حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ بَالَ جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ثُمَّ تَوَضَّأَ وَمَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ فَقِيلَ لَهُ أَتَفْعَلُ هَذَا قَالَ وَمَا يَمْنَعُنِي وَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَفْعَلُهُ . قَالَ إِبْرَاهِيمُ وَكَانَ يُعْجِبُهُمْ حَدِيثُ جَرِيرٍ لأَنَّ إِسْلاَمَهُ كَانَ بَعْدَ نُزُولِ الْمَائِدَةِ . هَذَا قَوْلُ إِبْرَاهِيمَ يَعْنِي كَانَ يُعْجِبُهُمْ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَحُذَيْفَةَ وَالْمُغِيرَةِ وَبِلاَلٍ وَسَعْدٍ وَأَبِي أَيُّوبَ وَسَلْمَانَ وَبُرَيْدَةَ وَعَمْرِو بْنِ أُمَيَّةَ وَأَنَسٍ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَيَعْلَى بْنِ مُرَّةَ وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ وَأُسَامَةَ بْنِ شَرِيكٍ وَأَبِي أُمَامَةَ وَجَابِرٍ وَأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ وَابْنِ عُبَادَةَ وَيُقَالُ ابْنُ عِمَارَةَ وَأُبَىُّ بْنُ عِمَارَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ جَرِيرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Hammom ibn Horisdan rivoyat qilinadiki, u aytdi: Jarir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu) bavl qildi, soʻng tahorat oldi va ikki mahsisi ustiga mash tortdi. Unga: «Shunday qilyapsanmi?» deyildi. U: «Meni nima toʻxtatadi? Holbuki, men Rasululloh ﷺ shunday qilganlarini koʻrganman», dedi. Ibrohim (Naxaiy) aytdi: Ularga (ulamolarga) Jarirning hadisi yoqar edi, chunki uning Islomga kirishi Moida (surasi) nozil boʻlganidan keyin edi. Bu Ibrohimning soʻzi, yaʼni «Ularga yoqar edi» (degani). (Roviy) aytdi: Bu bobda Umar, Ali, Huzayfa, Mugʻiyra, Bilol, Saʼd, Abu Ayyub, Salmon, Burayda, Amr ibn Umayya, Anas, Sahl ibn Saʼd, Yaʼlo ibn Murra, Uboda ibn Somit, Usoma ibn Sharik, Abu Umoma, Jobir, Usoma ibn Zayd, Ibn Uboda — Ibn Imora ham deyiladi — va Ubay ibn Imora (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Jarirning hadisi hasan sahihdir.Ҳаммом ибн Ҳорисдан ривоят қилинадики, у айтди: Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу) бавл қилди, сўнг таҳорат олди ва икки маҳсиси устига маш тортди. Унга: «Шундай қиляпсанми?» дейилди. У: «Мени нима тўхтатади? Ҳолбуки, мен Расулуллоҳ ﷺ шундай қилганларини кўрганман», деди. Иброҳим (Нахаий) айтди: Уларга (уламоларга) Жарирнинг ҳадиси ёқар эди, чунки унинг Исломга кириши Моида (сураси) нозил бўлганидан кейин эди. Бу Иброҳимнинг сўзи, яъни «Уларга ёқар эди» (дегани). (Ровий) айтди: Бу бобда Умар, Али, Ҳузайфа, Муғийра, Билол, Саъд, Абу Айюб, Салмон, Бурайда, Амр ибн Умайя, Анас, Саҳл ибн Саъд, Яъло ибн Мурра, Убода ибн Сомит, Усома ибн Шарик, Абу Умома, Жобир, Усома ибн Зайд, Ибн Убода — Ибн Имора ҳам дейилади — ва Убай ибн Имора (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Жарирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ نَصْرِ بْنِ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، قَالَ قُلْتُ لأَيُّوبَ هَلْ عَلِمْتَ أَنَّ أَحَدًا قَالَ فِي أَمْرُكِ بِيَدِكِ أَنَّهَا ثَلاَثٌ إِلاَّ الْحَسَنَ فَقَالَ لاَ إِلاَّ الْحَسَنَ . ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ غَفْرًا إِلاَّ مَا حَدَّثَنِي قَتَادَةُ عَنْ كَثِيرٍ مَوْلَى ابْنِ سَمُرَةَ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " ثَلاَثٌ " . قَالَ أَيُّوبُ فَلَقِيتُ كَثِيرًا - مَوْلَى ابْنِ سَمُرَةَ فَسَأَلْتُهُ فَلَمْ يَعْرِفْهُ فَرَجَعْتُ إِلَى قَتَادَةَ فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ نَسِيَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ سُلَيْمَانَ بْنِ حَرْبٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ .
وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ، فَقَالَ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ، بِهَذَا وَإِنَّمَا هُوَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، مَوْقُوفٌ . وَلَمْ يُعْرَفْ حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا . وَكَانَ عَلِيُّ بْنُ نَصْرٍ حَافِظًا صَاحِبَ حَدِيثٍ . وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي أَمْرُكِ بِيَدِكِ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ هِيَ وَاحِدَةٌ . وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ . وَقَالَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ الْقَضَاءُ مَا قَضَتْ . وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ إِذَا جَعَلَ أَمْرَهَا بِيَدِهَا وَطَلَّقَتْ نَفْسَهَا ثَلاَثًا وَأَنْكَرَ الزَّوْجُ وَقَالَ لَمْ أَجْعَلْ أَمْرَهَا بِيَدِهَا إِلاَّ فِي وَاحِدَةٍ اسْتُحْلِفَ الزَّوْجُ وَكَانَ الْقَوْلُ قَوْلَهُ مَعَ يَمِينِهِ . وَذَهَبَ سُفْيَانُ وَأَهْلُ الْكُوفَةِ إِلَى قَوْلِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ . وَأَمَّا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ فَقَالَ الْقَضَاءُ مَا قَضَتْ . وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ . وَأَمَّا إِسْحَاقُ فَذَهَبَ إِلَى قَوْلِ ابْنِ عُمَرَ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot («Sening ishing oʻz qoʻlingda» degan haqida): «Uch (taloq)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, uni faqat Sulaymon ibn Harbning Hammod ibn Zayddan (rivoyat qilgan) hadisidan bilamiz. Men Muhammaddan (Buxoriy) bu hadis haqida soʻraganimda, u: «Bizga Sulaymon ibn Harb Hammod ibn Zayddan shuni rivoyat qildi, lekin u faqat Abu Hurayradan mavqufdir (Paygʻambarga koʻtarilmagan)», dedi. Abu Hurayraning hadisi marfuʼ (Paygʻambarga koʻtarilgan) holda maʼlum emas. Ali ibn Nasr esa hofiz, hadis sohibi edi. Ilm ahli «sening ishing oʻz qoʻlingda» (degan soʻz) haqida ixtilof qilganlar. Nabiy ﷺ sahobalaridan va boshqalardan baʼzi ilm ahli — ular orasida Umar ibn al-Xattob va Abdulloh ibn Masʼud — «u bir (taloq)dir», dedilar. Bu tobeʼinlardan va ulardan keyingilardan boʻlgan bir necha ilm ahlining soʻzidir. Usmon ibn Affon va Zayd ibn Sobit esa: «(Xotin) qanday hukm qilsa, hukm shudir», dedilar. Ibn Umar: «Agar (er) xotinining ishini uning oʻz qoʻliga bersa, u oʻzini uch (taloq bilan) taloq qilsa-yu, er buni inkor etib: ‹Men uning ishini faqat bir (taloq) haqida qoʻliga berdim›, desa, erdan qasam oldiriladi va qasami bilan birga uning soʻzi (qabul qilinadigan) soʻz boʻladi», dedi. Sufyon va Kufa ahli Umar va Abdullohning soʻziga oʻtdilar. Molik ibn Anas esa: «(Xotin) qanday hukm qilsa, hukm shudir», dedi. Bu Ahmadning ham soʻzidir. Ishoq esa Ibn Umarning soʻziga oʻtdi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот («Сенинг ишинг ўз қўлингда» деган ҳақида): «Уч (талоқ)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, уни фақат Сулаймон ибн Ҳарбнинг Ҳаммод ибн Зайддан (ривоят қилган) ҳадисидан биламиз. Мен Муҳаммаддан (Бухорий) бу ҳадис ҳақида сўраганимда, у: «Бизга Сулаймон ибн Ҳарб Ҳаммод ибн Зайддан шуни ривоят қилди, лекин у фақат Абу Ҳурайрадан мавқуфдир (Пайғамбарга кўтарилмаган)», деди. Абу Ҳурайранинг ҳадиси марфуъ (Пайғамбарга кўтарилган) ҳолда маълум эмас. Али ибн Наср эса ҳофиз, ҳадис соҳиби эди. Илм аҳли «сенинг ишинг ўз қўлингда» (деган сўз) ҳақида ихтилоф қилганлар. Набий ﷺ саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли — улар орасида Умар ибн ал-Хаттоб ва Абдуллоҳ ибн Масъуд — «у бир (талоқ)дир», дедилар. Бу тобеъинлардан ва улардан кейингилардан бўлган бир неча илм аҳлининг сўзидир. Усмон ибн Аффон ва Зайд ибн Собит эса: «(Хотин) қандай ҳукм қилса, ҳукм шудир», дедилар. Ибн Умар: «Агар (эр) хотинининг ишини унинг ўз қўлига берса, у ўзини уч (талоқ билан) талоқ қилса-ю, эр буни инкор этиб: ‹Мен унинг ишини фақат бир (талоқ) ҳақида қўлига бердим›, деса, эрдан қасам олдирилади ва қасами билан бирга унинг сўзи (қабул қилинадиган) сўз бўлади», деди. Суфён ва Куфа аҳли Умар ва Абдуллоҳнинг сўзига ўтдилар. Молик ибн Анас эса: «(Хотин) қандай ҳукм қилса, ҳукм шудир», деди. Бу Аҳмаднинг ҳам сўзидир. Ишоқ эса Ибн Умарнинг сўзига ўтди.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبَايَةَ بْنِ رِفَاعَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ فَتَقَدَّمَ سَرَعَانُ النَّاسِ فَتَعَجَّلُوا مِنَ الْغَنَائِمِ فَاطَّبَخُوا وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي أُخْرَى النَّاسِ فَمَرَّ بِالْقُدُورِ فَأَمَرَ بِهَا فَأُكْفِئَتْ ثُمَّ قَسَمَ بَيْنَهُمْ فَعَدَلَ بَعِيرًا بِعَشْرِ شِيَاهٍ .
قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبَايَةَ، عَنْ جَدِّهِ، رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ أَبِيهِ . حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، . وَهَذَا أَصَحُّ وَعَبَايَةُ بْنُ رِفَاعَةَ سَمِعَ مِنْ، جَدِّهِ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ الْحَكَمِ، وَأَنَسٍ، وَأَبِي، رَيْحَانَةَ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَجَابِرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي أَيُّوبَ .
Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz bir safarda Rasululloh ﷺ bilan birga edik. Odamlarning shoshqaloqlari oldinga oʻtib, gʻanimatga (qoʻylarga) shoshilib, ularni piriltira (pishira) boshladilar. Rasululloh ﷺ esa odamlarning orqasida edilar. U zot qozonlarning yonidan oʻtib, ularga buyurdilar va (qozonlar) toʻntarib tashlandi. Soʻng (gʻanimatni) ular orasida taqsimladilar; bir tuyani oʻnta qoʻyga teng qilib (baholadilar). Abu Iso aytdi: Sufyon Savriy uni otasidan, (u) Abayadan, (u esa) bobosi Rofiʼ ibn Xadijdan rivoyat qilgan va unda «otasidan» deganini zikr qilmagan. Bu (rivoyat) sahihroqdir. Abaya ibn Rifoʼa bobosi Rofiʼ ibn Xadijdan eshitgan.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз бир сафарда Расулуллоҳ ﷺ билан бирга эдик. Одамларнинг шошқалоқлари олдинга ўтиб, ғаниматга (қўйларга) шошилиб, уларни пирилтира (пишира) бошладилар. Расулуллоҳ ﷺ эса одамларнинг орқасида эдилар. У зот қозонларнинг ёнидан ўтиб, уларга буюрдилар ва (қозонлар) тўнтариб ташланди. Сўнг (ғаниматни) улар орасида тақсимладилар; бир туяни ўнта қўйга тенг қилиб (баҳоладилар). Абу Исо айтди: Суфён Саврий уни отасидан, (у) Абаядан, (у эса) бобоси Рофиъ ибн Хадиждан ривоят қилган ва унда «отасидан» деганини зикр қилмаган. Бу (ривоят) саҳиҳроқдир. Абая ибн Рифўа бобоси Рофиъ ибн Хадиждан эшитган.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا الْعَطَّافُ بْنُ خَالِدٍ الْمَخْزُومِيُّ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " غَدْوَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا وَمَوْضِعُ سَوْطٍ فِي الْجَنَّةِ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي أَيُّوبَ وَأَنَسٍ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Sahl ibn Saʼd as-Soidiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh yoʻlida ertalab (bir bor) chiqish dunyo va undagi narsalardan yaxshiroqdir. Jannatdagi bir qamchi joyi dunyo va undagi narsalardan yaxshiroqdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Hurayra, Ibn Abbos, Abu Ayyub va Anasdan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan sahihdir.Саҳл ибн Саъд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ йўлида эрталаб (бир бор) чиқиш дунё ва ундаги нарсалардан яхшироқдир. Жаннатдаги бир қамчи жойи дунё ва ундаги нарсалардан яхшироқдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Ибн Аббос, Абу Айюб ва Анасдан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ الْفَضْلِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، قَالَ عَبَّأَنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِبَدْرٍ لَيْلاً . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ . وَهَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَسَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَلَمْ يَعْرِفْهُ وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ سَمِعَ مِنْ عِكْرِمَةَ . وَحِينَ رَأَيْتُهُ كَانَ حَسَنَ الرَّأْىِ فِي مُحَمَّدِ بْنِ حُمَيْدٍ الرَّازِيِّ ثُمَّ ضَعَّفَهُ بَعْدُ .
Abdurrahmon ibn Avf (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ bizni Badrda kechasi (jang uchun) saf-saf qilib joylashtirdilar». Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Ayyubdan ham (hadis) bor. Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻldangina bilamiz. Men bu hadis haqida Muhammad ibn Ismoildan soʻradim, u uni bilmadi va: «Muhammad ibn Ishoq Ikrimadan eshitgan», dedi. Men uni koʻrganimda, u Muhammad ibn Humayd ar-Roziy haqida yaxshi fikrda edi, soʻngra esa uni zaif sanadi.Абдурраҳмон ибн Авф (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ бизни Бадрда кечаси (жанг учун) саф-саф қилиб жойлаштирдилар». Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Айюбдан ҳам (ҳадис) бор. Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдангина биламиз. Мен бу ҳадис ҳақида Муҳаммад ибн Исмоилдан сўрадим, у уни билмади ва: «Муҳаммад ибн Ишоқ Икримадан эшитган», деди. Мен уни кўрганимда, у Муҳаммад ибн Ҳумайд ар-Розий ҳақида яхши фикрда эди, сўнгра эса уни заиф санади.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ وَجِيءَ بِالأُسَارَى قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَا تَقُولُونَ فِي هَؤُلاَءِ الأُسَارَى " . فَذَكَرَ قِصَّةً فِي هَذَا الْحَدِيثِ طَوِيلَةً . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَأَبِي أَيُّوبَ وَأَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَأَبُو عُبَيْدَةَ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِيهِ . وَيُرْوَى عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ مَا رَأَيْتُ أَحَدًا أَكْثَرَ مَشُورَةً لأَصْحَابِهِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم .
Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi, u dedi: Badr kuni boʻlganda, asirlar keltirildi. Rasululloh ﷺ: «Bu asirlar haqida nima deysizlar?» dedilar. Soʻng u bu hadisda uzun bir qissani zikr qildi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Umar, Abu Ayyub, Anas va Abu Hurayradan (ham hadislar bor). Bu hadis hasandir. Abu Ubayda otasidan (hadis) eshitmagan. Abu Hurayradan rivoyat qilinadiki, u: «Men Rasululloh ﷺdan koʻra ashoblari bilan koʻproq maslahatlashadigan birovni koʻrmadim», degan.Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади, у деди: Бадр куни бўлганда, асирлар келтирилди. Расулуллоҳ ﷺ: «Бу асирлар ҳақида нима дейсизлар?» дедилар. Сўнг у бу ҳадисда узун бир қиссани зикр қилди. Абу Исо айтди: Бу бобда Умар, Абу Айюб, Анас ва Абу Ҳурайрадан (ҳам ҳадислар бор). Бу ҳадис ҳасандир. Абу Убайда отасидан (ҳадис) эшитмаган. Абу Ҳурайрадан ривоят қилинадики, у: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан кўра ашоблари билан кўпроқ маслаҳатлашадиган бировни кўрмадим», деган.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الصُّورَةِ فِي الْبَيْتِ وَنَهَى أَنْ يُصْنَعَ ذَلِكَ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأَبِي طَلْحَةَ وَعَائِشَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي أَيُّوبَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ uyda surat (saqlash)dan qaytardilar va uni yasashdan ham qaytardilar», dedi. Bu bobda Ali, Abu Talha, Oisha, Abu Hurayra va Abu Ayyubdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Jobirning hadisi hasan sahih hadisdir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ уйда сурат (сақлаш)дан қайтардилар ва уни ясашдан ҳам қайтардилар», деди. Бу бобда Али, Абу Талҳа, Оиша, Абу Ҳурайра ва Абу Айюбдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ . قَالَ هَكَذَا رَوَى شُعْبَةُ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَكَانَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى يَضْطَرِبُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ يَقُولُ أَحْيَانًا عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَيَقُولُ أَحْيَانًا عَنْ عَلِيٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Abu Ayyub (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan shu isnod bilan shunga oʻxshash (rivoyat qilingan). (Abu Iso) aytdi: Shuʼba bu hadisni Ibn Abu Layladan, u Abu Ayyubdan, u Nabiy ﷺdan shunday rivoyat qilgan. Ibn Abu Layla bu hadisda iztirob qilar (chalkashar) edi: baʼzan «Abu Ayyubdan, u Nabiy ﷺdan», baʼzan esa «Alidan, u Nabiy ﷺdan» der edi.Абу Айюб (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан шу иснод билан шунга ўхшаш (ривоят қилинган). (Абу Исо) айтди: Шуъба бу ҳадисни Ибн Абу Лайладан, у Абу Айюбдан, у Набий ﷺдан шундай ривоят қилган. Ибн Абу Лайла бу ҳадисда изтироб қилар (чалкашар) эди: баъзан «Абу Айюбдан, у Набий ﷺдан», баъзан эса «Алидан, у Набий ﷺдан» дер эди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ أَخِيهِ، عِيسَى عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الأَنْصَارِيِّ، أَنَّهُ كَانَتْ لَهُ سَهْوَةٌ فِيهَا تَمْرٌ فَكَانَتْ تَجِيءُ الْغُولُ فَتَأْخُذُ مِنْهُ قَالَ فَشَكَا ذَلِكَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " فَاذْهَبْ فَإِذَا رَأَيْتَهَا فَقُلْ بِسْمِ اللَّهِ أَجِيبِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " . قَالَ فَأَخَذَهَا فَحَلَفَتْ أَنْ لاَ تَعُودَ فَأَرْسَلَهَا فَجَاءَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " مَا فَعَلَ أَسِيرُكَ " . قَالَ حَلَفَتْ أَنْ لاَ تَعُودَ فَقَالَ " كَذَبَتْ وَهِيَ مُعَاوِدَةٌ لِلْكَذِبِ " . قَالَ فَأَخَذَهَا مَرَّةً أُخْرَى فَحَلَفَتْ أَنْ لاَ تَعُودَ فَأَرْسَلَهَا فَجَاءَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " مَا فَعَلَ أَسِيرُكَ " . قَالَ حَلَفَتْ أَنْ لاَ تَعُودَ . فَقَالَ " كَذَبَتْ وَهِيَ مُعَاوِدَةٌ لِلْكَذِبِ " . فَأَخَذَهَا فَقَالَ مَا أَنَا بِتَارِكِكِ حَتَّى أَذْهَبَ بِكِ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . فَقَالَتْ إِنِّي ذَاكِرَةٌ لَكَ شَيْئًا آيَةَ الْكُرْسِيِّ اقْرَأْهَا فِي بَيْتِكَ فَلاَ يَقْرَبُكَ شَيْطَانٌ وَلاَ غَيْرُهُ . قَالَ فَجَاءَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " مَا فَعَلَ أَسِيرُكَ " . قَالَ فَأَخْبَرَهُ بِمَا قَالَتْ . قَالَ " صَدَقَتْ وَهِيَ كَذُوبٌ " . هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَفِي الْبَابِ عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ .
Abu Ayyub al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, uning ichida xurmosi boʻlgan bir omborxonasi bor edi. Gʻul (bir jin) kelib, undan (xurmo) olib ketardi. Shunda u buni Nabiy ﷺga shikoyat qildi. U zot: «Bor, uni koʻrganingda: ‹Bismillah, Rasulullohga ﷺ javob ber!› deb ayt», dedilar. U: «Men uni ushlab oldim, u boshqa qaytmaslikka qasam ichdi, men ham uni qoʻyib yubordim», dedi. Soʻng u Rasululloh ﷺ huzuriga keldi, u zot: «Asiring nima qildi?» dedilar. U: «Boshqa qaytmaslikka qasam ichdi», dedi. U zot: «U yolgʻon gapirdi, u yolgʻonga qaytadi», dedilar. (Abu Ayyub) aytdi: Men uni yana bir bor ushlab oldim, u boshqa qaytmaslikka qasam ichdi, men ham uni qoʻyib yubordim. Soʻng Nabiy ﷺ huzuriga keldim, u zot: «Asiring nima qildi?» dedilar. Men: «Boshqa qaytmaslikka qasam ichdi», dedim. U zot: «U yolgʻon gapirdi, u yolgʻonga qaytadi», dedilar. (Abu Ayyub) uni (uchinchi bor) ushlab oldi va: «Seni Nabiy ﷺ oldiga olib bormaguncha qoʻyib yubormayman», dedi. U (gʻul): «Men senga bir narsani eslatay: Oyatul-Kursiyni uyingda oʻqib tur, shunda senga shayton ham, boshqa (narsa) ham yaqinlasholmaydi», dedi. (Abu Ayyub) Nabiy ﷺ huzuriga keldi, u zot: «Asiring nima qildi?» dedilar. U (gʻul) aytgan narsani xabar berdi. U zot: «U rost gapiribdi, holbuki u juda yolgʻonchidir», dedilar. Bu hadis hasan gʻaribdir. Bu bobda Ubay ibn Kaʼbdan ham (rivoyat) bor.Абу Айюб ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, унинг ичида хурмоси бўлган бир омборхонаси бор эди. Ғул (бир жин) келиб, ундан (хурмо) олиб кетарди. Шунда у буни Набий ﷺга шикоят қилди. У зот: «Бор, уни кўрганингда: ‹Бисмиллаҳ, Расулуллоҳга ﷺ жавоб бер!› деб айт», дедилар. У: «Мен уни ушлаб олдим, у бошқа қайтмасликка қасам ичди, мен ҳам уни қўйиб юбордим», деди. Сўнг у Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келди, у зот: «Асиринг нима қилди?» дедилар. У: «Бошқа қайтмасликка қасам ичди», деди. У зот: «У ёлғон гапирди, у ёлғонга қайтади», дедилар. (Абу Айюб) айтди: Мен уни яна бир бор ушлаб олдим, у бошқа қайтмасликка қасам ичди, мен ҳам уни қўйиб юбордим. Сўнг Набий ﷺ ҳузурига келдим, у зот: «Асиринг нима қилди?» дедилар. Мен: «Бошқа қайтмасликка қасам ичди», дедим. У зот: «У ёлғон гапирди, у ёлғонга қайтади», дедилар. (Абу Айюб) уни (учинчи бор) ушлаб олди ва: «Сени Набий ﷺ олдига олиб бормагунча қўйиб юбормайман», деди. У (ғул): «Мен сенга бир нарсани эслатай: Оятул-Курсийни уйингда ўқиб тур, шунда сенга шайтон ҳам, бошқа (нарса) ҳам яқинлашолмайди», деди. (Абу Айюб) Набий ﷺ ҳузурига келди, у зот: «Асиринг нима қилди?» дедилар. У (ғул) айтган нарсани хабар берди. У зот: «У рост гапирибди, ҳолбуки у жуда ёлғончидир», дедилар. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бу бобда Убай ибн Каъбдан ҳам (ривоят) бор.
حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا الضَّحَّاكُ بْنُ مَخْلَدٍ أَبُو عَاصِمٍ النَّبِيلُ، عَنْ حَيْوَةَ بْنِ شُرَيْحٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ أَسْلَمَ أَبِي عِمْرَانَ التُّجِيبِيِّ، قَالَ كُنَّا بِمَدِينَةِ الرُّومِ فَأَخْرَجُوا إِلَيْنَا صَفًّا عَظِيمًا مِنَ الرُّومِ فَخَرَجَ إِلَيْهِمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ مِثْلُهُمْ أَوْ أَكْثَرُ وَعَلَى أَهْلِ مِصْرَ عُقْبَةُ بْنُ عَامِرٍ وَعَلَى الْجَمَاعَةِ فَضَالَةُ بْنُ عُبَيْدٍ فَحَمَلَ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى صَفِّ الرُّومِ حَتَّى دَخَلَ فِيهِمْ فَصَاحَ النَّاسُ وَقَالُوا سُبْحَانَ اللَّهِ يُلْقِي بِيَدَيْهِ إِلَى التَّهْلُكَةِ فَقَامَ أَبُو أَيُّوبَ الأَنْصَارِيُّ فَقَالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ تَتَأَوَّلُونَ هَذِهِ الآيَةَ هَذَا التَّأْوِيلَ وَإِنَّمَا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِينَا مَعْشَرَ الأَنْصَارِ لَمَّا أَعَزَّ اللَّهُ الإِسْلاَمَ وَكَثُرَ نَاصِرُوهُ فَقَالَ بَعْضُنَا لِبَعْضٍ سِرًّا دُونَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنَّ أَمْوَالَنَا قَدْ ضَاعَتْ وَإِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعَزَّ الإِسْلاَمَ وَكَثُرَ نَاصِرُوهُ فَلَوْ أَقَمْنَا فِي أَمْوَالِنَا فَأَصْلَحْنَا مَا ضَاعَ مِنْهَا . فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى نَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم يَرُدُّ عَلَيْنَا مَا قُلْنَا: (وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلاَ تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ ) فَكَانَتِ التَّهْلُكَةُ الإِقَامَةَ عَلَى الأَمْوَالِ وَإِصْلاَحَهَا وَتَرَكْنَا الْغَزْوَ فَمَا زَالَ أَبُو أَيُّوبَ شَاخِصًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ حَتَّى دُفِنَ بِأَرْضِ الرُّومِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ .
Aslam Abu Imron at-Tujibiy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u: «Biz Rum shahrida edik. Ular bizga qarshi Rumdan ulkan saf chiqardilar. Musulmonlardan ham ularga teng yoki koʻproq kishi chiqdi. Misr ahlining boshligʻi Uqba ibn Omir, jamoaning boshligʻi esa Fazola ibn Ubayd edi. Musulmonlardan bir kishi Rum safiga hujum qilib, ularning orasiga kirib ketdi. Shunda odamlar baqirib: ‹Subhanalloh, oʻzini oʻz qoʻli bilan halokatga tashladi!› deyishdi. Shunda Abu Ayyub al-Ansoriy (roziyallohu anhu) turib: ‹Ey odamlar! Sizlar bu oyatni shu maʼnoda taʼvil qilyapsizlar. Holbuki, bu oyat biz ansorlar jamoasi haqida nozil boʻlgan edi. Alloh Islomni gʻolib qilib, uning yordamchilari koʻpaygach, biz bir-birimizga Rasululloh ﷺdan yashirin: ‹Mol-mulkimiz zoye boʻlib ketdi, Alloh esa Islomni gʻolib qildi va uning yordamchilari koʻpaydi. Endi mol-mulkimiz ustida turib, zoye boʻlganini tuzatib olsak›, dedik. Shunda Alloh Nabiysi ﷺga aytgan gapimizga radd qilib: {Alloh yoʻlida infoq qilinglar va oʻz qoʻllaringiz bilan oʻzingizni halokatga tashlamanglar} oyatini nozil qildi. Demak, halokat — mol-mulk ustida turib, uni tuzatish va jihodni tark qilishdir›, dedi», dedi. Abu Ayyub Alloh yoʻlida jihodda boʻlishda davom etib, oxiri Rum yerida dafn qilindi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻarib hadisdir.Аслам Абу Имрон ат-Тужибий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у: «Биз Рум шаҳрида эдик. Улар бизга қарши Румдан улкан саф чиқардилар. Мусулмонлардан ҳам уларга тенг ёки кўпроқ киши чиқди. Миср аҳлининг бошлиғи Уқба ибн Омир, жамоанинг бошлиғи эса Фазола ибн Убайд эди. Мусулмонлардан бир киши Рум сафига ҳужум қилиб, уларнинг орасига кириб кетди. Шунда одамлар бақириб: ‹Субҳаналлоҳ, ўзини ўз қўли билан ҳалокатга ташлади!› дейишди. Шунда Абу Айюб ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу) туриб: ‹Эй одамлар! Сизлар бу оятни шу маънода таъвил қиляпсизлар. Ҳолбуки, бу оят биз ансорлар жамоаси ҳақида нозил бўлган эди. Аллоҳ Исломни ғолиб қилиб, унинг ёрдамчилари кўпайгач, биз бир-биримизга Расулуллоҳ ﷺдан яширин: ‹Мол-мулкимиз зое бўлиб кетди, Аллоҳ эса Исломни ғолиб қилди ва унинг ёрдамчилари кўпайди. Энди мол-мулкимиз устида туриб, зое бўлганини тузатиб олсак›, дедик. Шунда Аллоҳ Набийси ﷺга айтган гапимизга радд қилиб: {Аллоҳ йўлида инфоқ қилинглар ва ўз қўлларингиз билан ўзингизни ҳалокатга ташламанглар} оятини нозил қилди. Демак, ҳалокат — мол-мулк устида туриб, уни тузатиш ва жиҳодни тарк қилишдир›, деди», деди. Абу Айюб Аллоҳ йўлида жиҳодда бўлишда давом этиб, охири Рум ерида дафн қилинди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғариб ҳадисдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسٍ، قَاصِّ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ أَبِي صِرْمَةَ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ، أَنَّهُ قَالَ حِينَ حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ قَدْ كَتَمْتُ عَنْكُمْ شَيْئًا سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " لَوْلاَ أَنَّكُمْ تُذْنِبُونَ لَخَلَقَ اللَّهُ خَلْقًا يُذْنِبُونَ وَيَغْفِرُ لَهُمْ " . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ .
وَقَدْ رُوِيَ هَذَا، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ . حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الرِّجَالِ، عَنْ عُمَرَ، مَوْلَى غَفْرَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ .
Abu Ayyub (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u zot vafoti yetib kelganida shunday dedilar: «Men sizlardan Rasululloh ﷺdan eshitgan bir narsani yashirgan edim. Men Rasululloh ﷺning: ‹Agar sizlar gunoh qilmasalaringiz, Alloh gunoh qiladigan, soʻng U ularni magʻfirat qiladigan bir xalq yaratardi›, deb aytayotganlarini eshitgandim.» Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Bu hadis Muhammad ibn Kaʼbdan, Abu Ayyubdan, Nabiy ﷺdan ham shunga oʻxshash rivoyat qilingan.Абу Айюб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у зот вафоти етиб келганида шундай дедилар: «Мен сизлардан Расулуллоҳ ﷺдан эшитган бир нарсани яширган эдим. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Агар сизлар гуноҳ қилмасаларингиз, Аллоҳ гуноҳ қиладиган, сўнг У уларни мағфират қиладиган бир халқ яратарди›, деб айтаётганларини эшитгандим.» Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бу ҳадис Муҳаммад ибн Каъбдан, Абу Айюбдан, Набий ﷺдан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилинган.