- عن النواس بن سمعان رضي الله عنه قال‏:‏ ذكر رسول الله صلى الله عليه وسلم الدجال ذات غداة، فخفض فيه، ورفع حتى ظنناه في طائفة النخل‏.‏ فلما رحنا إليه، عرف ذلك فينا، فقال‏:‏ ‏"‏ما شأنكم‏؟‏” قلنا‏:‏ يا رسول الله ذكرت الدجال الغداة، فخفضت فيه حتى ظنناه في طائفة النخل فقال‏:‏ ‏"‏غير الدجال أخوفنى عليكم؛ إن يخرج وأنا فيكم، فأنا حجيجه دونكم؛ وإن يخرج ولست فيكم، فامرؤ حجيج نفسه، والله خليفتي على كل مسلم، إنه شاب قطط، عينه طافية، كأني أشبهه بعبد العزى بن قطن، فمن أدركه منكم فليقرأ عليه فواتح سورة الكهف، إنه خارج خلة بين الشام والعراق، فعاث يمينا وعاث شمالاً، يا عباد الله فاثبتوا” قلنا‏:‏ يا رسول الله وما لبثه في الأرض‏؟‏ قال‏:‏ ‏"‏أربعون يوماً‏:‏ يوم كسنة، ويوم كشهر، ويوم كجمعة، وسائر أيامه كأيامكم‏"‏ قلنا ‏:‏ يا رسول الله ، فذلك اليوم الذي كسنة أتكفينا فيه صلاة يوم‏؟‏ قال‏:‏ لا، اقدروا له قدره” فقلنا‏:‏ يا رسول الله وما إسراعه في الأرض‏؟‏ قال‏:‏ ‏"‏كالغيث استدبرته الريح، فيأتي على القوم، فيدعوهم، فيؤمنون به، ويستجيبون له فيأمر السماء فتمطر، والأرض فتنبت، فتروح عليهم سارحتهم، أطول ما كانت ذرى، وأسبغه ضروعاً، وأمده خواصر، ثم يأتي القوم فيدعوهم، فيردون عليه قوله، فيصرف عنهم، فيصبحون ممحلين ليس بأيديهم شيء من أموالهم، ويمر بالخربة فيقول لها‏:‏ أخرجي كنوزك، فتتبعه كنوزها كيعاسيب النحل، ثم يدعو رجلاً ممتلئاً شبابا فيضربه بالسيف، فيقطعه جزلتين رمية الغرض، ثم يدعوه، فيقبل، ويتهلل وجهه يضحك، فبينما هو كذلك إذ بعث الله تعالى المسيح ابن مريم،صلى الله عليه وسلم ، فينزل عند المنارة البيضاء شرقي دمشق بين مهرودتين، واضعاً كفيه على أجنحة ملكين، إذا طأطأ رأسه، قطر، وإذا رفعه تحدر منه جمان كاللؤلؤ، فلا يحل لكافر يجد نفسه إلا مات، ونفسه ينتهي إلى حيث ينتهي طرفه، فيطلبه حتى يدركه بباب لد فيقتله، ثم يأتي عيسى ، صلى الله عليه وسلم ، قوم قد عصمهم الله منه، فيمسح عن وجوههم، ويحدثهم بدرجاتهم في الجنة، فبينما هو كذلك إذ أوحى الله تعالى إلى عيسى صلى الله عليه وسلم إني قد أخرجت عباداً لي لا يدان لأحد بقتالهم، فحرز عبادي إلى الطور، ويبعث الله يأجوج ومأجوج وهم من كل حدب ينسلون، فيمر أوائلهم على بحيرة طبرية فيشربون ما فيها، ويمر آخرهم فيقول‏:‏ لقد كان بهذه مرة ماء، ويحصر نبي الله عيسى، صلى الله عليه وسلم ، وأصحابه حتى يكون رأس الثور لأحدهم خيراً من مائة دينار لأحدكم اليوم، فيرغب نبي الله عيسى، صلى الله عليه وسلم وأصحابه، رضي الله عنهم، إلى الله تعالى، فيرسل الله تعالى عليهم النغف في رقابهم، فيصبحون فرسى كموت نفس واحدة ثم يهبط نبي الله عيسى، صلى الله عليه وسلم ، وأصحابه رضي الله عنهم، إلى الله تعالى، فيرسل الله تعالى عليهم النغف في رقابهم فيصبحون فرسى كموت نفس واحدة ثم يهبط نبي الله عيسى، صلى الله عليه وسلم ، وأصحابه رضي الله عنهم، إلى الأرض، فلا يجدون في الأرض موضع شبر إلا ملأه زهمهم ونتنهم، فيرغب، نبي الله عيسىصلى الله عليه وسلم ، وأصحابه رضي الله عنهم إلى الله تعالى، فيرسل الله تعالى طيراً كأعناق البخت، فتحملهم، فتطرحهم حيث شاء الله، ثم يرسل الله عز وجل مطراً لا يكن منه بيت مدر ولا وبر، فيغسل الأرض حتى يتركها كالزلقة، ثم يقال للأرض‏:‏ أنبتي ثمرتك، وردي بركتك، فيومئذ تأكل العصابة من الرمانة، ويستظلون بقحفها، ويبارك في الرسل حتى إن اللقحة من الإبل لتكفي الفئام من الناس، واللقحة من البقر لتكفي القبيلة من الناس، واللقحة من الغنم لتكفي الفخذ من الناس، فبينما هم كذلك إذ بعث الله تعالى ريحاً طيبة، فتأخذهم تحت آباطهم، فتقبض روح كل مؤمن وكل مسلم؛ ويبقى شرار الناس يتهارجون فيها تهارج الحمر فعليهم تقوم الساعة‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏ قوله: «خلة بين الشام والعراق» : أي طريقا بينهما. وقوله: «عاث» بالعين المهملة والثاء المثلثة، والعيث: أشد الفساد. «والذرى» : بضم الذال المعجمة وهو أعالي الأسنمة وهو جمع ذروة بضم الذال وكسرها « واليعاسيب» : ذكور النحل. «وجزلتين» : أي قطعتين، «والغرض» : الهدف الذي يرمى إليه بالنشاب، أي: يرميه رمية كرمية النشاب إلى الهدف. «والمهرودة» بالدال المهملة والمعجمة، وهي: الثوب المصبوغ. قوله: «لا يدان» : أي لا طاقة. «والنغف» : دود. «وفرسى» : جمع فريس، وهو القتيل. و «الزلقة» : بفتح الزاي واللام وبالقاف، ... وروي: الزلفة بضم الزاي وإسكان اللام وبالفاء وهي المرآة. ... «والعصابة» : الجماعة. «والرسل» بكسر الراء: اللبن. «واللقحة» : اللبون. «والفئام» بكسر الفاء وبعدها همزة ممدودة: الجماعة. ... «والفخذ» من الناس: دون القبيلة.

Navvos ibn Samʼon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni ertalab Rasululloh ﷺ Dajjolni zikr qildilar. U haqida (gohi) past, (gohi) baland gapirdilar, hatto biz uni xurmozorning bir tomonida (yaqindagina) deb oʻyladik. Soʻng uning oldiga (qaytib) borganimizda, u zot bizdagi (qoʻrquvni) sezdilar-da: «Sizlarga nima boʻldi?» dedilar. Biz: «Yo Rasululloh! Siz ertalab Dajjolni zikr qildingiz, u haqida past va baland gapirdingiz, hatto biz uni xurmozorda (yaqin) deb oʻyladik», dedik. U zot: «Men sizlar uchun Dajjoldan koʻra boshqa narsalardan koʻproq qoʻrqaman. Agar u men sizlarning oranglarda boʻlganimda chiqsa, men sizlarning oʻrningizga unga qarshi hujjat keltiraman; agar men oranglarda yoʻq paytda chiqsa, har bir kishi oʻzi uchun oʻzi hujjat keltiruvchidir va Alloh har bir musulmon uzra mening oʻrnimga (qoʻriqchi) xalifadir. Albatta u jingalak sochli yigit boʻladi, koʻzi oʻchgan (boʻrtib chiqqan). Men uni goʻyo Abdul-Uzzo ibn Qatanga oʻxshataman. Bas, sizlardan kim unga yetishsa, unga qarshi Kahf surasining boshlanish (oyat)larini oʻqisin. Albatta u Shom bilan Iroq oraligʻidan chiqadi-da, oʻngga ham, chapga ham buzgʻunchilik qiladi. Ey Allohning bandalari, sobit turinglar!» dedilar. Biz: «Yo Rasululloh! Uning yer yuzida turishi qancha boʻladi?» dedik. U zot: «Qirq kun: bir kuni bir yilday, bir kuni bir oyday, bir kuni bir haftaday, qolgan kunlari esa sizlarning kunlaringizday boʻladi», dedilar. Biz: «Yo Rasululloh! Bir yilga teng boʻlgan oʻsha kunda, bizga bir kunlik namoz yetadimi?» dedik. U zot: «Yoʻq, balki unga oʻlchamiga koʻra (vaqt) belgilab olinglar», dedilar. Biz: «Yo Rasululloh! Uning yer yuzida tezligi qancha?» dedik. U zot: «Shamol orqasidan haydab kelayotgan bulutday. U bir qavmga keladi-da, ularni (oʻziga) chaqiradi, ular esa unga iymon keltiradilar va unga itoat qiladilar. Soʻng u osmonga buyuradi-yu, u yomgʻir yogʻdiradi, yerga (buyuradi-yu), u oʻsimlik undiradi. Bas, ularning choʻloklab yuruvchi mollari kechqurun oldingidan baland oʻrkachli, toʻla yelinli va keng biqinli boʻlib qaytadi. Soʻng u boshqa qavmga keladi-da, ularni chaqiradi, ammo ular uning soʻzini rad qiladilar; shunda u ulardan yuz oʻgirib ketadi va ular qurgʻoqchilikka uchrab, qoʻllarida mol-mulkdan hech narsa qolmaydi. U vayronazor yonidan oʻtib unga: ‹Xazinalaringni chiqar!› deydi. Shunda uning xazinalari, asalarining beklaridek, uning ortidan ergashadi. Soʻng u yoshlikka toʻlgan bir kishini chaqirib, uni qilich bilan uradi-da, ikki boʻlakka — kamonchi bilan nishon orasidagi masofaday qilib — boʻlib tashlaydi. Keyin uni chaqiradi, u esa yuzi yarqirab, kulib oldinga keladi. U shu holatda turganida, Alloh Masih ibn Maryamni yuboradi. U Dimashqning sharqidagi oppoq minora oldiga, ikki dona zaʼfaron rangli kiyimda, kaftlarini ikki farishtaning qanotlariga qoʻygan holda tushadi. U boshini engashtirsa (sochidan) tomchi tomadi, koʻtarsa undan marvariddek shoʻla donalari tushadi. Uning nafasining hidiga yetgan har bir kofir, oʻlmay qolmaydi; uning nafasi esa koʻzi yetadigan joyga (qadar) yetadi. Bas, u Dajjolni izlaydi, hatto Ludd darvozasi oldida unga yetib, uni oʻldiradi. Soʻng Iso ibn Maryamning oldiga, Alloh undan (Dajjoldan) saqlab qolgan bir qavm keladi; u ularning yuzlarini siypaydi va ularga jannatdagi darajalarini aytib beradi. U shu holatda turganida, Alloh Isoga vahiy qiladi: ‹Albatta Men shunday bandalarimni chiqardimki, hech kim ular bilan jang qilishga qodir emas. Bas, bandalarimni Tur (togʻi)ga olib (saqlab) qoʻy›. Soʻng Alloh Yaʼjuj va Maʼjujni yuboradi, ular har bir balandlikdan oqib (yopirilib) tushadilar. Ularning birinchilari Tabariya koʻli yonidan oʻtib, undagi (suvni) ichib boʻladi; oxirgilari oʻtib: ‹Bu yerda bir paytlar suv bor edi›, deydi. Allohning paygʻambari Iso va uning sahobalari qamal qilinadi, hatto ularning biri uchun bir hoʻkizning boshi, bugun sizlarning biringiz uchun yuz dinordan koʻra qimmatliroq boʻladi. Bas, Allohning paygʻambari Iso va uning sahobalari (Allohga) yolboradilar; shunda Alloh ularning (Yaʼjuj-Maʼjujning) boʻyinlariga qurt (nagʻaf) yuboradi va ular bir jonning oʻlganidek (bir zumda) qirilib (oʻlib) qoladilar. Soʻng Allohning paygʻambari Iso va uning sahobalari yerga tushadilar, ammo yerda bir qarich joy topa olmaydilarki, uni ularning sassiq isi va badboʻyligi toʻldirib qoʻymagan boʻlsin. Bas, Allohning paygʻambari Iso va uning sahobalari Allohga yolboradilar; shunda Alloh boʻyinlari buxtiy tuyalarning boʻynidek qushlarni yuboradi, ular ularni koʻtarib, Alloh xohlagan joyga tashlaydilar. Soʻng Alloh shunday yomgʻir yogʻdiradiki, undan na loy uy, na (chodir) junidan boʻlgan uy himoya qila oladi; u yerni yuvib, uni silliq oyna kabi qoldiradi. Soʻng yerga: ‹Mevangni undir va barakangni qaytar!› deyiladi. Bas, oʻsha kuni bir jamoa (kishilar) bitta anordan yeydilar va uning poʻstining soyasida soyalanadilar. Sutga ham baraka beriladi, hatto bir sogʻin tuya bir guruh odamga, bir sogʻin sigir bir qabila odamga, bir sogʻin qoʻy bir avlod (xonadon) odamga yetadi. Ular shu holatda turganlarida, Alloh yoqimli bir shamol yuboradi-da, u ularni qoʻltiqlari ostidan ushlaydi va har bir moʻmin hamda har bir musulmonning jonini oladi. Yer yuzida esa odamlarning yomonlari qoladi, ular eshaklar (juftlashganidek) ochiqchasiga zino qiladilar; bas, qiyomat ana shularning ustiga qoyim boʻladi», dedilar.Наввос ибн Самъон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир куни эрталаб Расулуллоҳ ﷺ Дажжолни зикр қилдилар. У ҳақида (гоҳи) паст, (гоҳи) баланд гапирдилар, ҳатто биз уни хурмозорнинг бир томонида (яқиндагина) деб ўйладик. Сўнг унинг олдига (қайтиб) борганимизда, у зот биздаги (қўрқувни) сездилар-да: «Сизларга нима бўлди?» дедилар. Биз: «Ё Расулуллоҳ! Сиз эрталаб Дажжолни зикр қилдингиз, у ҳақида паст ва баланд гапирдингиз, ҳатто биз уни хурмозорда (яқин) деб ўйладик», дедик. У зот: «Мен сизлар учун Дажжолдан кўра бошқа нарсалардан кўпроқ қўрқаман. Агар у мен сизларнинг орангларда бўлганимда чиқса, мен сизларнинг ўрнингизга унга қарши ҳужжат келтираман; агар мен орангларда йўқ пайтда чиқса, ҳар бир киши ўзи учун ўзи ҳужжат келтирувчидир ва Аллоҳ ҳар бир мусулмон узра менинг ўрнимга (қўриқчи) халифадир. Албатта у жингалак сочли йигит бўлади, кўзи ўчган (бўртиб чиққан). Мен уни гўё Абдул-Уззо ибн Қатанга ўхшатаман. Бас, сизлардан ким унга етишса, унга қарши Каҳф сурасининг бошланиш (оят)ларини ўқисин. Албатта у Шом билан Ироқ оралиғидан чиқади-да, ўнгга ҳам, чапга ҳам бузғунчилик қилади. Эй Аллоҳнинг бандалари, собит туринглар!» дедилар. Биз: «Ё Расулуллоҳ! Унинг ер юзида туриши қанча бўлади?» дедик. У зот: «Қирқ кун: бир куни бир йилдай, бир куни бир ойдай, бир куни бир ҳафтадай, қолган кунлари эса сизларнинг кунларингиздай бўлади», дедилар. Биз: «Ё Расулуллоҳ! Бир йилга тенг бўлган ўша кунда, бизга бир кунлик намоз етадими?» дедик. У зот: «Йўқ, балки унга ўлчамига кўра (вақт) белгилаб олинглар», дедилар. Биз: «Ё Расулуллоҳ! Унинг ер юзида тезлиги қанча?» дедик. У зот: «Шамол орқасидан ҳайдаб келаётган булутдай. У бир қавмга келади-да, уларни (ўзига) чақиради, улар эса унга иймон келтирадилар ва унга итоат қиладилар. Сўнг у осмонга буюради-ю, у ёмғир ёғдиради, ерга (буюради-ю), у ўсимлик ундиради. Бас, уларнинг чўлоклаб юрувчи моллари кечқурун олдингидан баланд ўркачли, тўла елинли ва кенг биқинли бўлиб қайтади. Сўнг у бошқа қавмга келади-да, уларни чақиради, аммо улар унинг сўзини рад қиладилар; шунда у улардан юз ўгириб кетади ва улар қурғоқчиликка учраб, қўлларида мол-мулкдан ҳеч нарса қолмайди. У вайроназор ёнидан ўтиб унга: ‹Хазиналарингни чиқар!› дейди. Шунда унинг хазиналари, асаларининг бекларидек, унинг ортидан эргашади. Сўнг у ёшликка тўлган бир кишини чақириб, уни қилич билан уради-да, икки бўлакка — камончи билан нишон орасидаги масофадай қилиб — бўлиб ташлайди. Кейин уни чақиради, у эса юзи ярқираб, кулиб олдинга келади. У шу ҳолатда турганида, Аллоҳ Масиҳ ибн Марямни юборади. У Димашқнинг шарқидаги оппоқ минора олдига, икки дона заъфарон рангли кийимда, кафтларини икки фариштанинг қанотларига қўйган ҳолда тушади. У бошини энгаштирса (сочидан) томчи томади, кўтарса ундан марвариддек шўла доналари тушади. Унинг нафасининг ҳидига етган ҳар бир кофир, ўлмай қолмайди; унинг нафаси эса кўзи етадиган жойга (қадар) етади. Бас, у Дажжолни излайди, ҳатто Лудд дарвозаси олдида унга етиб, уни ўлдиради. Сўнг Исо ибн Марямнинг олдига, Аллоҳ ундан (Дажжолдан) сақлаб қолган бир қавм келади; у уларнинг юзларини сийпайди ва уларга жаннатдаги даражаларини айтиб беради. У шу ҳолатда турганида, Аллоҳ Исога ваҳий қилади: ‹Албатта Мен шундай бандаларимни чиқардимки, ҳеч ким улар билан жанг қилишга қодир эмас. Бас, бандаларимни Тур (тоғи)га олиб (сақлаб) қўй›. Сўнг Аллоҳ Яъжуж ва Маъжужни юборади, улар ҳар бир баландликдан оқиб (ёпирилиб) тушадилар. Уларнинг биринчилари Табария кўли ёнидан ўтиб, ундаги (сувни) ичиб бўлади; охиргилари ўтиб: ‹Бу ерда бир пайтлар сув бор эди›, дейди. Аллоҳнинг пайғамбари Исо ва унинг саҳобалари қамал қилинади, ҳатто уларнинг бири учун бир ҳўкизнинг боши, бугун сизларнинг бирингиз учун юз динордан кўра қимматлироқ бўлади. Бас, Аллоҳнинг пайғамбари Исо ва унинг саҳобалари (Аллоҳга) ёлборадилар; шунда Аллоҳ уларнинг (Яъжуж-Маъжужнинг) бўйинларига қурт (нағаф) юборади ва улар бир жоннинг ўлганидек (бир зумда) қирилиб (ўлиб) қоладилар. Сўнг Аллоҳнинг пайғамбари Исо ва унинг саҳобалари ерга тушадилар, аммо ерда бир қарич жой топа олмайдиларки, уни уларнинг сассиқ иси ва бадбўйлиги тўлдириб қўймаган бўлсин. Бас, Аллоҳнинг пайғамбари Исо ва унинг саҳобалари Аллоҳга ёлборадилар; шунда Аллоҳ бўйинлари бухтий туяларнинг бўйнидек қушларни юборади, улар уларни кўтариб, Аллоҳ хоҳлаган жойга ташлайдилар. Сўнг Аллоҳ шундай ёмғир ёғдирадики, ундан на лой уй, на (чодир) жунидан бўлган уй ҳимоя қила олади; у ерни ювиб, уни силлиқ ойна каби қолдиради. Сўнг ерга: ‹Мевангни ундир ва баракангни қайтар!› дейилади. Бас, ўша куни бир жамоа (кишилар) битта анордан ейдилар ва унинг пўстининг соясида сояланадилар. Сутга ҳам барака берилади, ҳатто бир соғин туя бир гуруҳ одамга, бир соғин сигир бир қабила одамга, бир соғин қўй бир авлод (хонадон) одамга етади. Улар шу ҳолатда турганларида, Аллоҳ ёқимли бир шамол юборади-да, у уларни қўлтиқлари остидан ушлайди ва ҳар бир мўмин ҳамда ҳар бир мусулмоннинг жонини олади. Ер юзида эса одамларнинг ёмонлари қолади, улар эшаклар (жуфтлашганидек) очиқчасига зино қиладилар; бас, қиёмат ана шуларнинг устига қойим бўлади», дедилар.

- وعن ربعي بن حراش قال‏:‏ انطلقت مع أبي مسعود الأنصاري إلى حذيفة بن اليمان رضي الله عنهم فقال له أبو مسعود، حدثني ما سمعت من رسول الله صلى الله عليه وسلم ، في الدجال قال‏:‏ ‏"‏إن الدجال يخرج ، وإن معه ماء وناراً ، فأما الذي يراه الناس ماء فنار تحرق، وأما الذي يراه الناس نارأً، فماء بارد عذب، فمن أدركه منكم، فليقع في الذي يراه ناراً، فإنه ماء عذب طيب‏"‏ فقال أبو مسعود‏:‏ وأنا قد سمعته‏.‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

Uqba ibn Amr Abu Masʼud al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men u (Uqba) bilan Huzayfa ibn al-Yamonning oldiga bordim. Uqba unga: «Dajjol haqida Rasululloh ﷺ dan eshitganingni menga aytib ber», dedi. (Huzayfa) dedi: «Albatta Dajjol chiqadi va u bilan birga suv va oʻt boʻladi. Odamlar suv deb koʻradigan narsa — kuydiruvchi oʻt, odamlar oʻt deb koʻradigan narsa esa — sovuq, shirin suvdir. Bas, sizlardan kim shunga yetishsa, oʻt deb koʻrgan narsaga (joyga) tushsin; chunki u shirin, yoqimli suvdir». Uqba: «Men ham buni eshitganman, Huzayfani tasdiqlab», dedi.Уқба ибн Амр Абу Масъуд ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен у (Уқба) билан Ҳузайфа ибн ал-Ямоннинг олдига бордим. Уқба унга: «Дажжол ҳақида Расулуллоҳ ﷺ дан эшитганингни менга айтиб бер», деди. (Ҳузайфа) деди: «Албатта Дажжол чиқади ва у билан бирга сув ва ўт бўлади. Одамлар сув деб кўрадиган нарса — куйдирувчи ўт, одамлар ўт деб кўрадиган нарса эса — совуқ, ширин сувдир. Бас, сизлардан ким шунга етишса, ўт деб кўрган нарсага (жойга) тушсин; чунки у ширин, ёқимли сувдир». Уқба: «Мен ҳам буни эшитганман, Ҳузайфани тасдиқлаб», деди.

- وعن عبد الله بن عمرو بن العاص رضي الله عنهما قال‏:‏ قال رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏يخرج الدجال في أمتى فيمكث أربعين لا أدري يوماً أو أربعين شهراً، أو أربعين عاماً، فيبعث الله تعالى عيسى بن مريم‏.‏ صلى الله عليه وسلم ، فيطلبه فيهلكه، ثم يمكث الناس سبع سنين ليس بين اثنين عداوة، ثم يرسل الله عز وجل،ريحاً باردة من قبل الشام، فلا يبقى على وجه الأرض أحد في قلبه مثقال ذرة من خير أو إيمان إلا قبضته، حتى لو أن أحدكم دخل في كبد جبل، لدخلته عليه حتى تقبضه، فيبقى شرار الناس في خفة الطير، وأحلام السباع لا يعرفون معروفاً ، ولا ينكرون منكراً، فيتمثل لهم الشيطان، فيقول‏:‏ ألا تستجيبون‏؟‏ فيقولون ‏:‏ فما تأمرنا‏؟‏ فيأمرهم بعبادة الأوثان، وهم في ذلك دار رزقهم، حسن عيشهم ، ثم ينفخ في الصور، فلا يسمعه أحد إلا أصغى ليتا ورفع ليتا، وأول من يسمعه رجل يلوط حوض إبله فيصعق ويصعق الناس، ثم يرسل الله -أو قال‏:‏ ينزل الله - مطرا كأنه الطل أو الظل، فتنبت منه أجساد الناس، ثم ينفخ فيه أخرى فإذا هم قيام ينظرون ، ثم يقال‏:‏ يا أيها الناس هلم إلى ربكم ، وقفوهم إنهم مسؤولون ‎، ثم يقال‏:‏ أخرجوا بعث النار فيقال‏:‏ من كم‏؟‏ فيقال‏:‏ من كل ألف تسعمائة وتسعة وتسعين، فذلك يوم يجعل الولدان شيباً، وذلك يوم يكشف عن ساق‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏ «الليت» : صفحة العنق. ومعناه يضع صفحة عنقه ويرفع صفحته الأخرى.

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi — uning oldiga bir kishi kelib: «Sen rivoyat qilayotgan, qiyomat ana-mana vaqtda boʻladi, deb aytayotgan bu hadis nima?» dedi. Shunda u: «Subhanalloh!» — yoki «Lo ilaha illalloh» yoki shunga oʻxshash bir soʻz aytib — «Men hech kimga abadiy hech narsa rivoyat qilmaslikka azm qilgan edim. Men faqat: ‹Sizlar sal vaqtdan keyin ulkan bir ishni koʻrasizlar: Bayt (Kaʼba) yondiriladi va shunday, shunday boʻladi› deb aytgan edim», dedi. Soʻng u dedi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Dajjol mening ummatimda chiqadi va qirq (vaqt) turadi — qirq kunmi, qirq oymi yoki qirq yilmi, bilmayman. Soʻng Alloh Iso ibn Maryamni yuboradi — u xuddi Urva ibn Masʼudga oʻxshaydi — u (Iso) uni quvib, halok qiladi. Soʻng odamlar yetti yil turadilar, ikki kishi orasida dushmanlik boʻlmaydi. Soʻng Alloh Shom tomonidan sovuq shamol yuboradi va yer yuzida qalbida zarra miqdoricha yaxshilik yoki iymon boʻlgan birorta kishi qolmaydi, balki (shamol) uni oladi (oʻldiradi); hatto biringiz togʻning ichiga kirib ketsa ham, u (shamol) uning ortidan kirib, uni oladi», dedilar. (Rovi) dedi: men buni Rasululloh ﷺ dan eshitdim. (U zot) dedilar: «Soʻng odamlarning eng yomonlari qoladi — qush kabi yengiltak, yirtqich hayvonlar kabi tabiatli; ular yaxshilikni yaxshilik deb tanimaydilar va yomonlikni yomonlik deb inkor qilmaydilar. Shunda shayton ularga (inson suratida) koʻrinib: ‹Ijobat qilmaysizlarmi?› deydi. Ular: ‹Bizni nimaga buyurasan?› deydilar. Shunda u ularni butlarga ibodat qilishga buyuradi, shu holda ularning rizqi moʻl, hayoti farovon boʻladi. Soʻng surga puflanadi va uni eshitgan har bir kishi boʻynining bir tomonini egib, bir tomonini koʻtaradi (yiqiladi). Uni eng birinchi eshitadigan kishi tuyalarining havzini (suv idishini) tuzatayotgan kishi boʻladi», dedilar. (Rovi) dedi: «(U zot) ayttilar: u behush boʻlib yiqiladi va odamlar (ham) behush boʻlib yiqiladilar. Soʻng Alloh yomgʻir yuboradi — yoki ‹nozil qiladi› dedilar — u shabnamga yoki soyaga oʻxshaydi» — bu Nuʼmonning shubhasi — «undan odamlarning jasadlari oʻsib chiqadi. Soʻng yana bir bor (surga) puflanadi va shu zahoti ular tik turib (atrofga) qaraydilar. Soʻng: ‹Ey odamlar, Robbingiz tomon kelinglar!› deyiladi. {Ularni toʻxtatib turinglar, chunki ular soʻralguvchidirlar} (Soffot 24). Soʻng: ‹Doʻzax ahlini ajratib chiqaringlar!› deyiladi. ‹Qanchadan?› deb soʻraladi. ‹Har mingdan toʻqqiz yuz toʻqson toʻqqiztasi!› deyiladi», dedilar. (U zot) ayttilar: «Mana shu — bolalarni (dahshatidan) qaritib qoʻyadigan kun va mana shu — {(qiyomatda) soq ochiladigan kun} (Qalam 42)».Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади — унинг олдига бир киши келиб: «Сен ривоят қилаётган, қиёмат ана-мана вақтда бўлади, деб айтаётган бу ҳадис нима?» деди. Шунда у: «Субҳаналлоҳ!» — ёки «Ло илаҳа иллаллоҳ» ёки шунга ўхшаш бир сўз айтиб — «Мен ҳеч кимга абадий ҳеч нарса ривоят қилмасликка азм қилган эдим. Мен фақат: ‹Сизлар сал вақтдан кейин улкан бир ишни кўрасизлар: Байт (Каъба) ёндирилади ва шундай, шундай бўлади› деб айтган эдим», деди. Сўнг у деди: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Дажжол менинг умматимда чиқади ва қирқ (вақт) туради — қирқ кунми, қирқ ойми ёки қирқ йилми, билмайман. Сўнг Аллоҳ Исо ибн Марямни юборади — у худди Урва ибн Масъудга ўхшайди — у (Исо) уни қувиб, ҳалок қилади. Сўнг одамлар етти йил турадилар, икки киши орасида душманлик бўлмайди. Сўнг Аллоҳ Шом томонидан совуқ шамол юборади ва ер юзида қалбида зарра миқдорича яхшилик ёки иймон бўлган бирорта киши қолмайди, балки (шамол) уни олади (ўлдиради); ҳатто бирингиз тоғнинг ичига кириб кетса ҳам, у (шамол) унинг ортидан кириб, уни олади», дедилар. (Рови) деди: мен буни Расулуллоҳ ﷺ дан эшитдим. (У зот) дедилар: «Сўнг одамларнинг энг ёмонлари қолади — қуш каби енгилтак, йиртқич ҳайвонлар каби табиатли; улар яхшиликни яхшилик деб танимайдилар ва ёмонликни ёмонлик деб инкор қилмайдилар. Шунда шайтон уларга (инсон суратида) кўриниб: ‹Ижобат қилмайсизларми?› дейди. Улар: ‹Бизни нимага буюрасан?› дейдилар. Шунда у уларни бутларга ибодат қилишга буюради, шу ҳолда уларнинг ризқи мўл, ҳаёти фаровон бўлади. Сўнг сурга пуфланади ва уни эшитган ҳар бир киши бўйнининг бир томонини эгиб, бир томонини кўтаради (йиқилади). Уни энг биринчи эшитадиган киши туяларининг ҳавзини (сув идишини) тузатаётган киши бўлади», дедилар. (Рови) деди: «(У зот) айттилар: у беҳуш бўлиб йиқилади ва одамлар (ҳам) беҳуш бўлиб йиқиладилар. Сўнг Аллоҳ ёмғир юборади — ёки ‹нозил қилади› дедилар — у шабнамга ёки сояга ўхшайди» — бу Нуъмоннинг шубҳаси — «ундан одамларнинг жасадлари ўсиб чиқади. Сўнг яна бир бор (сурга) пуфланади ва шу заҳоти улар тик туриб (атрофга) қарайдилар. Сўнг: ‹Эй одамлар, Роббингиз томон келинглар!› дейилади. {Уларни тўхтатиб туринглар, чунки улар сўралгувчидирлар} (Соффот 24). Сўнг: ‹Дўзах аҳлини ажратиб чиқаринглар!› дейилади. ‹Қанчадан?› деб сўралади. ‹Ҳар мингдан тўққиз юз тўқсон тўққизтаси!› дейилади», дедилар. (У зот) айттилар: «Мана шу — болаларни (даҳшатидан) қаритиб қўядиган кун ва мана шу — {(қиёматда) соқ очиладиган кун} (Қалам 42)».

- -وعن أنس رضي الله عنه قال‏:‏ قال رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ليس من بلد إلى سيطؤه الدجال، إلا مكة والمدينة، وليس نقب من أنقابها إلا عليه الملائكة صافين تحرسهما، فينزل بالسبخة، فترجف المدينة ثلاث رجفات، يخرج الله منها كل كافر ومنافق‏"‏‏.‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Makka va Madinadan boshqa Dajjol bosib oʻtmaydigan biror shahar yoʻq. Madinaning har bir dovonida (oʻtish joyida) saf tortib uni qoʻriqlayotgan farishtalar bordir. Soʻng u (Dajjol) shoʻrhok yerga tushadi va Madina uch marta silkinadi, undan har bir kofir va munofiq u (Dajjol) tomon chiqib ketadi», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Макка ва Мадинадан бошқа Дажжол босиб ўтмайдиган бирор шаҳар йўқ. Мадинанинг ҳар бир довонида (ўтиш жойида) саф тортиб уни қўриқлаётган фаришталар бордир. Сўнг у (Дажжол) шўрҳок ерга тушади ва Мадина уч марта силкинади, ундан ҳар бир кофир ва мунофиқ у (Дажжол) томон чиқиб кетади», дедилар.

- وعنه رضي الله عنه أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال‏:‏ ‏"‏يتبع الدجال من يهود أصبهان سبعون ألفا عليهم الطيالسة‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Dajjolga Asbahon yahudiylaridan yetmish ming (kishi) ergashadi, ularning ustida toylasonlar (kiyimlari) boʻladi», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Дажжолга Асбаҳон яҳудийларидан етмиш минг (киши) эргашади, уларнинг устида тойласонлар (кийимлари) бўлади», дедилар.

- وعن أم شريك رضي الله عنها أنها سمعت النبي صلى الله عليه وسلم يقول‏:‏ لينفرن الناس من الدجال في الجبال‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏

Ummu Sharik (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Odamlar Dajjoldan (qochib) togʻlarga chiqib ketadilar», deganlarini eshitdim.Умму Шарик (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Одамлар Дажжолдан (қочиб) тоғларга чиқиб кетадилар», деганларини эшитдим.

- وعن عمران بن حصين رضي الله عنهما قال‏:‏ سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول‏:‏ ‏"‏ما بين خلق آدم إلى قيام الساعة أمر أكبر من الدجال‏"‏‏.‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Rasululloh ﷺ ning shunday deganlarini eshitdim: ‹Odam yaratilganidan to qiyomat qoyim boʻlguniga qadar Dajjoldan kattaroq (fitna boʻladigan) maxluq yoʻq›», — dedi.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганларини эшитдим: ‹Одам яратилганидан то қиёмат қойим бўлгунига қадар Дажжолдан каттароқ (фитна бўладиган) махлуқ йўқ›», — деди.

- وعن أبي سعيد الخدري رضي الله عنه عن النبي صلى الله عليه وسلم قال‏:‏ “يخرج الدجال فيتوجه قبله رجل من المؤمنين فيتلقاه المسالح‏:‏ مسالح الدجال، فيقولون له‏:‏ إلى أين تعمد‏؟‏ فيقول‏:‏ أعمد إلى هذا الذي خرج فيقولون له أوَ ما تؤمن بربنا‏؟‏ فيقول‏:‏ ما بربنا خفاء‏!‏ فيقولون‏:‏ اقتلوه، فيقول بعضهم لبعض‏:‏ أليس قد نهاكم ربكم أن تقتلوا أحداً دونه، فينطلقون به إلى الدجال، فإذا رآه المؤمن قال‏:‏ يا أيها الناس إن هذا الدجال الذي ذكر رسول الله صلى الله عليه وسلم ؛ فيأمر الدجال به فيشبّح؛ فيقول‏:‏ خذوه وشجوه، فيوسع ظهره وبطنه ضرباً، فيقول‏:‏ أوَ ما تؤمن بي‏؟‏ فيقول‏:‏ أنت المسيح الكذاب‏!‏ فيؤمر به ، فيؤشر بالمنشار من مفرقه حتى يفرق بين رجليه، ثم يمشي الدجال بين القطعتين ، ثم يقول له‏:‏ قم ، فيستوي قائماً، ثم يقول له‏:‏ أتؤمن بي‏؟‏ فيقول‏:‏ ما ازددت فيك إلا بصيرة، ثم يقول‏:‏ يا أيها الناس إنه لا يفعل بعدي بأحد من الناس، فيأخذه الدجال ليذبحه، فيجعل الله ما بين رقبته إلى ترقوته نحاساً، فلا يستطيع إليه سبيلا، فيأخذ بيديه ورجليه فيقذف به، فيحسب الناس أنما قذفه إلى النار، وإنما ألقي في الجنة‏"‏ فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏هذا أعظم الناس شهادة عند رب العالمين‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏ وروى البخاري بعضه بمعناه “المسالح” ‏:‏هم الخفراء والطلائع‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Dajjol chiqadi. Bas, moʻminlardan bir kishi uning tomoniga (yoʻl) oladi. Shunda unga (Dajjolning) qoʻriqchilari — Dajjolning posbonlari roʻbaroʻ keladilar va unga: ‹Qayoqqa qasd qilyapsan?› deydilar. U: ‹Mana shu chiqqan (Dajjol)ning oldiga qasd qilyapman›, deydi. (U zot) dedilar: Shunda ular unga: ‹Sen bizning Robbimizga iymon keltirmaysanmi?› deydilar. U: ‹Bizning Robbimizda hech qanday yashirinlik yoʻq (U ayon)›, deydi. Shunda ular: ‹Uni oʻldiringlar!› deydilar. Soʻng ularning baʼzilari baʼzilariga: ‹Robbingiz sizlarni Uning (Dajjolning) ruxsatisiz hech kimni oʻldirishdan qaytarmaganmidi?› deydilar. (U zot) dedilar: Bas, ular uni Dajjolning oldiga olib boradilar. Moʻmin uni koʻrgan paytida: ‹Ey odamlar! Mana shu — Rasululloh ﷺ zikr qilgan oʻsha Dajjoldir›, deydi. (U zot) dedilar: Shunda Dajjol uning haqida buyuradi-yu, u (orqasi bilan choʻzib bogʻlab) yotqiziladi. (Dajjol): ‹Uni ushlanglar va boshini yoringlar!› deydi. Bas, uning orqasi ham, qorni ham urib kengaytirib tashlanadi (boldan-boʻyni urib chiqiladi). (U zot) dedilar: Soʻng (Dajjol): ‹Sen menga iymon keltirmaysanmi?› deydi. (U zot) dedilar: U (moʻmin): ‹Sen yolgʻonchi Masih (Masihud-dajjol)san›, deydi. (U zot) dedilar: Shunda uning haqida buyuriladi-yu, u arra bilan boshining (sochi) ajraladigan joyidan ikki oyogʻi orasi ajragunicha arralanadi. (U zot) dedilar: Soʻng Dajjol ikki boʻlak orasida yuradi, keyin unga: ‹Tur!› deydi. Bas, u tik turadi (qaytadan butun boʻlib). (U zot) dedilar: Soʻng (Dajjol) unga: ‹Sen menga iymon keltirasanmi?› deydi. U: ‹Sen haqingda faqat ravshanligim ortdi (xolos)›, deydi. (U zot) dedilar: Soʻng u (moʻmin): ‹Ey odamlar! U mendan keyin hech bir kishiga bu ishni qila olmaydi!› deydi. (U zot) dedilar: Shunda Dajjol uni soʻyish uchun ushlaydi; bas, uning boʻyni bilan koʻkrak suyagi orasidagi joy misga aylantiriladi va u unga (oʻldirishga) hech qanday yoʻl topa olmaydi. (U zot) dedilar: Soʻng u (Dajjol) uni qoʻl-oyoqlaridan ushlaydi-da, uloqtiradi. Odamlar uni doʻzaxga uloqtirdi deb oʻylaydilar, holbuki u jannatga tashlangan boʻladi». Soʻng Rasululloh ﷺ: «Bu — olamlarning Robbi huzurida odamlarning shahidlik (martabasi) jihatidan eng ulugʻidir», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Дажжол чиқади. Бас, мўминлардан бир киши унинг томонига (йўл) олади. Шунда унга (Дажжолнинг) қўриқчилари — Дажжолнинг посбонлари рўбарў келадилар ва унга: ‹Қаёққа қасд қиляпсан?› дейдилар. У: ‹Мана шу чиққан (Дажжол)нинг олдига қасд қиляпман›, дейди. (У зот) дедилар: Шунда улар унга: ‹Сен бизнинг Роббимизга иймон келтирмайсанми?› дейдилар. У: ‹Бизнинг Роббимизда ҳеч қандай яширинлик йўқ (У аён)›, дейди. Шунда улар: ‹Уни ўлдиринглар!› дейдилар. Сўнг уларнинг баъзилари баъзиларига: ‹Роббингиз сизларни Унинг (Дажжолнинг) рухсатисиз ҳеч кимни ўлдиришдан қайтармаганмиди?› дейдилар. (У зот) дедилар: Бас, улар уни Дажжолнинг олдига олиб борадилар. Мўмин уни кўрган пайтида: ‹Эй одамлар! Мана шу — Расулуллоҳ ﷺ зикр қилган ўша Дажжолдир›, дейди. (У зот) дедилар: Шунда Дажжол унинг ҳақида буюради-ю, у (орқаси билан чўзиб боғлаб) ётқизилади. (Дажжол): ‹Уни ушланглар ва бошини ёринглар!› дейди. Бас, унинг орқаси ҳам, қорни ҳам уриб кенгайтириб ташланади (болдан-бўйни уриб чиқилади). (У зот) дедилар: Сўнг (Дажжол): ‹Сен менга иймон келтирмайсанми?› дейди. (У зот) дедилар: У (мўмин): ‹Сен ёлғончи Масиҳ (Масиҳуд-дажжол)сан›, дейди. (У зот) дедилар: Шунда унинг ҳақида буюрилади-ю, у арра билан бошининг (сочи) ажраладиган жойидан икки оёғи ораси ажрагунича арраланади. (У зот) дедилар: Сўнг Дажжол икки бўлак орасида юради, кейин унга: ‹Тур!› дейди. Бас, у тик туради (қайтадан бутун бўлиб). (У зот) дедилар: Сўнг (Дажжол) унга: ‹Сен менга иймон келтирасанми?› дейди. У: ‹Сен ҳақингда фақат равшанлигим ортди (холос)›, дейди. (У зот) дедилар: Сўнг у (мўмин): ‹Эй одамлар! У мендан кейин ҳеч бир кишига бу ишни қила олмайди!› дейди. (У зот) дедилар: Шунда Дажжол уни сўйиш учун ушлайди; бас, унинг бўйни билан кўкрак суяги орасидаги жой мисга айлантирилади ва у унга (ўлдиришга) ҳеч қандай йўл топа олмайди. (У зот) дедилар: Сўнг у (Дажжол) уни қўл-оёқларидан ушлайди-да, улоқтиради. Одамлар уни дўзахга улоқтирди деб ўйлайдилар, ҳолбуки у жаннатга ташланган бўлади». Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Бу — оламларнинг Робби ҳузурида одамларнинг шаҳидлик (мартабаси) жиҳатидан энг улуғидир», дедилар.

- وعن المغيرة بن شعبة رضي الله عنه قال‏:‏ ما سأل أحد رسول الله صلى الله عليه وسلم عن الدجال أكثر مما سألته؛ وإنه قال لي‏:‏ ‏"‏مايضرك‏؟‏ ‏"‏قلت‏:‏ إنهم يقولون‏:‏ إن معه جبل خبز ونهر ماء‏!‏ قال‏:‏ ‏"‏هو أهون على الله من ذلك‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

(Qays aytdi: Menga al-Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu) dedi:) Hech kim Paygʻambar ﷺdan Dajjol haqida men soʻraganchalik soʻramagan. U zot menga: «Undan senga zarar yetmaydi (u senga ziyon qila olmaydi)», dedilar. Men: «Chunki ular: ‹Uning yonida non togʻi va suv daryosi bor›, deyishadi-ku», dedim. U zot: «U — Allohga shundan ham (koʻra) xorroq (osonroq)dir», dedilar.(Қайс айтди: Менга ал-Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу) деди:) Ҳеч ким Пайғамбар ﷺдан Дажжол ҳақида мен сўраганчалик сўрамаган. У зот менга: «Ундан сенга зарар етмайди (у сенга зиён қила олмайди)», дедилар. Мен: «Чунки улар: ‹Унинг ёнида нон тоғи ва сув дарёси бор›, дейишади-ку», дедим. У зот: «У — Аллоҳга шундан ҳам (кўра) хорроқ (осонроқ)дир», дедилар.

- وعن أنس رضي الله عنه قال‏:‏ قال رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ما من نبي إلا وقد أنذر أمته الأعور الكذاب، ألا إنه أعور، وإن ربكم عز وجل ليس بأعور، مكتوب بين عينيه ك ف ر‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Hech bir nabiy boʻlmaganki, oʻz ummatini krivoʻz (bir koʻzi koʻr) yolgʻonchidan ogohlantirmagan boʻlsin. Ogoh boʻlinglar, albatta, u krivoʻzdir, Robbingiz esa krivoʻz emasdir. Uning ikki koʻzi orasida ‹k-f-r› (kofir) deb yozib qoʻyilgandir», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳеч бир набий бўлмаганки, ўз умматини кривўз (бир кўзи кўр) ёлғончидан огоҳлантирмаган бўлсин. Огоҳ бўлинглар, албатта, у кривўздир, Роббингиз эса кривўз эмасдир. Унинг икки кўзи орасида ‹к-ф-р› (кофир) деб ёзиб қўйилгандир», дедилар.

- وعن أبي هريرة رضي الله عنه قال‏:‏ قال رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ألا أحدثكم حديثاً عن الدجال ما حدث به نبي قومه‏!‏ إنه أعور، وإنه يجيء معه بمثال الجنة والنار، فالتي يقول إنها الجنة هي النار‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Men sizlarga Dajjol haqida — hech bir paygʻambar oʻz ummatiga aytmagan bir narsani — aytaymi? Dajjol — bir koʻzli (koʻr)dir va u oʻzi bilan — doʻzax hamda jannatga oʻxshash narsalarni — olib keladi; lekin u jannat deb ataydigan (narsa) — aslida doʻzaxdir. Bas, men sizlarni — Nuh oʻz qavmini undan ogohlantirgandek — (undan) ogohlantiraman», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Мен сизларга Дажжол ҳақида — ҳеч бир пайғамбар ўз умматига айтмаган бир нарсани — айтайми? Дажжол — бир кўзли (кўр)дир ва у ўзи билан — дўзах ҳамда жаннатга ўхшаш нарсаларни — олиб келади; лекин у жаннат деб атайдиган (нарса) — аслида дўзахдир. Бас, мен сизларни — Нуҳ ўз қавмини ундан огоҳлантиргандек — (ундан) огоҳлантираман», — деди.

- وعن ابن عمر رضي الله عنهما أن رسول الله صلى الله عليه وسلم ذكر الدجال بين ظهراني الناس فقال‏:‏ ‏"‏ إن الله ليس بأعور، ألا إن المسيح الدجال أعور العين اليمنى، كأن عينه عنبة طافية‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ odamlar orasida Dajjolni zikr qilib: «Albatta, Alloh taolo krivoʻz (bir koʻzi koʻr) emasdir. Ogoh boʻlinglar, Masih Dajjol esa oʻng koʻzi koʻrdir, uning koʻzi xuddi boʻrtib chiqqan uzum donasiga oʻxshaydi», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ одамлар орасида Дажжолни зикр қилиб: «Албатта, Аллоҳ таоло кривўз (бир кўзи кўр) эмасдир. Огоҳ бўлинглар, Масиҳ Дажжол эса ўнг кўзи кўрдир, унинг кўзи худди бўртиб чиққан узум донасига ўхшайди», дедилар.

- وعن أبي هريرة رضي الله عنه أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال‏:‏ ‏"‏ لا تقوم الساعة حتى يقاتل المسلمون اليهود، حتى يختبيء اليهودي من وراء الحجر والشجر، فيقول الحجر والشجر‏:‏ يا مسلم هذا يهودي خلفى تعالى فاقتله، إلا الغرقد فإنه من شجر اليهود‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Musulmonlar yahudiylarga qarshi urush qilmaguncha qiyomat qoyim boʻlmaydi. Musulmonlar ularni qatl etadilar, hatto yahudiy tosh va daraxt ortiga yashirinadi. Shunda tosh yoki daraxt: ‹Ey musulmon! Ey Allohning bandasi! Mana bu yahudiy mening ortimda, kel, uni oʻldir!› deb (aytadi). Faqat gʻarqad daraxti bundan mustasno, chunki u yahudiylarning daraxtidir», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмонлар яҳудийларга қарши уруш қилмагунча қиёмат қойим бўлмайди. Мусулмонлар уларни қатл этадилар, ҳатто яҳудий тош ва дарахт ортига яширинади. Шунда тош ёки дарахт: ‹Эй мусулмон! Эй Аллоҳнинг бандаси! Мана бу яҳудий менинг ортимда, кел, уни ўлдир!› деб (айтади). Фақат ғарқад дарахти бундан мустасно, чунки у яҳудийларнинг дарахтидир», — дедилар.

- وعنه رضي الله عنه قال‏:‏ قال رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ والذي نفسي بيده لا تذهب الدنيا حتى يمر الرجل بالقبر، فيتمرغ عليه، ويقول‏:‏ ياليتني مكان صاحب هذا القبر، وليس به الدين، ما به إلا البلاء‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Jonim qoʻlida boʻlgan zotga qasamki, bir kishi qabr yonidan oʻtib, unga agʻnab (yotib): ‹Qaniydi men shu qabr egasining oʻrnida boʻlsam!› — demaguncha dunyo (oʻtib) ketmaydi. Bu (orzu) din sababidan emas, faqat balo sababidandir», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жоним қўлида бўлган зотга қасамки, бир киши қабр ёнидан ўтиб, унга ағнаб (ётиб): ‹Қанийди мен шу қабр эгасининг ўрнида бўлсам!› — демагунча дунё (ўтиб) кетмайди. Бу (орзу) дин сабабидан эмас, фақат бало сабабидандир», — дедилар.

- وعنه رضي الله عنه قال‏:‏ قال رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ لا تقوم الساعة حتى يحسر الفرات عن جبل من ذهب يقتتل عليه، فيقتل من كل مائة تسعة وتسعون، فيقول كل رجل منه‏:‏ لعلي أن أكون أنا أنجو‏"‏‏.‏ وفي رواية‏:‏ ‏"‏يوشك أن يحسر الفرات عن كنز من ذهب، فمن حضره فلا يأخذ منه شيئاً‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Toki Furot daryosi bir oltin togʻni ochib bermaguncha, qiyomat qoyim boʻlmaydi. Odamlar uning ustida jang qiladilar va har oʻn kishidan toʻqqiztasi oʻldiriladi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Токи Фурот дарёси бир олтин тоғни очиб бермагунча, қиёмат қойим бўлмайди. Одамлар унинг устида жанг қиладилар ва ҳар ўн кишидан тўққизтаси ўлдирилади», дедилар.

- وعنه قال‏:‏ سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول‏:‏ ‏"‏يتركون المدينة على خير ما كانت، لا يغشاها إلا العوافي -يريد‏:‏ عوافي السباع والطير، وآخر من يحشر راعيان من مزينة يريدان المدينة ينعقان بغنمهما فيجدانها وحوشاً، حتى إذا بلغا ثنية الوداع خراً على وجوههما‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Allohning Rasuli ﷺ ning shunday deganini eshitdim: «Odamlar Madinani — u eng yaxshi holatda boʻlsa ham — tark etadi va unda yovvoyi qushlar hamda yirtqich hayvonlardan boshqa hech kim (hech narsa) qolmaydi. (Madinada) eng oxirida vafot etadigan (kishilar) — Muzayna (qabilasi)dan boʻlgan ikki choʻpon boʻladi: ular qoʻylarini Madinaga tomon haydab keladi, lekin unda hech kimni topmaydi; va ular Saniyatul-Vadoʼ vodiysiga yetganda, yuztuban (yiqilib) oʻlib qoladi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: «Одамлар Мадинани — у энг яхши ҳолатда бўлса ҳам — тарк этади ва унда ёввойи қушлар ҳамда йиртқич ҳайвонлардан бошқа ҳеч ким (ҳеч нарса) қолмайди. (Мадинада) энг охирида вафот этадиган (кишилар) — Музайна (қабиласи)дан бўлган икки чўпон бўлади: улар қўйларини Мадинага томон ҳайдаб келади, лекин унда ҳеч кимни топмайди; ва улар Саниятул-Вадў водийсига етганда, юзтубан (йиқилиб) ўлиб қолади», — дедилар.

- وعن أبي سعيد الخدري رضي الله عنه أن النبي صلى الله عليه وسلم قال‏:‏ ‏"‏يكون خليفة ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏ خلفائكم في آخر الزمان يحثو المال ولا يعده‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏

(Abu Saʼid al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki,) Paygʻambar ﷺ: «Jannat ahli jannatga, doʻzax ahli doʻzaxga kirgach, Alloh: ‹Kimning qalbida bir xardal urugʻicha iymon boʻlsa, uni (doʻzaxdan) chiqaringlar›, deydi. Bas, ular — (olovda) kuyib, koʻmirga aylangan holda — chiqariladi va ‹Hayot daryosi›ga tashlanadi; soʻng ular — xuddi sel oqizgan (loyqa)dagi urugʻ unib chiqqani kabi — unib (oʻsib) chiqadi», dedilar. Paygʻambar ﷺ (yana): «Uning sargʻish, buralgan holda unib chiqishini koʻrmadingizmi?» dedilar.(Абу Саъид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики,) Пайғамбар ﷺ: «Жаннат аҳли жаннатга, дўзах аҳли дўзахга киргач, Аллоҳ: ‹Кимнинг қалбида бир хардал уруғича иймон бўлса, уни (дўзахдан) чиқаринглар›, дейди. Бас, улар — (оловда) куйиб, кўмирга айланган ҳолда — чиқарилади ва ‹Ҳаёт дарёси›га ташланади; сўнг улар — худди сел оқизган (лойқа)даги уруғ униб чиққани каби — униб (ўсиб) чиқади», дедилар. Пайғамбар ﷺ (яна): «Унинг сарғиш, буралган ҳолда униб чиқишини кўрмадингизми?» дедилар.

- وعن أبي موسى الأشعري رضي الله عنه أن النبي صلى الله عليه وسلم قال‏:‏ ‏"‏ليأتين على الناس زمان يطوف الرجل فيه بالصدقة من الذهب، فلا يجد أحداً يأخذها منه، ويرى الرجل الواحد يتبعه أربعون امرأة يلذن به من قلة الرجال وكثرة النساء‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏

Abu Muso (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Odamlarga shunday vaqt keladiki, (oʻshanda) kishi oltinni zakot (qilib, uni bermoqchi boʻlib yurar-)yurar, lekin uni qabul qiladigan hech kimni topa olmaydi; va erkaklarning kamligi hamda ayollarning koʻpligi tufayli, bir erkak — qirq ayolga homiy (gʻamxoʻr) boʻlgan holda — koʻriladi», — dedilar.Абу Мусо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Одамларга шундай вақт келадики, (ўшанда) киши олтинни закот (қилиб, уни бермоқчи бўлиб юрар-)юрар, лекин уни қабул қиладиган ҳеч кимни топа олмайди; ва эркакларнинг камлиги ҳамда аёлларнинг кўплиги туфайли, бир эркак — қирқ аёлга ҳомий (ғамхўр) бўлган ҳолда — кўрилади», — дедилар.

- وعن أبي هريرة رضي الله عنه أن النبي صلى الله عليه وسلم قال‏:‏ ‏"‏ اشترى رجل من رجل عقاراً، فوجد الذي اشترى العقار في عقاره جرة فيها ذهب، فقال له الذي اشترى العقار خذ ذهبك‏:‏ إنما اشتريت منك الأرض، ولم أشتر الذهب، وقال الذي له الأرض‏:‏ إنما بعتك الأرض وما فيها، فتحاكما إلى رجل، فقال الذي تحاكما إليه‏:‏ ألكما ولد‏؟‏ قال أحدهما ‏:‏ لي غلام، وقال الآخر‏:‏ لي جارية، قال‏:‏ أنكحا الغلام الجارية وأنفقوا على أنفسهما منه وتصدقا‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Bir kishi boshqa bir kishidan bir parcha yer sotib oldi va xaridor yerda — oltinga toʻla — bir sopol koʻzani topdi. Xaridor sotuvchiga: ‹Oltiningni ol — chunki men sendan faqat yerni sotib oldim, oltinni sotib olmadim›, — dedi. Yerning (avvalgi) egasi: ‹Men senga yerni — undagi hamma narsasi bilan — sotdim›, — dedi. Bas, ikkalasi (bu) ishni bir kishi oldiga (hakamlikka) olib bordi; u: ‹Sizlarning farzandlaringiz bormi?› — deb soʻradi. Ulardan biri: ‹Mening oʻgʻlim bor›, — dedi. Boshqasi: ‹Mening qizim bor›, — dedi. U kishi: ‹Qizni oʻgʻilga uylantiringlar va (oʻsha) pulni ikkalasiga sarflanglar hamda qolganini sadaqa qilinglar›, — dedi», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Бир киши бошқа бир кишидан бир парча ер сотиб олди ва харидор ерда — олтинга тўла — бир сопол кўзани топди. Харидор сотувчига: ‹Олтинингни ол — чунки мен сендан фақат ерни сотиб олдим, олтинни сотиб олмадим›, — деди. Ернинг (аввалги) эгаси: ‹Мен сенга ерни — ундаги ҳамма нарсаси билан — сотдим›, — деди. Бас, иккаласи (бу) ишни бир киши олдига (ҳакамликка) олиб борди; у: ‹Сизларнинг фарзандларингиз борми?› — деб сўради. Улардан бири: ‹Менинг ўғлим бор›, — деди. Бошқаси: ‹Менинг қизим бор›, — деди. У киши: ‹Қизни ўғилга уйлантиринглар ва (ўша) пулни иккаласига сарфланглар ҳамда қолганини садақа қилинглар›, — деди», — деди.

- وعنه رضي الله عنه أنه سمع رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول‏:‏ ‏"‏كانت امرأتان معهما ابناهما، جاء الذئب فذهب بابن إحداهما، فقالت لصاحبتها‏:‏ إنما ذهب بابنك، وقالت الأخرى إنما ذهب بابنك فتحاكما إلى داود صلى الله عليه وسلم فقضى به للكبرى، فخرجتا على سليمان بن داود، صلى الله عليه وسلم فأخبرتاه، فقال‏:‏ ائتوني بالسكين أشقه بينهما‏.‏ فقالت الصغرى‏:‏ لا تفعل رحمك الله، هو ابنها، فقضى به للصغرى‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ: «Ikki ayol bor edi, ular bilan oʻzlarining ikki oʻgʻli bor edi. Boʻri kelib, ulardan birining oʻgʻlini olib ketdi. Shunda (biri) sherigiga: ‹Boʻri sening oʻgʻlingni olib ketdi›, dedi. Boshqasi esa: ‹Yoʻq, sening oʻgʻlingni olib ketdi›, dedi. Ular Dovud (alayhissalom)dan hakamlik soʻradilar; u (bolani) kattasiga hukm qildi. Soʻng ular Sulaymon ibn Dovud (alayhimassalom)ning oldiga chiqib, unga (voqeani) aytdilar. U: ‹Menga pichoq keltiringlar, men uni ikkovingiz oʻrtasida boʻlay›, dedi. Kichigi: ‹Yoʻq, qilma, Alloh senga rahm qilsin! U (bola) uning oʻgʻli›, dedi. Shunda (Sulaymon bolani) kichigiga hukm qildi», dedilar. Abu Hurayra aytdi: Vallohi, men ‹sikkin› (degan soʻzni) faqat oʻsha kuni eshitdim; biz (uni doimo) ‹mudya› deb atar edik.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Икки аёл бор эди, улар билан ўзларининг икки ўғли бор эди. Бўри келиб, улардан бирининг ўғлини олиб кетди. Шунда (бири) шеригига: ‹Бўри сенинг ўғлингни олиб кетди›, деди. Бошқаси эса: ‹Йўқ, сенинг ўғлингни олиб кетди›, деди. Улар Довуд (алайҳиссалом)дан ҳакамлик сўрадилар; у (болани) каттасига ҳукм қилди. Сўнг улар Сулаймон ибн Довуд (алайҳимассалом)нинг олдига чиқиб, унга (воқеани) айтдилар. У: ‹Менга пичоқ келтиринглар, мен уни икковингиз ўртасида бўлай›, деди. Кичиги: ‹Йўқ, қилма, Аллоҳ сенга раҳм қилсин! У (бола) унинг ўғли›, деди. Шунда (Сулаймон болани) кичигига ҳукм қилди», дедилар. Абу Ҳурайра айтди: Валлоҳи, мен ‹сиккин› (деган сўзни) фақат ўша куни эшитдим; биз (уни доимо) ‹мудя› деб атар эдик.

- وعن مرادس الأسلمي رضي الله عنه قال‏:‏ قال للنبي صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏يذهب الصالحون الأول فالأول، وتبقى حثالة كحثالة الشعير أو التمر، لا يباليهم الله باله‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه البخاري‏)‏‏)‏‏.‏

Mirdos al-Aslamiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Solih kishilar birin-ketin ketaveradilar. Arpa yoki xurmoning quyqasiday keraksiz kishilar qoladi. Alloh ularni nazar-eʼtiborga olmaydi», dedilar.Мирдос ал-Асламий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Солиҳ кишилар бирин-кетин кетаверадилар. Арпа ёки хурмонинг қуйқасидай кераксиз кишилар қолади. Аллоҳ уларни назар-эътиборга олмайди», дедилар.

وعن رفاعة بن رافع الزرقي رضي الله عنه قال‏:‏ جاء جبريل إلى النبي صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏إذا أنزل الله تعالى بقوم عذاباً‏‏.‏ وعن رفاعة بن رافع الزُّرَقِيِّ - رضي الله عنه - قال: جاء جبريل إلى النبيّ - صلى الله عليه وسلم - قال: مَا تَعُدُّونَ أهْلَ بَدْرٍ فِيكُمْ؟ قال: «مِنْ أفْضَلِ المُسْلِمِينَ» أوْ كَلِمَةً نَحْوَهَا. قال: وَكَذلِكَ مَنْ شَهِدَ بَدْرًا مِنَ المَلائِكَةِ. (‏رواه البخاري)

Jibril Paygʻambar ﷺning oldilariga kelib: «Badr ahlini (jangchilarini) oranggizda qanday hisoblaysizlar?» dedi. U zot: «Musulmonlarning eng afzallaridan (deb)», dedilar — yoki shunga oʻxshash bir soʻz. (Jibril:) «Farishtalardan Badrda qatnashganlar ham shunday (eng afzaldir)», dedi.Жибрил Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келиб: «Бадр аҳлини (жангчиларини) оранггизда қандай ҳисоблайсизлар?» деди. У зот: «Мусулмонларнинг энг афзалларидан (деб)», дедилар — ёки шунга ўхшаш бир сўз. (Жибрил:) «Фаришталардан Бадрда қатнашганлар ҳам шундай (энг афзалдир)», деди.

وعن ابن عمر رضي الله عنهما قال : قال رسولُ اللهِ : « إذَا أنْزَلَ اللهُ تَعَالَى بِقَومٍ عَذَاباً ، أصَابَ العَذَابُ مَنْ كَانَ فِيهِمْ ، ثُمَّ بُعِثُوا عَلَى أَعْمَالِهِمْ » . متفق عليه .

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdi:) «Agar Alloh bir qavmga azob nozil qilsa, azob ularning ichida boʻlgan (har) kishiga yetadi; soʻng ular oʻz amallariga koʻra (qaytadan) tiriltiriladi.»(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитди:) «Агар Аллоҳ бир қавмга азоб нозил қилса, азоб уларнинг ичида бўлган (ҳар) кишига етади; сўнг улар ўз амалларига кўра (қайтадан) тирилтирилади.»

- وعن جابر رضي الله عنه قال‏:‏ كان جذع يقوم إليه النبي صلى الله عليه وسلم ، يعني في الخطبة‏.‏ فلما وضع المنبر، سمعنا للجذع مثل صوت العشار حتى نزل النبي، صلى الله عليه وسلم ، فوضع يده عليه فسكن‏"‏‏.‏ وفي رواية‏:‏ فلما كان يوم الجمعة قعد النبي، صلى الله عليه وسلم على المنبر، فصاحت النخلة التى كان يخطب عندها حتى كادت أن تنشق‏.‏ وفي رواية ‏:‏ فصاحت صياح الصبي، فنزل النبي صلى الله عليه وسلم ، حتى أخذها فضمها إليه، فجعلت تئن أنين الصبي الذي يسكت حتى استقرت ، قال‏:‏ ‏"‏بكت على ما كانت تسمع من الذكر‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه البخاري‏)‏‏)‏‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir ansoriy ayol Allohning Rasuli ﷺ ga: «Yo Rasululloh, sizga oʻtirish uchun biror narsa yasaymi — menda duradgor bir qul bor», — dedi. U zot: «Xohlasang (yasa)», — dedilar. Bas, u (ayol) u zotga bir minbar yasatdi. Juma kuni boʻlganda, Paygʻambar ﷺ oʻsha minbar ustida oʻtirdilar. Paygʻambar ﷺ — yonida turib xutba aytadigan — xurmo daraxti tanasi shu qadar yigʻladiki, u yorilib ketay deb qoldi. Paygʻambar ﷺ minbardan (tushib), tana oldiga keldi va uni quchoqladi; u (tana) — yigʻidan toʻxtatishga koʻndirilayotgan bola(ning yigʻisi)dek — ingrar (nola qilar) edi, soʻng u (yigʻidan) toʻxtadi. Paygʻambar ﷺ: «U — oʻzi eshitib turgan diniy ilm (zikr)dan (judo boʻlgani uchun) yigʻladi», — dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир ансорий аёл Аллоҳнинг Расули ﷺ га: «Ё Расулуллоҳ, сизга ўтириш учун бирор нарса ясайми — менда дурадгор бир қул бор», — деди. У зот: «Хоҳласанг (яса)», — дедилар. Бас, у (аёл) у зотга бир минбар ясатди. Жума куни бўлганда, Пайғамбар ﷺ ўша минбар устида ўтирдилар. Пайғамбар ﷺ — ёнида туриб хутба айтадиган — хурмо дарахти танаси шу қадар йиғладики, у ёрилиб кетай деб қолди. Пайғамбар ﷺ минбардан (тушиб), тана олдига келди ва уни қучоқлади; у (тана) — йиғидан тўхтатишга кўндирилаётган бола(нинг йиғиси)дек — инграр (нола қилар) эди, сўнг у (йиғидан) тўхтади. Пайғамбар ﷺ: «У — ўзи эшитиб турган диний илм (зикр)дан (жудо бўлгани учун) йиғлади», — дедилар.

- وعن أبي ثعلبة الخشني جرثوم بن ناشر رضي الله عنه عن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال‏:‏ ‏"‏إن الله تعالى فرض فرائض فلا تضيعوها، وحد حدوداً فلا تعتدوها، وحرم أشياء فلا تنتهكوها، وسكت عن أشياء رحمة لكم غير نسيان فلا تبحثوا عنها‏"‏‏.‏ حديث حسن. رواه الدارقطني وغيره.

Abu Saʼlaba al-Xushaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh taolo baʼzi farzlarni farz qildi, ularni zoe qilmanglar. Baʼzi chegaralarni belgiladi, ulardan oshib oʻtmanglar. Baʼzi narsalarni harom qildi, ularni buzmanglar. Baʼzi narsalar haqida esa unutgani uchun emas, sizlarga rahmat qilib sukut saqladi, ularni surishtirmanglar», dedilar.Абу Саълаба ал-Хушаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ таоло баъзи фарзларни фарз қилди, уларни зоэ қилманглар. Баъзи чегараларни белгилади, улардан ошиб ўтманглар. Баъзи нарсаларни ҳаром қилди, уларни бузманглар. Баъзи нарсалар ҳақида эса унутгани учун эмас, сизларга раҳмат қилиб сукут сақлади, уларни суриштирманглар», дедилар.

- وعن عبد الله بن أبي أوفى رضي الله عنهما قال‏:‏ غزونا مع رسول الله صلى الله عليه وسلم سبع غزوات نأكل الجراد، وفي رواية‏:‏ نأكل معه الجراد‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

Abdulloh ibn Abu Avfo (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan birga yetti gʻazotda qatnashdik, (oʻshanda) chigirtka yer edik.Абдуллоҳ ибн Абу Авфо (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга етти ғазотда қатнашдик, (ўшанда) чигиртка ер эдик.

- وعن أبي هريرة رضي الله عنه أن النبي صلى الله عليه وسلم قال‏:‏ ‏"‏لا يلدغ المؤمن من جحر مرتين‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Moʻmin bir teshikdan ikki marta chaqilmaydi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Мўмин бир тешикдан икки марта чақилмайди», дедилар.

- وعنه قال‏:‏ قال رسول الله صلى الله عليه وسلم ، ‏:‏ ‏"‏ثلاثة لا يكلمهم الله يوم القيامة ولا ينظر إليهم ولا يزكيهم ولهم عذاب أليم‏:‏ رجل على فضل ماء بالفلاة يمنعه من ابن السبيل، ورجل بايع رجلاً، سلعة، بعد العصر، فحلف بالله لأخذها بكذا وكذا، فصدقه وهو على غير ذلك، ورجل بايع إماماً لا يبايعه إلا لدنيا، فإن أعطاه منها وفى ، وإن لم يعطه منها لم يف‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Uch (toifa) borki, Alloh qiyomat kuni ularga gapirmaydi, ularga qaramaydi va ularni poklamaydi; ular uchun alamli azob bordir: choʻlda (sahroda) ortiqcha suvi boʻlib, uni yoʻlovchidan (musofirdan) man qiladigan kishi; asr (namozi)dan keyin bir kishiga bir mol sotib, ‹Allohga qasamki, men buni shuncha-shuncha (pul)ga olganman› deb qasam ichgan-da, u (xaridor) uni rost (deb) tasdiqlagan — holbuki u (sotuvchi) undan boshqacha (yolgʻon aytgan) — kishi; va imomga faqat dunyo (manfaati) uchungina bayʼat beradigan kishiki, agar (imom) unga undan (dunyodan biror narsa) bersa, (ahdiga) vafo qiladi, agar bermasa, vafo qilmaydi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Уч (тоифа) борки, Аллоҳ қиёмат куни уларга гапирмайди, уларга қарамайди ва уларни покламайди; улар учун аламли азоб бордир: чўлда (саҳрода) ортиқча суви бўлиб, уни йўловчидан (мусофирдан) ман қиладиган киши; аср (намози)дан кейин бир кишига бир мол сотиб, ‹Аллоҳга қасамки, мен буни шунча-шунча (пул)га олганман› деб қасам ичган-да, у (харидор) уни рост (деб) тасдиқлаган — ҳолбуки у (сотувчи) ундан бошқача (ёлғон айтган) — киши; ва имомга фақат дунё (манфаати) учунгина байъат берадиган кишики, агар (имом) унга ундан (дунёдан бирор нарса) берса, (аҳдига) вафо қилади, агар бермаса, вафо қилмайди», дедилар.

- وعنه عن النبي صلى الله عليه وسلم قال‏:‏ ‏"‏ بين النفختين أربعون‏"‏ قالوا‏:‏ يا أبا هريرة أربعون يوماً‏؟‏ قال‏:‏ أبيت، قالوا‏:‏ أربعون سنة‏؟‏ قال‏:‏ أبيت، قالوا‏:‏ أربعون شهراً‏؟‏ قال‏:‏ أبيت‏"‏ ويبلى كل شئ من الإنسان إلا عجب ذنبه، فيه يركب الخلق، ثم ينزل الله من السماء ماء، فينبتون كما ينبت البقل‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildi)ki, u zot: «Ikki puflash orasida qirq (vaqt) bor», dedilar. Ular: «Ey Abu Hurayra, qirq kunmi?» dedi. U: «(Aniqini aytishdan) bosh tortdim», dedi. «Qirq yilmi?» dedi. U: «Bosh tortdim», dedi. «Qirq oymi?» dedi. U: «Bosh tortdim», dedi. «Insonning har bir (qismi) chiriydi — faqat dum suyagi (ajbuz-zanab)dan boshqa; undan xilqat (yangidan) tarkib topadi.»(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилди)ки, у зот: «Икки пуфлаш орасида қирқ (вақт) бор», дедилар. Улар: «Эй Абу Ҳурайра, қирқ кунми?» деди. У: «(Аниқини айтишдан) бош тортдим», деди. «Қирқ йилми?» деди. У: «Бош тортдим», деди. «Қирқ ойми?» деди. У: «Бош тортдим», деди. «Инсоннинг ҳар бир (қисми) чирийди — фақат дум суяги (ажбуз-занаб)дан бошқа; ундан хилқат (янгидан) таркиб топади.»

- وعنه قال‏:‏ بينما النبي صلى الله عليه وسلم في مجلس يحدث القوم، جاءه أعرابي فقال‏:‏ متى الساعة‏؟‏ فمضى رسول الله صلى الله عليه وسلم ، يحدث، فقال بعض القوم‏:‏ سمع ما قال‏:‏ فكره ما قال، وقال بعضهم‏:‏ بل لم يسمع، حتى إذا قضى حديثه قال‏:‏ ‏"‏أين السائل عن الساعة‏؟‏ ‏"‏قال‏:‏ ها أنا يا رسول الله ‏.‏ قال‏:‏ ‏"‏إذا ضيعت الأمانة ، فانتظر الساعة‏"‏ قال‏:‏ كيف إضاعتها‏؟‏ قالك ‏"‏إذا وسد الأمر إلى غير أهله فانتظر الساعة‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه البخاري‏)‏‏)‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ bir majlisda (biror narsa) gapirayotganlarida, bir aʼrobiy (badaviy) kelib: «Qiyomat qachon boʻladi?» — deb soʻradi. Rasululloh ﷺ gaplarini davom ettiraverdilar. Baʼzilar: «U zot soʻragan narsani eshitdi-yu, lekin uni yoqtirmadi», — deyishdi; baʼzilari esa: «Eshitmadilar», — deyishdi. U zot gaplarini tugatgach: «Qiyomat haqida soʻragan kishi qani?» — dedilar. Aʼrobiy: «Mana men, yo Rasululloh», — dedi. U zot: «Omonat zoye qilinganda, Qiyomatni kut», — dedilar. Aʼrobiy: «U qanday zoye qilinadi?» — dedi. U zot: «Ish (mansab) noahil kishilarga topshirilganda, Qiyomatni kut», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ бир мажлисда (бирор нарса) гапираётганларида, бир аъробий (бадавий) келиб: «Қиёмат қачон бўлади?» — деб сўради. Расулуллоҳ ﷺ гапларини давом эттиравердилар. Баъзилар: «У зот сўраган нарсани эшитди-ю, лекин уни ёқтирмади», — дейишди; баъзилари эса: «Эшитмадилар», — дейишди. У зот гапларини тугатгач: «Қиёмат ҳақида сўраган киши қани?» — дедилар. Аъробий: «Мана мен, ё Расулуллоҳ», — деди. У зот: «Омонат зое қилинганда, Қиёматни кут», — дедилар. Аъробий: «У қандай зое қилинади?» — деди. У зот: «Иш (мансаб) ноаҳил кишиларга топширилганда, Қиёматни кут», — дедилар.

- وعنه أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال‏:‏ ‏"‏يصلون لكم، فإن أصابوا فلكم، وإن أخطؤوا فلكم وعليهم‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه البخاري‏)‏‏)‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Imom namozni toʻgʻri oʻqisa, savob unga ham, sizlarga ham (boʻladi); lekin u (namozda) xato qilsa, savob sizlarga, gunoh esa unga (boʻladi)», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Имом намозни тўғри ўқиса, савоб унга ҳам, сизларга ҳам (бўлади); лекин у (намозда) хато қилса, савоб сизларга, гуноҳ эса унга (бўлади)», — дедилар.

- وعنه رضي الله عنه ‏:‏ ‏{‏كنتم خير أمة أخرجت للناس‏}‏ قال‏:‏ خير الناس للناس يأتون بهم في السلاسل في أعناقهم حتى يدخلوا في الإسلام‏.‏ أخرجه: البخاري.

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) ‹Sizlar — odamlar uchun chiqarilgan eng yaxshi ummat boʻ ldingiz› (Al-Imron surasi, 110) (haqida)) aytdi: «(Yaʼni) odamlar uchun odamlarning eng yaxshisi (boʻ ldingiz) — ularni boʻ yinlariga zanjirlar (solgan) holda (asirga) keltirasiz, to ular islomga kirguniga qadar.»(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ‹Сизлар — одамлар учун чиқарилган энг яхши уммат бў лдингиз› (Ал-Имрон сураси, 110) (ҳақида)) айтди: «(Яъни) одамлар учун одамларнинг энг яхшиси (бў лдингиз) — уларни бў йинларига занжирлар (солган) ҳолда (асирга) келтирасиз, то улар исломга киргунига қадар.»

- وعنه عن النبي صلى الله عليه وسلم قال‏:‏ ‏"‏عجب الله عز وجل من قوم يدخلون الجنة في السلاسل‏"‏ ‏(‏‏(‏رواهما البخاري‏)‏‏)‏‏.‏ معناه: يؤسرون ويقيدون ثم يسلمون فيدخلون الجنة.

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Alloh azza va jalla jannatga zanjirband holda kiradigan qavmdan taajjublanadi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Аллоҳ азза ва жалла жаннатга занжирбанд ҳолда кирадиган қавмдан таажжубланади», дедилар.

- وعنه عن النبي صلى الله عليه وسلم قال‏:‏ ‏"‏أحب البلاد إلى الله مساجدها ، وأبغض البلاد إلى الله أسواقها‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Allohga eng suyukli joylar masjidlardir, Allohga eng yomon koʻringan joylar esa bozorlardir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳга энг суюкли жойлар масжидлардир, Аллоҳга энг ёмон кўринган жойлар эса бозорлардир», дедилар.

- وعن سلمان الفارسي رضي الله عنه من قوله قال‏:‏ لا تكونن إن استطعت أول من يدخل السوق، ولا آخر من يخرج منها، فإنها معركة الشيطان، وبها ينصب رايته‏.‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم هكذا‏)‏‏)‏‏.‏ ورواه البرقاني في صحيحه عن سلمان قال‏:‏ قال رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏لا تكن أول من يدخل السوق، ولا آخر من يخرج منها، فيها باض الشيطان وفرخ‏"‏‏.‏

Salmon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Iloji boʻlsa, bozorga eng birinchi kiradigan va undan eng oxiri chiqadigan kishi boʻlma, chunki u shaytonning jang maydonidir va u shu yerga oʻz bayrogʻini tikadi. (Salmon) dedi: Menga shunday xabar berildiki, Jabroil — alayhissalom — Allohning Paygʻambari ﷺ ga, u zotning huzurlarida Umm Salama boʻlgan paytda keldi. (Salmon) dedi: U (Jabroil) gapira boshladi, soʻng turib ketdi. Shunda Allohning Paygʻambari ﷺ Umm Salamaga: «Bu kim edi?» — yoki shunga oʻxshash aytdilar. U: «Bu Dihya edi», dedi. (Salmon) dedi: Umm Salama: «Allohga qasamki, Allohning Paygʻambari ﷺ ning bizning xabarimizni aytib bergan xutbalarini eshitgunimcha, men uni faqat oʻsha (Dihya) deb oʻylagandim», dedi — yoki shunday aytdi. (Roviy) dedi: Men Abu Usmonga: «Buni kimdan eshitding?» dedim. U: «Usoma ibn Zayddan», dedi.Салмон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Иложи бўлса, бозорга энг биринчи кирадиган ва ундан энг охири чиқадиган киши бўлма, чунки у шайтоннинг жанг майдонидир ва у шу ерга ўз байроғини тикади. (Салмон) деди: Менга шундай хабар берилдики, Жаброил — алайҳиссалом — Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺ га, у зотнинг ҳузурларида Умм Салама бўлган пайтда келди. (Салмон) деди: У (Жаброил) гапира бошлади, сўнг туриб кетди. Шунда Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺ Умм Саламага: «Бу ким эди?» — ёки шунга ўхшаш айтдилар. У: «Бу Диҳя эди», деди. (Салмон) деди: Умм Салама: «Аллоҳга қасамки, Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺ нинг бизнинг хабаримизни айтиб берган хутбаларини эшитгунимча, мен уни фақат ўша (Диҳя) деб ўйлагандим», деди — ёки шундай айтди. (Ровий) деди: Мен Абу Усмонга: «Буни кимдан эшитдинг?» дедим. У: «Усома ибн Зайддан», деди.

- وعن عاصم الأحول عن عبد الله بن سرجس رضي الله عنه قال‏:‏ قلت لرسول الله صلى الله عليه وسلم ‏:‏ يا رسول الله غفر الله لك، قال‏:‏ ‏"‏ولك‏"‏ قال عاصم‏:‏ فقلت له‏:‏ استغفر لك رضي الله عنه صلى الله عليه وسلم ‏؟‏ قال‏:‏ نعم ولك، ثم تلا هذه الآية‏:‏ ‏{‏واستغفر لذنبك، وللمؤمنين والمؤمنات‏}‏ ‏(‏‏(‏محمد‏:‏19‏)‏‏)‏‏.‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏

Abdulloh ibn Sarjis (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Nabiy ﷺ ni koʻrdim va u zot bilan birga non va goʻsht — yoki tarid (shoʻrvaga ivitilgan non) dedi — yedim». (Abdulloh) dedi: «Men u zotga: ‹Nabiy ﷺ siz uchun magʻfirat soʻradilarmi?› dedim. (U zot): ‹Ha, sen uchun ham›, dedilar. Soʻng ushbu oyatni tilovat qildilar: {Oʻz gunohing uchun ham, moʻmin erkaklar va moʻmina ayollar uchun ham magʻfirat soʻra} (Muhammad 19)». (Abdulloh) dedi: «Soʻng orqalariga oʻtib, ikki yelkalari orasidagi, chap yelkalarining cheti yonidagi nubuvvat muhrini koʻrdim, u (bir joyga) toʻplangan, ustida xuddi xollardek dogʻlari bor edi».Абдуллоҳ ибн Саржис (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Набий ﷺ ни кўрдим ва у зот билан бирга нон ва гўшт — ёки тарид (шўрвага ивитилган нон) деди — едим». (Абдуллоҳ) деди: «Мен у зотга: ‹Набий ﷺ сиз учун мағфират сўрадиларми?› дедим. (У зот): ‹Ҳа, сен учун ҳам›, дедилар. Сўнг ушбу оятни тиловат қилдилар: {Ўз гуноҳинг учун ҳам, мўмин эркаклар ва мўмина аёллар учун ҳам мағфират сўра} (Муҳаммад 19)». (Абдуллоҳ) деди: «Сўнг орқаларига ўтиб, икки елкалари орасидаги, чап елкаларининг чети ёнидаги нубувват муҳрини кўрдим, у (бир жойга) тўпланган, устида худди холлардек доғлари бор эди».

- وعن أبي مسعود الأنصاري رضي الله عنه قال‏:‏ قال النبي صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏إن مما أدرك الناس من كلام النبوة الأولى‏:‏ إذا لم تستحي فاصنع ما شئت‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه البخاري‏)‏‏)‏‏.‏

(Abu Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Albatta, odamlar avvalgi paygʻambarlik (paygʻambarlar) soʻzidan idrok etgan (saqlanib qolgan) narsalardan (biri): ‹Agar hayo (uyat) qilmasang, xohlaganingni qil› (degani)dir» dedilar.(Абу Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Албатта, одамлар аввалги пайғамбарлик (пайғамбарлар) сўзидан идрок этган (сақланиб қолган) нарсалардан (бири): ‹Агар ҳаё (уят) қилмасанг, хоҳлаганингни қил› (дегани)дир» дедилар.

- وعن ابن مسعود رضي الله عنه قال‏:‏ قال النبي صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏أول ما يقضى بين الناس يوم القيامة في الدماء‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qiyomat kuni odamlar oʻrtasida birinchi boʻlib hukm qilinadigan narsa qonlar (toʻkish) toʻgʻrisida boʻladi», — dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қиёмат куни одамлар ўртасида биринчи бўлиб ҳукм қилинадиган нарса қонлар (тўкиш) тўғрисида бўлади», — дедилар.

- وعن عائشة رضي الله عنها قالت‏:‏ قال رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏خلقت الملائكة من نور، وخلق الجان من مارج من نار، وخلق آدم مما وصف لكم‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Farishtalar nurdan yaratildi, jinlar (Jonn) olovning yalqinidan yaratildi, Odam esa sizlarga vasf qilingan narsadan (loydan) yaratildi», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Фаришталар нурдан яратилди, жинлар (Жонн) оловнинг ялқинидан яратилди, Одам эса сизларга васф қилинган нарсадан (лойдан) яратилди», дедилар.

- وعنها رضي الله عنها قالت‏:‏ ‏"‏كان خلق نبي الله صلى الله عليه وسلم القرآن‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم في جملة حديث طويل‏)‏‏)‏‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Allohning Nabiysi ﷺning axloqlari Qurʼon edi», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Аллоҳнинг Набийси ﷺнинг ахлоқлари Қуръон эди», дедилар.

- وعنها قالت ‏:‏ قال رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏من أحب لقاء الله أحب الله لقاءه، ومن كره لقاء الله كره الله لقاءه‏"‏ فقلت‏:‏ يا رسول الله ، أكراهية الموت‏؟‏ فكلنا نكره الموت‏!‏ قال‏:‏‏"‏ليس كذلك، ولكن المؤمن إذا بشر برحمة الله ورضوانه وجنته أحب لقاء الله ، فأحب الله لقاءه، وإن الكافر إذا بشر بعذاب الله وسخطه، كره لقاء الله وكره الله لقاءه‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim Allohga roʻbaroʻ boʻlishni yoqtirsa, Alloh ham unga roʻbaroʻ boʻlishni yoqtiradi. Kim Allohga roʻbaroʻ boʻlishni yomon koʻrsa, Alloh ham unga roʻbaroʻ boʻlishni yomon koʻradi», — dedilar. Shunda men: «Yo Allohning Nabiysi! (Bu) oʻlimni yomon koʻrishmi? Axir hammamiz oʻlimni yomon koʻramiz-ku», — dedim. U zot: «(Gap) bunday emas. Lekin moʻmin (oʻlim chogʻida) Allohning rahmati, rizosi va jannati bilan xushxabar berilsa, Allohga roʻbaroʻ boʻlishni yoqtiradi va Alloh ham unga roʻbaroʻ boʻlishni yoqtiradi. Kofir esa Allohning azobi va gʻazabi bilan xabar berilsa, Allohga roʻbaroʻ boʻlishni yomon koʻradi va Alloh ham unga roʻbaroʻ boʻlishni yomon koʻradi», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Аллоҳга рўбарў бўлишни ёқтирса, Аллоҳ ҳам унга рўбарў бўлишни ёқтиради. Ким Аллоҳга рўбарў бўлишни ёмон кўрса, Аллоҳ ҳам унга рўбарў бўлишни ёмон кўради», — дедилар. Шунда мен: «Ё Аллоҳнинг Набийси! (Бу) ўлимни ёмон кўришми? Ахир ҳаммамиз ўлимни ёмон кўрамиз-ку», — дедим. У зот: «(Гап) бундай эмас. Лекин мўмин (ўлим чоғида) Аллоҳнинг раҳмати, ризоси ва жаннати билан хушхабар берилса, Аллоҳга рўбарў бўлишни ёқтиради ва Аллоҳ ҳам унга рўбарў бўлишни ёқтиради. Кофир эса Аллоҳнинг азоби ва ғазаби билан хабар берилса, Аллоҳга рўбарў бўлишни ёмон кўради ва Аллоҳ ҳам унга рўбарў бўлишни ёмон кўради», — дедилар.

- وعن أم المؤمنين صفية بن حيي رضي الله عنها قالت‏:‏ كان النبي صلى الله عليه وسلم معتكفاً، فأتيته أزوره ليلاً، فحدثته ثم قمت لأنقلب، فقام معي ليقلبني، فمر رجلان من الأنصار رضي الله عنهما ، فلما رأيا النبي صلى الله عليه وسلم أسرعا، فقال صلى الله عليه وسلم ‏:‏ على رسلكما إنها صفية بنت حيي فقالا‏:‏ سبحان الله يا رسول الله‏!‏ ‏:‏‏"‏إن الشيطان يجري من ابن آدم مجرى الدم، وإني خشيت أن يقذف في قلوبكما شراً أو قال‏:‏ شيئاً” ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

Safiyya bint Huyay (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ (masjidda) eʼtikofda edilar. Men kechasi u zotni ziyorat qilgani keldim va u zot bilan suhbatlashdim. Soʻng qaytib ketmoqchi boʻlib oʻrnimdan turdim. U zot ham meni kuzatib qoʻyish uchun men bilan birga turdilar. Uning (Safiyyaning) turar joyi Usoma ibn Zaydning hovlisida edi. Shu payt ansorlardan ikki kishi oʻtib qoldi. Ular Nabiy ﷺ ni koʻrishlari bilan tezlab yurib ketdilar. Shunda Nabiy ﷺ: «Shoshilmanglar, bu Safiyya bint Huyaydir», dedilar. Ikkovi: «Subhanalloh, yo Rasululloh!» dedilar. U zot: «Albatta, shayton inson tanasida qon kabi oqib yuradi. Men u qalblaringizga bir yomonlik solib qoʻyishidan qoʻrqdim», dedilar. Yoki «bir narsa» dedilar.Сафийя бинт Ҳуяй (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ (масжидда) эътикофда эдилар. Мен кечаси у зотни зиёрат қилгани келдим ва у зот билан суҳбатлашдим. Сўнг қайтиб кетмоқчи бўлиб ўрнимдан турдим. У зот ҳам мени кузатиб қўйиш учун мен билан бирга турдилар. Унинг (Сафийянинг) турар жойи Усома ибн Зайднинг ҳовлисида эди. Шу пайт ансорлардан икки киши ўтиб қолди. Улар Набий ﷺ ни кўришлари билан тезлаб юриб кетдилар. Шунда Набий ﷺ: «Шошилманглар, бу Сафийя бинт Ҳуяйдир», дедилар. Иккови: «Субҳаналлоҳ, ё Расулуллоҳ!» дедилар. У зот: «Албатта, шайтон инсон танасида қон каби оқиб юради. Мен у қалбларингизга бир ёмонлик солиб қўйишидан қўрқдим», дедилар. Ёки «бир нарса» дедилар.

- وعن أبي الفضل العباس بن عبد المطلب رضي الله عنه قال‏:‏ شهدت مع رسول الله صلى الله عليه وسلم يوم حنين فلزمت أنا وأبو سفيان بن الحارث بن عبد المطلب رسول الله صلى الله عليه وسلم فلم نفارقه ورسول الله صلى الله عليه وسلم على بغلة له بيضاء، فلما التقى المسلمون والمشركون ولى المسلمون مدبرين ، فطفق رسول الله صلى الله عليه وسلم ، يركض بغلته قبل الكفار، وأنا آخذ بلجام بغلة رسول الله صلى الله عليه وسلم ،أكفها إرادة أن لا تسرع وأبو سفيان آخذ بركاب رسول الله صلى الله عليه وسلم فقال‏:‏ رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏"‏أي عباس ناد أصحاب السمرة” قال العباس، وكان رجلاً صيتا فقلت بأعلى صوتي‏:‏ أين أصحاب السمرة، فوالله لكأن عطفتهم حين سمعوا صوتى عطفة البقر على أولادها، فقالوا‏:‏ يا لبيك يا لبيك، فاقتتلوا هم والكفار، والدعوة في الأنصار يقولون‏:‏ يا معشر الأنصار، يا معشر الأنصار، ثم قصرت الدعوة على بني الحارث بن الخزرج، فنظر رسول الله صلى الله عليه وسلم وهو على بغلته كالمتطاول عليها إلى قتالهم فقال‏:‏ ‏"‏هذا حين حمي الوطيس‏"‏ ثم أخذ رسول الله صلى الله عليه وسلم حصيات، فرمى بهن وجوه الكفار، ثم قال‏:‏ ‏"‏انهزموا ورب محمد‏"‏، فذهبت أنظر فإذا القتال على هيئته فيما أرى، فوالله ما هو إلا أن رماهم بحصياته، فما زلت أرى حدهم كيلاً، وأمرهم مدبراً، ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏«الوطيس» التنور، ومعناه: اشتدت الحرب. وقوله: «حدهم» هو بالحاء المهملة: أي بأسهم.

Abbos ibn Abdulmuttalib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Hunayn kuni Rasululloh ﷺ bilan birga hozir boʻldim. Men va Abu Sufyon ibn Horis ibn Abdulmuttalib Rasululloh ﷺ ga yopishib oldik va u zotdan ayrilmadik. Rasululloh ﷺ esa Farva ibn Nufosa al-Juzomiy u zotga tuhfa qilgan oq xachirlarida edilar. Musulmonlar bilan kofirlar toʻqnashganda, musulmonlar orqaga qarab qocha boshlashdi. Rasululloh ﷺ esa xachirlarini kofirlar tomon hayday boshladilar. Men Rasululloh ﷺ ning xachirlari jilovidan ushlab, tez yurmasligi uchun uni tutib turardim, Abu Sufyon esa Rasululloh ﷺ ning uzangisidan ushlab turardi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Ey Abbos, samura (daraxti) ahlini (Hudaybiya bayʼati sohiblarini) chaqir!» dedilar. Men jarangdor ovozli kishi edim, shunda butun ovozim bilan: «Samura ahli qayda?» dedim. Alloh nomiga qasamki, ular ovozimni eshitganlarida ularning (qaytishi) sigirlarning bolalariga (mehr bilan) qaytishidek edi. Ular: «Labbayk, labbayk!» deb (kela boshlashdi). Ular kofirlar bilan jang qildilar. Ansorlarga (qarata): «Ey ansorlar jamoasi! Ey ansorlar jamoasi!» deb chaqiriq boʻlardi. Soʻng chaqiriq Banul-Horis ibn al-Xazrajga qisqartirildi (ularga qaratildi), shunda: «Ey Banul-Horis ibn al-Xazraj! Ey Banul-Horis ibn al-Xazraj!» deyishdi. Rasululloh ﷺ esa xachirlarida boʻyinlarini choʻzgancha ularning jangiga qarab turib: «Mana, endi tandir qizidi (jang qizgʻin pallaga yetdi)», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ bir necha mayda toshlar olib, ularni kofirlarning yuzlariga otdilar, soʻng: «Muhammadning Robbiga qasamki, ular magʻlub boʻldilar!» dedilar. Men borib qaradim, koʻrishimcha, jang oʻsha holatida (davom etardi). Alloh nomiga qasamki, u zot ularga toshlarini otishlari bilan men ularning shijoati susayganini va ishlari orqaga ketganini koʻrib turdim.Аббос ибн Абдулмутталиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Ҳунайн куни Расулуллоҳ ﷺ билан бирга ҳозир бўлдим. Мен ва Абу Суфён ибн Ҳорис ибн Абдулмутталиб Расулуллоҳ ﷺ га ёпишиб олдик ва у зотдан айрилмадик. Расулуллоҳ ﷺ эса Фарва ибн Нуфоса ал-Жузомий у зотга туҳфа қилган оқ хачирларида эдилар. Мусулмонлар билан кофирлар тўқнашганда, мусулмонлар орқага қараб қоча бошлашди. Расулуллоҳ ﷺ эса хачирларини кофирлар томон ҳайдай бошладилар. Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг хачирлари жиловидан ушлаб, тез юрмаслиги учун уни тутиб турардим, Абу Суфён эса Расулуллоҳ ﷺ нинг узангисидан ушлаб турарди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Аббос, самура (дарахти) аҳлини (Ҳудайбия байъати соҳибларини) чақир!» дедилар. Мен жарангдор овозли киши эдим, шунда бутун овозим билан: «Самура аҳли қайда?» дедим. Аллоҳ номига қасамки, улар овозимни эшитганларида уларнинг (қайтиши) сигирларнинг болаларига (меҳр билан) қайтишидек эди. Улар: «Лаббайк, лаббайк!» деб (кела бошлашди). Улар кофирлар билан жанг қилдилар. Ансорларга (қарата): «Эй ансорлар жамоаси! Эй ансорлар жамоаси!» деб чақириқ бўларди. Сўнг чақириқ Банул-Ҳорис ибн ал-Хазражга қисқартирилди (уларга қаратилди), шунда: «Эй Банул-Ҳорис ибн ал-Хазраж! Эй Банул-Ҳорис ибн ал-Хазраж!» дейишди. Расулуллоҳ ﷺ эса хачирларида бўйинларини чўзганча уларнинг жангига қараб туриб: «Мана, энди тандир қизиди (жанг қизғин паллага етди)», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ бир неча майда тошлар олиб, уларни кофирларнинг юзларига отдилар, сўнг: «Муҳаммаднинг Роббига қасамки, улар мағлуб бўлдилар!» дедилар. Мен бориб қарадим, кўришимча, жанг ўша ҳолатида (давом этарди). Аллоҳ номига қасамки, у зот уларга тошларини отишлари билан мен уларнинг шижоати сусайганини ва ишлари орқага кетганини кўриб турдим.

- وعن أبي هريرة رضي الله عنه قال‏:‏ قال رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏يا أيها الناس إن الله طيب لا يقبل إلا طيباً، وإن الله أمر المؤمنين بما أمر به المرسلين، فقال تعالى‏:‏ ‏{‏يا أيها الرسل كلوا من الطيباب واعلموا صالحاً‏}‏، وقال تعالى‏:‏ ‏{‏يا أيها الذين آمنوا كلوا من طيبات ما رزقناكم‏}‏ ثم ذكر الرجل يطيل السفر أشعث أغبر يمد يديه إلى السماء ‏:‏ يا رب يارب، ومطعمه حرام، ومشربه حرام، وملبسه حرام، وغذي بالحرام فأنى يستجاب لذلك‏!‏‏؟‏‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ey odamlar! Albatta Alloh pokdir, U pokdan boshqasini qabul qilmaydi. Albatta Alloh paygʻambarlarni buyurgan narsasi bilan moʻminlarni ham buyurib: {Ey paygʻambarlar! Pok narsalardan yenglar va yaxshi amal qilinglar! Albatta Men sizlar qiladigan ishlarni bilguvchidirman} (Moʻminun 51), dedi. Yana: {Ey iymon keltirganlar! Sizlarni rizqlantirgan narsalarimizning pokizalaridan yenglar} (Baqara 172), dedi», dedilar. Soʻng u zot uzoq safar qiladigan, sochlari toʻzgʻigan, changga belangan, qoʻllarini osmonga choʻzib: ‹Yo Rabbi, yo Rabbi!› (deb yolboradigan), holbuki yegani harom, ichgani harom, kiygani harom va (butun) gʻizosi haromdan boʻlgan kishini zikr qilib: «Endi bunga qanday ijobat etilsin?!», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Эй одамлар! Албатта Аллоҳ покдир, У покдан бошқасини қабул қилмайди. Албатта Аллоҳ пайғамбарларни буюрган нарсаси билан мўминларни ҳам буюриб: {Эй пайғамбарлар! Пок нарсалардан енглар ва яхши амал қилинглар! Албатта Мен сизлар қиладиган ишларни билгувчидирман} (Мўминун 51), деди. Яна: {Эй иймон келтирганлар! Сизларни ризқлантирган нарсаларимизнинг покизаларидан енглар} (Бақара 172), деди», дедилар. Сўнг у зот узоқ сафар қиладиган, сочлари тўзғиган, чангга беланган, қўлларини осмонга чўзиб: ‹Ё Рабби, ё Рабби!› (деб ёлборадиган), ҳолбуки егани ҳаром, ичгани ҳаром, кийгани ҳаром ва (бутун) ғизоси ҳаромдан бўлган кишини зикр қилиб: «Энди бунга қандай ижобат этилсин?!», дедилар.

- وعنه رضي الله عنه قال‏:‏ قال رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ثلاثة لا يكلمهم الله يوم القيامة، ولا يزكيهم، ولا ينظر إليهم ، ولهم عذاب أليم‏:‏ شيخ زان، وملك كذاب، وعائل مستكبر‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏ (4)

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Uch (toifa) borki, Alloh qiyomat kuni ularga gapirmaydi va ularni poklamaydi — Abu Muoviya: «va ularga qaramaydi» dedi —; ular uchun alamli azob bordir: zinokor qari (chol), yolgʻonchi podshoh va manman (takabbur) kambagʻal», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Уч (тоифа) борки, Аллоҳ қиёмат куни уларга гапирмайди ва уларни покламайди — Абу Муовия: «ва уларга қарамайди» деди —; улар учун аламли азоб бордир: зинокор қари (чол), ёлғончи подшоҳ ва манман (такаббур) камбағал», дедилар.

- وعنه رضي الله عنه قال‏:‏ قال رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏سيحان وجيحان والفرات والنيل كل من أنهار الجنة‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sayhon, Jayhon, Furot va Nil — bularning hammasi jannat daryolaridandir», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сайҳон, Жайҳон, Фурот ва Нил — буларнинг ҳаммаси жаннат дарёларидандир», — дедилар.

- وعنه قال‏:‏ أخذ رسول الله صلى الله عليه وسلم بيدي فقال‏:‏ ‏"‏خلق الله التربة يوم السبت، وخلق فيها الجبال يوم الأحد، وخلق الشجر يوم الأثنين وخلق المكروه يوم الثلاثاء، وخلق النور يوم الأربعاء، وبث فيها الدواب يوم الخميس، وخلق آدم صلى الله عليه وسلم بعد العصر من يوم الجمعة في آخر الخلق في آخر ساعة من النهار فيما بين العصر إلى الليل‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ qoʻlimdan ushlab, dedilar: «Alloh azza va jalla tuproqni shanba kuni yaratdi, unda togʻlarni yakshanba kuni yaratdi, daraxtni dushanba kuni yaratdi, yomon (mashaqqatli) narsalarni seshanba kuni yaratdi, nurni chorshanba kuni yaratdi, hayvonlarni unga payshanba kuni yoydi va Odamni — alayhissalom — juma kuni asrdan keyin, maxluqotning eng oxirida, juma soatlarining eng oxirgi soatida, asr bilan kech oʻrtasida yaratdi».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ қўлимдан ушлаб, дедилар: «Аллоҳ азза ва жалла тупроқни шанба куни яратди, унда тоғларни якшанба куни яратди, дарахтни душанба куни яратди, ёмон (машаққатли) нарсаларни сешанба куни яратди, нурни чоршанба куни яратди, ҳайвонларни унга пайшанба куни ёйди ва Одамни — алайҳиссалом — жума куни асрдан кейин, махлуқотнинг энг охирида, жума соатларининг энг охирги соатида, аср билан кеч ўртасида яратди».

- وعن أبي سليمان خالد بن الوليد رضي الله عنه قال‏:‏ “لقد انقطعت في يدي يوم مؤته تسعة أسياف، فما بقي في يدي إلا صفيحة يمانية‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه البخاري‏)‏‏)‏‏.‏

(Xolid ibnul-Valid aytdi:) Mota kuni mening qoʻ limda toʻqqiz qilich sindi; qoʻ limda faqat bitta yamaniy (keng) tigʻ qoldi (xolos).(Холид ибнул-Валид айтди:) Мота куни менинг қў лимда тўққиз қилич синди; қў лимда фақат битта яманий (кенг) тиғ қолди (холос).

- وعن عمرو بن العاص رضي الله عنه سمع رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول‏:‏ ‏"‏إذا حكم الحاكم، فاجتهد، ثم أصاب، فله أجران، وإن حكم واجتهد، فأخطأ، فله أجر‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

Amr ibn al-Os (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺ ni: «Qachon hokim (qozi) hukm qilib, ijtihod qilsa-yu, soʻng (haqqa) yetsa, unga ikki ajr bordir. Qachon hukm qilib, ijtihod qilsa-yu, soʻng xato qilsa, unga (bir) ajr bordir» deyotganlarini eshitdi. (Amr) aytdi: «Men bu hadisni Abu Bakr ibn Amr ibn Hazmga aytib berdim. U: ‹Menga Abu Salama ibn Abdurahmon Abu Hurayradan ham xuddi shunday rivoyat qilgan edi› dedi.» Abdulaziz ibn al-Muttalib esa Abdulloh ibn Abu Bakrdan, u Abu Salamadan, u Nabiy ﷺ dan shuning mislini rivoyat qildi.Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺ ни: «Қачон ҳоким (қози) ҳукм қилиб, ижтиҳод қилса-ю, сўнг (ҳаққа) етса, унга икки ажр бордир. Қачон ҳукм қилиб, ижтиҳод қилса-ю, сўнг хато қилса, унга (бир) ажр бордир» деётганларини эшитди. (Амр) айтди: «Мен бу ҳадисни Абу Бакр ибн Амр ибн Ҳазмга айтиб бердим. У: ‹Менга Абу Салама ибн Абдураҳмон Абу Ҳурайрадан ҳам худди шундай ривоят қилган эди› деди.» Абдулазиз ибн ал-Мутталиб эса Абдуллоҳ ибн Абу Бакрдан, у Абу Саламадан, у Набий ﷺ дан шунинг мислини ривоят қилди.

- وعن عائشة رضي الله عنها أن النبي صلى الله عليه وسلم قال‏:‏ ‏"‏الحمى فيح جهنم فأبردوها بالماء‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Isitma jahannamning qaynashidandir, uni suv bilan sovutinglar», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Иситма жаҳаннамнинг қайнашидандир, уни сув билан совутинглар», дедилар.

- وعنها رضي الله عنها عن النبي صلى الله عليه وسلم قال‏:‏ ‏"‏من مات وعليه صوم، صام عنه وليه‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim bir oy roʻzasi zimmasida boʻlgan holda vafot etsa, uning nomidan har bir kun uchun bir miskinga taom berilsin», dedilar. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisini faqat shu yoʻldan marfuʼ (Nabiyga yetgan) holda bilamiz, sahih boʻlgani esa Ibn Umarning oʻz soʻzi sifatida (mavquf)dir. Ilm ahli bu bobda ixtilof qilganlar. Baʼzilari: «Marhum nomidan roʻza tutiladi», deganlar. Buni Ahmad va Ishoq aytadilar. Ular: «Agar marhum zimmasida nazr roʻzasi boʻlsa, uning nomidan roʻza tutiladi, agar zimmasida Ramazon qazosi boʻlsa, uning nomidan taom beriladi», dedilar. Molik, Sufyon va Shofiiy: «Hech kim hech kim nomidan roʻza tutmaydi», deganlar. (Abu Iso) aytdi: Ashʼas — u ibn Savvordir. Muhammad — mening nazarimda ibn Abdurrahmon ibn Abi Layladir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким бир ой рўзаси зиммасида бўлган ҳолда вафот этса, унинг номидан ҳар бир кун учун бир мискинга таом берилсин», дедилар. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадисини фақат шу йўлдан марфуъ (Набийга етган) ҳолда биламиз, саҳиҳ бўлгани эса Ибн Умарнинг ўз сўзи сифатида (мавқуф)дир. Илм аҳли бу бобда ихтилоф қилганлар. Баъзилари: «Марҳум номидан рўза тутилади», деганлар. Буни Аҳмад ва Ишоқ айтадилар. Улар: «Агар марҳум зиммасида назр рўзаси бўлса, унинг номидан рўза тутилади, агар зиммасида Рамазон қазоси бўлса, унинг номидан таом берилади», дедилар. Молик, Суфён ва Шофиий: «Ҳеч ким ҳеч ким номидан рўза тутмайди», деганлар. (Абу Исо) айтди: Ашъас — у ибн Саввордир. Муҳаммад — менинг назаримда ибн Абдурраҳмон ибн Аби Лайладир.

- وعن عوف بن مالك بن الطفيل أن عائشة رضي الله عنها حدثت أن عبد الله بن الزبير رضي الله عنهما قال في بيع أو عطاء أعطته عائشة رضي الله عنها‏:‏ والله لتنتهين عائشة، أو لأحجرن عليها، قالت أهو قال هذا ‏؟‏ قالو‏:‏ نعم، قالت‏:‏ هو لله علي نذر أن لا أكلم ابن الزبير أبدا، فاستشفع بن الزبير إليها حين طالت الهجرة، فقالت‏:‏ لا والله لا أشفع فيه أبداً، ولا أتحنث إلى نذري فلما طال ذلك على ابن الزبير كلم المسور ابن مخرمة، وعبد الرحمن بن الأسود بن عبد يغوث وقال لهما‏:‏ أنشدكما الله لما أدخلتماني على عائشة رضي الله عنها، فإنها لا يحل لها أن تنذر قطيعتى، فأقبل به المسور، وعبد الرحمن حتى استأذنا على عائشة، فقالا‏:‏ السلام عليك ورحمة الله وبركاته، أندخل‏؟‏ قالت عائشة‏:‏ ادخلوا، قالوا‏:‏ كلنا‏؟‏ قالت‏:‏ نعم ادخلوا كلكم، ولا تعلم أن معهما ابن الزبير، فلما دخلوا ، دخل ابن الزبير الحجاب، فاعتنق عائشة رضي الله عنها، وطفق يناشدها ويبكي، وطفق المسور، وعبد الرحمن يناشدانها إلا كلمته وقبلت منه، ويقولان ‏:‏ إن النبي صلى الله عليه وسلم نها عما قد علمت من الهجرة، ولا يحل لمسلم أن يهجر أخاه فوق ثلاث ليال، فلما أكثروا على عائشة من التذكرة والتحريج، طفقت تذكرهما وتبكي ، وتقول‏:‏ إني نذرت والنذر شديد ، فلم يزالا بها حتى كلمت ابن الزبير، وأعتقت في نذرها ذلك أربعين رقبة، وكانت تذكر نذرها بعد ذلك فتبكي حتى تبل دموعها خمارها‏.‏ ‏(‏‏(‏رواه البخاري‏)‏‏)‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho)ga, Abdulloh ibn Zubayr — Oisha bergan bir savdo yoki ato (hadya) haqida: «Vallohi, Oisha (sadaqa-ehsondan) toʻxtasin, yoki men uni hajr (mol sarflashdan man) qilaman» degan, deb yetkazildi. (Oisha:) «U shunday dedimi?» dedi. Ular: «Ha» dedilar. (Oisha:) «Bu — Allohga (atalgan) bir nazrdir, men Ibn Zubayr bilan hech qachon gaplashmayman» dedi. Boykot (hijra) uzayib ketgach, Ibn Zubayr undan shafoat soʻradi, ammo u: «Yoʻq, vallohi, men u haqda hech qachon shafoatni qabul qilmayman va nazrimni buzmayman» dedi. Bu (holat) Ibn Zubayrga uzayib ketgach, u Misvar ibn Maxrama va Abdurrahmon ibn Asvad ibn Abdi Yagʻus bilan — ular ikkalasi Bani Zuhradan edi — gaplashdi va ularga: «Sizlarni Alloh nomi bilan ont beraman, meni Oishaning oldiga kiritinglar; chunki uning meni hajr (qilishni) nazr qilishi halol emas» dedi. Bas, Misvar va Abdurrahmon ridolariga oʻrangan holda uni (olib) keldilar — toki Oishaning (huzuriga) kirishga izn soʻrab: «Assalomu alayki va rahmatullohi va barakatuh; kiraylikmi?» dedilar. Oisha: «Kiringlar» dedi. Ular: «Hammamizmi?» dedilar. (Oisha:) «Ha, hammangiz kiringlar» dedi — ular bilan Ibn Zubayr (ham) borligini bilmagan holda. Ular kirgan paytda, Ibn Zubayr parda (hijob) ortiga kirib, Oishani quchoqladi va unga iltijo qilib yigʻlay boshladi; Misvar va Abdurrahmon esa unga — (Oisha) u bilan gaplashib, undan (uzrini) qabul qilgunicha — iltijo qila boshladilar va: «Paygʻambar ﷺ sen bilgan narsadan — hijra (boykot)dan — qaytardilar; chunki musulmonga oʻz birodarini uch kechadan ortiq (boykot qilib) tashlab qoʻyishi halol emas» der edilar. Ular Oishaga eslatish va (gunohdan) ogohlantirishni koʻpaytirib yuborganlarida, u ularga oʻz nazrini eslata boshladi va yigʻlab: «Men nazr qilgan edim, nazr esa ogʻir (jiddiy)dir» der edi. Ular u (Oisha) Ibn Zubayr bilan gaplashgunicha undan qoʻymadilar; (Oisha) esa oʻsha nazri (kafforati) uchun qirq qul ozod qildi. (Oisha) shundan keyin (ham) oʻz nazrini eslab yigʻlar, hatto koʻz yoshlari roʻmolini hoʻl qilar edi.(Оиша (розияллоҳу анҳо)га, Абдуллоҳ ибн Зубайр — Оиша берган бир савдо ёки ато (ҳадя) ҳақида: «Валлоҳи, Оиша (садақа-эҳсондан) тўхтасин, ёки мен уни ҳажр (мол сарфлашдан ман) қиламан» деган, деб етказилди. (Оиша:) «У шундай дедими?» деди. Улар: «Ҳа» дедилар. (Оиша:) «Бу — Аллоҳга (аталган) бир назрдир, мен Ибн Зубайр билан ҳеч қачон гаплашмайман» деди. Бойкот (ҳижра) узайиб кетгач, Ибн Зубайр ундан шафоат сўради, аммо у: «Йўқ, валлоҳи, мен у ҳақда ҳеч қачон шафоатни қабул қилмайман ва назримни бузмайман» деди. Бу (ҳолат) Ибн Зубайрга узайиб кетгач, у Мисвар ибн Махрама ва Абдурраҳмон ибн Асвад ибн Абди Яғус билан — улар иккаласи Бани Зуҳрадан эди — гаплашди ва уларга: «Сизларни Аллоҳ номи билан онт бераман, мени Оишанинг олдига киритинглар; чунки унинг мени ҳажр (қилишни) назр қилиши ҳалол эмас» деди. Бас, Мисвар ва Абдурраҳмон ридоларига ўранган ҳолда уни (олиб) келдилар — токи Оишанинг (ҳузурига) киришга изн сўраб: «Ассалому алайки ва раҳматуллоҳи ва баракатуҳ; кирайликми?» дедилар. Оиша: «Киринглар» деди. Улар: «Ҳаммамизми?» дедилар. (Оиша:) «Ҳа, ҳаммангиз киринглар» деди — улар билан Ибн Зубайр (ҳам) борлигини билмаган ҳолда. Улар кирган пайтда, Ибн Зубайр парда (ҳижоб) ортига кириб, Оишани қучоқлади ва унга илтижо қилиб йиғлай бошлади; Мисвар ва Абдурраҳмон эса унга — (Оиша) у билан гаплашиб, ундан (узрини) қабул қилгунича — илтижо қила бошладилар ва: «Пайғамбар ﷺ сен билган нарсадан — ҳижра (бойкот)дан — қайтардилар; чунки мусулмонга ўз биродарини уч кечадан ортиқ (бойкот қилиб) ташлаб қўйиши ҳалол эмас» дер эдилар. Улар Оишага эслатиш ва (гуноҳдан) огоҳлантиришни кўпайтириб юборганларида, у уларга ўз назрини эслата бошлади ва йиғлаб: «Мен назр қилган эдим, назр эса оғир (жиддий)дир» дер эди. Улар у (Оиша) Ибн Зубайр билан гаплашгунича ундан қўймадилар; (Оиша) эса ўша назри (каффорати) учун қирқ қул озод қилди. (Оиша) шундан кейин (ҳам) ўз назрини эслаб йиғлар, ҳатто кўз ёшлари рўмолини ҳўл қилар эди.

- وعن عقبة بن عامر رضي الله عنه أن رسول الله صلى الله عليه وسلم خرج إلى قتلى أحد، فصلى عليهم بعد ثمان سنين كالمودع للأحياء والأموات، ثم طلع إلى المنبر ، فقال‏:‏ إني بين أيديكم فرط وأنا شهيد عليكم، وإن موعدكم الحوض ، وإني لأنظر إليه من مقامي هذا، وإني لست أخشى عليكم أن تشركوا، ولكن أخشى عليكم الدنيا أن تنافسوها‏"‏ قال‏:‏ فكانت آخر نظرة نظرتها إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏.‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏ وفي رواية ‏:‏ ‏"‏ولكني أخشى عليكم الدنيا أن تنافسوا فيها ، وتقتتلوا فتهلكوا كملا هلك من كان قبلكم‏"‏ قال عقبة‏:‏ فكان آخر ما رأيت رسول الله صلى الله عليه وسلم على المنبر‏. وفي رواية قال: «إني فرط لكم وأنا شهيد عليكم وإني والله لأنظر إلى حوضي الآن، وإني أعطيت مفاتيح خزائن الأرض، أو مفاتيح الأرض، وإني والله ما أخاف عليكم أن تشركوا بعدي، ولكن أخاف عليكم أن تنافسوا فيها» . والمراد بالصلاة على قتلى أحد: الدعاء لهم، لا الصلاة المعروفة.‏

(Uqba ibn Omir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki,) Paygʻambar ﷺ bir kuni chiqib, Uhud (shahidlari) ahliga — mayyit ustidagi namozidek — namoz oʻqidilar, soʻng minbarga (qaytib) yoʻnaldilar va: «Men sizlar uchun (oldin boruvchi) salafman, men sizlarga guvohman; Allohga qasamki, men hozir hovuzimga qarab turibman; menga yer xazinalarining kalitlari — yoki yerning kalitlari — berildi. Allohga qasamki, men sizlarning mendan keyin shirk keltirishingizdan qoʻrqmayman; lekin men sizlarning u (dunyo)da (mol-dunyo uchun) bir-biringiz bilan raqobatlashishingizdan qoʻrqaman», dedilar.(Уқба ибн Омир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики,) Пайғамбар ﷺ бир куни чиқиб, Уҳуд (шаҳидлари) аҳлига — маййит устидаги намозидек — намоз ўқидилар, сўнг минбарга (қайтиб) йўналдилар ва: «Мен сизлар учун (олдин борувчи) салафман, мен сизларга гувоҳман; Аллоҳга қасамки, мен ҳозир ҳовузимга қараб турибман; менга ер хазиналарининг калитлари — ёки ернинг калитлари — берилди. Аллоҳга қасамки, мен сизларнинг мендан кейин ширк келтиришингиздан қўрқмайман; лекин мен сизларнинг у (дунё)да (мол-дунё учун) бир-бирингиз билан рақобатлашишингиздан қўрқаман», дедилар.

- وعن أبي زيد عمرو بن أخطب الأنصاري رضي الله عنه قال‏:‏ صلى بنا رسول الله صلى الله عليه وسلم الفجر، وصعد المنبر، فخطبنا حتى حضرت الظهر، فنزل فصلى، ثم صعد المنبر حتى حضرت العصر، ثم نزل فصلى، ثم صعد المنبر حتى غربت الشمس، فأخبرنا ما كان هو كائن، فأعلمنا أحفظنا‏.‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏

Abu Zayd Amr ibn Axtab (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bizga bomdod namozini oʻqitdilar, soʻng minbarga chiqib, peshin (vaqti) kelguncha bizga vaʼz qildilar; soʻng (minbardan) tushib, namoz oʻqidilar, soʻng minbarga chiqib, asr (vaqti) kelguncha bizga vaʼz qildilar; soʻng tushib, namoz oʻqidilar, soʻng minbarga chiqib, quyosh botguncha bizga vaʼz qildilar. Shunday qilib bizga boʻlib oʻtgan va boʻladigan narsalardan xabar berdilar. Bizning eng yaxshi yodlaganimiz eng bilimdonimizdir.Абу Зайд Амр ибн Ахтаб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бизга бомдод намозини ўқитдилар, сўнг минбарга чиқиб, пешин (вақти) келгунча бизга ваъз қилдилар; сўнг (минбардан) тушиб, намоз ўқидилар, сўнг минбарга чиқиб, аср (вақти) келгунча бизга ваъз қилдилар; сўнг тушиб, намоз ўқидилар, сўнг минбарга чиқиб, қуёш ботгунча бизга ваъз қилдилар. Шундай қилиб бизга бўлиб ўтган ва бўладиган нарсалардан хабар бердилар. Бизнинг энг яхши ёдлаганимиз энг билимдонимиздир.

- وعن عائشة رضي الله عنها قالت‏:‏ قال النبي صلى الله عليه وسلم ‏:‏ من نذر أن يطيع الله فليطعه ومن نذر أن يعصي الله فلا يعصه‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه البخاري‏)‏‏)‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Kim Allohga itoat qilishni nazr qilsa, Unga itoat qilsin; kim Unga osiy boʻlishni nazr qilsa, Unga osiy boʻlmasin», dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Ким Аллоҳга итоат қилишни назр қилса, Унга итоат қилсин; ким Унга осий бўлишни назр қилса, Унга осий бўлмасин», дедилар.

-وعن أم شريك رضي الله عنها أن رسول الله صلى الله عليه وسلم أمرها بقتل الأوزاغ وقال‏:‏ “كان ينفخ على إبراهيم‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

Ummu Sharik (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ salamandr (gekkon kaltakesagi)ni oʻldirishni buyurdi va: «U (yaʼni salamandr) Ibrohimga (yoqilgan) olovni puflagan edi», — dedi.Умму Шарик (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ саламандр (геккон калтакесаги)ни ўлдиришни буюрди ва: «У (яъни саламандр) Иброҳимга (ёқилган) оловни пуфлаган эди», — деди.

- وعن أبي هريرة رضي الله عنه قال‏:‏ قال رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏:‏ “من قتل وزغة في أول ضربة فله كذا وكذا حسنة،ومن قتلها في الضربة الثانية، فله كذا وكذا حسنة، ودون الأول وإن قتلها في الضربة الثالثة، فله كذا وكذا حسنة” ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏ وفي رواية‏:‏ ‏"‏من قتل وزغاً في أول ضربة، كتب له مائة حسنة، وفى الثانية دون ذلك، وفى الثالثة دون ذلك‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏ قال أهل اللغة: «الوزغ» العظام من سام أبرص.

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim kaltakesakni (vazagʻ) birinchi urishda oʻldirsa, unga shuncha-shuncha savob (boʻladi); kim uni ikkinchi urishda oʻldirsa, unga birinchisidan kamroq shuncha-shuncha savob (boʻladi); agar uni uchinchi urishda oʻldirsa, unga ikkinchisidan kamroq shuncha-shuncha savob (boʻladi)», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким калтакесакни (вазағ) биринчи уришда ўлдирса, унга шунча-шунча савоб (бўлади); ким уни иккинчи уришда ўлдирса, унга биринчисидан камроқ шунча-шунча савоб (бўлади); агар уни учинчи уришда ўлдирса, унга иккинчисидан камроқ шунча-шунча савоб (бўлади)», — дедилар.

- وعن أبي هريرة رضي الله عنه أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال‏:‏ ‏"‏ قال رجل لأتصدقن بصدقة، فخرج بصدقته، فوضعها في يد سارق، فأصبحوا يتحدثون‏:‏ تصدق على سارق‏!‏ فقال‏:‏ اللهم لك الحمد لأتصدقن بصدقة، فخرج بصدقته، فوضعها في يد زانية‏؟‏‏!‏ فأصبحوا يتحدثون‏:‏ تصدق على زانية فقال‏:‏ اللهم لك الحمد على زانية، لأتصدقن بصدقة، فخرج بصدقته، فوضعها في يد غني‏,‏ فأصبحوا يتحدثون‏!‏ تصدق الليلة على غني‏,‏ فقال‏:‏ اللهم لك الحمد على سارق ، وعلى زانية، وعلى غني‏!‏ فأتى فقيل له‏:‏ أما صدقتك على سارق، فلعله أن يستعف عن سرقته، وأما الزانية فلعلها تستعف عن زناها، وأما الغني فلعله أن يعتبر، فينفق مما آتاه الله‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه البخاري بلفظه، ومسلم بمعناه‏)‏‏)‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bir kishi: ‹Albatta, men sadaqa beraman›, — dedi. U sadaqasi bilan (tashqariga) chiqdi va uni — bilmasdan — bir oʻgʻriga berdi. Ertalab odamlar — u sadaqasini oʻgʻriga beribdi, deb — gapirdi. (Buni eshitib,) u: ‹Allohim, barcha hamd Senga xosdir. Men yana sadaqa beraman›, — dedi va yana sadaqasi bilan chiqib, uni — bilmasdan — bir zinokor ayolga berdi. Ertalab odamlar — u kecha sadaqasini zinokor ayolga beribdi, deb — gapirdi. U: ‹Allohim, barcha hamd Senga xosdir. (Men sadaqamni) zinokor ayolga (berdim). Men yana sadaqa beraman›, — dedi va yana sadaqasi bilan chiqib, uni — bilmasdan — bir boyga berdi. Ertalab odamlar — u sadaqasini boyga beribdi, deb — gapirdi. U: ‹Allohim, barcha hamd Senga xosdir. (Men sadaqamni) oʻgʻriga, zinokorga va boyga (berdim)›, — dedi. Soʻng kimdir kelib, unga: ‹Sen oʻgʻriga bergan sadaqang — uni oʻgʻirlikdan saqlashi mumkin; zinokorga berganing — uni zinodan saqlashi mumkin; boyga berganing esa — uni ibrat qilib, Alloh bergan molini Alloh yoʻlida sarflashiga sabab boʻlishi mumkin›, — dedi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бир киши: ‹Албатта, мен садақа бераман›, — деди. У садақаси билан (ташқарига) чиқди ва уни — билмасдан — бир ўғрига берди. Эрталаб одамлар — у садақасини ўғрига берибди, деб — гапирди. (Буни эшитиб,) у: ‹Аллоҳим, барча ҳамд Сенга хосдир. Мен яна садақа бераман›, — деди ва яна садақаси билан чиқиб, уни — билмасдан — бир зинокор аёлга берди. Эрталаб одамлар — у кеча садақасини зинокор аёлга берибди, деб — гапирди. У: ‹Аллоҳим, барча ҳамд Сенга хосдир. (Мен садақамни) зинокор аёлга (бердим). Мен яна садақа бераман›, — деди ва яна садақаси билан чиқиб, уни — билмасдан — бир бойга берди. Эрталаб одамлар — у садақасини бойга берибди, деб — гапирди. У: ‹Аллоҳим, барча ҳамд Сенга хосдир. (Мен садақамни) ўғрига, зинокорга ва бойга (бердим)›, — деди. Сўнг кимдир келиб, унга: ‹Сен ўғрига берган садақанг — уни ўғирликдан сақлаши мумкин; зинокорга берганинг — уни зинодан сақлаши мумкин; бойга берганинг эса — уни ибрат қилиб, Аллоҳ берган молини Аллоҳ йўлида сарфлашига сабаб бўлиши мумкин›, — деди», — дедилар.

- وعنه قال‏:‏ كنا مع رسول الله صلى الله عليه وسلم في دعوة، فرفع إليه الذراع، وكانت تعجبه، فنهس منها نهسة وقال‏:‏ أنا سيد الناس يوم القيامة، هل تدرون مم ذاك‏؟‏ يجمع الله الأولين والآخرين في صعيد واحد، فيبصرهم الناظر، ويسمعهم الداعي، وتدنوا منهم الشمس، فيبلغ الناس من الغم والكرب ما لا يطيقون ولا يحتملون ، فيقول الناس‏:‏ ألا ترون إلى ما أنتم فيه إلى ما بلغكم، ألا تنظرون من يشفع لكم إلى ربكم‏؟‏ فيقول بعض الناس لبعض‏:‏ أبوكم آدم، ويأتونه فيقولون‏:‏ يا آدم أنت أبو البشر، خلقك الله بيده، ونفخ فيك من روحه، وأمر الملائكة، فسجدوا لك وأسكنك الجنة، ألا تشفع لنا إلى ربك‏؟‏ ألا ترى ما نحن فيه، وما بلغنا‏؟‏ فقال‏:‏ إن ربي غضب غضباً لم يغضب قبله مثله، ولا يغضب بعده مثله، وإنه نهاني عن الشجرة، فعصيت، نفسي نفسي نفسي، اذهبوا إلى غيري، إذهبوا إلى نوح، فيأتون نوحا فيقولون‏:‏ يا نوح ، أنت أول الرسل إلى أهل الأرض، وقد سماك الله عبداً شكوراً، ألا ترى ما نحن فيه، ألا ترى ما بلغنا ألا تشفع لنا إلى ربك‏؟‏ فيقول‏:‏ إن ربي غضب اليوم غضباً لم يغضب قبله مثله، ولن يغضب بعده مثله، وإنه قد كانت لي دعوة دعوت بها على قومي، نفسي نفسي نفسي، اذهبوا إلى غيري، اذهبوا إلى إبراهيم فيأتون إبراهيم فيقولون‏:‏ يا إبراهيم أنت نبي الله وخليله من أهل الأرض اشفع لنا إلى ربك، ألا ترى ما نحن فيه‏؟‏ فيقول لهم‏:‏ إن ربي غضب اليوم غضباً لم يغضب قبله مثله، ولن يغضب بعده مثله، وإني كنت كذبت ثلاث كذبات، نفسي نفسي نفسي، اذهبوا إلى غيري، اذهبوا إلى موسى، فيأتون موسى، فيقولون‏:‏ يا موسى أنت رسول الله فضلك الله برسالاته وبكلامه على الناس، اشفع لنا إلى ربك ألا ترى ما نحن فيه‏؟‏ فيقول‏:‏ إن ربي قد غضب اليوم غضباً لم يغضب قبله مثله، ولن يغضب بعده مثله، وإني قد قتلت نفساً لم أومر بقتلها، نفسي نفسي نفسي، اذهبوا إلى غيري، اذهبوا إلى عيسى، فيأتون عيسى، فيقولون‏:‏ يا عيسى أنت رسول الله وكلمته ألقاها إلى مريم وروح منه ، وكلمت الناس في المهد ‎، اشفع لنا إلى ربك، ألا ترى ما نحن فيه‏؟‏ فيقول عيسى‏:‏ إن ربي غضب اليوم غضباً لم يغضب قبله مثله، ولن يغضب بعده مثله ولم يذكر ذنباً، نفسي نفسي نفسي، اذهبوا إلى غيري، اذهبوا إلى محمد صلى الله عليه وسلم ‏"‏‏.‏ وفي رواية‏:‏ ‏"‏فيأتوني فيقولون‏:‏ يا محمد أنت رسول الله وخاتم الأنبياء، وقد غفر لك ما تقدم من ذنبك وما تأخر، اشفع لنا إلى ربك، ألا ترى ما نحن فيه‏؟‏ فأنطلق، فأتي تحت العرش، فأقع ساجداً لربي، ثم يفتح الله علي من محامده، وحسن الثناء عليه شيئاً لم يفتح على أحد قبلي ثم يقال‏:‏ يا محمد ارفع رأسك، سل تعطه، واشفع تشفع، فأرفع رأسي، فأقول أمتي يارب، أمتي يا رب، فيقال‏:‏ يا محمد أدخل من أمتك من لا حساب عليهم من الباب الأيمن من أبواب الجنة وهم شركاء الناس فيما سوى ذلك من الأبواب‏"‏ ثم قال‏:‏‏"‏ والذي نفسي بيده إن ما بين المصراعين من مصاريع الجنة كما بين مكة وهجر، أو كما بين مكة وبصرى‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺga goʻsht keltirildi va u zotga (qoʻyning) qoʻl qismi uzatildi, bu u zotga yoqar edi, shuning uchun undan bir tishlam tishladilar, soʻng: «Men Qiyomat kuni odamlarning sayyidiman. Buning sababini bilasizlarmi? Alloh avvalgi va keyingi odamlarni bir tekis maydonga toʻplaydi, ularning hammasiga chaqiruvchining ovozi yetib boradi, koʻz hammalarini qamrab oladi, quyosh ularga yaqinlashadi, shunda odamlarni shunday gʻam va alam egallaydiki, ular bunga toqat ham, bardosh ham qila olmaydilar. Shunda odamlar bir-biriga: ‹Boshingizga tushgan holatni koʻrmayapsizmi? Robbingizga sizlar uchun kim shafoat qilishini koʻrmayapsizmi (izlamayapsizmi)?› deydilar. Soʻng odamlar bir-biriga: ‹Odam (alayhissalom)ga boringlar›, deydilar. Ular Odamning oldiga kelib: ‹Sen insoniyatning otasisan, Alloh seni Oʻz qoʻli bilan yaratdi va senga Oʻz ruhidan pufladi, farishtalarga buyurdi, ular senga sajda qildilar. Robbingga biz uchun shafoat qil. Bizning ahvolimizni koʻrmayapsanmi? Boshimizga tushgan narsani koʻrmayapsanmi?› deydilar. Odam ularga: ‹Robbim bugun shunday gʻazab qildiki, bundan oldin ham bunday gʻazab qilmagan, bundan keyin ham hech qachon bunday gʻazab qilmaydi. U meni daraxtdan qaytargan edi, men itoatsizlik qildim. Nafsim-nafsim-nafsim! Mendan boshqaga boringlar, Nuhga boringlar›, deydi. Ular Nuhning oldiga kelib: ‹Ey Nuh, sen yer ahliga (yuborilgan) birinchi rasulsan va Alloh seni shukr qiluvchi banda deb atadi. Robbingga biz uchun shafoat qil. Bizning ahvolimizni koʻrmayapsanmi? Boshimizga tushgan narsani koʻrmayapsanmi?› deydilar. Nuh ularga: ‹Robbim bugun shunday gʻazab qildiki, bundan oldin ham bunday gʻazab qilmagan, bundan keyin ham hech qachon bunday gʻazab qilmaydi. Mening qavmimga qarshi qilgan bir duoyim bor edi. Nafsim-nafsim-nafsim! Mendan boshqaga boringlar, Ibrohimga boringlar›, deydi. Ular Ibrohimning oldiga kelib: ‹Ey Ibrohim, sen Allohning paygʻambari va yer ahli ichidan Uning xalili (doʻsti)sansan. Robbingga biz uchun shafoat qil. Bizning ahvolimizni koʻrmayapsanmi?› deydilar. U: ‹Robbim bugun shunday gʻazab qildiki, bundan oldin ham bunday gʻazab qilmagan, bundan keyin ham hech qachon bunday gʻazab qilmaydi. Men uch marta yolgʻon gapirgan edim — (Abu Hayyon ularni hadisda zikr qildi). Nafsim-nafsim-nafsim! Mendan boshqaga boringlar, Musoga boringlar›, deydi. Ular Musoning oldiga kelib: ‹Ey Muso, sen Allohning rasulisan, Alloh seni Oʻz risolati va kalomi bilan insonlardan ustun qildi. Robbingga biz uchun shafoat qil. Bizning ahvolimizni koʻrmayapsanmi?› deydilar. U: ‹Robbim bugun shunday gʻazab qildiki, bundan oldin ham bunday gʻazab qilmagan, bundan keyin ham hech qachon bunday gʻazab qilmaydi. Men oʻldirishga buyurilmagan bir jonni oʻldirgan edim. Nafsim-nafsim-nafsim! Mendan boshqaga boringlar, Isoga boringlar›, deydi. Ular Isoning oldiga kelib: ‹Ey Iso, sen Allohning rasuli va Uning Maryamga tashlagan kalimasi va Undan boʻlgan ruhsan, sen beshikda odamlar bilan gapirgansan. Robbingga biz uchun shafoat qil. Bizning ahvolimizni koʻrmayapsanmi?› deydilar. Iso: ‹Robbim bugun shunday gʻazab qildiki, bundan oldin ham bunday gʻazab qilmagan, bundan keyin ham hech qachon bunday gʻazab qilmaydi›, deydi va hech qanday gunohni zikr qilmaydi. ‹Nafsim-nafsim-nafsim! Mendan boshqaga boringlar, Muhammadga boringlar›, deydi. U zot dedilar: ‹Ular Muhammadning oldiga kelib: ‹Ey Muhammad, sen Allohning rasuli va paygʻambarlarning xotamisan, Alloh senga oldingi va keyingi gunohlaringni magʻfirat qildi. Robbingga biz uchun shafoat qil. Bizning ahvolimizni koʻrmayapsanmi?› deydilar. Shunda men yoʻlga tushaman, Arsh tagiga kelaman va Robbimga sajdaga yiqilaman. Soʻng Alloh menga Oʻzining hamdlari va goʻzal sanolaridan mendan oldin hech kimga ochmagan narsalarni ochib beradi. Soʻng: ‹Ey Muhammad, boshingni koʻtar, soʻra — beriladi, shafoat qil — shafoating qabul qilinadi›, deyiladi. Men boshimni koʻtarib: ‹Ey Robbim, ummatim! Ey Robbim, ummatim! Ey Robbim, ummatim!› deyman. U: ‹Ey Muhammad, ummatingdan hisob-kitobsiz boʻlganlarni jannat eshiklaridan oʻng eshikdan kirgiz, ular boshqa eshiklarda odamlar bilan sherikdirlar›, deydi. Soʻng u zot dedilar: ‹Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, jannat tabaqalaridan ikki eshik tavaqasi orasi Makka bilan Hajar orasidek va Makka bilan Busro orasidekdir›», dedilar. Bu bobda Abu Bakr as-Siddiq, Anas, Uqba ibn Omir va Abu Saiddan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Hayyon at-Taymiyning ismi Yahyo ibn Said ibn Hayyon kufalik boʻlib, u siqadir, Abu Zurʼa ibn Amr ibn Jarirning ismi Harimdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺга гўшт келтирилди ва у зотга (қўйнинг) қўл қисми узатилди, бу у зотга ёқар эди, шунинг учун ундан бир тишлам тишладилар, сўнг: «Мен Қиёмат куни одамларнинг саййидиман. Бунинг сабабини биласизларми? Аллоҳ аввалги ва кейинги одамларни бир текис майдонга тўплайди, уларнинг ҳаммасига чақирувчининг овози етиб боради, кўз ҳаммаларини қамраб олади, қуёш уларга яқинлашади, шунда одамларни шундай ғам ва алам эгаллайдики, улар бунга тоқат ҳам, бардош ҳам қила олмайдилар. Шунда одамлар бир-бирига: ‹Бошингизга тушган ҳолатни кўрмаяпсизми? Роббингизга сизлар учун ким шафоат қилишини кўрмаяпсизми (изламаяпсизми)?› дейдилар. Сўнг одамлар бир-бирига: ‹Одам (алайҳиссалом)га боринглар›, дейдилар. Улар Одамнинг олдига келиб: ‹Сен инсониятнинг отасисан, Аллоҳ сени Ўз қўли билан яратди ва сенга Ўз руҳидан пуфлади, фаришталарга буюрди, улар сенга сажда қилдилар. Роббингга биз учун шафоат қил. Бизнинг аҳволимизни кўрмаяпсанми? Бошимизга тушган нарсани кўрмаяпсанми?› дейдилар. Одам уларга: ‹Роббим бугун шундай ғазаб қилдики, бундан олдин ҳам бундай ғазаб қилмаган, бундан кейин ҳам ҳеч қачон бундай ғазаб қилмайди. У мени дарахтдан қайтарган эди, мен итоатсизлик қилдим. Нафсим-нафсим-нафсим! Мендан бошқага боринглар, Нуҳга боринглар›, дейди. Улар Нуҳнинг олдига келиб: ‹Эй Нуҳ, сен ер аҳлига (юборилган) биринчи расулсан ва Аллоҳ сени шукр қилувчи банда деб атади. Роббингга биз учун шафоат қил. Бизнинг аҳволимизни кўрмаяпсанми? Бошимизга тушган нарсани кўрмаяпсанми?› дейдилар. Нуҳ уларга: ‹Роббим бугун шундай ғазаб қилдики, бундан олдин ҳам бундай ғазаб қилмаган, бундан кейин ҳам ҳеч қачон бундай ғазаб қилмайди. Менинг қавмимга қарши қилган бир дуойим бор эди. Нафсим-нафсим-нафсим! Мендан бошқага боринглар, Иброҳимга боринглар›, дейди. Улар Иброҳимнинг олдига келиб: ‹Эй Иброҳим, сен Аллоҳнинг пайғамбари ва ер аҳли ичидан Унинг халили (дўсти)сансан. Роббингга биз учун шафоат қил. Бизнинг аҳволимизни кўрмаяпсанми?› дейдилар. У: ‹Роббим бугун шундай ғазаб қилдики, бундан олдин ҳам бундай ғазаб қилмаган, бундан кейин ҳам ҳеч қачон бундай ғазаб қилмайди. Мен уч марта ёлғон гапирган эдим — (Абу Ҳайён уларни ҳадисда зикр қилди). Нафсим-нафсим-нафсим! Мендан бошқага боринглар, Мусога боринглар›, дейди. Улар Мусонинг олдига келиб: ‹Эй Мусо, сен Аллоҳнинг расулисан, Аллоҳ сени Ўз рисолати ва каломи билан инсонлардан устун қилди. Роббингга биз учун шафоат қил. Бизнинг аҳволимизни кўрмаяпсанми?› дейдилар. У: ‹Роббим бугун шундай ғазаб қилдики, бундан олдин ҳам бундай ғазаб қилмаган, бундан кейин ҳам ҳеч қачон бундай ғазаб қилмайди. Мен ўлдиришга буюрилмаган бир жонни ўлдирган эдим. Нафсим-нафсим-нафсим! Мендан бошқага боринглар, Исога боринглар›, дейди. Улар Исонинг олдига келиб: ‹Эй Исо, сен Аллоҳнинг расули ва Унинг Марямга ташлаган калимаси ва Ундан бўлган руҳсан, сен бешикда одамлар билан гапиргансан. Роббингга биз учун шафоат қил. Бизнинг аҳволимизни кўрмаяпсанми?› дейдилар. Исо: ‹Роббим бугун шундай ғазаб қилдики, бундан олдин ҳам бундай ғазаб қилмаган, бундан кейин ҳам ҳеч қачон бундай ғазаб қилмайди›, дейди ва ҳеч қандай гуноҳни зикр қилмайди. ‹Нафсим-нафсим-нафсим! Мендан бошқага боринглар, Муҳаммадга боринглар›, дейди. У зот дедилар: ‹Улар Муҳаммаднинг олдига келиб: ‹Эй Муҳаммад, сен Аллоҳнинг расули ва пайғамбарларнинг хотамисан, Аллоҳ сенга олдинги ва кейинги гуноҳларингни мағфират қилди. Роббингга биз учун шафоат қил. Бизнинг аҳволимизни кўрмаяпсанми?› дейдилар. Шунда мен йўлга тушаман, Арш тагига келаман ва Роббимга саждага йиқиламан. Сўнг Аллоҳ менга Ўзининг ҳамдлари ва гўзал саноларидан мендан олдин ҳеч кимга очмаган нарсаларни очиб беради. Сўнг: ‹Эй Муҳаммад, бошингни кўтар, сўра — берилади, шафоат қил — шафоатинг қабул қилинади›, дейилади. Мен бошимни кўтариб: ‹Эй Роббим, умматим! Эй Роббим, умматим! Эй Роббим, умматим!› дейман. У: ‹Эй Муҳаммад, умматингдан ҳисоб-китобсиз бўлганларни жаннат эшикларидан ўнг эшикдан киргиз, улар бошқа эшикларда одамлар билан шерикдирлар›, дейди. Сўнг у зот дедилар: ‹Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, жаннат табақаларидан икки эшик тавақаси ораси Макка билан Ҳажар орасидек ва Макка билан Бусро орасидекдир›», дедилар. Бу бобда Абу Бакр ас-Сиддиқ, Анас, Уқба ибн Омир ва Абу Саиддан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Ҳайён ат-Таймийнинг исми Яҳё ибн Саид ибн Ҳайён куфалик бўлиб, у сиқадир, Абу Зуръа ибн Амр ибн Жарирнинг исми Ҳаримдир.

- وعن بن عباس رضي الله عنهما قال‏:‏ جاء إبراهيم صلى الله عليه وسلم بأم إسماعيل وبابنها إسماعيل وهي ترضعه حتى وضعها عند البيت عند دوحة فوق زمزم في أعلى المسجد وليس بمكة يومئذ أحد وليس بها ماء، فوضعهما هناك، ووضع عندهما جراباً فيه تمر، وسقاء فيه ماء، ثم قفى إبراهيم منطلقاً، فتبعته أم إسماعيل فقالت‏:‏ يا إبراهيم أين تذهب وتتركنا بهذا الوادي الذي ليس فيه أنيس ولا شيء‏؟‏ فقالت له ذلك مراراً، وجعل لا يلتفت إليها، قالت له‏:‏ آلله أمرك بهذا‏؟‏ قال‏:‏ نعم ، قالت‏:‏ إذا لا يضيعنا، ثم رجعت، فانطلق إبراهيم صلى الله عليه وسلم ، حتى إذا كان عند الثنية حيث يرونه استقبل بوجهه البيت ، ثم دعا بهؤلاء الدعوات ، فرفع يديه فقال‏:‏ ‏{‏ربنا إني أسكنت من ذريتي بواد غير ذي زرع‏}‏ حتى بلغ ‏{‏يشكرون‏}‏ وجعلت أم إسماعيل ترضع إسماعيل، وتشرب من ذلك الماء، حتى إذا نفد ما في السقاء عطشت، وعطش ابنها، وجعلت تنظر إليه يتلوى -أوقال‏:‏ يتلبط- فانطلقت كراهية أن تنظر إليه ، فوجدت الصفا أقرب جبل في الأرض يليها، فقامت عليه، ثم استقبلت الوادي تنظر هل ترى أحداً‏؟‏ فلم تر أحداً، فهبطت من الصفا حتى إذا بلغت الوادي، رفعت طرف درعها، ثم سعت سعي الإنسان المجهود حتى جاوزت الوادي، ثم أتت المروة، فقامت عليها، فنظرت هل ترى أحداً‏؟‏ فلم تر أحداً، ففعلت ذلك سبع مرات، قال ابن عباس رضي الله عنهما‏:‏ قال النبي صلى الله عليه وسلم ‏"‏فذلك سعي الناس بينها‏"‏ فلما أشرفت على المروة سمعت صوتاً، فقالت‏:‏ صه-تريد نفسها- ثم تسمّعت ، فسمعت أيضاً فقالت‏:‏ قد أسمعت إن كان عندك غواث فأغث، فإذا هى بالملك عند موضع زمزم، فبحث بعقبه -أو قال بجناحه- حتى ظهر الماء، فجعلت تحوضه وتقول بيدها هكذا، وجعلت تغرف الماء في سقائها وهو يفور بعدما تغرف، وفي رواية ‏:‏ بقدر ما تغرف، قال ابن عباس رضي الله عنهما ‏:‏ قال النبي صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏رحم الله أم إسماعيل لو تركت زمزم -أو قال‏:‏ لو لم تغرف من الماء، لكان زمزم عينا معينا” قال‏:‏ فشربت ، وأرضعت ولدها، فقال لها الملك‏:‏ لا تخافوا الضيعة فإن ههنا بيتا لله يبنيه هذا الغلام وأبوه، وإن الله لا يضيع أهله، وكان البيت مرتفعاً من الأرض كالرابية تأتيه السيول، فتأخذ عن يمينه وعن شماله، فكانت كذلك حتى مرت بهم رفقة من جرهم، أو أهل بيت من جرهم مقبلين من طريق كداء، فنزلوا في أسفل مكة، فرأوا طائراً عائفاً فقالوا‏:‏ إن هذا الطائر ليدور على ماء لعهدنا بهذا الوادي وما فيه ماء، فأرسلوا جرياً أو جريين، فإذا هم بالماء، فرجعوا، فأخبروهم، فأقبلوا وأم إسماعيل عند الماء، فقالوا‏:‏ أتأذنين لنا أن ننزل عندك‏؟‏ قالت‏:‏ نعم، ولكن لا حق لكم في الماء، قالوا‏:‏ نعم، قال ابن عباس‏:‏ قال النبي صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏فألفى ذلك أم إسماعيل، وهي تحب الأنس، فنزلوا، فأرسلوا إلى أهليهم فنزلوا معهم، حتى إذا كانوا بها أهل أبيات، وشب الغلام وتعلم العربيه منهم وأنفسهم وأعجبهم حين شب ، فلما أدرك، زوجوه امرأة منهم، وماتت أم إسماعيل، فجاء إبراهيم بعد ما تزوج إسماعيل يطالع تركته فلم يجد إسماعيل، فسأل امرأته عنه فقالت‏:‏ خرج يبتغي لنا- وفي رواية‏:‏ يصيد لنا - ثم سألها عن عيشهم وهيئتهم فقالت‏:‏ نحن بشر ، نحن في ضيق وشدة، وشكت إليه ، قال‏:‏ فإذا جاء زوجك، أقرئي عليه السلام وقولي‏:‏ غير عتبة بابك، قال‏:‏ ذاك أبي وقد أمرني أن أفارقك، الحقي بأهلك‏.‏ فطلقها ، وتزوج منهم أخرى، فلبث عنهم إبراهيم ما شاء الله ثم أتاهم بعد، فلم يجده ، فدخل على امرأته، فسأله عنه، قالت‏:‏ خرج يبتغي لنا، قال‏:‏ كيف أنتم‏؟‏ وسألها عن عيشهم وهيئتهم، فقالت‏:‏ نحن بخير وسعة وأثنت على الله تعالى، فقال‏:‏ ما طعامكم‏؟‏ قالت‏:‏ اللحم قال‏:‏ فما شرابكم‏؟‏ قالت الماء‏.‏ قال‏:‏ اللهم بارك لهم في اللحم والماء، قال النبي صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ولم يكن لهم يؤمئذ حب ولو كان لهم دعا لهم فيه” قال‏:‏ فهما لا يخلو عليهما أحد بغير مكة إلا لم يوافقاه‏.‏ وفي رواية فجاء فقال‏:‏ أين إسماعيل‏؟‏ فقالت امرأته‏:‏ ذهب يصيد، فقالت امرأته‏:‏ ألا تنزل، فتطعم وتشرب‏؟‏ قال‏:‏ وما طعامكم وما شرابكم‏؟‏ قالت‏:‏ طعامنا اللحم، وشرابنا الماء، قال‏:‏ اللهم بارك لهم في طعامهم وشرابهم- قال، فقال أبوالقاسم صلى الله عليه وسلم ‏:‏ “بركة دعوة إبراهيم صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قال‏:‏ فإذا جاء زوجك ، فاقرئي عليه السلام ومريه يثبت عتبة بابه، فلما جاء إسماعيل، قال‏:‏ هل أتاكم من أحد‏؟‏ قالت‏:‏ نعم، أتانا شيخ حسن الهيئة، وأثنت عليه فسألني عنك، فأخبرته ،فسألني كيف عيشنا، فأخبرته، أنّا بخير، قال‏:‏ فأوصاك بشيء‏؟‏ قالت‏:‏ نعم، يقرأ عليك السلام، ويأمرك أن تثبت عبتة بابك، قال‏:‏ ذاك أبي وأنت العتبة أمرني أن أمسكك، ثم لبث عنهم ما شاء الله، ثم جاء بعد ذلك وإسماعيل يبري نبلاً له تحت دوحة قريباً من زمزم، فلما رآه، قام إليه ، فصنع كما يصنع الوالد بالولد، والولد بالوالد قال يا إسماعيل إن الله أمرني بأمر ، قال‏:‏ فاصنع ما أراك ربك‏؟‏ قال‏:‏ وتعينني، قال‏:‏ وأعينك، قال‏:‏ فإن الله أمرني أن أبني بيتا ههنا، وأشار إلى أكمة مرتفعة على ما حولها، فعند ذلك رفع القواعد من البيت، فجعل إسماعيل يأتي بالحجارة وإبراهيم يبني حتى إذا ارتفع البناء، جاء بهذا الحجر فوضعه له فقام عليه، وهو يبني وإسماعيل يناوله الحجارة وهما يقولان ‏:‏ ربنا تقبل منا إنك أنت السميع العليم‏.‏ وفي رواية‏:‏ إن إبراهيم خرج بإسماعيل وأم إسماعيل، معهم شنة فيها ماء، فجعلت أم إسماعيل تشرب من الشنة، فيدر لبنها على صبيها حتى قدم مكة، فوضعها تحت دوحة، ثم رجع إبراهيم إلى أهله، فاتبعته أم إسماعيل حتى لما بلغوا كداء، نادته من ورائه‏:‏ يا إبراهيم إلى من تتركنا‏؟‏ قال‏:‏ إلى الله ، قالت‏:‏ رضيت بالله، فرجعت، وجعلت تشرب من الشنة، ويدر لبنها على صبيها حتى لما فني الماء قالت‏:‏ لو ذهبت ، فنظرت لعلي أحس أحداً، قال‏:‏ فذهبت فصعدت الصفا، فنظرت ونظرت هل تحس أحداً، فلما بلغت الوادي، سمعت، وأتت المروة، وفعلت ذلك أشواطا، ثم قالت‏:‏ لو ذهبت فنظرت ما فعل الصبي، فذهبت ونظرت، فإذا هو على حاله كأنه ينشغ للموت، فلم تقرها نفسها ، فقالت‏:‏ لو ذهبت ، فنظرت لعلي أحس أحداً، فذهبت فصعدت الصفا، فنظرت ونظرت، فلم تحس أحداً حتى أتمت سبعاً، ثم قالت‏:‏ لو ذهبت ، فنظرت ما فعل، فإذا هي بصوت فقال‏:‏ أغث إن كان عندك خير، فإذا جبريل صلى الله عليه وسلم فقال بعقبه هكذا، وغمز بعقبه على الأرض فانبثق الماء فدهشت أم إسماعيل، فجعلت تحفن، وذكر الحديث بطوله‏.‏ ‏(‏‏(‏رواه البخاري‏)‏‏)‏ بهذه الروايات كلها‏.‏ «الدوحة» الشجرة الكبيرة. قوله: «قفى» : أي: ولى. ... «والجري» : الرسول. «وألفى» : معناه وجد. قوله: «ينشغ» : أي: يشهق.

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Belbogʻ (etak)dan birinchi boʻlib foydalangan ayol — Ismoilning onasi edi. U — izlarini Soradan yashirish uchun — belbogʻ ishlatdi. Ibrohim uni va oʻgʻli Ismoilni — u (Ismoilni) emizayotgan paytda — Kaʼba yonidagi bir joyga, Zamzam (joyi)dagi bir daraxt tagiga, masjidning eng baland (joyi)ga olib keldi. Oʻsha kunlarda Makkada hech kim yoʻq, suv ham yoʻq edi. Bas, u (Ibrohim) ularni oʻsha yerda oʻtqazdi va ularning yoniga — biroz xurmo (solingan) bir charm xalta hamda biroz suv (solingan) bir kichik mesh qoʻyib, uyiga (qaytishga) yoʻl oldi. Ismoilning onasi unga ergashib: «Ey Ibrohim! Bizni — hech bir hamrohlikdan bahra olmaydigan, hech narsa (yoʻq) boʻlgan — bu vodiyda qoldirib, qaerga ketyapsiz?» — dedi. U buni unga bir necha marta takrorladi, lekin u (Ibrohim) unga (orqasiga) qaramadi. Soʻng u (onasi): «Alloh sizga shunday qilishni buyurdimi?» — deb soʻradi. U: «Ha», — dedi. U: «Unday boʻlsa, U bizni tashlab qoʻymaydi», — dedi va qaytdi; Ibrohim esa (oldinga) yurib ketdi va — ular uni koʻra olmaydigan Saniyya (joyiga) yetganda — Kaʼba tomon yuzlanib, ikki qoʻlini koʻtarib, Allohga quyidagi duolarni aytib iltijo qildi: «Yo Robbimiz! Men — naslimdan baʼzisini — Sening Muqaddas Uying (Kaʼba) yonidagi, ekin (oʻsmaydigan) bir vodiyga — joylashtirdim; yo Robbimiz, toki ular namozni mukammal oʻqisalar (deb). Bas, odamlardan baʼzi qalblarni ularga (moyil qilib) muhabbat bilan toʻldir va (yo Alloh) ularni mevalar bilan rizqlantir — toki ular shukr qilsalar» (Ibrohim, 37). Ismoilning onasi Ismoilni emizishda va (oʻzidagi) suvdan ichishda davom etdi. Meshdagi suv tugaganda, u tashna boʻldi va bolasi ham tashna boʻldi. U — bolasining (yaʼni Ismoilning) azobda talvasaga tushganini — koʻra boshladi; uni (shu holatda) koʻrishga chiday olmay, uni tashlab ketdi va oʻsha yerda Safo togʻining oʻziga eng yaqin togʻ ekanini topdi. U unga (chiqib) turdi va — kimnidir koʻrish (umidida) — vodiyga diqqat bilan qaray boshladi, lekin hech kimni koʻra olmadi. Soʻng u Safodan tushdi va vodiyga yetganda, libosini tutib (koʻtarib), — qiynalgan va tashvishga tushgan kishidek — vodiyda yugurdi; to vodiydan oʻtib, Marva togʻiga yetguncha; u yerda turib, kimnidir koʻrish (umidida) qaray boshladi, lekin hech kimni koʻra olmadi. U buni (yaʼni Safo va Marva orasida yugurishni) yetti marta takrorladi». Paygʻambar ﷺ: «Mana shu — odamlarning ular (yaʼni Safo va Marva) orasida (saʼy qilib) yurish odatining manbaidir», — dedi. «U (oxirgi marta) Marvaga yetganda, bir ovoz eshitdi va oʻzini jim boʻlishga (chaqirib), diqqat bilan tingladi. U ovozni yana eshitib: ‹Ey (kim boʻlsang ham)! Sen menga ovozingni eshittirding; menga yordam beradigan biror narsang bormi?› — dedi. Va mana! U Zamzam joyida bir farishtani koʻrdi — u tovoni (yoki qanoti) bilan yerni qaziyotgan edi, to oʻsha joydan suv oqquncha. U uning atrofida — qoʻli bilan shunday qilib — bir hovuzga oʻxshash narsa yasay boshladi va meshini qoʻllari bilan suv bilan toʻldira boshladi — u (suvdan) biroz hovuchlagandan keyin (ham) suv oqib turardi». Paygʻambar ﷺ qoʻshdi: «Alloh Ismoilning onasiga rahm qilsin! Agar u Zamzamni (uni nazorat qilishga urinmasdan oqishiga) qoʻyganida (yoki oʻsha suvdan meshini toʻldirish uchun hovuchlamaganida), Zamzam — yer yuzida oqib turadigan bir jilga (buloq) boʻlardi». Paygʻambar ﷺ yana: «Soʻng u (suv) ichdi va bolasini emizdi. Farishta unga: ‹Tashlab qoʻyilishdan qoʻrqma — chunki bu — Allohning Uyi (boʻlib, uni) mana shu bola va uning otasi quradi; va Alloh Oʻz bandalarini hech qachon tashlab qoʻymaydi›, — dedi. Oʻsha paytda Uy (yaʼni Kaʼba) — bir tepalikka oʻxshash baland joyda edi va sel kelganda, ular uning oʻngi va chapi (tomon) oqardi. U shu tarzda yashadi — to Jurhum qabilasidan baʼzi kishilar (yoki Jurhumdan bir oila) — ular Kado yoʻlidan kelayotganda — u va uning bolasi yonidan oʻtguncha. Ular Makkaning quyi qismiga tushdi va u yerda — suv atrofida aylanib, undan ketmaydigan — bir qushni koʻrdi. Ular: ‹Bu qush — albatta suv atrofida aylanmoqda; holbuki biz bu vodiyda suv yoʻqligini bilamiz›, — dedi. Ular bir yoki ikki xabarchi yubordi — ular suv manbaini topib, ularga suv haqida xabar berish uchun qaytdi. Bas, ularning hammasi (suvga tomon) keldi». Paygʻambar ﷺ qoʻshdi: «Ismoilning onasi suv yonida oʻtirgan edi. Ular undan: ‹Sen bilan birga (qolishimizga) ruxsat berasanmi?› — deb soʻradi. U: ‹Ha, lekin sizlarning suvga egalik qilish huquqingiz boʻlmaydi›, — deb javob berdi. Ular bunga rozi boʻldi». Paygʻambar ﷺ yana: «Ismoilning onasi butun vaziyatdan mamnun edi — chunki u odamlar hamrohligidan bahra olishni yaxshi koʻrardi. Bas, ular u yerga joylashdi va keyinroq oʻz oilalariga (xabar) yubordi — ular kelib, ular bilan joylashdi; shu sabab baʼzi oilalar u yerda doimiy yashovchi boʻlib qoldi. Bola (yaʼni Ismoil) ulgʻaydi va ulardan arab tilini oʻrgandi; (uning fazilatlari) ular uni — u ulgʻaygan sari — sevishlari va hayratlanishlariga sabab boʻldi; u balogʻat yoshiga yetganda, ular uni oʻzlaridan bir ayolga uylantirdi. Ismoilning onasi vafot etganidan keyin, Ibrohim — Ismoil uylangach — ilgari qoldirib ketgan oilasini koʻrish uchun keldi, lekin u Ismoilni u yerda topmadi. U Ismoilning xotinidan u haqida soʻraganda, u: ‹U rizqimizni qidirib (ketgan)›, — deb javob berdi. Soʻng u undan ularning yashash tarzi va ahvoli haqida soʻradi va u: ‹Biz qiyinchilikda yashayapmiz; biz mashaqqat va qashshoqlikda yashayapmiz›, — deb unga shikoyat qildi. U: ‹Ering qaytganda, unga mening salomimni yetkaz va unga — eshigi(ning) boʻsagʻasini oʻzgartirishni — ayt›, — dedi. Ismoil kelganda, u goʻyo gʻayrioddiy bir narsani sezgandek boʻldi va xotinidan: ‹Sening oldingga kimdir keldimi?› — deb soʻradi. U: ‹Ha, shunday-shunday taʼrifdagi bir keksa kishi kelib, sen haqingda soʻradi va men (unga) xabar berdim; u bizning yashash ahvolimiz haqida soʻradi va men unga — biz mashaqqat va qashshoqlikda yashayotganimizni — aytdim›, — dedi. Shunda Ismoil: ‹U senga biror narsa nasihat qildimi?› — dedi. U: ‹Ha, u menga — senga salomini yetkazishni va eshigingning boʻsagʻasini oʻzgartirishni aytishni — buyurdi›, — dedi. Ismoil: ‹U — mening otam; u menga seni taloq qilishni buyuribdi. Oilangga qayt›, — dedi. Bas, Ismoil uni taloq qildi va ulardan (yaʼni Jurhumdan) boshqa bir ayolga uylandi. Soʻng Ibrohim — Alloh xohlagan muddatcha — ulardan uzoqda qoldi va yana ularning oldiga keldi, lekin Ismoilni topmadi. Bas, u Ismoilning xotinining oldiga kelib, undan Ismoil haqida soʻradi. U: ‹U rizqimizni qidirib (ketgan)›, — dedi. Ibrohim undan: ‹Ahvolingiz qanday?› — deb ularning rizqi va yashashi haqida soʻradi. U: ‹Biz farovon va boy (yaʼni hamma narsamiz moʻl-koʻl)›, — deb javob berdi va Allohga shukr qildi. Ibrohim: ‹Qanday taom yeysizlar?› — dedi. U: ‹Goʻsht›, — dedi. U: ‹Nima ichasizlar?› — dedi. U: ‹Suv›, — dedi. U: ‹Allohim! Ularning goʻshti va suviga barakot ber›, — dedi». Paygʻambar ﷺ qoʻshdi: «Oʻsha paytda ularda don (gʻalla) yoʻq edi; agar ularda don boʻlganida, u (Ibrohim) Allohdan unga (ham) barakot berishni soʻragan boʻlardi». Paygʻambar ﷺ qoʻshdi: «Agar birovning rizqi faqat mana shu ikki narsa (goʻsht va suv) boʻlsa, uning sogʻligʻi va mijozi yomon taʼsirlanadi — Makkada yashamasa». Paygʻambar ﷺ qoʻshdi: «Soʻng Ibrohim Ismoilning xotiniga: ‹Ering kelganda, unga mening salomimni yetkaz va unga — eshigi(ning) boʻsagʻasini mahkam saqlashni — ayt›, — dedi. Ismoil qaytganda, u xotinidan: ‹Oldingga kimdir keldimi?› — deb soʻradi. U: ‹Ha, koʻrkam bir keksa kishi keldi›, — deb uni maqtab, qoʻshdi: ‹U sen haqingda soʻradi va men (unga) xabar berdim; u bizning rizqimiz haqida soʻradi va men unga biz yaxshi ahvolda ekanimizni aytdim›, — dedi. Ismoil undan: ‹U senga biror nasihat berdimi?› — deb soʻradi. U: ‹Ha, u menga — senga salomini yetkazishni va eshigingning boʻsagʻasini mahkam saqlashni buyurdi›, — dedi. Shunda Ismoil: ‹U — mening otam; sen esa — boʻsagʻa(san). U menga seni oʻzim bilan (saqlab) qolishni buyuribdi›, — dedi. Soʻng Ibrohim — Alloh xohlagan muddatcha — ulardan uzoqda qoldi va keyin ularning oldiga keldi. U Ismoilni — Zamzam yonidagi bir daraxt tagida, oʻqlarini charxlab oʻtirgan holda — koʻrdi. U Ibrohimni koʻrganda, uni kutib olish uchun (oʻrnidan) turdi (va ular — ota oʻgʻli bilan, oʻgʻil otasi bilan qilganidek — bir-biri bilan salomlashdi). Ibrohim: ‹Ey Ismoil! Alloh menga bir buyruq berdi›, — dedi. Ismoil: ‹Robbing senga buyurgan (ish)ni qil›, — dedi. Ibrohim: ‹Sen menga yordam berasanmi?› — deb soʻradi. Ismoil: ‹Men senga yordam beraman›, — dedi. Ibrohim: ‹Alloh menga bu yerda bir uy qurishni buyurdi›, — dedi va atrofidagi yerdan balandroq bir tepalikka ishora qildi». Paygʻambar ﷺ qoʻshdi: «Soʻng ular Uy (yaʼni Kaʼba)ning poydevorini koʻtardi. Ismoil toshlarni keltirar, Ibrohim esa qurardi; devorlar baland boʻlganda, Ismoil bu toshni keltirib, uni Ibrohim uchun qoʻydi — u (Ibrohim) uning ustiga turib, qurishda davom etdi; Ismoil esa unga toshlarni uzatardi va ikkalasi: ‹Yo Robbimiz! (Bu xizmatni) bizdan qabul qil; albatta, Sen — eshituvchi, biluvchisan›, — derdi». Paygʻambar ﷺ qoʻshdi: «Soʻng ikkalasi qurishda va Kaʼba atrofida aylanishda davom etib: ‹Yo Robbimiz! (Bu xizmatni) bizdan qabul qil; albatta, Sen — eshituvchi, biluvchisan›, — derdi» (Baqara, 127).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Белбоғ (этак)дан биринчи бўлиб фойдаланган аёл — Исмоилнинг онаси эди. У — изларини Сорадан яшириш учун — белбоғ ишлатди. Иброҳим уни ва ўғли Исмоилни — у (Исмоилни) эмизаётган пайтда — Каъба ёнидаги бир жойга, Замзам (жойи)даги бир дарахт тагига, масжиднинг энг баланд (жойи)га олиб келди. Ўша кунларда Маккада ҳеч ким йўқ, сув ҳам йўқ эди. Бас, у (Иброҳим) уларни ўша ерда ўтқазди ва уларнинг ёнига — бироз хурмо (солинган) бир чарм халта ҳамда бироз сув (солинган) бир кичик меш қўйиб, уйига (қайтишга) йўл олди. Исмоилнинг онаси унга эргашиб: «Эй Иброҳим! Бизни — ҳеч бир ҳамроҳликдан баҳра олмайдиган, ҳеч нарса (йўқ) бўлган — бу водийда қолдириб, қаэрга кетяпсиз?» — деди. У буни унга бир неча марта такрорлади, лекин у (Иброҳим) унга (орқасига) қарамади. Сўнг у (онаси): «Аллоҳ сизга шундай қилишни буюрдими?» — деб сўради. У: «Ҳа», — деди. У: «Ундай бўлса, У бизни ташлаб қўймайди», — деди ва қайтди; Иброҳим эса (олдинга) юриб кетди ва — улар уни кўра олмайдиган Санийя (жойига) етганда — Каъба томон юзланиб, икки қўлини кўтариб, Аллоҳга қуйидаги дуоларни айтиб илтижо қилди: «Ё Роббимиз! Мен — наслимдан баъзисини — Сенинг Муқаддас Уйинг (Каъба) ёнидаги, экин (ўсмайдиган) бир водийга — жойлаштирдим; ё Роббимиз, токи улар намозни мукаммал ўқисалар (деб). Бас, одамлардан баъзи қалбларни уларга (мойил қилиб) муҳаббат билан тўлдир ва (ё Аллоҳ) уларни мевалар билан ризқлантир — токи улар шукр қилсалар» (Иброҳим, 37). Исмоилнинг онаси Исмоилни эмизишда ва (ўзидаги) сувдан ичишда давом этди. Мешдаги сув тугаганда, у ташна бўлди ва боласи ҳам ташна бўлди. У — боласининг (яъни Исмоилнинг) азобда талвасага тушганини — кўра бошлади; уни (шу ҳолатда) кўришга чидай олмай, уни ташлаб кетди ва ўша ерда Сафо тоғининг ўзига энг яқин тоғ эканини топди. У унга (чиқиб) турди ва — кимнидир кўриш (умидида) — водийга диққат билан қарай бошлади, лекин ҳеч кимни кўра олмади. Сўнг у Сафодан тушди ва водийга етганда, либосини тутиб (кўтариб), — қийналган ва ташвишга тушган кишидек — водийда югурди; то водийдан ўтиб, Марва тоғига етгунча; у ерда туриб, кимнидир кўриш (умидида) қарай бошлади, лекин ҳеч кимни кўра олмади. У буни (яъни Сафо ва Марва орасида югуришни) етти марта такрорлади». Пайғамбар ﷺ: «Мана шу — одамларнинг улар (яъни Сафо ва Марва) орасида (саъй қилиб) юриш одатининг манбаидир», — деди. «У (охирги марта) Марвага етганда, бир овоз эшитди ва ўзини жим бўлишга (чақириб), диққат билан тинглади. У овозни яна эшитиб: ‹Эй (ким бўлсанг ҳам)! Сен менга овозингни эшиттирдинг; менга ёрдам берадиган бирор нарсанг борми?› — деди. Ва мана! У Замзам жойида бир фариштани кўрди — у товони (ёки қаноти) билан ерни қазиётган эди, то ўша жойдан сув оққунча. У унинг атрофида — қўли билан шундай қилиб — бир ҳовузга ўхшаш нарса ясай бошлади ва мешини қўллари билан сув билан тўлдира бошлади — у (сувдан) бироз ҳовучлагандан кейин (ҳам) сув оқиб турарди». Пайғамбар ﷺ қўшди: «Аллоҳ Исмоилнинг онасига раҳм қилсин! Агар у Замзамни (уни назорат қилишга уринмасдан оқишига) қўйганида (ёки ўша сувдан мешини тўлдириш учун ҳовучламаганида), Замзам — ер юзида оқиб турадиган бир жилга (булоқ) бўларди». Пайғамбар ﷺ яна: «Сўнг у (сув) ичди ва боласини эмизди. Фаришта унга: ‹Ташлаб қўйилишдан қўрқма — чунки бу — Аллоҳнинг Уйи (бўлиб, уни) мана шу бола ва унинг отаси қуради; ва Аллоҳ Ўз бандаларини ҳеч қачон ташлаб қўймайди›, — деди. Ўша пайтда Уй (яъни Каъба) — бир тепаликка ўхшаш баланд жойда эди ва сел келганда, улар унинг ўнги ва чапи (томон) оқарди. У шу тарзда яшади — то Журҳум қабиласидан баъзи кишилар (ёки Журҳумдан бир оила) — улар Кадо йўлидан келаётганда — у ва унинг боласи ёнидан ўтгунча. Улар Макканинг қуйи қисмига тушди ва у ерда — сув атрофида айланиб, ундан кетмайдиган — бир қушни кўрди. Улар: ‹Бу қуш — албатта сув атрофида айланмоқда; ҳолбуки биз бу водийда сув йўқлигини биламиз›, — деди. Улар бир ёки икки хабарчи юборди — улар сув манбаини топиб, уларга сув ҳақида хабар бериш учун қайтди. Бас, уларнинг ҳаммаси (сувга томон) келди». Пайғамбар ﷺ қўшди: «Исмоилнинг онаси сув ёнида ўтирган эди. Улар ундан: ‹Сен билан бирга (қолишимизга) рухсат берасанми?› — деб сўради. У: ‹Ҳа, лекин сизларнинг сувга эгалик қилиш ҳуқуқингиз бўлмайди›, — деб жавоб берди. Улар бунга рози бўлди». Пайғамбар ﷺ яна: «Исмоилнинг онаси бутун вазиятдан мамнун эди — чунки у одамлар ҳамроҳлигидан баҳра олишни яхши кўрарди. Бас, улар у ерга жойлашди ва кейинроқ ўз оилаларига (хабар) юборди — улар келиб, улар билан жойлашди; шу сабаб баъзи оилалар у ерда доимий яшовчи бўлиб қолди. Бола (яъни Исмоил) улғайди ва улардан араб тилини ўрганди; (унинг фазилатлари) улар уни — у улғайган сари — севишлари ва ҳайратланишларига сабаб бўлди; у балоғат ёшига етганда, улар уни ўзларидан бир аёлга уйлантирди. Исмоилнинг онаси вафот этганидан кейин, Иброҳим — Исмоил уйлангач — илгари қолдириб кетган оиласини кўриш учун келди, лекин у Исмоилни у ерда топмади. У Исмоилнинг хотинидан у ҳақида сўраганда, у: ‹У ризқимизни қидириб (кетган)›, — деб жавоб берди. Сўнг у ундан уларнинг яшаш тарзи ва аҳволи ҳақида сўради ва у: ‹Биз қийинчиликда яшаяпмиз; биз машаққат ва қашшоқликда яшаяпмиз›, — деб унга шикоят қилди. У: ‹Эринг қайтганда, унга менинг саломимни етказ ва унга — эшиги(нинг) бўсағасини ўзгартиришни — айт›, — деди. Исмоил келганда, у гўё ғайриоддий бир нарсани сезгандек бўлди ва хотинидан: ‹Сенинг олдингга кимдир келдими?› — деб сўради. У: ‹Ҳа, шундай-шундай таърифдаги бир кекса киши келиб, сен ҳақингда сўради ва мен (унга) хабар бердим; у бизнинг яшаш аҳволимиз ҳақида сўради ва мен унга — биз машаққат ва қашшоқликда яшаётганимизни — айтдим›, — деди. Шунда Исмоил: ‹У сенга бирор нарса насиҳат қилдими?› — деди. У: ‹Ҳа, у менга — сенга саломини етказишни ва эшигингнинг бўсағасини ўзгартиришни айтишни — буюрди›, — деди. Исмоил: ‹У — менинг отам; у менга сени талоқ қилишни буюрибди. Оилангга қайт›, — деди. Бас, Исмоил уни талоқ қилди ва улардан (яъни Журҳумдан) бошқа бир аёлга уйланди. Сўнг Иброҳим — Аллоҳ хоҳлаган муддатча — улардан узоқда қолди ва яна уларнинг олдига келди, лекин Исмоилни топмади. Бас, у Исмоилнинг хотинининг олдига келиб, ундан Исмоил ҳақида сўради. У: ‹У ризқимизни қидириб (кетган)›, — деди. Иброҳим ундан: ‹Аҳволингиз қандай?› — деб уларнинг ризқи ва яшаши ҳақида сўради. У: ‹Биз фаровон ва бой (яъни ҳамма нарсамиз мўл-кўл)›, — деб жавоб берди ва Аллоҳга шукр қилди. Иброҳим: ‹Қандай таом ейсизлар?› — деди. У: ‹Гўшт›, — деди. У: ‹Нима ичасизлар?› — деди. У: ‹Сув›, — деди. У: ‹Аллоҳим! Уларнинг гўшти ва сувига баракот бер›, — деди». Пайғамбар ﷺ қўшди: «Ўша пайтда уларда дон (ғалла) йўқ эди; агар уларда дон бўлганида, у (Иброҳим) Аллоҳдан унга (ҳам) баракот беришни сўраган бўларди». Пайғамбар ﷺ қўшди: «Агар бировнинг ризқи фақат мана шу икки нарса (гўшт ва сув) бўлса, унинг соғлиғи ва мижози ёмон таъсирланади — Маккада яшамаса». Пайғамбар ﷺ қўшди: «Сўнг Иброҳим Исмоилнинг хотинига: ‹Эринг келганда, унга менинг саломимни етказ ва унга — эшиги(нинг) бўсағасини маҳкам сақлашни — айт›, — деди. Исмоил қайтганда, у хотинидан: ‹Олдингга кимдир келдими?› — деб сўради. У: ‹Ҳа, кўркам бир кекса киши келди›, — деб уни мақтаб, қўшди: ‹У сен ҳақингда сўради ва мен (унга) хабар бердим; у бизнинг ризқимиз ҳақида сўради ва мен унга биз яхши аҳволда эканимизни айтдим›, — деди. Исмоил ундан: ‹У сенга бирор насиҳат бердими?› — деб сўради. У: ‹Ҳа, у менга — сенга саломини етказишни ва эшигингнинг бўсағасини маҳкам сақлашни буюрди›, — деди. Шунда Исмоил: ‹У — менинг отам; сен эса — бўсаға(сан). У менга сени ўзим билан (сақлаб) қолишни буюрибди›, — деди. Сўнг Иброҳим — Аллоҳ хоҳлаган муддатча — улардан узоқда қолди ва кейин уларнинг олдига келди. У Исмоилни — Замзам ёнидаги бир дарахт тагида, ўқларини чархлаб ўтирган ҳолда — кўрди. У Иброҳимни кўрганда, уни кутиб олиш учун (ўрнидан) турди (ва улар — ота ўғли билан, ўғил отаси билан қилганидек — бир-бири билан саломлашди). Иброҳим: ‹Эй Исмоил! Аллоҳ менга бир буйруқ берди›, — деди. Исмоил: ‹Роббинг сенга буюрган (иш)ни қил›, — деди. Иброҳим: ‹Сен менга ёрдам берасанми?› — деб сўради. Исмоил: ‹Мен сенга ёрдам бераман›, — деди. Иброҳим: ‹Аллоҳ менга бу ерда бир уй қуришни буюрди›, — деди ва атрофидаги ердан баландроқ бир тепаликка ишора қилди». Пайғамбар ﷺ қўшди: «Сўнг улар Уй (яъни Каъба)нинг пойдеворини кўтарди. Исмоил тошларни келтирар, Иброҳим эса қурарди; деворлар баланд бўлганда, Исмоил бу тошни келтириб, уни Иброҳим учун қўйди — у (Иброҳим) унинг устига туриб, қуришда давом этди; Исмоил эса унга тошларни узатарди ва иккаласи: ‹Ё Роббимиз! (Бу хизматни) биздан қабул қил; албатта, Сен — эшитувчи, билувчисан›, — дерди». Пайғамбар ﷺ қўшди: «Сўнг иккаласи қуришда ва Каъба атрофида айланишда давом этиб: ‹Ё Роббимиз! (Бу хизматни) биздан қабул қил; албатта, Сен — эшитувчи, билувчисан›, — дерди» (Бақара, 127).

- وعن سعيد بن زيد رضي الله عنه قال‏:‏ سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول‏:‏ ‏"‏الكمأة من المن، وماؤها شفاء للعين‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

Said ibn Zayd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: men Rasululloh ﷺ ning shunday deganlarini eshitdim: «Tarsak (qoʻziqorin) mann (samoviy neʼmat)dandir, uning suvi koʻzga shifodir».Саид ибн Зайд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганларини эшитдим: «Тарсак (қўзиқорин) манн (самовий неъмат)дандир, унинг суви кўзга шифодир».