نا بُنْدَارٌ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، نا شُعْبَةُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَلَمَةَ ، قَالَ : دَخَلْتُ عَلَى عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ أَنَا وَرَجُلانِ : رَجُلٌ مِنَّا ، وَرَجُلٌ مِنْ بَنِي أَسَدٍ ، أَحْسَبُ فَبَعَثَهُمَا وَجْهًا ، وَقَالَ : إِنَّكُمَا عِلْجَانِ فَعَالِجَا عَنْ دِينِكُمَا ، ثُمَّ دَخَلَ الْمَخْرَجَ ثُمَّ خَرَجَ ، فَأَخَذَ حَفْنَةً مِنْ مَاءٍ فَتَمَسَّحَ بِهَا ثُمَّ جَاءَ ، فَقَرَأَ الْقُرْآنَ قِرَاءَةً فَأَنْكَرْنَا ذَلِكَ ، فَقَالَ عَلِيّ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَأْتِي الْخَلاءَ فَيَقْضِي الْحَاجَةَ ، ثُمَّ يَخْرُجُ فَيَأْكُلُ مَعَنَا الْخُبْزَ وَاللَّحْمَ ، وَيَقْرَأُ الْقُرْآنَ ، وَلا يَحْجُبُهُ عَنِ الْقُرْآنِ شَيْءٌ لَيْسَ الْجَنَابَةَ ، أَوْ إِلا الْجَنَابَةُ " . قَالَ : سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ الْمِقْدَامِ الْعِجْلِيَّ ، يَقُولُ : حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ الرَّبِيعِ ، عَنْ شُعْبَةَ ، بِهَذَا الْحَدِيثِ ، قَالَ شُعْبَةُ : " هَذَا ثُلُثُ رَأْسِ مَالِي " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَدْ كُنْتُ بَيَّنْتُ فِي كِتَابِ الْبُيُوعِ أَنَّ بَيْنَ الْمَكْرُوهِ وَبَيْنَ الْمُحَرَّمِ فُرْقَانًا ، وَاسْتَدْلَلْتُ عَلَى الْفَرْقِ بَيْنَهُمَا بِقَوْلِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ اللَّهَ كَرِهَ لَكُمْ ثَلاثًا ، وَحَرَّمَ عَلَيْكُمْ ثَلاثًا ، كَرِهَ لَكُمْ قِيلَ وَقَالَ ، وَكَثْرَةَ السُّؤَالِ ، وَإِضَاعَةَ الْمَالِ ، وَحَرَّمَ عَلَيْكُمْ عُقُوقَ الأُمَّهَاتِ ، وَوَأْدَ الْبَنَاتِ ، وَمَنْعًا وَهَاتِ " ، فَفَرَّقَ بَيْنَ الْمَكْرُوهِ ، وَبَيْنَ الْمُحَرَّمِ بِقَوْلِهِ فِي خَبَرِ الْمُهَاجِرِ بْنِ قُنْفُذٍ : " كَرِهْتُ أَنْ أَذْكُرَ اللَّهَ إِلا عَلَى طُهْرٍ " ، قَدْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ إِنَّمَا كَرِهَ ذَلِكَ إِذِ الذِّكْرُ عَلَى طُهْرٍ أَفْضَلُ لا أَنَّ ذِكْرَ اللَّهِ عَلَى غَيْرِ طُهْرٍ مُحَرَّمٌ ، إِذِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدْ كَانَ يُقْرَأُ الْقُرْآنَ عَلَى غَيْرِ طُهْرٍ ، وَالْقُرْآنُ أَفْضَلُ الذِّكْرِ ، وَقَدْ كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَذْكُرُ اللَّهَ عَلَى كُلِّ أَحْيَانِهِ ، عَلَى مَا رُوِّينَا عَنْ عَائِشَةَ رَضِي اللَّهُ عَنْهَا ، وَقَدُ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ كَرَاهَتُهُ لِذِكْرِ اللَّهِ إِلا عَلَى طُهْرٍ ، ذِكْرُ اللَّهِ الَّذِي هُوَ فَرْضٌ عَلَى الْمَرْءِ دُونَ مَا هُوَ مُتَطَوَّعٌ بِهِ ، فَإِذَا كَانَ ذِكْرُ اللَّهِ فَرْضًا لَمْ يُؤَدِّ الْفَرْضَ عَلَى غَيْرِ طُهْرٍ حَتَّى يَتَطَهَّرَ ، ثُمَّ يُؤَدِّي ذَلِكَ الْفَرْضَ عَلَى طَهَارَةٍ ، لأَنَّ رَدَّ السَّلامِ فَرْضٌ عِنْدَ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ ، فَلَمْ يَرُدَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ عَلَى غَيْرِ طُهْرٍ حَتَّى تَطَهَّرَ ، ثُمَّ رَدَّ السَّلامَ ، فَأَمَّا مَا كَانَ الْمَرْءُ مُتَطَوِّعًا بِهِ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَلَوْ تَرَكَهُ فِي حَالَةٍ هُوَ فِيهَا غَيْرُ طَاهِرٍ ، لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ إِعَادَتُهُ ، فَلَهُ أَنْ يَذْكُرَ اللَّهَ مُتَطَوِّعًا بِالذِّكْرِ ، وَإِنْ كَانَ غَيْرَ مُتَطَهِّرٍ
Abdulloh ibn Salama aytdi: Men va ikki kishi — bizdan bir kishi va Banu Asaddan bir kishi — Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)ning huzuriga kirdik. U ikkovini bir tomonga yubordi va: «Sizlar ikkovingiz baquvvat kishilarsiz, diningiz yoʻlida mehnat qilinglar», dedi. Soʻng hojatxonaga kirdi, keyin chiqib, bir hovuch suv olib, u bilan yuvindi, soʻng kelib Qurʼon oʻqidi. Biz buni gʻalati koʻrdik. Shunda Ali: «Rasululloh ﷺ hojatxonaga kirib hojatlarini oʻtar, soʻng chiqib biz bilan non va goʻsht yer, Qurʼon oʻqir edilar; u zotni janobatdan boshqa hech narsa Qurʼondan toʻsmas edi», dedi. (Roviy) aytdi: Men Ahmad ibn al-Miqdom al-Ijliyning shunday deganini eshitdim: Bizga Saʼid ibn ar-Robiʼ Shuʼbadan bu hadisni aytdi; Shuʼba: «Bu mening sarmoyamning uchdan biridir», dedi. Abu Bakr aytdi: Men Buyuʼ kitobida makruh bilan harom orasida farq borligini bayon qilgan va bu farqqa Nabiy ﷺning: «Albatta Alloh sizlar uchun uch narsani makruh qildi va sizlarga uch narsani harom qildi: sizlar uchun qiyl-u qolni, koʻp soʻrashni va molni zoye qilishni makruh qildi; sizlarga onalarga oq boʻlishni, qizlarni tiriklayin koʻmishni va (haqni) bermay, (oʻzgadan) talab qilishni harom qildi», degan soʻzlari bilan dalil keltirgan edim. Bas, u zot Muhojir ibn Qunfuz haqidagi xabarda: «Men Allohni poklikdan boshqa holatda zikr qilishni yoqtirmadim», deyishlari bilan makruh bilan harom orasini ajratdilar. Buni faqat pok holatda zikr qilish afzalroq boʻlgani uchun makruh koʻrgan boʻlishlari mumkin, tahoratsiz Allohni zikr qilish harom boʻlgani uchun emas; chunki Nabiy ﷺ tahoratsiz holda Qurʼon oʻqir edilar, Qurʼon esa zikrning afzalidir. Yana Nabiy ﷺ barcha holatlarida Allohni zikr qilar edilar — Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilganimizdek. Yana u zotning Allohni faqat pok holatda zikr qilishni yoqtirishlari — kishiga farz boʻlgan zikrga tegishli boʻlib, nafl qilinadigan zikrga tegishli boʻlmasligi ham mumkin: zikr farz boʻlsa, kishi u farzni tahoratsiz ado qilmaydi, balki tahoratlanadi, soʻng oʻsha farzni tahorat ustida ado qiladi; chunki salomga alik qaytarish koʻpchilik ulamolar nazdida farzdir; bas, u zot ﷺ tahoratsiz holda alik qaytarmadilar, toki tahoratlanib, soʻng salomga alik qaytardilar. Kishi nafl qiladigan zikrga kelsak, uni pok boʻlmagan holatda tark qilsa, uni qaytarish unga lozim boʻlmaydi; shunday ekan, tahoratsiz boʻlsa ham Allohni nafl (ravishda) zikr qilishi mumkin.Абдуллоҳ ибн Салама айтди: Мен ва икки киши — биздан бир киши ва Бану Асаддан бир киши — Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига кирдик. У икковини бир томонга юборди ва: «Сизлар икковингиз бақувват кишиларсиз, динингиз йўлида меҳнат қилинглар», деди. Сўнг ҳожатхонага кирди, кейин чиқиб, бир ҳовуч сув олиб, у билан ювинди, сўнг келиб Қуръон ўқиди. Биз буни ғалати кўрдик. Шунда Али: «Расулуллоҳ ﷺ ҳожатхонага кириб ҳожатларини ўтар, сўнг чиқиб биз билан нон ва гўшт ер, Қуръон ўқир эдилар; у зотни жанобатдан бошқа ҳеч нарса Қуръондан тўсмас эди», деди. (Ровий) айтди: Мен Аҳмад ибн ал-Миқдом ал-Ижлийнинг шундай деганини эшитдим: Бизга Саъид ибн ар-Робиъ Шуъбадан бу ҳадисни айтди; Шуъба: «Бу менинг сармоямнинг учдан биридир», деди. Абу Бакр айтди: Мен Буюъ китобида макруҳ билан ҳаром орасида фарқ борлигини баён қилган ва бу фарққа Набий ﷺнинг: «Албатта Аллоҳ сизлар учун уч нарсани макруҳ қилди ва сизларга уч нарсани ҳаром қилди: сизлар учун қийл-у қолни, кўп сўрашни ва молни зое қилишни макруҳ қилди; сизларга оналарга оқ бўлишни, қизларни тириклайин кўмишни ва (ҳақни) бермай, (ўзгадан) талаб қилишни ҳаром қилди», деган сўзлари билан далил келтирган эдим. Бас, у зот Муҳожир ибн Қунфуз ҳақидаги хабарда: «Мен Аллоҳни покликдан бошқа ҳолатда зикр қилишни ёқтирмадим», дейишлари билан макруҳ билан ҳаром орасини ажратдилар. Буни фақат пок ҳолатда зикр қилиш афзалроқ бўлгани учун макруҳ кўрган бўлишлари мумкин, таҳоратсиз Аллоҳни зикр қилиш ҳаром бўлгани учун эмас; чунки Набий ﷺ таҳоратсиз ҳолда Қуръон ўқир эдилар, Қуръон эса зикрнинг афзалидир. Яна Набий ﷺ барча ҳолатларида Аллоҳни зикр қилар эдилар — Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилганимиздек. Яна у зотнинг Аллоҳни фақат пок ҳолатда зикр қилишни ёқтиришлари — кишига фарз бўлган зикрга тегишли бўлиб, нафл қилинадиган зикрга тегишли бўлмаслиги ҳам мумкин: зикр фарз бўлса, киши у фарзни таҳоратсиз адо қилмайди, балки таҳоратланади, сўнг ўша фарзни таҳорат устида адо қилади; чунки саломга алик қайтариш кўпчилик уламолар наздида фарздир; бас, у зот ﷺ таҳоратсиз ҳолда алик қайтармадилар, токи таҳоратланиб, сўнг саломга алик қайтардилар. Киши нафл қиладиган зикрга келсак, уни пок бўлмаган ҳолатда тарк қилса, уни қайтариш унга лозим бўлмайди; шундай экан, таҳоратсиз бўлса ҳам Аллоҳни нафл (равишда) зикр қилиши мумкин.