz sherigini halol qilsin», dedilar. Bu hadis Usoma ibn Zayddan oʻz isnodi bilan shunga oʻxshash rivoyat qilingan, faqat unda: «Bas, men kimga oʻzim koʻrgan bir hujjat bilan hukm qilsam-u, u shu bilan zulm yoʻli bilan bir parcha kesib olsa» deyilgan; qolgani shunga oʻxshashdir. Abdulloh ibn Rofeʼ dedi: Men Ummu Salama (roziyallohu anho)ning shunday deganlarini eshitdim: «Men Rasululloh ﷺning huzurlarida oʻtirgan edim, men bilan odamlar orasida parda bor edi. U zotning huzurlariga meroslar va izi oʻchib, ularni biladiganlar ketib boʻlgan narsalar borasida bir qavm keldi». Soʻng u Usmon ibn Umarning hadisiga oʻxshashini zikr qildi.Умму Салама (розияллоҳу анҳо) айтди: Мен Набий ﷺнинг ҳузурларида ўтирган эдим. Шу пайт у зотнинг олдиларига изи ўчиб кетган нарсалардаги мерослар борасида талашаётган икки киши келди. Расулуллоҳ ﷺ: «Мен сизлар орасида менга (ваҳий) нозил қилинмаган нарсада ўз раъйим билан ҳукм қиламан, холос. Бас, мен кимга ўзим (тўғри) деб билган бир ҳукм билан ҳукм қилсам-у, у шу билан зулм йўли билан бир парча кесиб олса, у фақат дўзахдан бир парча кесган бўлади; қиёмат куни уни бўйнига (осилган) кўсов қилиб келтиради», дедилар. Шунда иккови йиғлади ва ҳар бири: «Мен талаб қилаётган бу ҳақим — шеригимга (бўлсин)», деди. У зот: «Йўқ, балки боринглар-да, (ҳақни) изланглар, сўнг қуръа ташланглар, сўнг ҳар бирингиз шеригини ҳалол қилсин», дедилар. Бу ҳадис Усома ибн Зайддан ўз исноди билан шунга ўхшаш ривоят қилинган, фақат унда: «Бас, мен кимга ўзим кўрган бир ҳужжат билан ҳукм қилсам-у, у шу билан зулм йўли билан бир парча кесиб олса» дейилган; қолгани шунга ўхшашдир. Абдуллоҳ ибн Рофеъ деди: Мен Умму Салама (розияллоҳу анҳо)нинг шундай деганларини эшитдим: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларида ўтирган эдим, мен билан одамлар орасида парда бор эди. У зотнинг ҳузурларига мерослар ва изи ўчиб, уларни биладиганлар кетиб бўлган нарсалар борасида бир қавм келди». Сўнг у Усмон ибн Умарнинг ҳадисига ўхшашини зикр қилди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ ، نَا مُحَمَّدُ بْنُ إِشْكَابَ ، وَالْعَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ الْوَاسِطِيُّ ، قَالُوا : نَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ , نَا أَبِي , عَنْ صَالِحٍ , عَنِ ابْنِ شِهَابٍ , أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ , أَنَّ زَيْنَبَ بِنْتَ أَبِي سَلَمَةَ أَخْبَرَتْهُ , أَنَّ أُمَّ سَلَمَةَ زَوْجَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَخْبَرَتْهَا , عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَنَّهُ سَمِعَ صَوْتَ خُصُومٍ بِبَابِ حُجْرَتِهِ فَخَرَجَ إِلَيْهِمْ , فَقَالَ : إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ وَإِنَّهُ يَأْتِينِي الْخَصْمُ فَلَعَلَّ بَعْضَهُمْ أَنْ يَكُونَ أَبْلَغَ مِنْ بَعْضٍ فَأَحْسَبُ أَنَّهُ صَادِقٌ فَأَقْضِي لَهُ بِذَلِكَ , فَمَنْ قَضَيْتُ لَهُ بِحَقِّ مُسْلِمٍ فَإِنَّمَا هِيَ قِطْعَةٌ مِنَ النَّارِ فَلْيَأْخُذْهَا أَوْ لِيَتْرُكْهَا " ، تَابَعَهُ مَعْمَرٌ , وَيُونُسُ , وَعَقِيلٌ , وَشُعَيْبٌ, وَاللَّيْثُ , الزُّهْرِيِّ

Ummu Salama — Nabiy ﷺning zavjalari (roziyallohu anho) — Rasululloh ﷺdan rivoyat qildiki, u zot hujralarining eshigi oldida bir janjal (tortishuv) ovozini eshitib, ularning oldiga chiqdilar-da: «Albatta, men (faqat) bir insonman; mening huzurimga daʼvogar keladi — ehtimol, baʼzingiz boshqasidan koʻra (oʻz dalilini) yaxshiroq bayon qilar; men esa uni rostgoʻy deb oʻylab, unga shu asosda hukm qilarman. Bas, men kimga bir musulmonning haqqini hukm qilib bersam, u — faqat doʻzaxdan bir parcha (boʻlagi)dir; bas, u uni olsin yoki tark qilsin», dedilar. Unga Maʼmar, Yunus, Uqayl, Shuayb va Lays Zuhriydan (rivoyat qilishda) mutobaat qildilar.Умму Салама — Набий ﷺнинг завжалари (розияллоҳу анҳо) — Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилдики, у зот ҳужраларининг эшиги олдида бир жанжал (тортишув) овозини эшитиб, уларнинг олдига чиқдилар-да: «Албатта, мен (фақат) бир инсонман; менинг ҳузуримга даъвогар келади — эҳтимол, баъзингиз бошқасидан кўра (ўз далилини) яхшироқ баён қилар; мен эса уни ростгўй деб ўйлаб, унга шу асосда ҳукм қиларман. Бас, мен кимга бир мусулмоннинг ҳаққини ҳукм қилиб берсам, у — фақат дўзахдан бир парча (бўлаги)дир; бас, у уни олсин ёки тарк қилсин», дедилар. Унга Маъмар, Юнус, Уқайл, Шуайб ва Лайс Зуҳрийдан (ривоят қилишда) мутобаат қилдилар.

نَا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ ، نَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ بِشْرِ بْنِ الْحَكَمِ , نَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ , عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أُمِّ سَلَمَةَ , عَنْ أُمِّهَا , قَالَتْ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّكُمْ تَخْتَصِمُونَ إِلَيَّ ، وَلَعَلَّ بَعْضَكُمْ أَنْ يَكُونَ أَلْحَنَ بِحُجَّتِهِ مِنْ بَعْضٍ , وَإِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ أَقْضِي عَلَى نَحْوِ مَا أَسْمَعُ , فَمَنْ قَضَيْتُ لَهُ بِشَيْءٍ مِنْ حَقِّ أَخِيهِ فَلا يَأْخُذْ مِنْهُ شَيْئًا فَإِنَّمَا أَقْطَعُ لَهُ قِطْعَةً مِنْ نَارٍ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ فِي حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ : " فَلْيَأْخُذْهَا أَوْ لِيَتْرُكْهَا " , وَفِي حَدِيثِ هِشَامٍ : " فَلا يَأْخُذْ مِنْهُ شَيْئًا " , وَهِشَامٌ وَإِنْ كَانَ ثِقَةً ، فَإِنَّ الزُّهْرِيَّ أَحْفَظُ مِنْهُ ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ

Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sizlar mening oldimga (janjalli) daʼvolaringizni keltirasizlar; baʼzingiz oʻz dalilini boshqasidan koʻra mahoratliroq bayon qila olishi mumkin. Men esa faqat bir insonman, eshitganimga koʻra hukm qilaman. Bas, men kimga birodarining haqidan biror narsani kesib bergan boʻlsam, undan hech narsa olmasin; chunki men unga doʻzaxdan bir parcha kesib bergan boʻlaman», dedilar. Abu Bakr dedi: Zuhriyning hadisida: «Bas, u uni olsin yoki tark qilsin», deyilgan; Hishomning hadisida esa: «Undan hech narsa olmasin», deyilgan. Hishom ishonchli boʻlsa-da, Zuhriy undan koʻra hofizroqdir. Alloh yaxshi biluvchidir.Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлар менинг олдимга (жанжалли) даъволарингизни келтирасизлар; баъзингиз ўз далилини бошқасидан кўра маҳоратлироқ баён қила олиши мумкин. Мен эса фақат бир инсонман, эшитганимга кўра ҳукм қиламан. Бас, мен кимга биродарининг ҳақидан бирор нарсани кесиб берган бўлсам, ундан ҳеч нарса олмасин; чунки мен унга дўзахдан бир парча кесиб берган бўламан», дедилар. Абу Бакр деди: Зуҳрийнинг ҳадисида: «Бас, у уни олсин ёки тарк қилсин», дейилган; Ҳишомнинг ҳадисида эса: «Ундан ҳеч нарса олмасин», дейилган. Ҳишом ишончли бўлса-да, Зуҳрий ундан кўра ҳофизроқдир. Аллоҳ яхши билувчидир.

نَا أَبُو مُحَمَّدِ بْنُ صَاعِدٍ ، نَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ , وَأَبُو عُبَيْدِ اللَّهِ الْمَخْزُومِيُّ , وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُقْرِئُ وَاللَّفْظُ لِعَبْدِ الْجَبَّارِ , قَالُوا : نَا سُفْيَانُ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ عُرْوَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا , قَالَتْ : " دَخَلَ عَلَيَّ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، ذَاتَ يَوْمٍ مَسْرُورًا , فَقَالَ : " أَلَمْ تَرِي يَا عَائِشَةُ أَنَّ مُجَزِّزًا الْمُدْلِجِيَّ دَخَلَ عَلَيَّ فَرَأَى أُسَامَةَ , وَزَيْدًا وَعَلَيْهِمَا قَطِيفَةً قَدْ غَطَّيَا رُءُوسَهُمَا وَبَدَتْ أَقْدَامُهُمَا , فَقَالَ : هَذِهِ الأَقْدَامُ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ "

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: Bir kuni Nabiy ﷺ huzurimga xursand holda kirib keldilar-da: «Ey Oisha, Mujazziz al-Mudlijiy huzurimga kirib, ustlariga chopon yopinib, boshlarini berkitgan, oyoqlari esa koʻrinib turgan Usoma bilan Zaydni koʻrdi va: ‹Bu oyoqlarning baʼzisi baʼzisidandir› dedi, buni koʻrmadingmi?», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: Бир куни Набий ﷺ ҳузуримга хурсанд ҳолда кириб келдилар-да: «Эй Оиша, Мужаззиз ал-Мудлижий ҳузуримга кириб, устларига чопон ёпиниб, бошларини беркитган, оёқлари эса кўриниб турган Усома билан Зайдни кўрди ва: ‹Бу оёқларнинг баъзиси баъзисидандир› деди, буни кўрмадингми?», дедилар.

نَا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ ، نَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ وَهْبٍ , نَا عَمِّي , أَخْبَرَنِي يُونُسُ , وَاللَّيْثُ , عَنِ ابْنِ شِهَابٍ , عَنْ عُرْوَةَ , عَنْ عَائِشَةَ , قَالَتْ : " دَخَلَ عَلَيَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، مَسْرُورًا فَرِحًا , فَقَالَ : أَلَمْ تَرِي أَنَّ مُجَزِّزًا الْمُدْلِجِيَّ ، وَنَظَرَ إِلَى أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ مُضْطَجِعًا مَعَ أَبِيهِ , فَقَالَ : هَذِهِ أَقْدَامٌ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ , وَكَانَ مُجَزِّزٌ قَائِفًا "

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: Rasululloh ﷺ huzurimga xursand va shod holda kirib keldilar-da: «Mujazziz al-Mudlijiy otasi bilan yonboshlab yotgan Usoma ibn Zaydga qarab: ‹Bu oyoqlarning baʼzisi baʼzisidandir› deganini koʻrmadingmi?», dedilar. Mujazziz qoif (iz taniydigan kishi) edi.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ ҳузуримга хурсанд ва шод ҳолда кириб келдилар-да: «Мужаззиз ал-Мудлижий отаси билан ёнбошлаб ётган Усома ибн Зайдга қараб: ‹Бу оёқларнинг баъзиси баъзисидандир› деганини кўрмадингми?», дедилар. Мужаззиз қоиф (из танийдиган киши) эди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ ، نَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ , نَا ابْنُ وَهْبٍ , نَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ , عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ عُرْوَةَ , عَنْ عَائِشَةَ , قَالَتْ : دَخَلَ قَائِفٌ وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ شَاهِدٌ ، وَأُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ , وَزَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ مُضْطَجِعَانِ , فَقَالَ : هَذِهِ الأَقْدَامُ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ , قَالَتْ : فَتَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَأَعْجَبَهُ فَأَخْبَرَ بِهِ عَائِشَةَ " ، قَالَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ : وَكَانَ زَيْدٌ أَحْمَرَ أَشْقَرَ أَبْيَضَ وَكَانَ أُسَامَةُ مثل اللَّيْلِ

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: Bir qoif kirib keldi, Rasululloh ﷺ ham hozir edilar, Usoma ibn Zayd bilan Zayd ibn Horisa esa yotgan edilar. Shunda (qoif): «Bu oyoqlarning baʼzisi baʼzisidandir», dedi. Rasululloh ﷺ tabassum qildilar, bu u zotga maʼqul tushdi va buni Oishaga xabar qildilar. Ibrohim ibn Saʼd dedi: Zayd qizgʻish, sargʻish, oq (tanli) edi, Usoma esa tunday (qora) edi.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: Бир қоиф кириб келди, Расулуллоҳ ﷺ ҳам ҳозир эдилар, Усома ибн Зайд билан Зайд ибн Ҳориса эса ётган эдилар. Шунда (қоиф): «Бу оёқларнинг баъзиси баъзисидандир», деди. Расулуллоҳ ﷺ табассум қилдилар, бу у зотга маъқул тушди ва буни Оишага хабар қилдилар. Иброҳим ибн Саъд деди: Зайд қизғиш, сарғиш, оқ (танли) эди, Усома эса тундай (қора) эди.

نَا أَبُو بَكْرٍ ، نَا يُوسُفُ , نَا حَجَّاجٌ , عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ , حَدَّثَنِي ابْنُ شِهَابٍ , عَنْ عُرْوَةَ , عَنْ عَائِشَةَ , أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، " دَخَلَ عَلَيْهَا مَسْرُورًا تَبْرُقُ أَسَارِيرُ وَجْهِهِ , فَقَالَ : أَلَمْ تَسْمَعِي مَا قَالَ مُجَزِّزٌ الْمُدْلِجِيُّ لِزَيْدٍ وَأُسَامَةَ وَرَأَى أَقْدَامَهُمَا ؟ إِنَّ هَذِهِ الأَقْدَامُ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ uning huzuriga xursand holda, yuzlari quvonchdan porlab kirdilar-da: «Mujazziz al-Mudlijiy Zayd bilan Usoma haqida nima deganini eshitmadingmi? U ularning oyoqlarini koʻrib: ‹Bu oyoqlarning baʼzisi baʼzisidandir› dedi», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ унинг ҳузурига хурсанд ҳолда, юзлари қувончдан порлаб кирдилар-да: «Мужаззиз ал-Мудлижий Зайд билан Усома ҳақида нима деганини эшитмадингми? У уларнинг оёқларини кўриб: ‹Бу оёқларнинг баъзиси баъзисидандир› деди», дедилар.

نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ خُشَيْشٍ ، نَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى , نَا جَرِيرٌ , عَنْ مَنْصُورٍ , عَنْ مُجَاهِدٍ , عَنْ يُوسُفَ بْنِ الزُّبَيْرِ مَوْلَى الزُّبَيْرِ , عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ , قَالَ : " كَانَ لِزَمْعَةَ جَارِيَةٌ يَطَؤهَا وَكَانَتْ تُظَنُّ بِرَجُلٍ آخَرَ أَنَّهُ يَقَعُ عَلَيْهَا , فَمَاتَ زَمْعَةُ وَهِيَ حُبْلَى فَوَلَدَتْ غُلامًا يشبه الرَّجُلَ الَّذِي كَانَتْ تَظُنُّ بِهِ ، فَذَكَرَتْهُ سَوْدَةُ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , فَقَالَ : أَمَّا الْمِيرَاثُ فَلَهُ , وَأَمَّا أَنْتِ فَاحْتَجِبِي مِنْهُ فَلَيْسَ لَكِ بِأَخٍ "

Abdulloh ibn az-Zubayr (roziyallohu anhumo) aytdi: Zamʼaning bir choʻrisi bor edi, u unga yaqinlik qilar edi; boshqa bir kishi ham unga yaqinlik qiladi, deb gumon qilinardi. Zamʼa vafot etdi, choʻri esa homilador edi. Soʻng u gumon qilinayotgan oʻsha kishiga oʻxshagan bir oʻgʻil tugʻdi. Savda buni Rasululloh ﷺga aytdi. U zot: «Merosga kelsak — u unikidir. Sen esa undan pardalan, chunki u senga aka emas», dedilar.Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр (розияллоҳу анҳумо) айтди: Замъанинг бир чўриси бор эди, у унга яқинлик қилар эди; бошқа бир киши ҳам унга яқинлик қилади, деб гумон қилинарди. Замъа вафот этди, чўри эса ҳомиладор эди. Сўнг у гумон қилинаётган ўша кишига ўхшаган бир ўғил туғди. Савда буни Расулуллоҳ ﷺга айтди. У зот: «Меросга келсак — у уникидир. Сен эса ундан пардалан, чунки у сенга ака эмас», дедилар.

قُرِئَ عَلَى أَبِي مُحَمَّدِ بْنِ صَاعِدٍ ، وَأَنَا أَسْمَعُ ، حَدَّثَكُمْ عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ , وَأَبُو عُبَيْدِ اللَّهِ الْمَخْزُومِيُّ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُقْرِئُ , وَاللَّفْظُ لِعَبْدِ الْجَبَّارِ ، نَا سُفْيَانُ , نَا الزُّهْرِيُّ ، وَسَمِعْتُ الزُّهْرِيَّ , يُخْبِرُ عَنْ عُرْوَةَ , عَنْ عَائِشَةَ , قَالَتِ : اخْتَصَمَ ، سَعْدٌ وَعَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ ، عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , فَقَالَ سَعْدٌ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، " أَوْصَانِي أَخِي عُتْبَةُ ، فَقَالَ : إِذَا دَخَلْتَ مَكَّةَ فَانْظُرِ ابْنَ أَمَةِ زَمْعَةَ فَاقْبِضْهُ فَإِنَّهُ ابْنِي , فَقَالَ عَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَخِي ، ابْنُ أَمَةِ أَبِي ، وُلِدَ عَلَى فِرَاشِ أَبِي , فَرَأَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ شَبَهًا بَيِّنًا بِعُتْبَةَ , فَقَالَ : هُوَ لَكَ يَا عَبْدُ بْنَ زَمْعَةَ الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ , وَاحْتَجِبِي مِنْهُ يَا سَوْدَةُ "

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: Saʼd bilan Abd ibn Zamʼa Rasululloh ﷺning huzurlarida talashib qolishdi. Saʼd: «Yo Rasululloh, akam Utba menga: ‹Makkaga kirsang, Zamʼaning choʻrisining oʻgʻlini koʻr-da, uni oʻzingga ol, chunki u mening oʻgʻlim›, deb vasiyat qilgan edi», dedi. Abd ibn Zamʼa esa: «Yo Rasululloh, u mening ukam, otamning choʻrisining oʻgʻli, otamning toʻshagida tugʻilgan», dedi. Rasululloh ﷺ (bolada) Utbaga aniq oʻxshashlik koʻrdilar-da: «U seniki, ey Abd ibn Zamʼa; bola toʻshak (egasi)nikidir. Ey Savda, sen undan pardalan», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: Саъд билан Абд ибн Замъа Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларида талашиб қолишди. Саъд: «Ё Расулуллоҳ, акам Утба менга: ‹Маккага кирсанг, Замъанинг чўрисининг ўғлини кўр-да, уни ўзингга ол, чунки у менинг ўғлим›, деб васият қилган эди», деди. Абд ибн Замъа эса: «Ё Расулуллоҳ, у менинг укам, отамнинг чўрисининг ўғли, отамнинг тўшагида туғилган», деди. Расулуллоҳ ﷺ (болада) Утбага аниқ ўхшашлик кўрдилар-да: «У сеники, эй Абд ибн Замъа; бола тўшак (эгаси)никидир. Эй Савда, сен ундан пардалан», дедилар.

نَا أَحْمَدُ بْنُ عِيسَى بْنِ السُّكَيْنِ ، نَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُسْتَامِ , نَا مَخْلَدُ بْنُ يَزِيدَ , نَا ابْنُ جُرَيْجٍ , عَنِ ابْنِ شِهَابٍ , عَنْ عُرْوَةَ , عَنْ عَائِشَةَ , قَالَتِ : اخْتَصَمَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ , وَعَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ فِي ابْنِ أَمَةِ زَمْعَةَ ، فَقَالَ سَعْدٌ : هَذَا يَا رَسُولَ اللَّهِ ابْنُ أَخِي عُتْبَةَ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ ، وَعَهِدَ إِلَيَّ أَنَّهُ ابْنُهُ وَأَنَا أَنْظُرُ إِلَى شَبَهِهِ , فَقَالَ عَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ : هَذَا أَخِي وُلِدَ عَلَى فِرَاشِ أَبِي مِنْ وَلِيدَتِهِ ، قَالَ : فَنَظَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، إِلَى شَبَهِهِ فَرَأَى شَبَهًا بَيِّنًا بِعُتْبَةَ , فَقَالَ : هُوَ لَكَ يَا عَبْدُ الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ , وَاحْتَجِبِي مِنْهُ يَا سَوْدَةُ , فَلَمْ يَرَ سَوْدَةَ قَطُّ " ، نَا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ , نَا أَبُو الأَزْهَرِ , نَا رَوْحٌ , نَا ابْنُ جُرَيْجٍ , أَخْبَرَنِي ابْنُ شِهَابٍ , بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: «Saʼd ibn Abu Vaqqos bilan Abd ibn Zamʼa Zamʼaning choʻrisining oʻgʻli haqida talashib qolishdi. Saʼd: ‹Yo Rasululloh, bu mening akam Utba ibn Abu Vaqqosning oʻgʻli. U menga, bu oʻzining oʻgʻli ekanini vasiyat qilgan edi; men esa uning oʻxshashligini koʻrib turibman›, dedi. Abd ibn Zamʼa esa: ‹U mening ukam, otamning toʻshagida uning choʻrisidan tugʻilgan›, dedi. Rasululloh ﷺ bolaning oʻxshashligiga qarab, uni Utbaga aniq oʻxshaganini koʻrdilar. Shunda: ‹U seniki, ey Abd. Bola toʻshak (egasi)nikidir, zinokorga esa tosh (nasibadir). Sen esa undan pardalan, ey Savda›, dedilar». Shundan keyin (bola) Savdani hech qachon koʻrmadi. Uni Ibn Jurayj ham Ibn Shihobdan shu isnod bilan xuddi shunday rivoyat qilgan.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: «Саъд ибн Абу Ваққос билан Абд ибн Замъа Замъанинг чўрисининг ўғли ҳақида талашиб қолишди. Саъд: ‹Ё Расулуллоҳ, бу менинг акам Утба ибн Абу Ваққоснинг ўғли. У менга, бу ўзининг ўғли эканини васият қилган эди; мен эса унинг ўхшашлигини кўриб турибман›, деди. Абд ибн Замъа эса: ‹У менинг укам, отамнинг тўшагида унинг чўрисидан туғилган›, деди. Расулуллоҳ ﷺ боланинг ўхшашлигига қараб, уни Утбага аниқ ўхшаганини кўрдилар. Шунда: ‹У сеники, эй Абд. Бола тўшак (эгаси)никидир, зинокорга эса тош (насибадир). Сен эса ундан пардалан, эй Савда›, дедилар». Шундан кейин (бола) Савдани ҳеч қачон кўрмади. Уни Ибн Журайж ҳам Ибн Шиҳобдан шу иснод билан худди шундай ривоят қилган.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ ، نَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى , نَا ابْنُ وَهْبٍ , أَنَّ مَالِكًا أَخْبَرَهُ , عَنِ ابْنِ شِهَابٍ , عَنْ عُرْوَةَ , عَنْ عَائِشَةَ , أَنَّهَا قَالَتْ : كَانَ عُتْبَةُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ ، عَهِدَ إِلَى أَخِيهِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ ، أَنَّ ابْنَ وَلِيدَةِ زَمْعَةَ مِنِّي فَاقْبِضْهُ إِلَيْكَ , قَالَتْ : فَلَمَّا كَانَ عَامُ الْفَتْحِ أَخَذَهُ سَعْدٌ , فَقَالَ : ابْنُ أَخِي ، وَقَدْ كَانَ عَهِدَ إِلَيَّ فِيهِ , فَقَامَ إِلَيْهِ عَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ , فَقَالَ : أَخِي ، وَابْنُ وَلِيدَةِ أَبِي ، وُلِدَ عَلَى فِرَاشِهِ , فَتَسَاوَقَاهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , فَقَالَ سَعْدٌ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، " ابْنُ أَخِي ، قَدْ كَانَ عَهِدَ إِلَيَّ فِيهِ , وَقَالَ عَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ : أَخِي ، وَابْنُ وَلِيدَةِ أَبِي وُلِدَ عَلَى فِرَاشِهِ , فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : هُوَ لَكَ يَا عَبْدُ بْنَ زَمْعَةَ , وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ, ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، لِسَوْدَةَ بِنْتِ زَمْعَةَ : احْتَجِبِي مِنْهُ لَمَّا رَأَى مِنْ شَبَهِهِ بِعُتْبَةَ , قَالَتْ : فَمَا رَآهَا حَتَّى لَقِيَ اللَّهَ " ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ ، نَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ وَهْبٍ , نَا عَمِّي , نَا يُونُسُ . ح وَنا أَبُو بَكْرٍ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ عُزَيْزٍ , نَا سَلامَةُ , عَنْ عَقِيلٍ . ح وَنا أَبُو بَكْرٍ , نَا أَبُو الأَزْهَرِ ، نَا يَعْقُوبُ , نَا أَبِي , عَنْ صَالِحٍ , وَابْنِ إِسْحَاقَ . ح وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ , نَا أَحْمَدُ بْنُ مَنْصُورٍ , نَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ , أنا مَعْمَرٌ . ح وَنا أَبُو بَكْرٍ , نَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ هَانِئٍ ، وَعَبْدُ الْكَرِيمِ بْنُ الْهَيْثَمِ ، قَالا : نَا أَبُو الْيَمَانِ ، نَا شُعَيْبٌ . ح وَنا أَبُو بَكْرٍ , نَا يُوسُفُ بْنُ سَعِيدٍ , نَا حَجَّاجٌ , نَا لَيْث ٌ ح وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ الدَّقِيقِيُّ , نَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ , أنا سُفْيَانُ بْنُ حُسَيْنٍ , كُلُّهُمْ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ , وَقَالَ لَيْثٌ ، نَا ابْنُ شِهَابٍ , عَنْ عُرْوَةَ , عَنْ عَائِشَةَ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , نَحْوَهُ

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: Utba ibn Abu Vaqqos oʻz ukasi Saʼd ibn Abu Vaqqosga: «Zamʼaning choʻrisining oʻgʻli — mendandir; bas, uni oʻzingga ol», deb vasiyat qilgan edi. Fath yili Saʼd uni oldi-da: «Bu — mening jiyanim; (akam) bu haqda menga vasiyat qilgan edi», dedi. Shunda Abd ibn Zamʼa unga qarshi turib: «(Bu) — mening ukam va otamning choʻrisining oʻgʻli, otamning toʻshagida tugʻilgan», dedi. Ikkovi Rasululloh ﷺning huzurlariga birga bordilar. Saʼd: «Yo Rasululloh, (bu) — mening jiyanim; (akam) bu haqda menga vasiyat qilgan», dedi. Abd ibn Zamʼa esa: «(Bu) — mening ukam va otamning choʻrisining oʻgʻli, otamning toʻshagida tugʻilgan», dedi. Rasululloh ﷺ: «U — seniki, ey Abd ibn Zamʼa», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Bola — toʻshak (egasi)niki, zinokorga esa — tosh», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ Savda bint Zamʼaga: «Undan pardalan», dedilar — uning Utbaga oʻxshashligini koʻrganlari uchun. (Oisha) dedi: Bas, u Allohga yoʻliqquncha uni (Savdani) koʻrmadi. Bularning barchasi Ibn Shihobdan (rivoyat qilganlar); Lays esa: bizga Ibn Shihob, u Urvadan, u Oishadan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshashini aytib berdi, dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: Утба ибн Абу Ваққос ўз укаси Саъд ибн Абу Ваққосга: «Замъанинг чўрисининг ўғли — мендандир; бас, уни ўзингга ол», деб васият қилган эди. Фатҳ йили Саъд уни олди-да: «Бу — менинг жияним; (акам) бу ҳақда менга васият қилган эди», деди. Шунда Абд ибн Замъа унга қарши туриб: «(Бу) — менинг укам ва отамнинг чўрисининг ўғли, отамнинг тўшагида туғилган», деди. Иккови Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига бирга бордилар. Саъд: «Ё Расулуллоҳ, (бу) — менинг жияним; (акам) бу ҳақда менга васият қилган», деди. Абд ибн Замъа эса: «(Бу) — менинг укам ва отамнинг чўрисининг ўғли, отамнинг тўшагида туғилган», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «У — сеники, эй Абд ибн Замъа», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Бола — тўшак (эгаси)ники, зинокорга эса — тош», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ Савда бинт Замъага: «Ундан пардалан», дедилар — унинг Утбага ўхшашлигини кўрганлари учун. (Оиша) деди: Бас, у Аллоҳга йўлиққунча уни (Савдани) кўрмади. Буларнинг барчаси Ибн Шиҳобдан (ривоят қилганлар); Лайс эса: бизга Ибн Шиҳоб, у Урвадан, у Оишадан, у Набий ﷺдан шунга ўхшашини айтиб берди, деди.

نَا دَعْلَجُ بْنُ أَحْمَدَ ، نَا مُعَاذُ بْنُ الْمُثَنَّى , نَا أَبِي , عَنِ ابْنِ عَوْنٍ , عَنْ مُحَمَّدٍ , قَالَ : كَانَ بَيْنَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ، وَبَيْنَ مُعَاذِ بْنِ عَفْرَاءَ ، دَعْوَى فِي شَيْءٍ فَحَكَّمَا أُبَيَّ بْنَ كَعْبٍ , فَقَصَّ عَلَيْهِ عُمَرُ , فَقَالَ أُبَيٌّ : " اعْفُ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ , فَقَالَ : لا تَعِفْنِي مِنْهَا إِنْ كَانَتْ عَلَيَّ , قَالَ : قَالَ أُبَيٌّ : فَإِنَّهَا عَلَيْكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ , قَالَ : فَحَلَفَ عُمَرُ , ثُمَّ أَتُرَانِي قَدْ أَسْتَحِقُّهَا بِيَمِينِي ، اذْهَبِ الآنَ فَهِيَ لَكَ "

Muhammad ibn Sirin aytdi: Umar ibn al-Xattob bilan Muoz ibn Afroning orasida bir narsa borasida daʼvo boʻldi va ular Ubay ibn Kaʼbni hakam qildilar. Umar unga (voqeani) soʻzlab berdi. Ubay: «Ey amirul moʻminin, kechir (bu ishdan meni maʼzur tut)», dedi. Umar: «Agar (haq) mening zimmamda boʻlsa, meni undan maʼzur tutma», dedi. Ubay: «Bas, u sening zimmangdadir, ey amirul moʻminin», dedi. Shunda Umar qasam ichdi, soʻng: «Meni qasamim bilan unga haqli boʻldi deb oʻylaysanmi? Endi bor, u seniki», dedi.Муҳаммад ибн Сирин айтди: Умар ибн ал-Хаттоб билан Муоз ибн Афронинг орасида бир нарса борасида даъво бўлди ва улар Убай ибн Каъбни ҳакам қилдилар. Умар унга (воқеани) сўзлаб берди. Убай: «Эй амирул мўминин, кечир (бу ишдан мени маъзур тут)», деди. Умар: «Агар (ҳақ) менинг зиммамда бўлса, мени ундан маъзур тутма», деди. Убай: «Бас, у сенинг зиммангдадир, эй амирул мўминин», деди. Шунда Умар қасам ичди, сўнг: «Мени қасамим билан унга ҳақли бўлди деб ўйлайсанми? Энди бор, у сеники», деди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ الْعَبَّاسِ الْوَرَّاقُ , وَأَحْمَدُ بْنُ الْعَبَّاسِ الْبَغَوِيُّ , قَالا : نَا عَلِيُّ بْنُ حَرْبٍ , نَا حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الرُّوَاسِيُّ , عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ , عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ قَيْسٍ , عَنْ حَسَّانَ بْنِ ثُمَامَةَ , قَالَ : زَعَمُوا أَنَّ حُذَيْفَةَ عَرَفَ جَمَلا لَهُ سُرِقَ فَخَاصَمَ فِيهِ إِلَى قَاضِي الْمُسْلِمِينَ , فَصَارَتْ عَلَى حُذَيْفَةَ يَمِينٌ فِي الْقَضَاءِ ، فَأَرَادَ أَنْ يَشْتَرِيَ يَمِينَهُ , فَقَالَ : " لَكَ عَشَرَةُ دَرَاهِمَ , فَأَبَى , فَقَالَ : لَكَ عِشْرُونَ , فَأَبَى ، قَالَ : فَلَكَ ثَلاثُونَ , فَأَبَى , فَقَالَ : لَكَ أَرْبَعُونَ , فَأَبَى , فَقَالَ حُذَيْفَةُ : اتْرُكْ جَمَلِي , فَحَلَفَ أَنَّهُ جَمَلُهُ مَا بَاعَهُ ، وَلا وَهَبَهُ "

Hasson ibn Sumoma aytdi: Ular gumon qilishlaricha, Huzayfa oʻzining oʻgʻirlangan tuyasini tanib qoldi va bu haqda musulmonlar qozisiga daʼvo qildi. Hukmda qasam Huzayfaning zimmasiga tushdi. (Tuyani olgan kishi) uning qasamini sotib olmoqchi boʻlib: «Senga oʻn dirham», dedi. U koʻnmadi. «Senga yigirma», dedi. U koʻnmadi. «Senga oʻttiz», dedi. U koʻnmadi. «Senga qirq», dedi. U koʻnmadi. Huzayfa: «Tuyamni qoʻyib yubor», dedi va bu oʻzining tuyasi ekaniga, uni sotmaganiga ham, hadya qilmaganiga ham qasam ichdi.Ҳассон ибн Сумома айтди: Улар гумон қилишларича, Ҳузайфа ўзининг ўғирланган туясини таниб қолди ва бу ҳақда мусулмонлар қозисига даъво қилди. Ҳукмда қасам Ҳузайфанинг зиммасига тушди. (Туяни олган киши) унинг қасамини сотиб олмоқчи бўлиб: «Сенга ўн дирҳам», деди. У кўнмади. «Сенга йигирма», деди. У кўнмади. «Сенга ўттиз», деди. У кўнмади. «Сенга қирқ», деди. У кўнмади. Ҳузайфа: «Туямни қўйиб юбор», деди ва бу ўзининг туяси эканига, уни сотмаганига ҳам, ҳадя қилмаганига ҳам қасам ичди.

نَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْوَكِيلُ , نَا الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الأَسْوَدِ , نَا إِسْحَاقُ بْنُ سُلَيْمَانَ الرَّازِيُّ , عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ يَحْيَى , عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ , عَنْ أَبِيهِ , أَنَّهُ فَدَى يَمِينَهُ بِعَشَرَةِ آلافِ دِرْهَمٍ , ثُمَّ قَالَ : " وَرَبِّ هَذَا الْمَسْجِدِ وَرَبِّ هَذَا الْقَبْرِ ، لَوْ حَلَفْتُ لَحَلَفْتُ صَادِقًا ، وَذَلِكَ أَنَّهُ شَيْءٌ افْتَدَيْتُ بِهِ يَمِينِي "

Jubayr ibn Mutʼim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u oʻz qasamini oʻn ming dirham bilan sotib oldi, soʻng: «Bu masjidning Robbiga va bu qabrning Robbiga qasamki, agar qasam ichganimda, rost qasam ichgan boʻlardim; bu esa men bilan qasamimni sotib olgan bir narsadir», dedi.Жубайр ибн Мутъим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у ўз қасамини ўн минг дирҳам билан сотиб олди, сўнг: «Бу масжиднинг Роббига ва бу қабрнинг Роббига қасамки, агар қасам ичганимда, рост қасам ичган бўлардим; бу эса мен билан қасамимни сотиб олган бир нарсадир», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُبَشِّرٍ ، نَا أَحْمَدُ بْنُ سِنَانٍ , نَا بِشْرُ بْنُ مُبَشِّرٍ ، وَعَمْرُو بْنُ عَوْنٍ ، قَالا : نَا هُشَيْمٌ , نَا يَعْلَى بْنُ عَطَاءٍ , عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ جَسْتَاسٍ , عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو , " أَنَّهُ قَضَى فِي كَلْبِ الصَّيْدِ أَرْبَعُونَ دِرْهَمًا , وَفِي كَلْبِ الْغَنَمِ شَاةٌ , وَفِي كَلْبِ الزَّرْعِ فِرْقٌ مِنْ طَعَامٍ , وَفِي كَلْبِ الدَّارِ فِرْقٌ مِنْ تُرَابٍ , حَقٌّ عَلَى الَّذِي قَتَلَهُ أَنْ يُعْطِيَ ، وَحَقٌّ عَلَى صَاحِبِ الْكَلْبِ أَنْ يَأْخُذَ مَعَ مَا نَقَصَ مِنَ الأَجْرِ "

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u ov iti uchun qirq dirham, qoʻy iti uchun bir qoʻy, ekin iti uchun bir farq taom, uy iti uchun bir farq tuproq (toʻlanishiga) hukm qildi. Uni oʻldirgan kishining zimmasida berish, it egasining zimmasida esa — ajrdan kamayganiga qoʻshib — olish haqdir.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у ов ити учун қирқ дирҳам, қўй ити учун бир қўй, экин ити учун бир фарқ таом, уй ити учун бир фарқ тупроқ (тўланишига) ҳукм қилди. Уни ўлдирган кишининг зиммасида бериш, ит эгасининг зиммасида эса — ажрдан камайганига қўшиб — олиш ҳақдир.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ جَعْفَرِ بْنِ قَرِينٍ الْعُثْمَانِيُّ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ فَضَالَةَ , نَا كَثِيرُ بْنُ أَبِي صَابِرٍ , نَا عَطَاءُ بْنُ مُسْلِمٍ , عَنْ عُمَرَ بْنِ قَيْسٍ , عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ عُرْوَةَ , عَنْ عَائِشَةَ , قَالَتْ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مِنْ بَنَى فِي رِبَاعِ قَوْمٍ بِإِذْنِهِمْ فَلَهُ الْقِيمَةُ , وَمَنْ بَنَى بِغَيْرِ إِذْنِهِمْ فَلَهُ النَّقْضُ "

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Kim bir qavmning yerlariga ularning izni bilan qurilish qilsa, unga (qurganining) qiymati (beriladi); kim ularning iznisiz qursa, unga (qurganini) buzib olish (bordir)», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бир қавмнинг ерларига уларнинг изни билан қурилиш қилса, унга (қурганининг) қиймати (берилади); ким уларнинг изнисиз қурса, унга (қурганини) бузиб олиш (бордир)», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ، نَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى , نَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى , نَا مُحَمَّدُ بْنُ رَاشِدٍ , عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى , عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ جَدِّهِ أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " رَدَّ شَهَادَةِ الْخَائِنِ ، وَالْخَائِنَةِ ، وَذِي الْغِمْرِ عَلَى أَخِيهِ , وَرَدَّ شَهَادَةَ الْقَانِعِ لأَهْلِ الْبَيْتِ ، وَأَجَازَهَا عَلَى غَيْرِهِمْ "

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ xiyonatchi erkak va xiyonatchi ayolning hamda oʻz birodariga nisbatan kek saqlovchi kishining guvohligini rad qildilar. Yana bir uy ahliga qaram (xizmatkor) kishining guvohligini ularning foydasiga rad qildilar va undan boshqalar foydasiga uni joiz qildilar.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ хиёнатчи эркак ва хиёнатчи аёлнинг ҳамда ўз биродарига нисбатан кек сақловчи кишининг гувоҳлигини рад қилдилар. Яна бир уй аҳлига қарам (хизматкор) кишининг гувоҳлигини уларнинг фойдасига рад қилдилар ва ундан бошқалар фойдасига уни жоиз қилдилар.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ، نَا عِيسَى بْنُ أَبِي حَرْبٍ , نَا يَحْيَى بْنُ أَبِي بُكَيْرٍ , نَا أَبُو جَعْفَرٍ الرَّازِيُّ ، عَنْ آدَمَ بْنِ فَائِدٍ , عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ جَدِّهِ , قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لا تَجُوزُ شَهَادَةُ خَائِنٍ ، وَلا خَائِنَةٍ ، وَلا مَحْدُودٍ فِي الإِسْلامِ ، وَلا مَحْدُودَةٍ ، وَلا ذِي غِمْرٍ عَلَى أَخِيهِ "

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Xiyonatchi erkakning ham, xiyonatchi ayolning ham, Islomda hadd jazosiga tortilgan erkakning ham, hadd jazosiga tortilgan ayolning ham, oʻz birodariga adovati boʻlgan kishining ham guvohligi joiz emas», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Хиёнатчи эркакнинг ҳам, хиёнатчи аёлнинг ҳам, Исломда ҳадд жазосига тортилган эркакнинг ҳам, ҳадд жазосига тортилган аёлнинг ҳам, ўз биродарига адовати бўлган кишининг ҳам гувоҳлиги жоиз эмас», дедилар.

نَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ الْوَكِيلُ , نَا أَبُو بَدْرٍ ، وَعَبَّادُ بْنُ الْوَلِيدِ ، قَالا : نَا حَبَّانُ بْنُ هِلالٍ , نَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ , حَدَّثَنِي يَزِيدُ بْنُ أَبِي زِيَادٍ الْقُرَشِيُّ , نَا الزُّهْرِيُّ ، عَنْ عُرْوَةَ , عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا تَرْفَعُهُ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " لا تَجُوزُ شَهَادَةُ خَائِنٍ ، وَلا خَائِنَةٍ ، وَلا مَجْلُودٍ حَدًّا ، وَلا ذِي غِمْرٍ عَلَى أَخِيهِ ، وَلا الْقَانِعِ مِنْ أَهْلِ الْبَيْتِ لَهُمْ " ، يَزِيدُ هَذَا ، ضَعِيفٌ لا يُحْتَجُّ بِهِ

Oisha (roziyallohu anho)dan — uni Nabiy ﷺga koʻtargan holda — rivoyat qilinadi: U zot: «Xiyonatchi erkakning ham, xiyonatchi ayolning ham, hadd bilan darralanganning ham, oʻz birodariga adovati boʻlgan kishining ham, uy ahliga qaram kishining ular foydasiga (guvohligi) joiz emas», dedilar. Bu Yazid — zaif, u bilan hujjat keltirilmaydi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан — уни Набий ﷺга кўтарган ҳолда — ривоят қилинади: У зот: «Хиёнатчи эркакнинг ҳам, хиёнатчи аёлнинг ҳам, ҳадд билан дарраланганнинг ҳам, ўз биродарига адовати бўлган кишининг ҳам, уй аҳлига қарам кишининг улар фойдасига (гувоҳлиги) жоиз эмас», дедилар. Бу Язид — заиф, у билан ҳужжат келтирилмайди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْفَارِسِيُّ , نَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ خَلَفٍ الدِّمَشْقِيُّ , نَا سُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ , نَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ مُحَمَّدٍ , نَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ , نَا الزُّهْرِيُّ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ , عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ , أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خَطَبَ , فَقَالَ : " أَلا لا تَجُوزُ شَهَادَةُ الْخَائِنِ وَلا الْخَائِنَةِ ، وَلا ذِي غِمْرٍ عَلَى أَخِيهِ ، وَلا الْمَوْقُوفِ عَلَى حَدٍّ " ، يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ مَتْرُوكٌ , وَعَبْدُ الأَعْلَى ، ضَعِيفٌ

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ xutba qildilar-da: «Ogoh boʻlinglar! Xiyonatchi erkakning ham, xiyonatchi ayolning ham, oʻz birodariga adovati boʻlgan kishining ham, hadd (jazosi) uchun ushlab turilganning ham guvohligi joiz emas», dedilar. Yahyo ibn Saʼid — matruk, Abdulaʼlo esa zaifdir.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ хутба қилдилар-да: «Огоҳ бўлинглар! Хиёнатчи эркакнинг ҳам, хиёнатчи аёлнинг ҳам, ўз биродарига адовати бўлган кишининг ҳам, ҳадд (жазоси) учун ушлаб турилганнинг ҳам гувоҳлиги жоиз эмас», дедилар. Яҳё ибн Саъид — матрук, Абдулаъло эса заифдир.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ، نَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى , نَا يَحْيَى بْنُ الضُّرَيْسِ , أَخْبَرَنِي الْمُثَنَّى , عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ جَدِّهِ أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " لا تَجُوزُ شَهَادَةُ خَائِنٍ ، وَلا خَائِنَةٍ ، وَلا مَوْقُوفٍ عَلَى حَدٍّ ، وَلا ذِي غِمْرٍ عَلَى أَخِيهِ "

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Xiyonatchi erkakning ham, xiyonatchi ayolning ham, hadd (jazosi) uchun ushlab turilganning ham, oʻz birodariga adovati boʻlgan kishining ham guvohligi joiz emas», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Хиёнатчи эркакнинг ҳам, хиёнатчи аёлнинг ҳам, ҳадд (жазоси) учун ушлаб турилганнинг ҳам, ўз биродарига адовати бўлган кишининг ҳам гувоҳлиги жоиз эмас», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُبَشِّرٍ ، نَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَادَةَ , نَا أَبُو أُسَامَةَ ، عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ , قَالَ : سَمِعْتُ مُجَالِدًا , يَذْكُرُ عَنِ الشَّعْبِيِّ ، قَالَ : كَانَ شُرَيْحٌ ، " يُجِيزُ شَهَادَةَ كُلِّ مِلَّةٍ عَلَى مِلَّتِهَا , وَلا يُجِيزُ شَهَادَةَ الْيَهُودِيِّ عَلَى النَّصْرَانِيِّ ، وَلا النَّصْرَانِيِّ عَلَى الْيَهُودِيِّ ، إِلا الْمُسْلِمِينَ فَإِنَّهُ كَانَ يُجِيزُ شَهَادَتَهُمْ عَلَى الْمِلَلِ كُلِّهَا "

Shaʼbiy aytdi: Shurayh har bir millat ahlining oʻz millatiga qarshi guvohligini joiz qilar, yahudiyning nasroniyga qarshi, nasroniyning yahudiyga qarshi guvohligini esa joiz qilmas edi. Musulmonlar bundan mustasno: ularning guvohligini barcha millatlarga qarshi joiz qilar edi.Шаъбий айтди: Шурайҳ ҳар бир миллат аҳлининг ўз миллатига қарши гувоҳлигини жоиз қилар, яҳудийнинг насронийга қарши, насронийнинг яҳудийга қарши гувоҳлигини эса жоиз қилмас эди. Мусулмонлар бундан мустасно: уларнинг гувоҳлигини барча миллатларга қарши жоиз қилар эди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ الشَّافِعِيُّ ، نَا أَبُو قَبِيصَةَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عُمَارَةَ بْنِ الْقَعْقَاعِ ، نَا دَاوُدُ بْنُ عَمْرٍو , نَا صَالِحُ بْنُ مُوسَى , عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ , عَنْ أَبِي صَالِحٍ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " شَيْئَيْنِ لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُمَا : كِتَابُ اللَّهِ وَسُنَّتِي , وَلَنْ يَفْتَرِقَا حَتَّى يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Ikki narsa (qoldirdim), ulardan keyin hech qachon adashmaysizlar: Allohning Kitobi va mening sunnatim. Ular menga havzda kelmagunlaricha bir-biridan ayrilmaydilar», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Икки нарса (қолдирдим), улардан кейин ҳеч қачон адашмайсизлар: Аллоҳнинг Китоби ва менинг суннатим. Улар менга ҳавзда келмагунларича бир-биридан айрилмайдилар», дедилар.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْفَارِسِيُّ , نَا الْوَلِيدُ بْنُ مَرْوَانَ , نَا جُنَادَةُ بْنُ مَرْوَانَ , نَا أَبِي , نَا شَعْوَذُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ , عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ , قَالَ : قَالَ كَعْبُ بْنُ عَاصِمٍ الأَشْعَرِيُّ : إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَجَارَنِي عَلَى أُمَّتِي مِنْ ثَلاثٍ : لا يَجُوعُوا , وَلا يَسْتَجْمِعُوا عَلَى ضَلالٍ , وَلا تُسْتَبَاحُ بَيْضَةُ الْمُسْلِمِينَ "

Kaʼb ibn Osim al-Ashʼariy aytdi: Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Alloh taolo ummatim borasida menga uch narsadan omonlik berdi: ular ochlikka qolmaydilar, zalolat ustida jam boʻlmaydilar va musulmonlarning jamoasi (dushmanga) mubohga aylantirilmaydi».Каъб ибн Осим ал-Ашъарий айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Аллоҳ таоло умматим борасида менга уч нарсадан омонлик берди: улар очликка қолмайдилар, залолат устида жам бўлмайдилар ва мусулмонларнинг жамоаси (душманга) мубоҳга айлантирилмайди».

حَدَّثَنَا أَبِي ، نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ نَاجِيَةَ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ أَبِي سَمِينَةَ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ قَيْسٍ الْمَأْرَبِيُّ , عَنْ ثُمَامَةَ بْنِ شَرَاحِيلَ , عَنْ سُمَيِّ بْنِ قَيْسٍ , عَنْ شُمَيْرٍ , عَنْ أَبْيَضَ بْنِ حَمَّالٍ , قَالَ : قُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، " مَا يَحْمِي مِنَ الأَرَاكِ ؟ ، قَالَ : مَا لا تَنَالُهُ أَخْفَافُ الإِبِلِ "

Abyaz ibn Hammol aytdi: «Yo Rasululloh, arok (daraxti)dan nimani qoʻriqqa olish mumkin?» dedim. U zot: «Tuyalarning oyoqlari yetmaydigan joyni», dedilar.Абяз ибн Ҳаммол айтди: «Ё Расулуллоҳ, арок (дарахти)дан нимани қўриққа олиш мумкин?» дедим. У зот: «Туяларнинг оёқлари етмайдиган жойни», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ بْنُ الْمُحْرِمِ ، نَا مُحَمَّدُ بْنُ عُثْمَانَ بْنِ أَبِي شَيْبَةَ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ السَّمُرِيُّ , نَا مَرْوَانُ بْنُ جَعْفَرٍ السَّمُرِيُّ , حَدَّثَنِي أَبِي , أَنَّ الْمُغِيرَةِ بْنَ شُعْبَةَ , وَمَصْقَلَةَ بْنَ هُبَيْرَةَ الشَّيْبَانِيَّ ، تَنَازَعَا بِالْكُوفَةِ فَفَخَرَ الْمُغِيرَةُ بِمَكَانِهِ مِنْ مُعَاوِيَةَ عَلَى مَصْقَلَةَ , فَقَالَ لَهُ مَصْقَلَةُ : وَاللَّهِ لأَنَا أَعْظَمُ عَلَيْهِ حَقًّا مِنْكَ , قَالَ لَهُ الْمُغِيرَةُ " وَلِمَ ؟ " ، قَالَ لَهُ مَصْقَلَةُ : لأَنِّي فَارَقْتُ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عَلَيْهِ السَّلامُ فِي الْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ وَوُجُوهِ أَهْلِ الْعِرَاقِ ، وَلَحِقْتُ بِمُعَاوِيَةَ فَضَرَبْتُ مَعَهُ بِسَيْفِي ، وَاسْتَعْمَلَنِي عَلَى الْبَحْرَيْنِ فَأَعْتَقْتُ لَهُ بَنِي سَامَةَ بْنِ لُؤَيِّ بْنِ غَالِبٍ بَعْدَ مَا مُلِكَتْ رِقَابُهُمْ وَأُبِيحَتْ حُرْمَتُهُمْ , وَأَنْتَ مُقِيمٌ بِالطَّائِفِ تُنَاغِي نِسَاءَكَ ، وَتُرَشِّحُ أَطْفَالَكَ طَوِيلُ اللِّسَانِ قَصِيرُ الْيَدِ ، تُلْقِي بِالْمَوَدَّةِ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ حَتَّى إِذَا اسْتَقَامَتِ الأُمُورُ غَلَبْتَنَا غَلَبَةً , فَقَالَ لَهُ الْمُغِيرَةُ : " وَاللَّهِ يَا مَصْقَلَةُ مَا زِلْتَ مُنْذُ الْيَوْمِ تُكْثِرُ الْحَزَّ وَتُحْطِي الْمَفَاصِلَ , أَمَّا تَرْكُكَ عَلِيًّا فَقَدْ فَعَلْتَ فَلَمْ تُؤْنِسْ أَهْلَ الشَّامِ ، وَلَمْ تُوحِشْ أَهْلَ الْعِرَاقِ , وَأَمَّا قَوْلُكَ فِي عِتْقِ بَنِي سَامَةَ بْنِ لُؤَيٍّ ، فَإِنَّمَا أَعْتَقَهُمْ ثِقَةُ عَلِيٍّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ بِكَ , أَمَا وَاللَّهِ مَا صَبَرْتَ لَهُمْ نَفْسَكَ وَلا أَعْتَقْتَهُمْ مِنْ مَالِكَ , وَأَمَّا مَقَامِي بِالطَّائِفِ فَقَدْ أَبْلانِي اللَّهُ تَعَالَى فِي الْخَفْضِ مَا لَمْ يُبْلِكَ فِي الظَّعْنِ , وَلِلَّهِ تَعَالَى عَلَيْنَا , فَإِنْ أَنْتَ عَادَيْتَنَا فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ مِنْ وَرَائِكَ "

Jaʼfar as-Samuriy (otasidan) rivoyat qildiki, Mugʻira ibn Shuʼba bilan Masqala ibn Hubayra ash-Shayboniy Kufada tortishib qolishdi. Mugʻira Masqalaga qarshi Muoviya huzuridagi oʻrni bilan faxrlandi. Masqala unga: «Allohga qasamki, men uning huzurida sendan koʻra kattaroq haqqa egaman», dedi. Mugʻira unga: «Nega?» dedi. Masqala: «Chunki men muhojirlar, ansorlar va Iroq ahlining koʻzga koʻringanlari orasida Ali ibn Abu Tolibdan ajraldim va Muoviyaga qoʻshildim, u bilan birga qilichimni urdim. U meni Bahraynga voliy qildi; men esa u uchun Soma ibn Luay ibn Gʻolib avlodini — boʻyinlari qullikka olinib, hurmatlari mubohga aylantirilganidan keyin — ozod qildim. Sen esa Toifda oʻtirib, xotinlaringni erkalar, bolalaringni oʻstirar eding; tili uzun, qoʻli kalta holda uzoqdan muhabbat izhor qilar eding, ishlar oʻnglangach esa bizni yengib qoʻyding», dedi. Shunda Mugʻira unga: «Ey Masqala, Allohga qasamki, bugundan beri sen koʻp kesasan-u, boʻgʻimlarni topolmaysan. Alini tark etganingga kelsak — buni qilding, ammo na Shom ahlini xursand qilding, na Iroq ahlini vahimaga solding. Soma ibn Luay avlodini ozod qilganing haqidagi soʻzingga kelsak — ularni Alining (roziyallohu anhu) senga boʻlgan ishonchi ozod qildi. Allohga qasamki, sen ular uchun oʻzingni sabrga solmading va ularni oʻz molingdan ozod qilmading. Mening Toifda turishimga kelsak — Alloh taolo meni farogʻatda shunday sinadiki, seni koʻchishda unday sinamadi. Alloh taoloning (haqqi) bizning zimmamizdadir. Bas, agar sen bizga adovat qilsang, Alloh azza va jalla sening ortingdadir», dedi.Жаъфар ас-Самурий (отасидан) ривоят қилдики, Муғира ибн Шуъба билан Масқала ибн Ҳубайра аш-Шайбоний Куфада тортишиб қолишди. Муғира Масқалага қарши Муовия ҳузуридаги ўрни билан фахрланди. Масқала унга: «Аллоҳга қасамки, мен унинг ҳузурида сендан кўра каттароқ ҳаққа эгаман», деди. Муғира унга: «Нега?» деди. Масқала: «Чунки мен муҳожирлар, ансорлар ва Ироқ аҳлининг кўзга кўринганлари орасида Али ибн Абу Толибдан ажралдим ва Муовияга қўшилдим, у билан бирга қиличимни урдим. У мени Баҳрайнга волий қилди; мен эса у учун Сома ибн Луай ибн Ғолиб авлодини — бўйинлари қулликка олиниб, ҳурматлари мубоҳга айлантирилганидан кейин — озод қилдим. Сен эса Тоифда ўтириб, хотинларингни эркалар, болаларингни ўстирар эдинг; тили узун, қўли калта ҳолда узоқдан муҳаббат изҳор қилар эдинг, ишлар ўнглангач эса бизни енгиб қўйдинг», деди. Шунда Муғира унга: «Эй Масқала, Аллоҳга қасамки, бугундан бери сен кўп кесасан-у, бўғимларни тополмайсан. Алини тарк этганингга келсак — буни қилдинг, аммо на Шом аҳлини хурсанд қилдинг, на Ироқ аҳлини ваҳимага солдинг. Сома ибн Луай авлодини озод қилганинг ҳақидаги сўзингга келсак — уларни Алининг (розияллоҳу анҳу) сенга бўлган ишончи озод қилди. Аллоҳга қасамки, сен улар учун ўзингни сабрга солмадинг ва уларни ўз молингдан озод қилмадинг. Менинг Тоифда туришимга келсак — Аллоҳ таоло мени фароғатда шундай синадики, сени кўчишда ундай синамади. Аллоҳ таолонинг (ҳаққи) бизнинг зиммамиздадир. Бас, агар сен бизга адоват қилсанг, Аллоҳ азза ва жалла сенинг ортингдадир», деди.