نَا مُحَمَّدُ بْنُ مَخْلَدٍ ، نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ , حَدَّثَنِي أَبِي , نَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ , نَا إِدْرِيسُ الأَوْدِيُّ , عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ ، وَأَخْرَجَ الْكِتَابَ , فَقَالَ : هَذَا كِتَابُ عُمَرَ , ثُمَّ قُرِئَ عَلَى سُفْيَانَ " مِنْ هَاهُنَا إِلَى أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ , أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الْقَضَاءَ فَرِيضَةٌ مُحْكَمَةٌ وَسُنَّةٌ مُتَّبَعَةٌ , فَافْهَمْ إِذَا أُدْلِيَ إِلَيْكَ فَإِنَّهُ لا يَنْفَعُ تَكَلُّمٌ بِحَقٍّ لا نَفَاذَ لَهُ , آسِ بَيْنَ النَّاسِ فِي مَجْلِسِكَ ، وَوَجْهِكَ وَعَدْلِكَ ، حَتَّى لا يَطْمَعَ شَرِيفٌ فِي حَيْفِكَ ، وَلا يَخَافَ ضَعِيفٌ جَوْرَكَ , الْبَيِّنَةُ عَلَى مَنِ ادَّعَى وَالْيَمِينُ عَلَى مَنْ أَنْكَرَ , الصُّلْحُ جَائِزٌ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ ، إِلا صُلْحًا أَحَلَّ حَرَامًا أَوْ حَرَّمَ حَلالا , لا يَمْنَعْكَ قَضَاءٌ قَضَيْتَهُ بِالأَمْسِ رَاجَعْتَ فِيهِ نَفْسَكَ وَهُدِيتَ فِيهِ لِرُشْدِكَ أَنْ تُرَاجِعَ الْحَقَّ ، فَإِنَّ الْحَقَّ قَدِيمٌ ، وَإِنَّ الْحَقَّ لا يُبْطِلُهُ شَيْءٌ وَمُرَاجَعَةَ الْحَقِّ خَيْرٌ مِنَ التَّمَادِي فِي الْبَاطِلِ , الْفَهْمَ الْفَهْمَ فِيمَا يَخْتَلِجُ عِنْدَ ذَلِكَ فَاعْمَدْ إِلَى أَحَبِّهَا إِلَى اللَّهِ وَأَشْبَهِهَا بِالْحَقِّ فِيمَا تَرَى وَاجْعَلْ لِلْمُدَّعِي أَمَدًا يَنْتَهِي إِلَيْهِ فَإِنْ أَحْضَرَ بَيِّنَةً وَإِلا وَجَّهْتَ عَلَيْهِ الْقَضَاءَ , فَإِنَّ ذَلِكَ أَجْلَى لِلْعَمَى ، وَأَبْلَغُ فِي الْعُذْرِ , الْمُسْلِمُونَ عُدُولٌ بَيْنَهُمْ بَعْضُهُمْ ، عَلَى بَعْضٍ ، إِلا مَجْلُودًا فِي حَدٍّ ، أَوْ مُجَرَّبًا فِي شَهَادَةِ زُورٍ ، أَوْ ظَنِينًا فِي وَلاءٍ ، أَوْ قَرَابَةٍ , فَإِنَّ اللَّهَ تَوَلَّى مِنْكُمُ السَّرَائِرَ وَدَرَأَ عَنْكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ , ثُمَّ إِيَّاكَ وَالضَّجَرَ ، وَالْقَلَقَ ، وَالتَّأَذِّيَ بِالنَّاسِ ، وَالتَّنَكُّرَ لِلْخُصُومِ فِي مَوَاطِنَ الْحَقِّ الَّتِي يُوجِبُ اللَّهُ بِهَا الأَجْرَ وَيُحْسِنُ بِهَا الذِّكْرَ , فَإِنَّهُ مَنْ يُخْلِصُ نِيَّتَهُ فِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللَّهِ ، يَكْفِهِ اللَّهُ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ النَّاسِ , وَمَنْ تَزَيَّنَ لِلنَّاسِ بِمَا يَعْلَمُ اللَّهُ ذَلِكَ شَانَهُ اللَّهُ "
Said ibn Abu Burdadan rivoyat qilinadi — u maktubni chiqarib: Bu Umarning maktubidir, dedi. Soʻng Sufyonga oʻqib berildi: Falonchidan Abu Muso al-Ashʼariyga. Ammo baʼd, hukm qilish — mustahkam farz va ergashiladigan sunnatdir. Senga (hujjat) keltirilganda uni yaxshi anglab ol; zero, ijrosi boʻlmagan haq soʻzning foydasi yoʻq. Odamlarni majlisingda, yuzingda va adolatingda teng tut — toki sharafli sening ogʻishingdan tama qilmasin, zaif esa sening jabringdan qoʻrqmasin. Bayyina daʼvo qilgan zimmasida, qasam esa inkor qilgan zimmasidadir. Musulmonlar orasida sulh joizdir, magar haromni halol qilgan yoki halolni harom qilgan sulh boʻlmasa. Kecha chiqargan hukming — sen unda oʻzingga qaytib, toʻgʻri yoʻlga hidoyat qilingan boʻlsang — haqqa qaytishingdan seni toʻsmasin; chunki haq qadimdir, haqni hech narsa botil qilolmaydi va haqqa qaytish botilda davom etishdan yaxshiroqdir. Koʻnglingda tugʻyon urgan narsada — fahm, yana fahm! Shunda Alloh nazdida eng sevimlisiga, oʻz koʻrishingcha haqqa eng oʻxshaganiga yuzlan. Daʼvogarga bir muddat belgila; agar bayyina keltirsa (haqqini oladi), aks holda unga qarshi hukm chiqarasan. Zero, bu koʻrlikni koʻproq ochadi va uzrni yetkazishda balogʻatliroqdir. Musulmonlar oʻzaro bir-birlariga nisbatan odildirlar, magar hadda kaltaklangan, yolgʻon guvohlikda sinalgan yoki valo yo qarindoshlik jihatidan gumon qilingan kishi boʻlmasa. Albatta, Alloh sizlardan sirlarni Oʻz zimmasiga oldi va bayyinalar bilan sizdan (jazoni) daf qildi. Soʻng zerikishdan, bezovtalikdan, odamlarga ozor berishdan va Alloh ular sababli ajr vojib qiladigan, zikrni goʻzal qiladigan haq oʻrinlarida daʼvogarlarga qovoq solishdan saqlan. Zero, kim Alloh bilan oʻzi oʻrtasidagi niyatini xolis qilsa, Alloh unga odamlar bilan oʻrtasidagi narsada kifoya qiladi. Kim Alloh biladigan narsaning xilofida odamlarga bezansa, Alloh uni sharmanda qiladi.Саид ибн Абу Бурдадан ривоят қилинади — у мактубни чиқариб: Бу Умарнинг мактубидир, деди. Сўнг Суфёнга ўқиб берилди: Фалончидан Абу Мусо ал-Ашъарийга. Аммо баъд, ҳукм қилиш — мустаҳкам фарз ва эргашиладиган суннатдир. Сенга (ҳужжат) келтирилганда уни яхши англаб ол; зеро, ижроси бўлмаган ҳақ сўзнинг фойдаси йўқ. Одамларни мажлисингда, юзингда ва адолатингда тенг тут — токи шарафли сенинг оғишингдан тама қилмасин, заиф эса сенинг жабрингдан қўрқмасин. Баййина даъво қилган зиммасида, қасам эса инкор қилган зиммасидадир. Мусулмонлар орасида сулҳ жоиздир, магар ҳаромни ҳалол қилган ёки ҳалолни ҳаром қилган сулҳ бўлмаса. Кеча чиқарган ҳукминг — сен унда ўзингга қайтиб, тўғри йўлга ҳидоят қилинган бўлсанг — ҳаққа қайтишингдан сени тўсмасин; чунки ҳақ қадимдир, ҳақни ҳеч нарса ботил қилолмайди ва ҳаққа қайтиш ботилда давом этишдан яхшироқдир. Кўнглингда туғён урган нарсада — фаҳм, яна фаҳм! Шунда Аллоҳ наздида энг севимлисига, ўз кўришингча ҳаққа энг ўхшаганига юзлан. Даъвогарга бир муддат белгила; агар баййина келтирса (ҳаққини олади), акс ҳолда унга қарши ҳукм чиқарасан. Зеро, бу кўрликни кўпроқ очади ва узрни етказишда балоғатлироқдир. Мусулмонлар ўзаро бир-бирларига нисбатан одилдирлар, магар ҳадда калтакланган, ёлғон гувоҳликда синалган ёки вало ё қариндошлик жиҳатидан гумон қилинган киши бўлмаса. Албатта, Аллоҳ сизлардан сирларни Ўз зиммасига олди ва баййиналар билан сиздан (жазони) даф қилди. Сўнг зерикишдан, безовталикдан, одамларга озор беришдан ва Аллоҳ улар сабабли ажр вожиб қиладиган, зикрни гўзал қиладиган ҳақ ўринларида даъвогарларга қовоқ солишдан сақлан. Зеро, ким Аллоҳ билан ўзи ўртасидаги ниятини холис қилса, Аллоҳ унга одамлар билан ўртасидаги нарсада кифоя қилади. Ким Аллоҳ биладиган нарсанинг хилофида одамларга безанса, Аллоҳ уни шарманда қилади.