أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا سَلَمَةُ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحاقَ، قَالَ : وَقَدْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حِينَ قَدِمَهَا قَالَ أَبُو مُحَمَّد : يَعْنِي الْمَدِينَةَ إِنَّمَا يُجْتَمَعُ إِلَيْهِ بِالصَّلَاةِ لِحِينِ مَوَاقِيتِهَا بِغَيْرِ دَعْوَةٍ، فَهَمَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يَجْعَلَ بُوقًا كَبُوقِ الْيَهُودِ الَّذِينَ يَدْعُونَ بِهِ لِصَلَاتِهِمْ، ثُمَّ كَرِهَهُ، ثُمَّ أَمَرَ بِالنَّاقُوسِ فَنُحِتَ لِيُضْرَبَ بِهِ لِلْمُسْلِمِينَ إِلَى الصَّلَاةِ، فَبَيْنَمَا هُمْ عَلَى ذَلِكَ إِذْ رَأَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ، أَخُو الْحَارِثِ بْنِ الْخَزْرَجِ، فَأَتَى رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّهُ طَافَ بِيَ اللَّيْلَةَ طَائِفٌ : مَرَّ بِي رَجُلٌ عَلَيْهِ ثَوْبَانِ أَخْضَرَانِ يَحْمِلُ نَاقُوسًا فِي يَدِهِ، فَقُلْتُ : يَا عَبْدَ اللَّهِ، أَتَبِيعُ هَذَا النَّاقُوسَ؟ فَقَالَ : وَمَا تَصْنَعُ بِهِ؟ قُلْتُ : نَدْعُو بِهِ إِلَى الصَّلَاةِ. قَالَ : أَفَلَا أَدُلُّكَ عَلَى خَيْرٍ مِنْ ذَلِكَ؟ قُلْتُ : وَمَا هُوَ؟ قَالَ : تَقُولُ : اللَّهُ أَكْبَرُ، اللَّهُ أَكْبَرُ، اللَّهُ أَكْبَرُ، اللَّهُ أَكْبَرُ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، حَيَّ عَلَى الصَّلَاةِ، حَيَّ عَلَى الصَّلَاةِ، حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ، حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ، اللَّهُ أَكْبَرُ، اللَّهُ أَكْبَرُ، لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. ثُمَّ اسْتَأْخَرَ غَيْرَ كَثِيرٍ، ثُمَّ قَالَ مِثْلَ مَا قَالَ، وَجَعَلَهَا وِتْرًا إِلَّا أَنَّهُ قَالَ : قَدْ قَامَتْ الصَّلَاةُ، قَدْ قَامَتْ الصَّلَاةُ، اللَّهُ أَكْبَرُ، اللَّهُ أَكْبَرُ، لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. فَلَمَّا خُبِّرَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ : " إِنَّهَا لَرُؤْيَا حَقٌّ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، فَقُمْ مَعَ بِلَالٍ فَأَلْقِهَا عَلَيْهِ، فَإِنَّهُ أَنْدَى صَوْتًا مِنْكَ. فَلَمَّا أَذَّنَ بِلَالٌ، سَمِعَهَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، فَقَالَ : وَهُوَ فِي بَيْتِهِ، فَخَرَجَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ يَجُرُّ إِزَارَهُ وَهُوَ يَقُولُ : يَا نَبِيَّ اللَّهِ، وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لَقَدْ رَأَيْتُ مِثْلَ مَا رَأَى. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " فَلِلَّهِ الْحَمْدُ، فَذَاكَ أَثْبَتُ " . قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ : حَدَّثَنِيهِ سَلَمَةُ ، قَالَ : حَدَّثَنِيهِ مًحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ ، قَالَ : حَدَّثَنِي هَذَا الْحَدِيثَ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ التَّيْمِيُّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ ، عَنْ أَبِيهِ ، بِهَذَا الْحَدِيثِ. أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ ، قَالَ : حَدَّثَنَا أَبِي ، عَنْ ابْنِ إِسْحَاقَ ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ التَّيْمِيُّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ ، حَدَّثَنِي أَبِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ ، قَالَ : لَمَّا أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالنَّاقُوسِ، فَذَكَرَ نَحْوَهُ
Muhammad ibn Ishoq aytdi: Rasululloh ﷺ u yerga kelganlarida — Abu Muhammad: yaʼni Madinani (nazarda tutadi), — dedi — odamlar hech qanday chaqiruvsiz, namoz vaqtlari kirganida u zotning huzuriga yigʻilar edilar. Rasululloh ﷺ yahudiylar oʻz namozlariga chaqiradigan burgʻuga oʻxshash burgʻu qilishni koʻngillariga tugdilar, soʻng buni yoqtirmadilar. Keyin musulmonlarni namozga chaqirish uchun urilsin, deb qoʻngʻiroq (yasashga) buyurdilar va u yoʻnildi. Ular shu holatda turganlarida, al-Horis ibn al-Xazrajning ogʻa-inisi Abdulloh ibn Zayd ibn Abdu Rabbihi (tush) koʻrdi va Rasululloh ﷺning oldiga kelib: «Ey Rasululloh, bu kecha mening atrofimda bir kelib-ketuvchi aylandi: yonimdan ustida ikkita yashil kiyimi bor, qoʻlida qoʻngʻiroq koʻtarib olgan bir kishi oʻtdi. Men: ‹Ey Abdulloh, bu qoʻngʻiroqni sotasanmi?› — dedim. U: ‹Uni nima qilasan?› — dedi. Men: ‹Uning bilan namozga chaqiramiz›, — dedim. U: ‹Senga bundan koʻra yaxshiroq narsani koʻrsatmaymi?› — dedi. Men: ‹U nima?› — dedim. U: ‹Sen: Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar. Ashhadu an lo ilaha illalloh, ashhadu an lo ilaha illalloh. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh, ashhadu anna Muhammadan rasululloh. Hayya alas-salah, hayya alas-salah. Hayya alal-falah, hayya alal-falah. Allohu akbar, Allohu akbar. Lo ilaha illalloh, deysan›, — dedi. Soʻng u koʻp emas, bir oz chetga oʻtdi, keyin aytgan soʻzining oʻxshashini aytdi va uni toq qildi, faqat: ‹Qad qomatis-salah, qad qomatis-salah. Allohu akbar, Allohu akbar. Lo ilaha illalloh›, — deb (qoʻshdi)», — dedi. Bu Rasululloh ﷺga xabar qilinganida, u zot: «Albatta, bu — chin tush, inshaalloh. Bilol bilan tur-da, uni unga oʻrgat, chunki uning ovozi sendan jarangdorroqdir», — dedilar. Bilol azon aytganida, uni uyida boʻlgan Umar ibn al-Xattob eshitib qoldi va izorini sudragan holda Rasululloh ﷺning oldiga chiqib: «Ey Allohning Nabiysi, seni haq (din) bilan yuborgan Zotga qasamki, men ham u koʻrgan narsaning oʻxshashini koʻrgan edim», — dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Alloh uchun hamd boʻlsin, bu yanada mustahkamroqdir», — dedilar. Muhammad ibn Humayd aytdi: Buni menga Salama aytib berdi. U: Buni menga Muhammad ibn Ishoq aytib berdi, dedi. U: Menga bu hadisni Muhammad ibn Ibrohim ibn al-Horis at-Taymiy Muhammad ibn Abdulloh ibn Zayd ibn Abdu Rabbihidan, u otasidan (rivoyat qilib) aytib berdi, dedi. Muhammad ibn Yahyo xabar berdi: Yaʼqub ibn Ibrohim ibn Saʼd bizga aytib berdi: Otam menga Ibn Ishoqdan aytib berdi: Menga Muhammad ibn Ibrohim ibn al-Horis at-Taymiy Muhammad ibn Abdulloh ibn Zayd ibn Abdu Rabbihidan aytib berdi: Menga otam Abdulloh ibn Zayd aytib berdi. U: Rasululloh ﷺ qoʻngʻiroqqa buyurganlarida... — deb, shunga oʻxshashini zikr qildi.Муҳаммад ибн Ишоқ айтди: Расулуллоҳ ﷺ у ерга келганларида — Абу Муҳаммад: яъни Мадинани (назарда тутади), — деди — одамлар ҳеч қандай чақирувсиз, намоз вақтлари кирганида у зотнинг ҳузурига йиғилар эдилар. Расулуллоҳ ﷺ яҳудийлар ўз намозларига чақирадиган бурғуга ўхшаш бурғу қилишни кўнгилларига тугдилар, сўнг буни ёқтирмадилар. Кейин мусулмонларни намозга чақириш учун урилсин, деб қўнғироқ (ясашга) буюрдилар ва у йўнилди. Улар шу ҳолатда турганларида, ал-Ҳорис ибн ал-Хазражнинг оға-иниси Абдуллоҳ ибн Зайд ибн Абду Раббиҳи (туш) кўрди ва Расулуллоҳ ﷺнинг олдига келиб: «Эй Расулуллоҳ, бу кеча менинг атрофимда бир келиб-кетувчи айланди: ёнимдан устида иккита яшил кийими бор, қўлида қўнғироқ кўтариб олган бир киши ўтди. Мен: ‹Эй Абдуллоҳ, бу қўнғироқни сотасанми?› — дедим. У: ‹Уни нима қиласан?› — деди. Мен: ‹Унинг билан намозга чақирамиз›, — дедим. У: ‹Сенга бундан кўра яхшироқ нарсани кўрсатмайми?› — деди. Мен: ‹У нима?› — дедим. У: ‹Сен: Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ, ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ, ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ. Ҳайя алас-салаҳ, ҳайя алас-салаҳ. Ҳайя алал-фалаҳ, ҳайя алал-фалаҳ. Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ло илаҳа иллаллоҳ, дейсан›, — деди. Сўнг у кўп эмас, бир оз четга ўтди, кейин айтган сўзининг ўхшашини айтди ва уни тоқ қилди, фақат: ‹Қад қоматис-салаҳ, қад қоматис-салаҳ. Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ло илаҳа иллаллоҳ›, — деб (қўшди)», — деди. Бу Расулуллоҳ ﷺга хабар қилинганида, у зот: «Албатта, бу — чин туш, иншааллоҳ. Билол билан тур-да, уни унга ўргат, чунки унинг овози сендан жарангдорроқдир», — дедилар. Билол азон айтганида, уни уйида бўлган Умар ибн ал-Хаттоб эшитиб қолди ва изорини судраган ҳолда Расулуллоҳ ﷺнинг олдига чиқиб: «Эй Аллоҳнинг Набийси, сени ҳақ (дин) билан юборган Зотга қасамки, мен ҳам у кўрган нарсанинг ўхшашини кўрган эдим», — деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ учун ҳамд бўлсин, бу янада мустаҳкамроқдир», — дедилар. Муҳаммад ибн Ҳумайд айтди: Буни менга Салама айтиб берди. У: Буни менга Муҳаммад ибн Ишоқ айтиб берди, деди. У: Менга бу ҳадисни Муҳаммад ибн Иброҳим ибн ал-Ҳорис ат-Таймий Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Зайд ибн Абду Раббиҳидан, у отасидан (ривоят қилиб) айтиб берди, деди. Муҳаммад ибн Яҳё хабар берди: Яъқуб ибн Иброҳим ибн Саъд бизга айтиб берди: Отам менга Ибн Ишоқдан айтиб берди: Менга Муҳаммад ибн Иброҳим ибн ал-Ҳорис ат-Таймий Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Зайд ибн Абду Раббиҳидан айтиб берди: Менга отам Абдуллоҳ ибн Зайд айтиб берди. У: Расулуллоҳ ﷺ қўнғироққа буюрганларида... — деб, шунга ўхшашини зикр қилди.